{{منابع مطالعاتی}}

[[تغییر جنسیت|'''تغییر جنسیت''']]، زن به مرد یا مرد به زن، از مسائل مستحدثه فقهی است که علاوه بر اختلاف درباره اصل مشروعیت آن، پیامدهای مهمی در بسیاری از احکام شرعی دارد؛ از جمله ارث، ازدواج و طلاق، ولایت و حضانت کودکان، مهریه و نفقه.

تغییر جنسیت باعث طرح پرسش‌های متعددی در فقه معاصر شده است؛ از جمله آیا تغییر جنسیت عملی مشروع است یا نه؟ بر فرض جواز، اگر زن تغییر جنسیت دهد، آیا می‌تواند مهریه خود را از شوهرش مطالبه کند؟ و رابطه او با شوهرش چگونه خواهد شد؟ اگر مرد تغییر جنسیت دهد، آیا پرداخت نفقه همچنان بر عهده وی خواهد بود یا خیر؟ پرسش دیگر آنکه اگر مرد تغییر جنسیت دهد، آیا همچنان ولی و سرپرست فرزندان خود است یا ولایت وی سلب می‌شود؟ ارث فرد تغییر جنسیت داده چه وضعیت پیدا می‌کند؟

گروهی از فقیهان با اتکا به قاعده اضطرار، قاعده نفی عسر و حرج، اصل حلیت و اصل اباحه، با تغییر جنسیت موافقت نموده و گروهی دیگر، با استناد به حرمت تغییر جنس به‌دلیل تغییر خلقت خدا و تشبه به جنس مخالف، با این امر مخالفت کرده‌اند.
==کتاب‌ها==
===فارسی===
# وضعیت و آثار نکاح در پی تغییر جنسیت یک یا هر دو زوجین، روح‌اله رضانژاد، تهران، انتشارات مهر وطن، ۱۴۰۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%88%d8%b6%d8%b9%db%8c%d8%aa-%d9%88-%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d9%86%da%a9%d8%a7%d8%ad-%d8%af%d8%b1-%d9%be%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%db%8c%da%a9-%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# واکاوی فقهی روابط زوجین پس از تغییر جنسیت، سیدمحمد حسینی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار (ع)، ۱۴۰۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%88%d8%a7%da%a9%d8%a7%d9%88%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%b1%d9%88%d8%a7%d8%a8%d8%b7-%d8%b2%d9%88%d8%ac%db%8c%d9%86-%d9%be%d8%b3-%d8%a7%d8%b2-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تغییر جنسیت از دیدگاه فقهی، مبینا قمی، قم، انتشارات امتداد حکمت، ۱۴۰۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# [[تغییر جنسیت و دوجنسیتی‌ها از نگاه فقه]]، [[سید اصغر ناظم‌زاده قمی]]، قم، بوستان کتاب، ۱۴۰۲ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d9%88-%d8%af%d9%88%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa%db%8c%d9%87%d8%a7-%d8%a7%d8%b2-%d9%86%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# بررسی فقهی تغییر جنسیت، سید محمدرضا علم‌هدایی، تهران، میراث شرق، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# آثار فقهی و حقوقی تراجنسیت، رکسانا صفی‌ صمغ‌آبادی، تهران، انتشارات سخنکده، ۱۴۰۰ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%b1%d8%a7%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%88%d8%ac%d9%88%d8%af-%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# فتواها و دیدگاه‌های مراجع و فقیهان شیعه درباره تغییر جنسیت، نجمه‌ سادات حسینی، قم، انشارات امتداد حکمت، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%81%d8%aa%d9%88%d8%a7%d9%87%d8%a7-%d9%88-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%85%d8%b1%d8%a7%d8%ac%d8%b9-%d9%88-%d9%81%d9%82%db%8c%d9%87%d8%a7%d9%86-%d8%b4%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تغییر جنسیت در حقوق ایران، محمدرضا بوربور و حسین زارعی، انتشارات صالحیان، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# بررسی فقهی و حقوقی تغییر جنسیت (در روابط زوجین با تاکید بر مصادیق خاص)، نجمه‌ سادات حسینی، قم، انشارات امتداد حکمت، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%b1%d9%88%d8%a7%d8%a8%d8%b7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تغییر جنسیت در فقه و حقوق موضوعه ایران، ماندانا یاسمی‌فر و پویا رستم‌پور، تهران، انتشارات آریا نقش، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d9%85%d9%88%d8%b6%d9%88%d8%b9%d9%87-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تغییر جنسیت، طیبه خلقی، تهران، انتشارات واصف لاهیجی، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# [[ارث و تغییر جنسیت (کتاب)|ارث و تغییر جنسیت]]، محمد داودآبادی و مهشاد داودآبادی، انتشارات رزا، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d8%b1%d8%ab-%d9%88-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# بررسی مفهوم فقهی و حقوقی تغییر جنسیت در حقوق ایران، احسان‌اله آگاه و مرتضی خوشدل، تهران، انتشارات صالحیان، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%85%d9%81%d9%87%d9%88%d9%85-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# مبانی فقهی و حقوقی جواز تغییر جنسیت، مهدیه محمدتقی‌زاده، تهران، انتشارات مجد، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%ac%d9%88%d8%a7%d8%b2-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، اسماعیل حسینی ایجی، انتشارات برتراندیشان، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# آشنایی با تغییر جنسیت از دیدگاه حقوقی، فقهی، زیستی و روانشناسی، روح‌اله روح‌الهی، سمیرم، انتشارات سام آرام، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a2%d8%b4%d9%86%d8%a7%db%8c%db%8c-%d8%a8%d8%a7-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c%d8%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# بررسی فقهی و حقوقی تغییر جنسیت از دیدگاه اندیشمندان اسلامی و غربی (با نگاهی به آیات و روایات): محمدرضا روزبهانی و علیرضا کاوند بروجردی، انتشارات آوا، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# بررسی تغییر جنسیت در فقه و حقوق کیفری ایران، نصیبه ابراهیمی، انتشارات آریان قلم، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%d8%a7%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تغییر جنسیت با تأکید بر دیدگاه امام خمینی: محمدمهدی کریمی‌نیا، انتشارات عروج، ۱۳۹۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a8%d8%a7-%d8%aa%d8%a3%da%a9%db%8c%d8%af-%d8%a8%d8%b1-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85-%d8%ae%d9%85%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# [[تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق (کتاب)|تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق]]، محمد مهدی کریمی‌نیا، قم، انتشارات مرکز فقهی ائمه اطهار (ع)، ۱۳۸۹ش. [https://noorlib.ir/book/view/19397?viewType=pdf این کتاب را اینجا بخوانید.]
# [[تغییر جنسیت آری یا نه؟ (کتاب)|تغییر جنسیت آری یا نه؟]] (دروس حضرت آیت‌الله العظمی دوزدوزانی)، محسن دلیر، انتشارات آثار امین، ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a2%d8%b1%db%8c-%db%8c%d8%a7-%d9%86%d9%87%d8%9f-%d8%af%d8%b1%d9%88%d8%b3-%d8%ad%d8%b6%d8%b1%d8%aa-%d8%a2%db%8c%d8%aa%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]

===عربی===
# التحول الجنسی: دراسة فقهیة تبحث عن تغییر الجنس من ذکر لأنثی والعکس، مصطفی الامامی الاهوازی، قم، دارالتهذیب، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%ad%d9%88%d9%84-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a9-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c%d8%a9-%d8%aa%d8%a8%d8%ad%d8%ab-%d8%b9%d9%86-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تحدید الجنس و تغییره بین الحظر و المشروعیة: دراسة مقارنه، شوقی ابراهیم عبدالکریم علام، اسکندریه، مکتبة الوفاء القانونیه، ۲۰۱۱م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/%d8%aa%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%af-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%86%d8%b3-%d9%88-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1%d9%87-%d8%a8%db%8c%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%b1-%d9%88-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b4%d8%b1%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تثبیت الجنس و آثاره: دراسة مقارنة فی الفقه الإسلامی و القانون الوضعي: دراسة تحلیلیة فقهیة و قانونیة للجراحات الطبية الشائع تسمیتها تغییر الجنس، الشهابی إبراهیم الشرقاوی، مصر، دار الكتب القانونية، ۲۰۰۳م، کتاب در اصل پایان‌نامه دکتری در دانشگاه قاهره است.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/%d8%aa%d8%ab%d8%a8%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%86%d8%b3-%d9%88-%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1%d9%87-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a9-%d9%85%d9%82%d8%a7%d8%b1%d9%86%d8%a9-%d9%81%db%8c-%d8%a7%d9%84%d9%81/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# التحول الجنسي وزرع الاعضاء البشرية: دراسة فقهية وقانونية، مقنی محمد، الدار البیضاء و دار النشر الاحمدیة، ۱۹۹۶م.

==مقاله‌ها==
=== فارسی ===
# تأثیر تغییر جنسیت بر خصایص کیفری والد در فقه جزای امامیه، اکرم توکلی کیوی و یونس واحدیاریجان و سیدعلی جبار گلباغی ماسوله و مریم ابن‌تراب، فصلنامه آموزه‌های فقه و حقوق جزاء، سال ۳، شماره ۲، تابستان ۱۴۰۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%a7%d8%ab%db%8c%d8%b1-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a8%d8%b1-%d8%ae%d8%b5%d8%a7%db%8c%d8%b5-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%d9%88%d8%a7%d9%84%d8%af-%d8%af/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# واکاوی فقهی پیامد تغییرجنسیّت در حقوق مالیه نکاح، سید محمد حسینی، دوفصلنامه کرسی‌های نظریه پردازی و نوآوری در علوم انسانی، دوره ۱، شماره ۱، شهریور ۱۴۰۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%88%d8%a7%da%a9%d8%a7%d9%88%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%be%db%8c%d8%a7%d9%85%d8%af-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d9%85/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# بررسی تغییر جنسیت در فقه جزایی (مطالعه موردی ابواب حدود، قصاص و دیات)، محمدباقر محمدی لائینی و سید مجتبی حسین‌نژاد، فصلنامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، سال هجدهم، شماره ۷۰، زمستان ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%ac%d8%b2%d8%a7%db%8c%db%8c%d9%85%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%87-%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تحلیل دیدگاه فقه امامیه وعلم روانشناسی نسبت به تغییر جنسیت، منوچهر فانی و احمدرضا توکلی و محمدعلی حیدری، ماهنامه جامعه‌شناسی سیاسی ایران، سال پنجم، شماره ۱۲، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%ad%d9%84%db%8c%d9%84-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85%db%8c%d9%87-%d9%88%d8%b9%d9%84%d9%85-%d8%b1%d9%88%d8%a7%d9%86%d8%b4%d9%86%d8%a7%d8%b3/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# پیامدهای تغییر جنسیت زوجین در مسائل قصاص و دیات، سید محمد حسینی، فصلنامه مطالعات اسلامی ایرانی خانواده، شماره ۴، سال ۱، تابستان ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%be%db%8c%d8%a7%d9%85%d8%af%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%b2%d9%88%d8%ac%db%8c%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d8%b3%d8%a7%d8%a6%d9%84-%d9%82%d8%b5/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تبیین و بررسی مهریه و نفقه پس از تغییر جنسیت زوجین، حامد خانه کشی، فصلنامه رهیافت های نوین در مطالعات اسلامی، شماره ۲، سال ۲، بهار ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%a8%db%8c%db%8c%d9%86-%d9%88-%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%85%d9%87%d8%b1%db%8c%d9%87-%d9%88-%d9%86%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%be%d8%b3-%d8%a7%d8%b2-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تأثیر تغییر جنسیت در روابط غیرمالی زوجین در حقوق خانوادۀ ایران، آلاسادات أفقه و اعظم خوش‌صورت موفق و منصوره زارعان، [[دوفصلنامه فقه و حقوق خانواده]]، دوره ۲۵، شماره ۷۳، پاییز و زمستان ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%a3%d8%ab%db%8c%d8%b1-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%b1%d9%88%d8%a7%d8%a8%d8%b7-%d8%ba%db%8c%d8%b1%d9%85%d8%a7%d9%84%db%8c-%d8%b2%d9%88%d8%ac/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تحلیل انتقادی حکم جواز تغییر جنسیت در ترانس‌سکشوال‌ها، سید محمدمهدی احمدی و همکاران، [[فصلنامه فقه]]، ش۱۰۲، تابستان ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%ad%d9%84%db%8c%d9%84-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d9%82%d8%a7%d8%af%db%8c-%d8%ad%da%a9%d9%85-%d8%ac%d9%88%d8%a7%d8%b2-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# بازپژوهشی مبانی مشروعیت تغییر جنسیت با رویکرد قرآنی-روایی و آثار آن در آموزه‌های حقوق کیفری، حسین خورشیدی و محمدحسین شعبانی، [[فصلنامه پژوهش‌های اعتقادی-کلامی]]، ش۳۷، بهار ۱۳۹۹ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%a7%d8%b2%d9%be%da%98%d9%88%d9%87%d8%b4%db%8c-%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%b4%d8%b1%d9%88%d8%b9%db%8c%d8%aa-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a8/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# بررسی تقابل تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، تورج کوهستانی نژاد و مجید خزاعی و میثم تارم، فصلنامه جامعه شناسی سیاسی ایران، شماره ۴، سال ۳، زمستان ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%aa%d9%82%d8%a7%d8%a8%d9%84-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%d8%ad%d9%82/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تغییر جنسیت؛ تحقیقی در تغییر جنسیت و حکم شرعی آن، مرتضی ترابی، [[دوفصلنامه مطالعات فقه امامیه]]، ش۱۳، پاییز و زمستان ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa%d8%9b-%d8%aa%d8%ad%d9%82%db%8c%d9%82%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d9%88-%d8%ad%da%a9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تأثیر تغییر جنسیت در مسئولیت کیفری پرداخت‌کنندگان دیه، صالح غفاری چراتی و سید ابراهیم قدسی و امین رادمان و میلاد شیخ الاسلامی، دوفصلنامه مبانی فقهی حقوق اسلامی، شماره ۲، سال ۱۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%a3%d8%ab%db%8c%d8%b1-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%d9%be%d8%b1%d8%af-2/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# بررسی تغییر جنسیت در فقه و حقوق، فهیمه ملک‌زاده و مهشید محمدی، نامه الهیات، ش۴۵، زمستان ۱۳۹۷ش. [http://Digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بررسی-تغییر-جنسیت-در-فقه-و-حقوق/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# بررسی تغییر جنسیت زنان از دیدگاه فقهی و حقوقی در ایران، محبوبه سادات موسوی مبارکه و اکرم نوایی لواسانی، فصلنامه پژوهش‌نامه زنان، ش۲۵، پاییز ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# آثار حقوقی تغییر جنسیت بر عقد نکاح در فقه اسلامی و نظام حقوقی کامن‌لا، محسن صفری و سید مهرداد امیر شاهکرمی، [[دوفصلنامه مطالعات حقوق تطبیقی]]، ش ۱، دوره ۹، بهار و تابستان ۱۳۹۷ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a8%d8%b1-%d8%b9%d9%82%d8%af-%d9%86%da%a9%d8%a7%d8%ad-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تغییر جنسیت در نگاه فقه و قوانین ایران، غلامرضا عبدلی، فقه و تاریخ تمدن، ش۴، زمستان ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%86%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%d9%82%d9%88%d8%a7%d9%86%db%8c%d9%86-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تأثیر تغییر جنسیت در ارث از دیدگاه مذاهب اسلامی و حقوق ایران، محمد داودآبادی و صادق حسن‌زاده و ابوالحسن مجتهد سلیمانی، دو فصلنامه پژوهشنامه حقوق خصوصی عدالت، شماره ۷، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%a7%d8%ab%db%8c%d8%b1-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d8%b1%d8%ab-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%85%d8%b0%d8%a7%d9%87/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# تغییر جنسیت در حقوق ایران و فقه امامیه، حمزه اسفندیاری بیات و عقیل رنجبر، فصلنامه مطالعات علوم اسلامی انسانی، شماره ۹، سال ۳، بهار ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d9%88-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85%db%8c%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# احکام و آثار تغییر جنسیت از دیدگاه امام خمینی، محمدمهدی کریمی‌نیا، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، شماره۴، بهار و تابستان ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d9%88-%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# آثار تغییر جنسیت پس از عقد نکاح در حقوق ایران و فقه امامیه، محمد روشن و علیرضا ترابی زیارتگاهی، آموزه‌های حقوقی گواه، ش۳، پاییز و زمستان ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d9%be%d8%b3-%d8%a7%d8%b2-%d8%b9%d9%82%d8%af-%d9%86%da%a9%d8%a7%d8%ad-%d8%af%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تحلیل فقهی حقوقی نقش تغییر جنسیت در ماهیت و آثار عقد نکاح، رضاحسین گندمکار، پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، ش۳، ۱۳۹۴ش. [http://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/تحلیل-فقهی-حقوقی-نقش-تغییر-جنسیت-در-ماه/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# وضعیت تغییر جنسیت در حقوق ایران و نظام حقوقی کامن لا، امیر رضایی فومنی و سید محمدرضا آیتی، دوفصلنامه مبانی فقهی حقوق اسلامی، ش۱۴، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%88%d8%b6%d8%b9%db%8c%d8%aa-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d9%88-%d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85-%d8%ad/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# آثار تغییر جنسیت در جرایم و مجازات‌ها، رقیه عباس‌زاده و ابوالقاسم اسدی و محمدحسین گنجی، نشریه فقه و مبانی حقوق اسلامی، پاییز و زمستان ۱۳۹۲ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c%d9%85-%d9%88-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa%d9%87%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# مبانی اخلاقی، فقهی و حقوقی تغییر جنسیت، سمانه عرب و رضا پازوکی و سید محمد اکرمی، اخلاق در علوم و فناوری، ش۴، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%a7%d8%ae%d9%84%d8%a7%d9%82%db%8c%d8%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# احکام تغییر جنسیت زوجین در فقه امامیه، احمد مرادخانی و زهرا معماریان، مطالعات فقهی و فلسفی، ش۱۶، زمستان ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%b2%d9%88%d8%ac%db%8c%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85%db%8c%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تغییر جنسیت از دیدگاه فقه اسلامى، جعفر سبحانى، فصلنامه فقه اهل بیت، شماره ۶۹، سال ۱۸، بهار ۱۳۹۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%89/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تغییر جنسیت و آثار فقهی-حقوقی آن بر روابط زوجین، علیرضا فصیحی‌زاده و سعید صناعی، [[دوفصلنامه فقه و حقوق خانواده]]، ش۵۶، بهار و تابستان ۱۳۹۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d9%88-%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a2%d9%86-%d8%a8%d8%b1-%d8%b1%d9%88%d8%a7%d8%a8/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# نگاهی جرم‌شناختی به تأثیر تغییر جنسیت در کانون خانواده از منظر فقه و حقوق کیفری، محمود ابراهیمی و رحیم وکیل‌زاده، زن و مطالعات خانواده، ش۱۸، زمستان ۱۳۹۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%86%da%af%d8%a7%d9%87%db%8c-%d8%ac%d8%b1%d9%85%d8%b4%d9%86%d8%a7%d8%ae%d8%aa%db%8c-%d8%a8%d9%87-%d8%aa%d8%a3%d8%ab%db%8c%d8%b1-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# مبانی فقهی و حقوقی جواز تغییر جنسیت، عزت‌السادات میرخانی و مهدیه محمدتقی‌زاده، [[فصلنامه فقه پزشکی]]، ش۹ و ۱۰، زمستان ۱۳۹۰ش و بهار ۱۳۹۱ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%ac%d9%88%d8%a7%d8%b2-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# مسائل فقهی بیماران تغییر جنسیت یافته، محمدمهدی کریمی‌نیا، پژوهشنامه حقوق، ش۲، تابستان ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%b3%d8%a7%d8%a6%d9%84-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%db%8c%d8%a7%d9%81%d8%aa%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تغییر جنسیت و بررسی فقهی آن، کیومرث کلانتری درونکلا و نصیبه ابراهیمی، پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، ش۲۴، ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d9%88-%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%a2%d9%86/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# وضعیت فقهی و حقوقی تغییر جنسیت، فخرالدین اصغری آقمشهدی، مطالعات حقوقی معاصر، ش۲، تابستان ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%88%d8%b6%d8%b9%db%8c%d8%aa-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# جواز تغییر جنسیت و بررسی آثار وضعی و تکلیفی آن، محمد روشن، تحقیقات حقوقی، ش۵۳، بهار ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%ac%d9%88%d8%a7%d8%b2-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d9%88-%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d9%88%d8%b6%d8%b9%db%8c-%d9%88-%d8%aa%da%a9%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# بررسی فقهی حقوقی تأثیر تغییر جنسیت زوجین در عقد نکاح، محمد رحمتی، [[فصلنامه حقوق پزشکی]]، ش۱۹، زمستان ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%a3%d8%ab%db%8c%d8%b1-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%b2%d9%88%d8%ac/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# فضل‌الله و تغییر جنسیت از منظر قرآن، سید حسین هاشمی، پژوهش‌های قرآنی، ش۶۵ و ۶۶، تابستان ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%81%d8%b6%d9%84%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d9%88-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%82%d8%b1%d8%a2%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تأثیر تغییر جنسیت بر ابقای نکاح، محمدمهدی کریمی‌نیا، مجله علمی-پژوهشی فقه پزشکی، دوره ۳، ش۵ و ۶، زمستان ۱۳۸۹ش و بهار ۱۳۹۰ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%a3%d8%ab%db%8c%d8%b1-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a8%d8%b1-%d8%a7%d8%a8%d9%82%d8%a7%db%8c-%d9%86%da%a9%d8%a7%d8%ad/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# مبانی فقهی و حقوقی تغییر جنسیت، داود نوجوان، مجله حقوق پزشکی، ش۹، تابستان ۱۳۸۸ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# احکام و آثار تغییر جنسیت(مقاله علمی وزارت علوم)، فخرالدین اصغری آق مشهدی، مدرس علوم انسانی-پژوهش های حقوق تطبیقی، شماره ۳، ۱۳۸۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d9%88-%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# بررسی فقهی حقوقی در خصوص تغییر جنسیت با رویکردی بر نظر حضرت امام خمینی، سید محمد موسوی بجنوردی، فصلنامه متین، شماره ۳۶، ۱۳۸۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%ae%d8%b5%d9%88%d8%b5-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a8%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# آثار حقوقی تغییر جنسیت، علی‌رضا باریکلو، پژوهش‌های حقوق تطبیقی، ش۳، ۱۳۸۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]

===عربی===
# تغيير الجنس ما بين المباح والمحظور - دراسة مقارنة، نزار خضر حلو و محمد دغمان، مجله العلوم اإلنسانية والطبيعية، جلد ۶، شماره ۴، ۲۰۲۵م. [https://www.hnjournal.net/volume6/issue4/6-4-29.pdf مقاله را اینجا بخوانید.]
# نكاح المغير جنسيا أحكامه وأثره، علی عمران، مجلۀ الشريعة والقانون، شماره ۱، ۳ نوامبر ۲۰۲۴م. [https://site.ium.edu.so/storage/15852/6.pdf مقاله را اینجا بخوانید].
# حكم تغيير الجنس في الشريعة و القانون (دراسة المقارنة)، أحمد عبدالرحمن أحمد و همداد مجيد علي المرزاني و عثمان علي عثمان، در مجلة قەاڵى‬ ‫العلمية‬ ‫زانست، جلد ۸، شماره ۴، پاییز ۲۰۲۳م. [https://journal.lfu.edu.krd/ojs/index.php/qzj/article/view/1368/1561 مقاله را اینجا بخوانید].
# المسئولية الجنائية الناشئة عن عمليات التحول الجنسي، محمد أحمد المنشاوي، [[مجلة الجامعة الإسلامية للدراسات الشرعية والقانونیة]]، الجامعة الإسلامية غزه، مجلد ۳۰، شماره ۲، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%86%d8%a7%d8%a6%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%86%d8%a7%d8%b4%d8%a6%d8%a9-%d8%b9%d9%86-%d8%b9%d9%85%d9%84%d9%8a%d8%a7%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
#تغيير الجنس: دراسة فقهية قانونية مقارنة، هويدا مقبول الصديق أحمد، مجلة القلزم للدراسات الأمنية والاستراتيجية (سودان)، شماره ۸، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%aa%d8%ba%d9%8a%d9%8a%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%86%d8%b3-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a9-%d9%81%d9%82%d9%87%d9%8a%d8%a9-%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86%d9%8a%d8%a9-%d9%85%d9%82%d8%a7%d8%b1%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
#التدخل الجراحي الطبي لإعادة تحديد الهوية الجنسية (gender) دراسة فقهية مقارنة، محمد سعد الدين عبد العزيز متولي، مجلة كلية الشريعة والقانون بتفهنا، مجلد ۲۵، شماره ۴، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%af%d8%ae%d9%84-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d8%b1%d8%a7%d8%ad%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d8%b7%d8%a8%d9%8a-%d9%84%d8%a5%d8%b9%d8%a7%d8%af%d8%a9-%d8%aa%d8%ad%d8%af%d9%8a%d8%af-%d8%a7%d9%84%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
#تغيير النوع بين الفقه والقانون، آلاء محمد فيصل إسماعيل، در مجله روح القوانین، شماره ۹۵، ژوئیه ۲۰۲۱م. [https://journals.ekb.eg/article_210068_7b2337980a20a334cca86689bd241f8c.pdf مقاله را اینجا بخوانید].
# تغییر الجنس و إشكالاته الشرعیة و القانونیة، اعتدال عبدالباقي يوسف العضب، مجلة كلية القانون للعلوم القانونية والسياسية، جامعة البصرة، مجلد ۹، شماره ۳۴، ۲۰۲۰م، [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%86%d8%b3-%d9%88-%d8%a5%d8%b4%d9%83%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%aa%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%b1%d8%b9%db%8c%d8%a9-%d9%88-%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%a7%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# التغییر الجنسی من منظور قانونی و شرعی، سعیدی محمد نجیب، المجلة الاکادیمیه للبحوث القانونیة و السیاسیة، جامعة عمار ثلیجی الأغواط، الجزایر، مجلد ۴، شماره ۲، ۲۰۲۰م، [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c-%d9%85%d9%86-%d9%85%d9%86%d8%b8%d9%88%d8%b1-%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86%db%8c-%d9%88-%d8%b4%d8%b1%d8%b9%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# حكم جراحة تغییر الجنس فی الفقه ال إسلامی، أحمد زکی، مجلة الدراسات الإسلامية، جامعة عمار ثلیجی الأغواط، الجزایر، مجلد ۸، ۲۰۲۰م، [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%ad%d9%83%d9%85-%d8%ac%d8%b1%d8%a7%d8%ad%d8%a9-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%86%d8%b3-%d9%81%db%8c-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%84-%d8%a5%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# التحول الجنسي وأثره في الإرث بين الشريعة والقانون، عادل خالد عبدالکریم العنزی، مجلة الدراسات الاسلامیة والبحوث الاکادیمیه، تابستان ۲۰۲۰م، ش۹۹، [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%ad%d9%88%d9%84-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%86%d8%b3%d9%8a-%d9%88%d8%a3%d8%ab%d8%b1%d9%87-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b1%d8%ab-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%b1%d9%8a/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر].
# التنظیم القانونی لعملیات تحویل الجنس فی دولة الامارات - دراسة مقارنة ببعض أحكام الشریعة الإسلامیة، منال مروان منجد، مجلة المفکر، جلد ۱۵، شماره ۲، ۲۰۲۰م، [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%aa%d9%86%d8%b8%db%8c%d9%85-%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86%db%8c-%d9%84%d8%b9%d9%85%d9%84%db%8c%d8%a7%d8%aa-%d8%aa%d8%ad%d9%88%db%8c%d9%84-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%86%d8%b3/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# عمليات تحويل الجنس في دولة اإلمارات العربية المتحدة: دراسة تحليلية مقارنة، منال مروان منجد، مجله جامعة الشارقة، جلد ۱۶، شماره ۲، ۲۰۱۹م/۱۴۴۱ق، [https://www.researchgate.net/publication/363095603_mlyat_thwyl_aljns_fy_dwlt_alamarat_alrbyt_almthdt_drast_thlylyt_mqarnt/fulltext/630e0a0861e4553b954e06f9/mlyat-thwyl-aljns-fy-dwlt-alamarat-alrbyt-almthdt-drast-thlylyt-mqarnt.pdf این مقاله را اینجا بخوانید].
# أثر تغيير الجنس في مسائل الأحوال الشخصي، عادل ناصر حسین، مجله العلوم القانونية، ۲۰۱۹م. [https://jols.uobaghdad.edu.iq/index.php/jols/article/view/252/208 مقاله را اینجا بخوانید.]
# حكم تغییر الجنس و أثره فی عقد الزواج وفقا للنظام السعودی و القانون الكویتی: دراسة مقارنة، فهیم عبدالله عبدالعزیز، المجلة التونسیة للعلوم الاجتماعیة، مركز الدراسات و الابحاث الاقتصادیة و الاجتماعیة، جلد ۵۳، شماره ۱۴۵، ۲۰۱۹م.
# تحويل الجنس بين الحظر والمشروعية، عباس فاضل عباس، مجله كلية القانون والعلوم السياسية، شماره ۱، ۲۰۱۸م. [https://jlps.edu.iq/index.php/jlps/ar/article/view/8 برای دریافت متن مقاله اینجا را ببینید.]
# التحول الجنسي وعقوبته في الفقه الإسلامي، کمال سید عبدالحلیم محمد نصر، مجلة الدراسات العربیه، تابستان و پاییز ۲۰۱۸م، ش۳۸، [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%ad%d9%88%d9%84-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%86%d8%b3%d9%8a-%d9%88%d8%b9%d9%82%d9%88%d8%a8%d8%aa%d9%87-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b3%d9%84%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# التغییر الجنسی بین التطور العلمی و الاجتهاد، زکیة حمیدو تشوار، المجلة المتوسطیة للقانون و الاقتصاد، جامعة أبوبكر بلقايد تلمسان، الجزایر، مجلد ۳، شماره ۲، ۲۰۱۸م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c-%d8%a8%db%8c%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b7%d9%88%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%84%d9%85%db%8c-%d9%88-%d8%a7%d9%84%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# حقوق المتحولين جنسيا في ماليزيا في ضوء مقاصد الشريعة، فرحان بن هسمادي و مصطفى بن محمد جبري شمس الدين، در مجله إدارة وبحوث الفتاوى، جلد ۱۳، شماره ۱، ژوئیه ۲۰۱۸م. [https://jfatwa.usim.edu.my/index.php/jfatwa/article/view/234/244 برای دیدن مقاله اینجا را ببینید.]
# تحويل الجنس: دراسة تقويمية في ضوء مقاصد الشريعة، فرحان بن هسمادي و مصطفى بن محمد جبري شمس‌الدين، در مجلة العالمية للدراسات الفقهية والأصولية، جلد ۲، شماره ۲، ۲۰۱۸م. [https://journals.iium.edu.my/al-fiqh/index.php/al-fiqh/article/view/91/33 برای دیدن مقاله اینجا را ببینید].
# التحول الجنسي بين الفقه والطب والقانون، انس عبدالفتاح ابوشادی، الدرایه، ۲۰۱۶م، ش۱۶، [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%ad%d9%88%d9%84-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%86%d8%b3%d9%8a-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88%d8%a7%d9%84%d8%b7%d8%a8-%d9%88%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# حکم تغییر الجنس لمریض الترانسکس فی الفقه والقانون والطب، سلمان جابر عثمان المجلهم، مجلة الدراسات العربیه، تابستان و پاییز ۲۰۱۷م، [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%ad%da%a9%d9%85-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%86%d8%b3-%d9%84%d9%85%d8%b1%db%8c%d8%b6-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b1%d8%a7%d9%86%d8%b3%da%a9%d8%b3-%d9%81%db%8c-%d8%a7%d9%84%d9%81/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تغيير الجنس البشري وموقف الشريعة الإسلامية منه، أ.م.د.حاتم احمد عباس، مجلۀ ديالى، ج۱، شماره ۵۲، ۲۰۱۱م. [http://djhr.uodiyala.edu.iq/index.php/DJHR2022/article/view/1928/1804 مقاله را اینجا بخوانید.]
# تغییر الجنسیة، محسن خرازی، در مجله فقه أهل البیت(ع)، سال چهارم، شماره ۱۳، ۱۴۲۰ق. [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/35615 مقاله را اینجا بخوانید.]
# الأحكام الإسلامیة فی میدان تغییر الجنس و الإستنساخ البشری، جيلالی تشوار، المجلة الجزائریة، جامعة بن یوسف ین خده، مجلد ۳۵، شماره ۴، ۱۹۹۸م، [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%ad%d9%83%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c%d8%a9-%d9%81%db%8c-%d9%85%db%8c%d8%af%d8%a7%d9%86-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]

==پایان‌نامه‌ها==
===فارسی===
# سیر تطور اندیشه‌های فقهی و حقوقی تغییر جنسیت و پیامدهای آن در میان خانواده و جامعه، محمدجواد رضایی، کارشناسی ارشد، دانشکده حقوق و الهیات، دانشگاه شهید اشرفی اصفهانی، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%b3%db%8c%d8%b1-%d8%aa%d8%b7%d9%88%d8%b1-%d8%a7%d9%86%d8%af%db%8c%d8%b4%d9%87-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# آثار تغییر جنسیت در حقوق کیفری ایران، کارشناسی ارشد، زینب روانبخش، موسسه آموزش عالی ادیب - مازندران گروه حقوق، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# تطبیقات قاعده لاحرج در موضوعات نوین پزشکی (آتانازی، باروری غیر طبیعی، تغییر جنسیت و سقط جنین)، داراب سلاجقه، کارشناسی ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه تخصصی، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%d8%a7%d8%aa-%d9%82%d8%a7%d8%b9%d8%af%d9%87-%d9%84%d8%a7%d8%ad%d8%b1%d8%ac-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%88%d8%b6%d9%88%d8%b9%d8%a7%d8%aa-%d9%86%d9%88%db%8c%d9%86-%d9%be%d8%b2/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# تأثیر تغییر جنسیت در حقوق و تکالیف زوجین، زهرا فرهادی سرتنگی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید اشرفی اصفهانی، ۱۳۹۸ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%aa%d8%a3%d8%ab%db%8c%d8%b1-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d9%88-%d8%aa%da%a9%d8%a7%d9%84%db%8c%d9%81-%d8%b2%d9%88%d8%ac%db%8c/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# بررسی فقهی و حقوقی تغییر جنسیت در روابط زوجین با تأکید بر مصادیق خاص، نجمه سادات حسینی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی هدی، ۱۳۹۸ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%b1%d9%88%d8%a7%d8%a8%d8%b7/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# بررسی تطبیقی آثار حقوقی تغییر جنسیت در حقوق ایران و آمریکا، زینب شکری مهماندوست علیا، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی ‌واحد اردبیل، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%db%8c-%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# مشروعیت تغییر جنسیت در نظام‌های حقوقی ایران، مالزی و هلند، ریحانه جلال‌زاده، کارشناسی ارشد، دانشکده حقوق و الهیات، دانشگاه شهید باهنر کرمان، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%b4%d8%b1%d9%88%d8%b9%db%8c%d8%aa-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# اثر تغییر جنسیت بر نفقه و مهریه در فقه و حقوق ایران، مهرداد موسی‌پور لفوت، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندر انزلی، ۱۳۹۷ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a7%d8%ab%d8%b1-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a8%d8%b1-%d9%86%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%d9%85%d9%87%d8%b1%db%8c%d9%87-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# بررسی فقهی و حقوقی تغییر جنسیت بر رابطه زوجیت، معصومه شفیعی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهر قدس، ۱۳۹۶ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a8%d8%b1-%d8%b1%d8%a7%d8%a8%d8%b7%d9%87/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# حقوق و تکالیف دوجنسه‌های متأهل (خنثی ظاهر) بعد از عمل جراحی، ملیحه صائمی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بهشهر، ۱۳۹۶ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d9%88-%d8%aa%da%a9%d8%a7%d9%84%db%8c%d9%81-%d8%af%d9%88%d8%ac%d9%86%d8%b3%d9%87%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%85%d8%aa%d8%a3%d9%87%d9%84-%d8%ae%d9%86%d8%ab%db%8c-%d8%b8/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# آثار حقوقی تغییر جنسیت ترا جنسی‌ها در نظام حقوقی ایران مطالعه موردی، نکاح، ارث، نفقه، مهریه، مهدی پورورهرام، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد صفاشهر، ۱۳۹۶ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%aa%d8%b1%d8%a7-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d9%87%d8%a7-%d8%af%d8%b1/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# آثار تغییر جنسیت پس از عقد نکاح در حقوق ایران و فقه امامیه، علیرضا ترابی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه امام صادق(ع)، ۱۳۹۶ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d9%be%d8%b3-%d8%a7%d8%b2-%d8%b9%d9%82%d8%af-%d9%86%da%a9%d8%a7%d8%ad-%d8%af%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# حقوق حاکم بر تغییر جنسیت واقلیت های تراجنسی در نظام کیفری ایران، بهاره سادات حسینی، کارشناسی ارشد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تفت، ۱۳۹۶ش.
# تغییر جنسیت، پیامدها، آثار فقهی‌وحقوقی مترتب بر آن، رضا افرامن، کارشناسی ارشد، دانشکده مدیریت و حسابداری و اقتصاد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد یزد، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa%d8%8c%d9%be%db%8c%d8%a7%d9%85%d8%af%d9%87%d8%a7%d8%8c%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c%d9%88%d8%ad%d9%82%d9%88/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# تأثیر تغییر جنسیت بر بقای نکاح از منظر فقه و حقوق ایران، شبنم همیشه‌بهار، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه خوارزمی، ۱۳۹۵ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%aa%d8%a3%d8%ab%db%8c%d8%b1-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a8%d8%b1-%d8%a8%d9%82%d8%a7%db%8c-%d9%86%da%a9%d8%a7%d8%ad-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%81/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# مقایسه تطبیقی تأثیر تغییر جنسیت بر مجازات‌ها در فقه و قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ش، صغری داداری گشتی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی بندر انزلی، دانشکده حقوق، ۱۳۹۵ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d9%82%d8%a7%db%8c%d8%b3%d9%87-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%a3%d8%ab%db%8c%d8%b1-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a8%d8%b1-%d9%85%d8%ac%d8%a7/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# تغییر جنسیت در حقوق ایران با نگاهی به نظریات فقهای معاصر، سیده بتول هاشمی، مؤسسه آموزش عالی اشراق، ۱۳۹۵ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%a8%d8%a7-%d9%86%da%af%d8%a7%d9%87%db%8c-%d8%a8%d9%87-%d9%86%d8%b8/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# وضعیت حقوقی حقوق و تکالیف زوجین در صورت تغییر جنسیت یکی از آن ها، فروغ ذاکری زیارتی، کارشناسی ارشد، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندرعباس، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%88%d8%b6%d8%b9%db%8c%d8%aa-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d9%88-%d8%aa%da%a9%d8%a7%d9%84%db%8c%d9%81-%d8%b2%d9%88%d8%ac%db%8c%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d8%b5%d9%88%d8%b1%d8%aa/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# تغییر جنسیت انسان و آثار حقوقی آن، سیده مریم حسینی، دانشگاه علامه محدث نوری، ۱۳۹۴ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d9%86%d8%b3%d8%a7%d9%86-%d9%88-%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a2%d9%86/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# آثار و احکام تغییر جنسیت در ادوار مختلف و تطبیق آن با مباحث جدید، رؤیا جلالی سرج، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تبریز، ۱۳۹۳ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d9%88-%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d8%af%d9%88%d8%a7%d8%b1-%d9%85%d8%ae%d8%aa%d9%84%d9%81/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# بررسی فقهی و حقوقی تغییر جنسیت و آثار مترتب بر آن، شهرزاد عباسلو، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید باهنر کرمان، ۱۳۹۳ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d9%88-%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d9%85%d8%aa/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# احکام و آثار تغییر جنسیت نزد مذاهب خمسه، سیده راضیه اسماعیلی طالشی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه الزهرا(س)، ۱۳۹۲ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d9%88-%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d9%86%d8%b2%d8%af-%d9%85%d8%b0%d8%a7%d9%87%d8%a8-%d8%ae%d9%85%d8%b3%d9%87/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# بررسی فقهی و حقوقی مسئله تغییر جنسیت، عمار رحیمی گلشانی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، ۱۳۹۱ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%84%d9%87-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# آثار تغییر جنسیت در روابط مالی زوجین و والدین با فرزندان، سمیه آقاعلی‌خانی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مرکز پیام نور تهران، ۱۳۹۱ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%b1%d9%88%d8%a7%d8%a8%d8%b7-%d9%85%d8%a7%d9%84%db%8c-%d8%b2%d9%88%d8%ac%db%8c%d9%86-%d9%88-%d9%88/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# وضعیت حقوقی اشخاص تغییر جنسیت داده، عزیزه غریب، دانشگاه علامه طباطبایی، ۱۳۹۰ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%88%d8%b6%d8%b9%db%8c%d8%aa-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d8%b4%d8%ae%d8%a7%d8%b5-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%a7%d8%af%d9%87/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# تغییر جنسیت و احکام آن از دیدگاه مذاهب خمسه، زینب عباسی‌زاده، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، ۱۳۹۰ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d9%88-%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a2%d9%86-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%85%d8%b0%d8%a7%d9%87%d8%a8-%d8%ae/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# بررسی فقهی و حقوقی فتوای امام خمینی مبنی بر جواز تغییر جنسیت، نرگس جزینی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، ۱۳۸۹ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d9%81%d8%aa%d9%88%d8%a7%db%8c-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85-%d8%ae%d9%85%db%8c%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%a8%d9%86/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# تغییر جنسیت و احکام آن از دیدگاه فقه اسلام، رقیه عباس‌زاده، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید چمران اهواز، ۱۳۸۹ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d9%88-%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a2%d9%86-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d8%b3%d9%84/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# بررسی فقهی حقوقی تغییر جنسیت در ایران با رویکردی بر نظریه امام خمینی، نگار نجفی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت معلم، ۱۳۸۹ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%a8/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]

===عربی===
# المرکز (الوضع) القانوني للمتحولين (عابري الجنسية) دراسة مقارنة بين الفقه الإسلامي والقانون العراقي، مهند ناجی ابراهیم ابراهیم، کارشناسی ارشد، دانشکده حقوق، دانشگاه ادیان و مذاهب، ۲۰۲۳م. [https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/1e2dc0fb58f0d550cff6fbde621a8aab صفحات ابتدایی را اینجا بخوانید].
# حقوق المتحولين جنسيا في ماليزيا: دراسة فقهية تحليلية مقاصدية، فرحان هسمادي، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، الجامعة الاسلامیة العالمیة مالیزیا، مارس ۲۰۲۰م، [https://studentrepo.iium.edu.my/entities/publication/da5528e0-c887-4e57-a564-260d898e493b برای دریافت فایل پایان‌نامه اینجا را ببینید].
# الأحكام القانونية لنظام تغيير الجنس، مكرلوف وهيبة، پایان‌نامه دکتری، كلية الحقوق والعلوم السياسية، ۲۰۱۵-۲۰۱۶م. [https://www.elmizaine.com/2019/01/pdf_70.html برای دریافت فایل پایان‌نامه اینجا را ببینید.]
# تغییر الجنس و أثره في القانون المدني و الفقه الإسلامي، أنس محمد إبراهیم بشار، پایان‌نامه دکتری، کلیة الحقوق، جامعة المنصورة، مصر، ۲۰۰۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%86%d8%b3-%d9%88-%d8%a3%d8%ab%d8%b1%d9%87-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%af%d9%86%d9%8a-%d9%88-%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تثبیت الجنس و آثاره: دراسة مقارنة فی الفقه الإسلامی و القانون الوضعي: دراسة تحلیلیة فقهیة و قانونیة للجراحات الطبية الشائع تسمیتها تغییر الجنس، الشهابی إبراهیم الشرقاوی، پایان‌نامه دکتری، [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/%d8%aa%d8%ab%d8%a8%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%86%d8%b3-%d9%88-%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1%d9%87-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a9-%d9%85%d9%82%d8%a7%d8%b1%d9%86%d8%a9-%d9%81%db%8c-%d8%a7%d9%84%d9%81/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]جامعة القاهره، ۲۰۰۲م، پایان‌نامه در سال ۲۰۰۳م در قالب کتاب به چاپ رسیده است.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/%d8%aa%d8%ab%d8%a8%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%86%d8%b3-%d9%88-%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1%d9%87-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a9-%d9%85%d9%82%d8%a7%d8%b1%d9%86%d8%a9-%d9%81%db%8c-%d8%a7%d9%84%d9%81/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]

== منابع دیگر ==

# التحول الجنسي في الإسلام: الرأي الديني ومقارنة بين قوانين الدول الإسلامية، مجده جعفری‌زاده، یادداشت اینترنتی در سایت رادینا سلامت، تاریخ درج مطلب: ۲۰۲۶م. [https://raadinahealth.com/ar/blog/Gender-transition-Islam یادداشت را اینجا بخوانید.]
# أحكام تغيير جنس الإنسان وآثاره، جاسم حمد رضا، ارائه‌شده به شورای قضایی اقلیم کردستان عراق، ۲۰۲۳م/۱۴۴۴ق. [https://www.krjc.org/files/articles/200524093747.pdf برای دیدن این نوشتار اینجا را ببینید.]
# قرار رقم: (245) علاج اضطراب الهوية الجنسية، منتشر شده در سایت دائرة الإفتاء العالم، تاریخ درج مطلب ۲۰۱۷م. [https://www.aliftaa.jo/decision/545/%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D9%82%D9%85-245-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%D8%B6%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%87%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%86%D8%B3%D9%8A%D8%A9 برای دیدن متن فتوا اینجا را ببینید.]
# تغيير الجنس لعلاج اضطراب الهوية الجنسية، أ. د/ علي جمعة، در سایت علي جمعة، تاریخ درج مطلب: نوامبر ۲۰۱۶م. [https://www.draligomaa.com/index.php/%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AA%D8%A7%D9%88%D9%89/item/2005-%D8%AA%D8%BA%D9%8A%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%86%D8%B3-%D9%84%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%D8%B6%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%87%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%86%D8%B3%D9%8A%D8%A9 یادداشت را اینجا بخوانید.]

[[رده:منابع مطالعاتی فقه پزشکی]]
[[رده:بروزرسانی ۱۴۰۳]]
[[رده:مدخل‌های ۱۴۰۰]]

پرونده:مسئولیت مدنی در فقه امامیه (کتاب).jpg

2026-05-07T09:14:53Z

Alikhani: Alikhani نسخه‌ای تازه از پرونده:مسئولیت مدنی در فقه امامیه (کتاب).jpg را بارگذاری کرد

2026-05-05T10:18:11Z

Alikhani: Alikhani صفحهٔ فقه معاصر:پیش‌نویس درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب) را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب) منتقل کرد

درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب)

2026-05-05T10:16:29Z

Alikhani:

درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب)

2026-05-05T08:32:11Z

Alikhani:

{{نویسنده
| نویسنده = مصطفی علیخانی
| نویسنده۲ =
| نویسنده۳ =
| گردآوری =
| ویراستار۱ =
| ویراستار۲ =
| ویراستار۳ =
}}{{جعبه اطلاعات کتاب
| عنوان = درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب)
| تصویر = درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح_تصویر =
| نام‌های دیگر =
| نویسنده = علیرضا اعرافی
| تاریخ نگارش =
| موضوع = فلسفه فقه
| سبک = تحلیلی
| زبان = فارسی
| ویراستار =
| به تصحیح =
| به کوشش =
| گرداوری = علی بخشی
| تصویرگر =
| طراح جلد =
| تعداد جلد =
| تعداد صفحات = ۴۰۸
| قطع =
| مجموعه =
| ترجمه به دیگر زبان‌ها =
| ناشر = مؤسسه اشراق و عرفان
| محل نشر = قم
| تاریخ نشر = ۱۳۹۵ش
| نوبت چاپ = اول
| شمارگان =
| شابک =
| نوع رسانه =
| وبسایت ناشر =
| نام کتاب = 
| مترجم = 
| مشخصات نشر = 
| نسخه الکترونیکی =
| جلدهای دیگر =
}}

* '''چکیده'''
'''درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز'''،

علیرضا اعرافی در این کتاب، با نقد اجتهاد فردگرای سنتی، نظریه اجتهاد تمدن‌ساز را بر اساس فلسفه فقه شیعی ارائه می‌دهد. از دیدگاه او، نگاه تک‌ساحتی به فقه، فقیهان را به جنبه فردی اسلام محدود کرده و آنان را از عرصه اجتماع غافل ساخته است. وی سه دوره تاریخی برای این نگرش فردگرا ترسیم می‌کند: از انزوای فقه تا صفویه، از صفویه تا انقلاب اسلامی، و پس از آن. در دوره سوم که فقه عهده‌دار نظام اسلامی شده، رویکرد فردی لازم اما ناکافی است و باید به فتواهای کلان نظام‌پرداخت.

اعرافی تمدن را شبکه‌ای پایدار و منعطف از باورها، فرهنگ و نظام‌های اجتماعی تعریف می‌کند که پاسخگوی همه نیازهای فردی و جمعی انسان است. برای رسیدن به چنین تمدنی، او مراحل منظومه‌سازی، نظام‌سازی، مدل‌سازی و تمدن‌سازی را ضروری می‌داند. نظام‌سازی اسلامی مبتنی بر «کشف» و «استخراج» با روش اجتهاد استماعی و استنطاقی است، نه «ساختن» به سبک غربی. او در بحث علم و دین، دیدگاه مکمّل‌نگر را می‌پذیرد و معتقد است علم صحیح هیچ‌گاه با دین الهی تعارض ندارد. همچنین بر بازسازی علوم انسانی بر اساس نیازهای جامعه اسلامی تأکید دارد و الگوی بومی و اسلامی را جایگزین الگوهای غربی می‌کند.

== معرفی و ساختار کتاب ==
کتاب «درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز» در زمره آثار [[فلسفه فقه]] قرار دارد و با دغدغه بررسی قابلیت تمدن‌سازی بر اساس اجتهاد شیعی به رشته تحریر درآمده است. در شناسنامه کتاب، [[علیرضا اعرافی]] (زاده: ۱۳۳۸ش، از اعضای مجلس خبرگان رهبری و از فقیهان [[شورای نگهبان]]) به‌عنوان نویسنده کتاب درج شده و تحقیق و نگارش آن به نام علی بخشی ثبت شده است. با این حال، در مقدمه‌ای که علی بخشی بر کتاب نوشته، او از نکات علیرضا اعرافی برای نگارش کتاب قدردانی نموده و کتاب را برآمده از طرح «اجتهاد تمدن‌ساز» تحت اشراف و نظارت علیرضا اعرافی معرفی کرده است.

این کتاب در سال ۱۳۹۵ش به کوشش مؤسسه اشراق و عرفان در ۴۰۸ صفحه منتشر شد. کتاب با فهرست مطالب و مقدمه آغاز، و با پیوست‌ها، نمایه‌ها و فهرست منابع پایان می‌یابد. مباحث اصلی کتاب در هشت فصل سامان یافته است. فصل نخست به کلیات اختصاص دارد. نگارنده در این فصل، پیش‌فرض‌های کتاب را (مانند خاتمیت و جامعیت اسلام، قرارگرفتن غرب در برابر اسلام، و ضرورت تولید دانش اسلامی در حوزه‌های علوم انسانی و اجتماعی) برشمرده و فرضیه رقیب را جریان‌های فکری درون جامعه اسلامی (جریان اخباری‌گری و روشن‌فکران دینی و سکولار) قرار داده است (ص۲۵-۲۸). ارائه پیشینه بحث و روش کتاب حاضر از مباحث دیگر این فصل است (ص۲۹-۴۰).

در فصل دوم تحلیلی از وضعیت اجتهاد موجود در حوزه و آسیب‌شناسی آن ارائه شده، در فصل سوم چرایی و چگونگی اجتهاد تمدن‌ساز توضیح داده می‌شود و در چهار فصل بعدی مراحل رسیدن به تمدن اسلامی مبتنی بر اجتهاد بررسی می‌گردد؛ ازاین‌رو نویسنده در فصل چهارم به منظومه‌سازی و در فصل پنجم به نظام‌سازی فقه می‌پردازد. او بازسازی و ساماندهی حوزه معرفت بشری را در فصل ششم توضیح داده و در فصل هفتم و هشتم به مدل‌سازی و تمدن‌سازی فقه پرداخته است.

== نارسایی اجتهاد فردگرایانه در تحقق تمدن اسلامی ==
به گفته نویسنده، نگاه تک‌ساحتی به اجتهاد موجب متمرکزشدن فقیهان بر جنبه فردی اسلام و غفلت از آن در صحنه اجتماع می‌شود (ص۴۱). وی در ادامه نگرش فردگرایانه به فقاهت را در سه دوره ارزیابی کرده است: ۱. دوره انزوای فقه شیعه تا عصر صفویه، ۲. از عصر صفویه تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، ۳. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و تشکیل حکومت اسلامی. در دو مقطع نخست، فقیهان در برابر دولت‌ها رویکرد انتقادی داشتند و با رویکرد فردی و سلبی به مبارزه با حاکمان مستبد می‌پرداختند (ص۴۶). اما با ورود به دوره سوم، رویکرد فردی به فقه که خود عهده‌دار نظام اسلامی شده، اگرچه لازم، اما ناکافی است و باید به فتواهایی در ارتباط با کل نظام اسلامی پرداخت (ص۵۰). اعرافی آسیب‌های اجتهاد مصطلح و راهکار‌های اجمالی برای برون‌رفت از آنها را توضیح داده است و در بیشتر موارد، برای تبیین این آسیب‌ها و راهکارها به نقل دیدگاه‌های متعددی از [[امام خمینی]]، [[سید علی حسینی خامنه‌ای|سید علی خامنه‌ای]]، [[مرتضی مطهری]] و [[سید محمدباقر صدر]] که از طرفداران فقه حکومتی‌‌اند، تکیه کرده است.

آسیب‌ها عبارت‌اند از:
{{ستون-شروع|2}}
* برجسته‌نبودن مباحث اجتماعی و حکومتی (ص۴۴)
* توجه ناکافی به بُعد تطبیقی فقه (ص۵۲)
* غفلت از علوم انسانی و اجتماعی (ص۵۳)
* دوربودن از موضوع‌شناسی علمی و تخصصی (ص۵۵)
* انحصار اجتهاد در فقه و غفلت از آن در ساحت‌هایی مثل اخلاق، تربیت، و کلام (ص۵۸)
* ارائه تفسیرهای توجیهی از نصوص برای انطباق با واقعیت‌های عینی (ص۶۰)
* انحصار در عرصۀ گزاره‌های تکلیفی و کم‌کاری در عرصه‌ گزاره‌های توصیفی (ص۶۱).
{{پایان}}

=== راهکار برون‌رفت از آسیب‌های اجتهاد مصطلح ===
راهکارها عبارت‌اند از:
{{ستون-شروع|3}}
* گسترش ابواب فقهی (ص۶۳)
* بازسازی هندسه علوم حوزوی (ص۶۴)
* اولویت‌سنجی و فرصت‌سازی (ص۶۵)
* تخصصی‌شدن فقه (ص۶۶)
* اهتمام به فقه مقارن و نگاه تطبیقی به حقوق جدید (ص۷۰)
* رصد و احاطه بر موضوعات نوپدید (ص۷۳)
* کلان‌نگری (ص۷۴)
* توسعه اجتهاد در حوزه اخلاق (ص۷۶)
* توسعه اجتهاد در گزاره‌های توصیفی اسلام (ص۷۷)
* امتداد تفکر فلسفه اسلامی (ص۸۰)
* امتداد اجتهاد در علوم انسانی (ص۸۱)
{{پایان}}نگارنده مزیت‌های نسبی اجتهاد مصطلح را در تعمیق مباحث، طرح فروعات بسیار و پایبندی به حجت می‌داند و معتقد است، تربیت طلاب و اساتید، توسعه مرزهای دانش، و توسعه فقه و علوم وابسته از محصولات اجتهاد مصطلح است (ص۸۲-۸۵). به نظر نویسنده، با به‌کارگیری اجتهاد مصطلح در دانش‌های اخلاق و کلام می‌توان کارآیی اجتهاد مصطلح را در دانش‌های اسلامی سنجید (ص۸۶-۸۸).

== چیستی و کارکردهای اجتهاد تمدن‌ساز ==
نویسنده در فصل سوم ابتدا به چیستی اجتهادِ تمدن‌ساز می‌پردازد. او برای این منظور، اقوال مختلف درباره اجتهاد و تمدن را بررسی کرده (ص۹۲-۹۹)، تمدن را شبکه‌ای پایدار و درعین‌حال انعطاف‌پذیر از باورها، فرهنگ و نظام‌های اجتماعی معرفی می‌کند که در سطح کلان و برای پاسخگویی به همه نیازهای فردی و جمعی انسان شکل گرفته، تا او را در تمام ابعاد زندگی به سوی یک هدف بزرگ هدایت کند (ص۱۰۰). همچنین او اجتهادِ تمدن‌ساز را شاملِ گزاره‌های هنجاری و توصیفی، و نیز شامل موضوعات فلسفی، کلامی و اخلاقی می‌شمارد و معتقد است برای تفقه در کل دین پژوهش در همه این آموزه‌ها لازم است (ص۱۰۲).

اعرافی کشفِ زوایای پنهان دین و بسط معارف را از فایده‌های اجتهاد تمدن‌ساز برشمرده، معتقد است، اجتهاد تمدن‌ساز هم در ساحت علمی و معرفتی (شامل حوزه درون‌دانشی، مثل فقه و اخلاق، و حوزه برون‌دانشی، مانند بررسی مبادی و فلسفه علوم دخیل در فقه) و هم در ساحت عملی (مثل الگوشدن نظام اسلامی برای دیگر کشورها) کارکرد دارد (ص۱۰۴-۱۰۷).

او در ادامه به امکان تمدن‌سازیِ اجتهاد می‌پردازد و آن را به دلایل عقلی، نقلی و نقضی مستظهر می‌دارد. دلایل عقلیِ او بر امکان تمدن اسلامی، وجود تمدن‌های اسلامی در گذشته (برهان انّی)، و نیز جامعیت و خاتمیت دین اسلام (برهان لمّی) است که آیات و روایات متعددی بر آن دلالت دارند (ص۱۰۸-۱۱۴). نویسنده در ادامه به برخی شبهات درباره امکان تمدن‌سازی دین پرداخته، به آنها پاسخ می‌دهد (ص۱۱۶-۱۲۱).

== لزوم منظومه‌سازی فقه برای نظریه‌پردازی ==
به باور نویسنده،‌ همانطور که در فقه سنتی احکام مرتبط در باب‌های جداگانه قرار می‌گرفت، با توجه به شرایط جدید نیز باید برای تمدن‌سازی باب‌بندی و منظومه‌سازی تازه‌ای انجام داد تا هم به پرسش‌های مختلف جامعه جواب داده شود و هم فهم سطحی از دین به شناخت عمیق تبدیل گردد (ص۱۲۵-۱۲۷). او منظومه‌سازی را در سه سطحِ خُرد، میانی و کلان دنبال می‌کند؛ در سطح خُرد، گزاره‌های فقهیِ مربوط به یک موضوع در یک باب جمع می‌شوند؛ در سطح میانی، گزاره‌ها نظام‌مند و تعارض احتمالی آنها برطرف می‌شود تا راه موجبات تولید علم فراهم آید؛ و در سطح کلان، با تحلیل مجموعه‌ها، اصول و قواعد حاکم بر مجموعه گزاره‌های دین کشف شده، ابزار لازم برای نظریه‌پردازی در زمینه‌های مختلف فراهم می‌آید (ص۱۲۷-۱۳۲).

== لزوم بهره‌گیری از نظام‌سازی اسلامی و ویژگی‌های آن ==
از نگاه اعرافی، پس از منظومه‌سازی، مرحله بعدی برای تمدن‌سازی نظام‌سازی است که در آن با تحلیل منظومه گزاره‌های فقهی، کلامی و اخلاقی در یک موضوع، اصول حاکم بر دیگر گزاره‌ها کشف شده، نظریه اصلی در یک موضوع فقهی، اخلاقی و کلامی طراحی می‌شود (ص۱۴۱). او نظام‌سازی را یکی از مصادیق بارزِ عبور از رویکرد فردی به فقه می‌شمارد (ص۱۴۳). نویسنده تفاوت منظومه‌سازی و نظام‌سازی را در اجمال و تفصیل می‌داند و معتقد است منظومه‌سازی به حوزه مفهوم‌پردازی مرتبط است، به‌گونه‌ای که با زنجیره‌سازی مفاهیمِ همگن، راه رسیدن به مفاهیم پایه هموار گردد، برخلاف نظام‌سازی که پژوهشگر وارد حوزه نظریه‌پردازی می‌شود (ص۱۴۵-۱۴۶).

نویسنده نظام‌سازی را اصلی‌ترین پیش‌نیاز تمدن‌سازی معرفی کرده، در بررسی تطبیقی نظام اسلامی با سایر مکاتب رقیب، جایگاه ویژه‌ای برای نظام‌سازی قرار داده است که می‌تواند با ترسیم چهره‌ای کامل از دین و با رسیدن به گزاره‌های پایه و کلان، کارآمدی حکومت اسلامی را تضمین کند (ص۱۴۶-۱۵۲). او چند ویژگی اصلی برای نظام‌سازی برشمرده است: وجود ساختار و تناسب کلی، روابط منسجم و سازگار میان اجزاء، پویایی و تکامل تدریجی، و نیز داشتن هدف (ص۱۵۵-۱۵۶). به گفته او، نظام‌سازی حوزه‌های خرد و کلان را در بر می‌گیرد که از مهم‌ترین حوزه‌ها می‌توان به نظام خانواده، نظام فرهنگی، نظام اخلاقی، نظام اجتماعی، نظام اقتصادی و نظام سیاسی (ص۱۵۶-۱۶۰). اهداف نظام‌سازی عبارت‌اند از: رشد مادی و معنوی انسان‌ها، استقلال در همه حوزه‌ها، رسیدن به عدالت اسلامی، تحقق کارآمدی و تعالی نظام اسلامی (ص۱۶۱-۱۶۵).

=== علوم و معارف مؤثر در فرآیند نظام‌سازی ===
نگارنده علوم و معارفی را در فرآیند نظام‌سازی مؤثر دانسته است. برخی از این علوم به‌گونه‌ای خاص و برخی به‌صورت عام در فرآیند اجتهاد نقش دارند. این علوم عبارت‌اند از: علوم ادبی، علوم عقلی (شامل منطق، فلسفه و کلام)، عرفان نظری و عملی، اخلاق، علوم زبان‌شناختی جدید، علوم انسانی و اجتماعی، نجوم و ریاضیات، اصول فقه، رجال، درایه و تفسیر (ص۱۶۶-۱۷۵) او معتقد است، در فرآیند نظام‌سازی، مجموعه‌ای از مسائل روانی، فرهنگی، اخلاقی، علمی، اجرایی و غیره اثرگذار است، برای نمونه تعیین حدود قلمرو دخالت عقل، تأثیر مهمی در نظام‌سازی دارد؛ چنان‌که مطالعات تطبیقی و تفکر انتقادی و خلاق مانع از پیش‌داوری می‌شود (ص۱۷۵-۱۷۹).

=== روش‌ها و آسیب‌ها ===
علیرضا اعرافی، نظام‌سازی اسلامی را مبتنی بر «کشف» و «استخراج» می‌داند که با روش اجتهاد استماعی و استنطاقی انجام می‌شود، برخلاف نظام‌سازی تمدی غربی که بر «ساختن» بنا شده است (ص۱۸۰-۱۸۳). در استکشاف نظریه‌های اسلامی از دو روشِ اِنّی و لمّی استفاده می‌شود (ص۱۸۴-۱۸۶). او نظام‌سازی را امری پیچیده معرفی می‌کند که با موانعی مانند خودمحوری، علم‌زدگی، شتاب‌زدگی و تفسیر به‌رأی مواجه است (ص۱۸۹-۱۹۱). به گفته او نظام‌سازی هیچ تعارضی با نصوص و احکام صریح ندارد، بلکه با اکتشاف از دین همه منطقة الفراغ را پوشش می‌دهد (ص۱۹۲-۱۹۵).

== تکامل متقابل علم و دین در یک نظام کلی ==
نویسنده در فصل ششم رابطه علم و دین را بررسی کرده، حوزه معرفتی هریک را توضیح می‌دهد. او پس از بررسی معنای علم و دین (ص۲۰۰-۲۰۲)، حوزه معرفتی عقلی، شهودی و تجربی را شرح داده است. او عقل را از مهم‌ترین ابزارهای شناخت انسان و پشتوانه معرفت‌های دیگر، معرفت شهودی را معرفتی بدون واسطه و خطاناپذیر، و معرفت تجربی و حسی را نازلترین لایه معرفت معرفی می‌کند (ص۲۰۳-۲۰۶). اعرافی با اشاره به پیشینه درگیری کلیسا با علوم روز (ص۲۰۷-۲۱۲)، دیدگاه‌های مختلف درباره ارتباط علم و دین را تحلیل کرده است:

* '''تباین و تعارض'''؛ بین علم و دین قلمروهای گوناگونی دارد که باهم سازگاری ندارند، ازاین‌رو حوزه علمیه نباید به علوم انسانی بپردازد. نویسنده معتقد است، در دین اسلامی بین آموزه‌های وحیانی و حجیت عقل سازگاری وجود دارد و یافته‌های قطعی علم، هیچگاه با دین تعارض ندارد، و در فرض تعارض با عقل قطعی، دلیل عقلی مقدم می‌شود (ص۲۱۷-۲۲۰)
* '''تمایز و استقلال'''؛ علم و دین از یکدیگر متمایز بوده، قلمرو مستقلی دارند که تعارضی در بین آنها شکل نمی‌گیرد. مؤلف این دیدگاه را ناشی از ساده‌انگاری روابط و ماهیت علم و دین می‌داند و معتقد است این نظریه نمی‌تواند درگیری‌های پنهانی علم و دین را حل کند (ص۲۲۰-۲۲۱).
* '''تداخل علم در دین'''؛ بر اساس این نظریه، که [https://fa.wikishia.net/view/%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D8%A2%D9%85%D9%84%DB%8C عبدالله جوادی آملی] از طرفداران این نظریه است، اگرچه علم نمی‌تواند همه معارف دین را پوشش دهد، ولی همه گزاره‌های علمی با عناوین اولیه یا ثانویه، صبغه دینی دارند. مؤلف در نقد این نظریه معتقد است، به لحاظ ثبوتی اگرچه همه حقایق در قرآن وجود دارد و امامان از ان آگاهند، اما به لحاظ اثباتی برای انسان‌های عادی، این‌چنین نیست (ص۲۲۱-۲۲۳).
* '''تداخل دین در علم'''؛ طبق این دیدگاه علم می‌تواند همه گستره معرفت دینی را پوشش دهد؛ اعرافی سستی این دیدگاه را با مراجعه به گزاره‌های دینی اسلام، آشکار می‌بیند (ص۲۲۲-۲۲۳)
* '''تأیید و تعامل'''؛ بر اساس این نظریه، دین همه فعالیت‌های علمی را تأیید و ترویج کرده، رویکرد حمایت از دانش را برعهده دارد. نگارنده مشروعیت‌بخشی به همه علوم مدرن و تبعیت بیش‌ازحد دین از معیارهای علمی را از نقدهای اساسی این رویکرد می‌شمارد (ص۲۲۳-۲۲۴).
* '''وحدت'''؛ در این دیدگاه، میان آموزه‌های الهیاتی و نظریه‌های خاص علمی رابطه مستقیم برقرار است و الهیات و علم، با روش‌ها و اهداف مختلف، درباره اشیاء واحدند. از نظر نویسنده، مهم‌ترین نقطه ضعف این نظریه این است که الهیات و دین در برابر روش علمی تابع در نظر گرفته شده است (ص۲۲۴-۲۲۶).
* '''دیدگاه مکمّل‌نگر'''؛ صاحبان این دیدگاه بر این باورند که گزاره‌های علمی و دینی یکدیگر را تکمیل می‌کنند و با قرارگرفتن در یک نظام کلی، به نتایج جدیدی می‌رسند. اعرافی که این دیدگاه را صحیح ارزیابی کرده، معقتد است در این دیدگاه علم صحیحی که از شناخت طبیعت به‌دست آمده، هیچگاه با دینی که از علم الهی برگرفته شده، تعارض پیدا نمی‌کند (ص۲۲۶-۲۲۸).

== ضرورت ساماندهی علوم انسانی ==
علیرضا اعرافی در ادامه مباحث فصل ششم، با اشاره به تأثیر متقابل علوم انسانی و دین بر یکدیگر (ص۲۳۷-۲۵۳) به ضرورت ساماندهی معارف بشری می‌پرازد. اعرافی به دو نظریه کلی درباره بازسازی معارف بشری اشاره می‌کند؛ صاحبان دیدگاه نخست منشأ علوم مختلف را نیازهای اجتماعی انسان برشمرده، معتقدند، به‌دلیل اختلاف بنیادین جامعه اسلامی و جامعه غیراسلامی، نیازهای این دو جامعه نیز تفاوت دارد؛ به همین دلیل باید همه علوم را بر اساس نیاز جامعه اسلامی بازسازی کرد (ص۲۲۸).

در مقابل گروه دیگری که علوم انسانی را زیربنای علوم تجربی می‌دانند (بر خلاف نظام معرفتی غرب که علوم تجربی را زیربنای علوم انسانی می‌پندارند) به لزوم بازسازی عرصه علوم انسانی (شامل جامعه‌شناسی، اقتصاد، مدیریت، و علوم تربیتی) بسنده کرده‌اند (ص۲۲۹-۲۳۲)؛ چراکه علوم انسانی نرم‌افزار لازم برای نظام‌سازی و تمدن‌سازی را تولید و فراهم می‌سازد (ص۲۳۴).

نویسنده در ادامه رویکردهای مختلف برای ساماندهی و تدوین علوم انسانی را توضیح می‌دهد، رویکردهایی مثل رویکرد پالایشی، رویکرد مبنا محور، رویکرد ترکیبی در ساحت روش وحیانی و تجربی، و رویکرد بومی‌سازی (ص۲۵۷-۲۶۱). او معتقد است، هریک از این رویکردها نقاظ ضعفی دارند، اما در شکل‌دهی علوم انسانی قابل جمع‌اند و می‌توان با اصلاح نقاط ضعف و ترکیب آنها با یکدیگر، از این رویکردها سود جست (ص۲۶۴).

== الگوی ایرانی اسلامی ==
اعرافی برای رسیدن به سبک زندگی ایرانی و اسلامی، ارائه مدل و الگو را لازم می‌داند؛ یعنی نظام فکری منسجمی ارائه شده، و نقشه جامع کاربردی و عملیاتی برای آن تدوین شود (ص۲۷۱)؛ زیرا منشأ الگوهای جوامع غربی، مکاتب فلسفی غربی با محوریتِ دیدگاه‌های پوزیتیویسم و نسبیت‌گرایی است، این در حالیست که جامعه اسلامی در مسائل، نگرش‌ها، اهداف و نیازها با جوامع غیراسلامی اختلافی عمیق دارد (ص۲۷۳). به گفته او، اغلب متولیان نظام اسلامی در ضرورت بهره‌گیری از الگوی بومی و اسلامی اتفاق نظر دارند (ص۲۷۸)؛ با این حال، برای طراحی مدل‌‎ها روش‌های مختلفی وجود دارد که برخی از آنها برای به‌کارگیری گزاره‌های دینی مناسب نیست؛ چرا که مبتنی بر پیش‌فرض‌هایی هستند که با احکام و معارف دینی ناسازگارند (ص۲۷۴).

مؤلف تعیین اولویت‌های جامعه را از مسائل مهم در مدل‌سازی معرفی می‌کند و برخی از اولویت‌ها را برشمرده توضیح می‌دهد (ص۲۸۲-۳۱۲)، اولویت‌هایی مثل:

* '''سبک زندگی'''؛ دین و سبک زندگی هر دو از اجزاء فرهنگ هستند و رابطه دوسویه بین آنها برقرار است. در متون دینی به بخشی از سبک‌ها تصریح شده است که این دسته از سبک‌ها باید مستقیما از فقیه برگرفته شود. اما آن دسته از سبک‌ها که به صراحت در متون دینی ذکر نشده‌اند، افراد می‌توانند ضوابط آنها را از فقیه برگیرد و در فرایند کار رعایت کند (ص۲۸۵-۲۸۶).
<blockquote>'''کسب درآمد'''؛ در نگاه اسلام کسب درآمد برای تعادل‌بخشی بین دنیا و آخرت است. در اسلام از درآمدهایی مثل کم‌فروشی و رباخواری نهی شده، بر کسب درآمد عزتمند و حلال تأکید شده است (ص۲۸۶).

'''مصرف'''؛ بر خالف نظام سرمایه‌داری که مصرف‌گرایی ترویج می‌شود، در جامعه اسلامی الگوی مصرف بر اساس نیازهای واقعی انسان‌ها تعریف شده است. به میانه‌روی و اعتدال توصیه شده، از اسراف و تبذیر نهی شده است (ص۲۸۷-۲۸۸).

'''تغذیه'''؛ دین اسلام هم به صورت سلبی و هم به صورت ایجابی دستورهای گسترده‌ای در حوزه تغذیه دارد، حوزه سلبی مانند: نقش تغذیه حرام در قبول‌نشدن عبادت و عدم استجابت دعا، و حوزه ایجابی مثل: بهره‌گیری از تنوع غذایی (ص۲۸۹).

'''پوشش'''؛ نویسنده در این بخش به تغییرات گسترده جامعه معاصر در مورد پوشش و بازنمایی بدن پرداخته است (ص۲۹۰).

'''روابط اجتماعی'''؛ در راویات دستورات فراوانی درباره نحوه معاشرت با دیگران بیان شده است (ص۲۹۰).</blockquote>
* '''هنر'''؛ نگارنده وظیفه اصلی هنر را در فرهنگ‌سازی می‌داند و رویکردهای مختلف به هنر را توضیح می‌دهد. او رسالت هنر اسلامی را در ارائه حقیقت به بهترین شکل ممکن می‌داند (ص۲۹۲-۲۹۳).
* '''معماری و شهرسازی'''؛ به نظر اعرافی، معماری و شهرسازی تنها در صورتی به اسلام نسبت داده می‌شود که دو ویژگی داشته باشد: ۱. مفاهیم و پیش‌فرض‌های پارادایمی خود را (هستی‌شناسی، انسان‌شناسی، جامعه‌شناسی، دین‌شناسی و معرفت‌شناسی) در چارچوب علوم انسانی اسلامی تعریف کند؛ ۲. نظام اهداف فردی و اجتماعی اسلام را اهداف غایی خود فرض کرده و فضایی متناسب با آن ارائه کند (ص۲۹۶).
* '''رسانه'''؛ به گفته نویسنده، دین و رسانه خدمات متقابل دارند و رسانه می‌تواند در تربیت، آموزش، نشاط، انتقال اطلاعات و نظارت خدمات ارائه دهد (ص۲۹۸).
* '''فناوری'''؛ مؤلف پس از توضیح و نقد رویکردهای مختلفی به فناوری (نگاه ابزارنگارانه به فناوری، رویکرد انتقادی به تکنولوژی و رویکرد گریز از فناوری)، به تبیین نسبت دین با فناوری می‌پردازد (ص۳۰۷-۳۱۳). او معتقد است اجتهاد تمدن‌ساز نمی‌تواند در برابر تکنولوژی ساکت باشد یا تقلید کورکورانه کند. او تحلیل تکنولوژی و شناخت ابعاد فردی، اجتماعی و بین‌المللی تکنولوژی را از وظایف مهم تمدن اسلامی برمی‌شمارد (ص۳۱۴).

== فصل هشتم ==
به باور علیرضا اعرافی، دین در ایجاد تمدن‌ها نقش بی‌بدیلی دارد و دین اسلام از استعداد، منابع، توانمندی و تجربه بسیار خوبی برای تمدن‌سازی برخوردار است (ص۳۱۸-۳۱۹). او پیش‌شرط‌ها برای موفقیت در عرصه تمدن‌سازی را برشمرده، توضیح داده است، از جملۀ این پیش‌شرط‌ها عبارت‌اند از: تکیه بر عقلانیت، تربیت سرمایه انسانی، مهندسی فرهنگی، نگاه فراملی و فرامذهبی، آینده‌پژوهی، و مدیریت دانش (ص۳۱۹-۳۳۶). نگارنده در ادامه با نقد رویکرد انفعالی و رویکرد گزینشی و ترکیبی به تمدن، رویکرد ساخت و جایگزینی به تمدن را تقویت می‌کند (ص۳۳۸-۳۴۲).

مباحث کتاب با بررسی چالش‌های تمدن اسلامی پایان می‌پذیرد. این چالش‌ها چنین‌اند:

'''سکولاریزاسیون'''؛ نویسنده سکولاریزاسیون را به دیانت‌زدایی یا قداست‌زدایی از شئونات سیاسی، اجتماعی و اخلاقی جامعه تعریف می‌کند که در اثر آن قدرت و نفوذ اجتماعی دین کم شده، نقش فرهنگی و نهادی دین کم می‌شود. او معتقد است، با حرکت به سوی تمدن‌سازی اسلامی، نظریه ناکارآمدسازی دین از بین می‌رود (ص۳۴۳-۳۴۴).

'''پلورالیسم'''؛ بر اساس پلورالیسم حقیقت و رستگاری به دین خاصی اختصاص ندارد و همه ادیان در آن بهره دارند. بر اساس این دیدگاه، خاتمیت دین اسلام نفی شده، امکان تحقق هویت توحیدی از بین می‌رود (ص۳۴۵).

'''عقلانیت مدرن'''؛ نویسنده عقلانیت مدرن را عقلانیتی مادی‌گرا و منقطع از وحی معرفی می‌کند و این عقلانیت را سدی در برابر تمدن اسلامی می‌شمارد (ص۳۴۶).

'''مدرنیزاسیون'''؛ مدرنیزاسیون برای توصیف توسعه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی غرب به‌کار می‌رود و هدف از آن صدور الگوهای غربی به کشورهای غیرغربی است (ص۳۴۶).

درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب)

2026-05-05T08:29:52Z

Alikhani: /* فصل هشتم */

{{نویسنده
| نویسنده = مصطفی علیخانی
| نویسنده۲ =
| نویسنده۳ =
| گردآوری =
| ویراستار۱ =
| ویراستار۲ =
| ویراستار۳ =
}}{{جعبه اطلاعات کتاب
| عنوان = درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب)
| تصویر = درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح_تصویر =
| نام‌های دیگر =
| نویسنده = علیرضا اعرافی
| تاریخ نگارش =
| موضوع = فلسفه فقه
| سبک = تحلیلی
| زبان = فارسی
| ویراستار =
| به تصحیح =
| به کوشش =
| گرداوری = علی بخشی
| تصویرگر =
| طراح جلد =
| تعداد جلد =
| تعداد صفحات = ۴۰۸
| قطع =
| مجموعه =
| ترجمه به دیگر زبان‌ها =
| ناشر = مؤسسه اشراق و عرفان
| محل نشر = قم
| تاریخ نشر = ۱۳۹۵ش
| نوبت چاپ = اول
| شمارگان =
| شابک =
| نوع رسانه =
| وبسایت ناشر =
| نام کتاب = 
| مترجم = 
| مشخصات نشر = 
| نسخه الکترونیکی =
| جلدهای دیگر =
}}

* '''چکیده'''
'''درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز'''،

== معرفی و ساختار کتاب ==
کتاب «درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز» در زمره آثار [[فلسفه فقه]] قرار دارد و با دغدغه بررسی قابلیت تمدن‌سازی بر اساس اجتهاد شیعی به رشته تحریر درآمده است. در شناسنامه کتاب، [[علیرضا اعرافی]] (زاده: ۱۳۳۸ش، از اعضای مجلس خبرگان رهبری و از فقیهان [[شورای نگهبان]]) به‌عنوان نویسنده کتاب درج شده و تحقیق و نگارش آن به نام علی بخشی ثبت شده است. با این حال، در مقدمه‌ای که علی بخشی بر کتاب نوشته، او از نکات علیرضا اعرافی برای نگارش کتاب قدردانی نموده و کتاب را برآمده از طرح «اجتهاد تمدن‌ساز» تحت اشراف و نظارت علیرضا اعرافی معرفی کرده است.

این کتاب در سال ۱۳۹۵ش به کوشش مؤسسه اشراق و عرفان در ۴۰۸ صفحه منتشر شد. کتاب با فهرست مطالب و مقدمه آغاز، و با پیوست‌ها، نمایه‌ها و فهرست منابع پایان می‌یابد. مباحث اصلی کتاب در هشت فصل سامان یافته است. فصل نخست به کلیات اختصاص دارد. نگارنده در این فصل، پیش‌فرض‌های کتاب را (مانند خاتمیت و جامعیت اسلام، قرارگرفتن غرب در برابر اسلام، و ضرورت تولید دانش اسلامی در حوزه‌های علوم انسانی و اجتماعی) برشمرده و فرضیه رقیب را جریان‌های فکری درون جامعه اسلامی (جریان اخباری‌گری و روشن‌فکران دینی و سکولار) قرار داده است (ص۲۵-۲۸). ارائه پیشینه بحث و روش کتاب حاضر از مباحث دیگر این فصل است (ص۲۹-۴۰).

در فصل دوم تحلیلی از وضعیت اجتهاد موجود در حوزه و آسیب‌شناسی آن ارائه شده، در فصل سوم چرایی و چگونگی اجتهاد تمدن‌ساز توضیح داده می‌شود و در چهار فصل بعدی مراحل رسیدن به تمدن اسلامی مبتنی بر اجتهاد بررسی می‌گردد؛ ازاین‌رو نویسنده در فصل چهارم به منظومه‌سازی و در فصل پنجم به نظام‌سازی فقه می‌پردازد. او بازسازی و ساماندهی حوزه معرفت بشری را در فصل ششم توضیح داده و در فصل هفتم و هشتم به مدل‌سازی و تمدن‌سازی فقه پرداخته است.

== نارسایی اجتهاد فردگرایانه در تحقق تمدن اسلامی ==
به گفته نویسنده، نگاه تک‌ساحتی به اجتهاد موجب متمرکزشدن فقیهان بر جنبه فردی اسلام و غفلت از آن در صحنه اجتماع می‌شود (ص۴۱). وی در ادامه نگرش فردگرایانه به فقاهت را در سه دوره ارزیابی کرده است: ۱. دوره انزوای فقه شیعه تا عصر صفویه، ۲. از عصر صفویه تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، ۳. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و تشکیل حکومت اسلامی. در دو مقطع نخست، فقیهان در برابر دولت‌ها رویکرد انتقادی داشتند و با رویکرد فردی و سلبی به مبارزه با حاکمان مستبد می‌پرداختند (ص۴۶). اما با ورود به دوره سوم، رویکرد فردی به فقه که خود عهده‌دار نظام اسلامی شده، اگرچه لازم، اما ناکافی است و باید به فتواهایی در ارتباط با کل نظام اسلامی پرداخت (ص۵۰). اعرافی آسیب‌های اجتهاد مصطلح و راهکار‌های اجمالی برای برون‌رفت از آنها را توضیح داده است و در بیشتر موارد، برای تبیین این آسیب‌ها و راهکارها به نقل دیدگاه‌های متعددی از [[امام خمینی]]، [[سید علی حسینی خامنه‌ای|سید علی خامنه‌ای]]، [[مرتضی مطهری]] و [[سید محمدباقر صدر]] که از طرفداران فقه حکومتی‌‌اند، تکیه کرده است.

آسیب‌ها عبارت‌اند از:
{{ستون-شروع|2}}
* برجسته‌نبودن مباحث اجتماعی و حکومتی (ص۴۴)
* توجه ناکافی به بُعد تطبیقی فقه (ص۵۲)
* غفلت از علوم انسانی و اجتماعی (ص۵۳)
* دوربودن از موضوع‌شناسی علمی و تخصصی (ص۵۵)
* انحصار اجتهاد در فقه و غفلت از آن در ساحت‌هایی مثل اخلاق، تربیت، و کلام (ص۵۸)
* ارائه تفسیرهای توجیهی از نصوص برای انطباق با واقعیت‌های عینی (ص۶۰)
* انحصار در عرصۀ گزاره‌های تکلیفی و کم‌کاری در عرصه‌ گزاره‌های توصیفی (ص۶۱).
{{پایان}}

=== راهکار برون‌رفت از آسیب‌های اجتهاد مصطلح ===
راهکارها عبارت‌اند از:
{{ستون-شروع|3}}
* گسترش ابواب فقهی (ص۶۳)
* بازسازی هندسه علوم حوزوی (ص۶۴)
* اولویت‌سنجی و فرصت‌سازی (ص۶۵)
* تخصصی‌شدن فقه (ص۶۶)
* اهتمام به فقه مقارن و نگاه تطبیقی به حقوق جدید (ص۷۰)
* رصد و احاطه بر موضوعات نوپدید (ص۷۳)
* کلان‌نگری (ص۷۴)
* توسعه اجتهاد در حوزه اخلاق (ص۷۶)
* توسعه اجتهاد در گزاره‌های توصیفی اسلام (ص۷۷)
* امتداد تفکر فلسفه اسلامی (ص۸۰)
* امتداد اجتهاد در علوم انسانی (ص۸۱)
{{پایان}}نگارنده مزیت‌های نسبی اجتهاد مصطلح را در تعمیق مباحث، طرح فروعات بسیار و پایبندی به حجت می‌داند و معتقد است، تربیت طلاب و اساتید، توسعه مرزهای دانش، و توسعه فقه و علوم وابسته از محصولات اجتهاد مصطلح است (ص۸۲-۸۵). به نظر نویسنده، با به‌کارگیری اجتهاد مصطلح در دانش‌های اخلاق و کلام می‌توان کارآیی اجتهاد مصطلح را در دانش‌های اسلامی سنجید (ص۸۶-۸۸).

== چیستی و کارکردهای اجتهاد تمدن‌ساز ==
نویسنده در فصل سوم ابتدا به چیستی اجتهادِ تمدن‌ساز می‌پردازد. او برای این منظور، اقوال مختلف درباره اجتهاد و تمدن را بررسی کرده (ص۹۲-۹۹)، تمدن را شبکه‌ای پایدار و درعین‌حال انعطاف‌پذیر از باورها، فرهنگ و نظام‌های اجتماعی معرفی می‌کند که در سطح کلان و برای پاسخگویی به همه نیازهای فردی و جمعی انسان شکل گرفته، تا او را در تمام ابعاد زندگی به سوی یک هدف بزرگ هدایت کند (ص۱۰۰). همچنین او اجتهادِ تمدن‌ساز را شاملِ گزاره‌های هنجاری و توصیفی، و نیز شامل موضوعات فلسفی، کلامی و اخلاقی می‌شمارد و معتقد است برای تفقه در کل دین پژوهش در همه این آموزه‌ها لازم است (ص۱۰۲).

اعرافی کشفِ زوایای پنهان دین و بسط معارف را از فایده‌های اجتهاد تمدن‌ساز برشمرده، معتقد است، اجتهاد تمدن‌ساز هم در ساحت علمی و معرفتی (شامل حوزه درون‌دانشی، مثل فقه و اخلاق، و حوزه برون‌دانشی، مانند بررسی مبادی و فلسفه علوم دخیل در فقه) و هم در ساحت عملی (مثل الگوشدن نظام اسلامی برای دیگر کشورها) کارکرد دارد (ص۱۰۴-۱۰۷).

او در ادامه به امکان تمدن‌سازیِ اجتهاد می‌پردازد و آن را به دلایل عقلی، نقلی و نقضی مستظهر می‌دارد. دلایل عقلیِ او بر امکان تمدن اسلامی، وجود تمدن‌های اسلامی در گذشته (برهان انّی)، و نیز جامعیت و خاتمیت دین اسلام (برهان لمّی) است که آیات و روایات متعددی بر آن دلالت دارند (ص۱۰۸-۱۱۴). نویسنده در ادامه به برخی شبهات درباره امکان تمدن‌سازی دین پرداخته، به آنها پاسخ می‌دهد (ص۱۱۶-۱۲۱).

== لزوم منظومه‌سازی فقه برای نظریه‌پردازی ==
به باور نویسنده،‌ همانطور که در فقه سنتی احکام مرتبط در باب‌های جداگانه قرار می‌گرفت، با توجه به شرایط جدید نیز باید برای تمدن‌سازی باب‌بندی و منظومه‌سازی تازه‌ای انجام داد تا هم به پرسش‌های مختلف جامعه جواب داده شود و هم فهم سطحی از دین به شناخت عمیق تبدیل گردد (ص۱۲۵-۱۲۷). او منظومه‌سازی را در سه سطحِ خُرد، میانی و کلان دنبال می‌کند؛ در سطح خُرد، گزاره‌های فقهیِ مربوط به یک موضوع در یک باب جمع می‌شوند؛ در سطح میانی، گزاره‌ها نظام‌مند و تعارض احتمالی آنها برطرف می‌شود تا راه موجبات تولید علم فراهم آید؛ و در سطح کلان، با تحلیل مجموعه‌ها، اصول و قواعد حاکم بر مجموعه گزاره‌های دین کشف شده، ابزار لازم برای نظریه‌پردازی در زمینه‌های مختلف فراهم می‌آید (ص۱۲۷-۱۳۲).

== لزوم بهره‌گیری از نظام‌سازی اسلامی و ویژگی‌های آن ==
از نگاه اعرافی، پس از منظومه‌سازی، مرحله بعدی برای تمدن‌سازی نظام‌سازی است که در آن با تحلیل منظومه گزاره‌های فقهی، کلامی و اخلاقی در یک موضوع، اصول حاکم بر دیگر گزاره‌ها کشف شده، نظریه اصلی در یک موضوع فقهی، اخلاقی و کلامی طراحی می‌شود (ص۱۴۱). او نظام‌سازی را یکی از مصادیق بارزِ عبور از رویکرد فردی به فقه می‌شمارد (ص۱۴۳). نویسنده تفاوت منظومه‌سازی و نظام‌سازی را در اجمال و تفصیل می‌داند و معتقد است منظومه‌سازی به حوزه مفهوم‌پردازی مرتبط است، به‌گونه‌ای که با زنجیره‌سازی مفاهیمِ همگن، راه رسیدن به مفاهیم پایه هموار گردد، برخلاف نظام‌سازی که پژوهشگر وارد حوزه نظریه‌پردازی می‌شود (ص۱۴۵-۱۴۶).

نویسنده نظام‌سازی را اصلی‌ترین پیش‌نیاز تمدن‌سازی معرفی کرده، در بررسی تطبیقی نظام اسلامی با سایر مکاتب رقیب، جایگاه ویژه‌ای برای نظام‌سازی قرار داده است که می‌تواند با ترسیم چهره‌ای کامل از دین و با رسیدن به گزاره‌های پایه و کلان، کارآمدی حکومت اسلامی را تضمین کند (ص۱۴۶-۱۵۲). او چند ویژگی اصلی برای نظام‌سازی برشمرده است: وجود ساختار و تناسب کلی، روابط منسجم و سازگار میان اجزاء، پویایی و تکامل تدریجی، و نیز داشتن هدف (ص۱۵۵-۱۵۶). به گفته او، نظام‌سازی حوزه‌های خرد و کلان را در بر می‌گیرد که از مهم‌ترین حوزه‌ها می‌توان به نظام خانواده، نظام فرهنگی، نظام اخلاقی، نظام اجتماعی، نظام اقتصادی و نظام سیاسی (ص۱۵۶-۱۶۰). اهداف نظام‌سازی عبارت‌اند از: رشد مادی و معنوی انسان‌ها، استقلال در همه حوزه‌ها، رسیدن به عدالت اسلامی، تحقق کارآمدی و تعالی نظام اسلامی (ص۱۶۱-۱۶۵).

=== علوم و معارف مؤثر در فرآیند نظام‌سازی ===
نگارنده علوم و معارفی را در فرآیند نظام‌سازی مؤثر دانسته است. برخی از این علوم به‌گونه‌ای خاص و برخی به‌صورت عام در فرآیند اجتهاد نقش دارند. این علوم عبارت‌اند از: علوم ادبی، علوم عقلی (شامل منطق، فلسفه و کلام)، عرفان نظری و عملی، اخلاق، علوم زبان‌شناختی جدید، علوم انسانی و اجتماعی، نجوم و ریاضیات، اصول فقه، رجال، درایه و تفسیر (ص۱۶۶-۱۷۵) او معتقد است، در فرآیند نظام‌سازی، مجموعه‌ای از مسائل روانی، فرهنگی، اخلاقی، علمی، اجرایی و غیره اثرگذار است، برای نمونه تعیین حدود قلمرو دخالت عقل، تأثیر مهمی در نظام‌سازی دارد؛ چنان‌که مطالعات تطبیقی و تفکر انتقادی و خلاق مانع از پیش‌داوری می‌شود (ص۱۷۵-۱۷۹).

=== روش‌ها و آسیب‌ها ===
علیرضا اعرافی، نظام‌سازی اسلامی را مبتنی بر «کشف» و «استخراج» می‌داند که با روش اجتهاد استماعی و استنطاقی انجام می‌شود، برخلاف نظام‌سازی تمدی غربی که بر «ساختن» بنا شده است (ص۱۸۰-۱۸۳). در استکشاف نظریه‌های اسلامی از دو روشِ اِنّی و لمّی استفاده می‌شود (ص۱۸۴-۱۸۶). او نظام‌سازی را امری پیچیده معرفی می‌کند که با موانعی مانند خودمحوری، علم‌زدگی، شتاب‌زدگی و تفسیر به‌رأی مواجه است (ص۱۸۹-۱۹۱). به گفته او نظام‌سازی هیچ تعارضی با نصوص و احکام صریح ندارد، بلکه با اکتشاف از دین همه منطقة الفراغ را پوشش می‌دهد (ص۱۹۲-۱۹۵).

== تکامل متقابل علم و دین در یک نظام کلی ==
نویسنده در فصل ششم رابطه علم و دین را بررسی کرده، حوزه معرفتی هریک را توضیح می‌دهد. او پس از بررسی معنای علم و دین (ص۲۰۰-۲۰۲)، حوزه معرفتی عقلی، شهودی و تجربی را شرح داده است. او عقل را از مهم‌ترین ابزارهای شناخت انسان و پشتوانه معرفت‌های دیگر، معرفت شهودی را معرفتی بدون واسطه و خطاناپذیر، و معرفت تجربی و حسی را نازلترین لایه معرفت معرفی می‌کند (ص۲۰۳-۲۰۶). اعرافی با اشاره به پیشینه درگیری کلیسا با علوم روز (ص۲۰۷-۲۱۲)، دیدگاه‌های مختلف درباره ارتباط علم و دین را تحلیل کرده است:

* '''تباین و تعارض'''؛ بین علم و دین قلمروهای گوناگونی دارد که باهم سازگاری ندارند، ازاین‌رو حوزه علمیه نباید به علوم انسانی بپردازد. نویسنده معتقد است، در دین اسلامی بین آموزه‌های وحیانی و حجیت عقل سازگاری وجود دارد و یافته‌های قطعی علم، هیچگاه با دین تعارض ندارد، و در فرض تعارض با عقل قطعی، دلیل عقلی مقدم می‌شود (ص۲۱۷-۲۲۰)
* '''تمایز و استقلال'''؛ علم و دین از یکدیگر متمایز بوده، قلمرو مستقلی دارند که تعارضی در بین آنها شکل نمی‌گیرد. مؤلف این دیدگاه را ناشی از ساده‌انگاری روابط و ماهیت علم و دین می‌داند و معتقد است این نظریه نمی‌تواند درگیری‌های پنهانی علم و دین را حل کند (ص۲۲۰-۲۲۱).
* '''تداخل علم در دین'''؛ بر اساس این نظریه، که [https://fa.wikishia.net/view/%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D8%A2%D9%85%D9%84%DB%8C عبدالله جوادی آملی] از طرفداران این نظریه است، اگرچه علم نمی‌تواند همه معارف دین را پوشش دهد، ولی همه گزاره‌های علمی با عناوین اولیه یا ثانویه، صبغه دینی دارند. مؤلف در نقد این نظریه معتقد است، به لحاظ ثبوتی اگرچه همه حقایق در قرآن وجود دارد و امامان از ان آگاهند، اما به لحاظ اثباتی برای انسان‌های عادی، این‌چنین نیست (ص۲۲۱-۲۲۳).
* '''تداخل دین در علم'''؛ طبق این دیدگاه علم می‌تواند همه گستره معرفت دینی را پوشش دهد؛ اعرافی سستی این دیدگاه را با مراجعه به گزاره‌های دینی اسلام، آشکار می‌بیند (ص۲۲۲-۲۲۳)
* '''تأیید و تعامل'''؛ بر اساس این نظریه، دین همه فعالیت‌های علمی را تأیید و ترویج کرده، رویکرد حمایت از دانش را برعهده دارد. نگارنده مشروعیت‌بخشی به همه علوم مدرن و تبعیت بیش‌ازحد دین از معیارهای علمی را از نقدهای اساسی این رویکرد می‌شمارد (ص۲۲۳-۲۲۴).
* '''وحدت'''؛ در این دیدگاه، میان آموزه‌های الهیاتی و نظریه‌های خاص علمی رابطه مستقیم برقرار است و الهیات و علم، با روش‌ها و اهداف مختلف، درباره اشیاء واحدند. از نظر نویسنده، مهم‌ترین نقطه ضعف این نظریه این است که الهیات و دین در برابر روش علمی تابع در نظر گرفته شده است (ص۲۲۴-۲۲۶).
* '''دیدگاه مکمّل‌نگر'''؛ صاحبان این دیدگاه بر این باورند که گزاره‌های علمی و دینی یکدیگر را تکمیل می‌کنند و با قرارگرفتن در یک نظام کلی، به نتایج جدیدی می‌رسند. اعرافی که این دیدگاه را صحیح ارزیابی کرده، معقتد است در این دیدگاه علم صحیحی که از شناخت طبیعت به‌دست آمده، هیچگاه با دینی که از علم الهی برگرفته شده، تعارض پیدا نمی‌کند (ص۲۲۶-۲۲۸).

== ضرورت ساماندهی علوم انسانی ==
علیرضا اعرافی در ادامه مباحث فصل ششم، با اشاره به تأثیر متقابل علوم انسانی و دین بر یکدیگر (ص۲۳۷-۲۵۳) به ضرورت ساماندهی معارف بشری می‌پرازد. اعرافی به دو نظریه کلی درباره بازسازی معارف بشری اشاره می‌کند؛ صاحبان دیدگاه نخست منشأ علوم مختلف را نیازهای اجتماعی انسان برشمرده، معتقدند، به‌دلیل اختلاف بنیادین جامعه اسلامی و جامعه غیراسلامی، نیازهای این دو جامعه نیز تفاوت دارد؛ به همین دلیل باید همه علوم را بر اساس نیاز جامعه اسلامی بازسازی کرد (ص۲۲۸).

در مقابل گروه دیگری که علوم انسانی را زیربنای علوم تجربی می‌دانند (بر خلاف نظام معرفتی غرب که علوم تجربی را زیربنای علوم انسانی می‌پندارند) به لزوم بازسازی عرصه علوم انسانی (شامل جامعه‌شناسی، اقتصاد، مدیریت، و علوم تربیتی) بسنده کرده‌اند (ص۲۲۹-۲۳۲)؛ چراکه علوم انسانی نرم‌افزار لازم برای نظام‌سازی و تمدن‌سازی را تولید و فراهم می‌سازد (ص۲۳۴).

نویسنده در ادامه رویکردهای مختلف برای ساماندهی و تدوین علوم انسانی را توضیح می‌دهد، رویکردهایی مثل رویکرد پالایشی، رویکرد مبنا محور، رویکرد ترکیبی در ساحت روش وحیانی و تجربی، و رویکرد بومی‌سازی (ص۲۵۷-۲۶۱). او معتقد است، هریک از این رویکردها نقاظ ضعفی دارند، اما در شکل‌دهی علوم انسانی قابل جمع‌اند و می‌توان با اصلاح نقاط ضعف و ترکیب آنها با یکدیگر، از این رویکردها سود جست (ص۲۶۴).

== الگوی ایرانی اسلامی ==
اعرافی برای رسیدن به سبک زندگی ایرانی و اسلامی، ارائه مدل و الگو را لازم می‌داند؛ یعنی نظام فکری منسجمی ارائه شده، و نقشه جامع کاربردی و عملیاتی برای آن تدوین شود (ص۲۷۱)؛ زیرا منشأ الگوهای جوامع غربی، مکاتب فلسفی غربی با محوریتِ دیدگاه‌های پوزیتیویسم و نسبیت‌گرایی است، این در حالیست که جامعه اسلامی در مسائل، نگرش‌ها، اهداف و نیازها با جوامع غیراسلامی اختلافی عمیق دارد (ص۲۷۳). به گفته او، اغلب متولیان نظام اسلامی در ضرورت بهره‌گیری از الگوی بومی و اسلامی اتفاق نظر دارند (ص۲۷۸)؛ با این حال، برای طراحی مدل‌‎ها روش‌های مختلفی وجود دارد که برخی از آنها برای به‌کارگیری گزاره‌های دینی مناسب نیست؛ چرا که مبتنی بر پیش‌فرض‌هایی هستند که با احکام و معارف دینی ناسازگارند (ص۲۷۴).

مؤلف تعیین اولویت‌های جامعه را از مسائل مهم در مدل‌سازی معرفی می‌کند و برخی از اولویت‌ها را برشمرده توضیح می‌دهد (ص۲۸۲-۳۱۲)، اولویت‌هایی مثل:

* '''سبک زندگی'''؛ دین و سبک زندگی هر دو از اجزاء فرهنگ هستند و رابطه دوسویه بین آنها برقرار است. در متون دینی به بخشی از سبک‌ها تصریح شده است که این دسته از سبک‌ها باید مستقیما از فقیه برگرفته شود. اما آن دسته از سبک‌ها که به صراحت در متون دینی ذکر نشده‌اند، افراد می‌توانند ضوابط آنها را از فقیه برگیرد و در فرایند کار رعایت کند (ص۲۸۵-۲۸۶).
<blockquote>'''کسب درآمد'''؛ در نگاه اسلام کسب درآمد برای تعادل‌بخشی بین دنیا و آخرت است. در اسلام از درآمدهایی مثل کم‌فروشی و رباخواری نهی شده، بر کسب درآمد عزتمند و حلال تأکید شده است (ص۲۸۶).

'''مصرف'''؛ بر خالف نظام سرمایه‌داری که مصرف‌گرایی ترویج می‌شود، در جامعه اسلامی الگوی مصرف بر اساس نیازهای واقعی انسان‌ها تعریف شده است. به میانه‌روی و اعتدال توصیه شده، از اسراف و تبذیر نهی شده است (ص۲۸۷-۲۸۸).

'''تغذیه'''؛ دین اسلام هم به صورت سلبی و هم به صورت ایجابی دستورهای گسترده‌ای در حوزه تغذیه دارد، حوزه سلبی مانند: نقش تغذیه حرام در قبول‌نشدن عبادت و عدم استجابت دعا، و حوزه ایجابی مثل: بهره‌گیری از تنوع غذایی (ص۲۸۹).

'''پوشش'''؛ نویسنده در این بخش به تغییرات گسترده جامعه معاصر در مورد پوشش و بازنمایی بدن پرداخته است (ص۲۹۰).

'''روابط اجتماعی'''؛ در راویات دستورات فراوانی درباره نحوه معاشرت با دیگران بیان شده است (ص۲۹۰).</blockquote>
* '''هنر'''؛ نگارنده وظیفه اصلی هنر را در فرهنگ‌سازی می‌داند و رویکردهای مختلف به هنر را توضیح می‌دهد. او رسالت هنر اسلامی را در ارائه حقیقت به بهترین شکل ممکن می‌داند (ص۲۹۲-۲۹۳).
* '''معماری و شهرسازی'''؛ به نظر اعرافی، معماری و شهرسازی تنها در صورتی به اسلام نسبت داده می‌شود که دو ویژگی داشته باشد: ۱. مفاهیم و پیش‌فرض‌های پارادایمی خود را (هستی‌شناسی، انسان‌شناسی، جامعه‌شناسی، دین‌شناسی و معرفت‌شناسی) در چارچوب علوم انسانی اسلامی تعریف کند؛ ۲. نظام اهداف فردی و اجتماعی اسلام را اهداف غایی خود فرض کرده و فضایی متناسب با آن ارائه کند (ص۲۹۶).
* '''رسانه'''؛ به گفته نویسنده، دین و رسانه خدمات متقابل دارند و رسانه می‌تواند در تربیت، آموزش، نشاط، انتقال اطلاعات و نظارت خدمات ارائه دهد (ص۲۹۸).
* '''فناوری'''؛ مؤلف پس از توضیح و نقد رویکردهای مختلفی به فناوری (نگاه ابزارنگارانه به فناوری، رویکرد انتقادی به تکنولوژی و رویکرد گریز از فناوری)، به تبیین نسبت دین با فناوری می‌پردازد (ص۳۰۷-۳۱۳). او معتقد است اجتهاد تمدن‌ساز نمی‌تواند در برابر تکنولوژی ساکت باشد یا تقلید کورکورانه کند. او تحلیل تکنولوژی و شناخت ابعاد فردی، اجتماعی و بین‌المللی تکنولوژی را از وظایف مهم تمدن اسلامی برمی‌شمارد (ص۳۱۴).

== فصل هشتم ==
به باور علیرضا اعرافی، دین در ایجاد تمدن‌ها نقش بی‌بدیلی دارد و دین اسلام از استعداد، منابع، توانمندی و تجربه بسیار خوبی برای تمدن‌سازی برخوردار است (ص۳۱۸-۳۱۹). او پیش‌شرط‌ها برای موفقیت در عرصه تمدن‌سازی را برشمرده، توضیح داده است، از جملۀ این پیش‌شرط‌ها عبارت‌اند از: تکیه بر عقلانیت، تربیت سرمایه انسانی، مهندسی فرهنگی، نگاه فراملی و فرامذهبی، آینده‌پژوهی، و مدیریت دانش (ص۳۱۹-۳۳۶). نگارنده در ادامه با نقد رویکرد انفعالی و رویکرد گزینشی و ترکیبی به تمدن، رویکرد ساخت و جایگزینی به تمدن را تقویت می‌کند (ص۳۳۸-۳۴۲).

مباحث کتاب با بررسی چالش‌های تمدن اسلامی پایان می‌پذیرد. این چالش‌ها چنین‌اند:

'''سکولاریزاسیون'''؛ نویسنده سکولاریزاسیون را به دیانت‌زدایی یا قداست‌زدایی از شئونات سیاسی، اجتماعی و اخلاقی جامعه تعریف می‌کند که در اثر آن قدرت و نفوذ اجتماعی دین کم شده، نقش فرهنگی و نهادی دین کم می‌شود. او معتقد است، با حرکت به سوی تمدن‌سازی اسلامی، نظریه ناکارآمدسازی دین از بین می‌رود (ص۳۴۳-۳۴۴).

'''پلورالیسم'''؛ بر اساس پلورالیسم حقیقت و رستگاری به دین خاصی اختصاص ندارد و همه ادیان در آن بهره دارند. بر اساس این دیدگاه، خاتمیت دین اسلام نفی شده، امکان تحقق هویت توحیدی از بین می‌رود (ص۳۴۵).

'''عقلانیت مدرن'''؛ نویسنده عقلانیت مدرن را عقلانیتی مادی‌گرا و منقطع از وحی معرفی می‌کند و این عقلانیت را سدی در برابر تمدن اسلامی می‌شمارد (ص۳۴۶).

'''مدرنیزاسیون'''؛ مدرنیزاسیون برای توصیف توسعه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی غرب به‌کار می‌رود و هدف از آن صدور الگوهای غربی به کشورهای غیرغربی است (ص۳۴۶).

اشتغال زنان (منابع مطالعاتی)

2026-05-05T06:15:38Z

Alikhani: /* عربی */

{{منابع مطالعاتی}}
[[اشتغال زنان]] با رعایت ضوابط شرعی و عدم تداخل با امور مرتبط با حق زوج، مورد پذیرش بسیاری از فقهای شیعه و اهل سنت واقع شده است. اشتغال زنان در دروان معاصر به دلیل تغییر سبک زندگی، افزایش هزینه‌های معیشتی خانواده، بالا رفتن سطح تحصیلات زنان و توقع آنان برای نقش‌آفرینی بیشتر در جامعه و همچنین افزایش نقش زنان در تحولات اجتماعی، سیاسی و اقتصادی، به موضوعی مهم در پژوهش‌های فقهی و حقوقی تبدیل شده است.

تأثیر اشتغال زوجه بر حق نفقه او، حق زوج در منع اشتغال زوجه، رعایت ضوابط و مقررات شرعی در حین اشتغال و شرط ضمن عقد برای داشتن شغل از سوی زنان از موضوعات مرتبط با مسئله اشتغال زنان است که در کتب فقهی به آن پراخته شده است. به باور بیشتر فقهای شیعه و اهل سنت در صورت عدم وجود منع شرعی، اشتغال زنان گاه مباح و در مواقعی مستحب و حتی واجب خواهد بود.

اشتغال زنان در ابواب فقهی مانند نکاح، فقه پزشکی، لمس و نگاه و مسائل مرتبط با اشتغال مورد بحث قرار گرفته است. در این صفحه کتاب‌ها، مقالات، پایان‌نامه‌ها و دیگر منابع مرتبط با اشتغال زنان از منظر فقه معاصر، جمع‌آوری شده است.

==کتاب‌ها==
=== فارسی ===
# واکاوی فقهی اشتغال زنان، [[حیدر حب‌الله]]، مترجم سعید نورا، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۴۰۴ش. [https://pic.ketab.ir/DataBase/bookpdf/04/14040712232.pdf صفحات ابتدایی کتاب را اینجا بخوانید]
# نگاه مکتبی به حق اشتغال بانوان، ریحانه جلالی‌فراهانی، تهران، انتشارات نوین آیین، ۱۴۰۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%86%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%85%da%a9%d8%aa%d8%a8%db%8c-%d8%a8%d9%87-%d8%ad%d9%82-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%a8%d8%a7%d9%86%d9%88%d8%a7%d9%86/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصربخوانید]
# نجوای پدرانه در گوش دختران: تحلیل و بررسی شبهاتی پیرامون زن و اسلام از دیدگاه اهل‌سنت، احمد ناجی، مترجم رسول رسولی‌کیا، سنندج، انتشارات ئالای رووناکی، ۱۴۰۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_235_item&p=1537424 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
#بررسی دیدگاه فقیهان امامیه، اهل سنت و حقوق ایران در خصوص اشتغال زنان، علی بوگری، اراک، نشر ارشک، ۱۴۰۲ش.[https://pic.ketab.ir/DataBase/bookpdf/02/14020514147.pdf صفحات ابتدایی کتاب را اینجا مطالعه کنید]
# رهیافتی بر کارآفرینی و اشتغال بانوان با رویکرد فقهی، سید مصطفی احمدی، تهران، نشر عطران، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%b1%d9%87%db%8c%d8%a7%d9%81%d8%aa%db%8c-%d8%a8%d8%b1-%da%a9%d8%a7%d8%b1%d8%a2%d9%81%d8%b1%db%8c%d9%86%db%8c-%d9%88-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%a8%d8%a7%d9%86%d9%88%d8%a7%d9%86-%d8%a8/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# اشتغال زنان (مجموعه مقالات و گفت‌وگوها)، لیلاسادات زعفرانچی، قم، [[پژوهشکده زن و خانواده]]، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d9%85%d8%ac%d9%85%d9%88%d8%b9%d9%87-%d9%85%d9%82%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%aa-%d9%88-%da%af%d9%81%d8%aa-%d9%88%da%af%d9%88%d9%87%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# بایدها و نبایدهای اشتغال زنان، شمیا عزیزی، یزد، اندیشه کوثر، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a8%d8%a7%db%8c%d8%af%d9%87%d8%a7-%d9%88-%d9%86%d8%a8%d8%a7%db%8c%d8%af%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# [[اشتغال زن و حدود مانعیت زوج (کتاب)|اشتغال زن و حدود مانعیت زوج]]، شهباز جانباز و فریبا حاجی‌علی، تهران، نشر خرسندی، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86-%d9%88-%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d9%85%d8%a7%d9%86%d8%b9%db%8c%d8%aa-%d8%b2%d9%88%d8%ac/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# نگاه حقوقی بر اشتغال زوجین، مریم جوادی‌رجه، هادی متولی، حمید دهقان‌زاده، گرگان، انتشارات نوروزی، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%86%da%af%d8%a7%d9%87-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a8%d8%b1-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%88%d8%ac%db%8c%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# حق حضانت و حق اشتغال زنان در حقوق اسلامی و حقوق بشر، ایلناز علی‌نژاد و مجید حسن‌نژاد و یعقوب علیزاده، کرج، رهام اندیشه، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%ad%d9%82-%d8%ad%d8%b6%d8%a7%d9%86%d8%aa-%d9%88-%d8%ad%d9%82-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# بررسی تطبیقی اشتغال زنان از دیدگاه قانون کار کشور ایران و اسلام، فاطمه مرادی مهرآبادی، تهران، سنجش و دانش، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%db%8c-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%82%d8%a7%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# جایگاه حقوق اشتغال زنان با رویکرد فقه و اسناد بین‌المللی، راضیه عبدالصمدی‌اصفهانی و امین امیریان‌فارسانی، تهران، دانشیاران ایران، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%ac%d8%a7%db%8c%da%af%d8%a7%d9%87-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%a8%d8%a7-%d8%b1%d9%88%db%8c%da%a9%d8%b1%d8%af-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# وضعیت حقوقی اشتغال بانوان متأهل در قوانین ایران (با رویکردی بر نظرات فقهی و مدنی)، ناهید تقی‌نژاد، تهران، نشر ویهان، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%88%d8%b6%d8%b9%db%8c%d8%aa-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%a8%d8%a7%d9%86%d9%88%d8%a7%d9%86-%d9%85%d8%aa%d8%a3%d9%87%d9%84-%d8%af%d8%b1-%d9%82%d9%88%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# منع اشتغال زوجه در فقه و حقوق، محبوبه‌سادات موسوی مبارکه، تهران، سنجش و دانش، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%85%d9%86%d8%b9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%88%d8%ac%d9%87-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تمکین و اشتغال زوجه، ابوالفضل صدوقی، تهران، آریاداد، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%aa%d9%85%da%a9%db%8c%d9%86-%d9%88-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%88%d8%ac%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# اشتغال زنان از منظر مذاهب خمسه (شیعه و اهل سنت)، کامل جمالی‌فرد، تهران، نشر برف، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%85%d8%b0%d8%a7%d9%87%d8%a8-%d8%ae%d9%85%d8%b3%d9%87-%d8%b4%db%8c%d8%b9%d9%87-%d9%88-%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# اشتغال زنان: از دیدگاه حقوق مدنی و فقهاء با رویکردی بر منابع دینی، نرجس قادری و سمیه بالویی، مازندارن، وارش وا، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d9%85%d8%af%d9%86%db%8c-%d9%88-%d9%81%d9%82%d9%87%d8%a7%d8%a1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# اشتغال زن از دیدگاه فقه امامیه و حقوق، فاطمه شوری، تهران، ملائک، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85%db%8c%d9%87-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# مطالعه تطبیقی حقوق زنان از منظر اسلام و غرب: حق مالکیت و اشتغال، فائزه عظیم‌زاده اردبیلی و لیلا خسروی، تهران، ریاست جمهوری مرکز امور زنان و خانواده، ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%85%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%87-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85-%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# زنان، اشتغال و مالکیت (در فقه امامیه و قوانین موضوعه)، مرضیه روشن‌فر، تهران، نشر برگ زیتون، ۱۳۸۲ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%b2%d9%86%d8%8c-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d9%88-%d9%85%d8%a7%d9%84%da%a9%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85%db%8c%d9%87-%d9%88-%d9%82%d9%88%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
:

===عربی===
# عمل المرأة في الإعلام المرئي أحكامه وضوابطه الشرعية، حذيفة أحمد عكاش، سوریه، نشر شخصی مولف، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b9%d9%84%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a6%d9%8a-%d8%a3%d8%ad%d9%83%d8%a7%d9%85%d9%87-%d9%88%d8%b6/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# عمل المرأة وتعليمها - الواقع والمأمول، أبو عمر عثمان بن عطية، اسکندریه، دار الايمان، ۲۰۱۲م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d9%88%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%8a%d9%85%d9%87%d8%a7-%d8%a7%d9%84%d9%88%d8%a7%d9%82%d8%b9-%d9%88%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%a3%d9%85%d9%88%d9%84-%d9%81/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# أثر عمل المرأة في النفقة الزوجية، عبد السلام بن محمد الشويعر، عربستان، جامعة الإمام محمد بن سعود، ۲۰۱۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/%d8%a3%d8%ab%d8%b1-%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%86%d9%81%d9%82%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%b2%d9%88%d8%ac%d9%8a%d8%a9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# عمل المرأة في الفقه الاسلامي، هيلة بنت ابراهيم التويجري، عربستان، مركز باحثات لدراسات المرأة، ۲۰۱۱م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%8a-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8%d8%b9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# حكم عمل المرأة في الفقه الإسلامي، عدنان بن ضيف الله آل الشوابكة، اردن، الدارالاثرية، ۱۴۲۸ق. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/%d8%ad%d9%83%d9%85-%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%8a/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# عمل المرأة في ميزان الشريعة الإسلامية، عماد حسن أبو العينين، مصر، اسکندریه، دار الايمان للطبع والنشر والتوزيع، ۲۰۰۷م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_243_item&p=509738 کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# عمل المرأة بين ضوابط الشرع وضغوط الواقع، عثمان محمد ناعورة، سوریه، دار النوارد، ۲۰۰۷م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_243_item&p=1616218 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# عمل المرأة في ميزان الشريعة الإسلامية، أم حبيبة البريكي، مصر، مكتبة أولاد الشيخ، ۲۰۰۵م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d9%85%d9%8a%d8%b2%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%b9%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%8a%d8%a9-2/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# موقف الإسلام من توظيف المرأة في المؤسسات الخاصة والعامة، أحمد بن عبدالعزيز الحصين، ریاض، دار عالم الکتب لطباعة و النشر، ۱۴۲۴ق. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/%d9%85%d9%88%d9%82%d9%81-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85-%d9%85%d9%86-%d8%aa%d9%88%d8%b8%d9%8a%d9%81-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%a4%d8%b3%d8%b3/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# عمل المرأة ضوابطه أحكامه ثمراته دراسة فقهية مقارنة، هند محمود الخولی، دمشق، دارالفارابی للمعارف، ۲۰۰۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d8%b6%d9%88%d8%a7%d8%a8%d8%b7%d9%87-%d8%a3%d8%ad%d9%83%d8%a7%d9%85%d9%87-%d8%ab%d9%85%d8%b1%d8%a7%d8%aa%d9%87-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# عمل المرأة وإختلاطها ودورها في بناء المجتمع، نور الدين عتر، سوریه، دار البحوث، ۲۰۱۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d9%88%d8%a5%d8%ae%d8%aa%d9%84%d8%a7%d8%b7%d9%87%d8%a7-%d9%88%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87%d8%a7-%d9%81%d9%8a-%d8%a8%d9%86%d8%a7%d8%a1-%d8%a7%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# عمل المرأة في المنزل وخارجه، إبراهيم بن مبارك الجوير، عربستان، ریاض، نشر مكتبة العبيكان، ۱۹۹۵م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%86%d8%b2%d9%84-%d9%88%d8%ae%d8%a7%d8%b1%d8%ac%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# عمل المرأة في الميزان، محمد علي البار، بی جا، بی تا. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%8a%d8%b2%d8%a7%d9%86-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8%d8%b9-%d9%85%d9%88%d8%ac%d9%88%d8%af-%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]

==مقاله‌ها==
=== فارسی ===
# رویکرد فقه و نظام قضایی ایران، مصر و فرانسه نسبت به اشتغال زنان، محمود کفایی‌فر و محمد علی ضیائی فرد و مقصود رنجبر خاچک، فصلنامه مطالعات فقه اقتصادی، شماره ۲، تابستان ۱۴۰۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b1%d9%88%db%8c%da%a9%d8%b1%d8%af-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85-%d9%82%d8%b6%d8%a7%db%8c%db%8c-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86%d8%8c-%d9%85%d8%b5%d8%b1-%d9%88-%d9%81%d8%b1%d8%a7/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# واکاوی اذن ولی قهری در اشتغال زنان از منظر فقه و حقوق، عبدالجبار زرگوش‌نسب و مژگان احمدی، [[فصلنامه فقه و حقوق نوین]]، شماره ۱۱، پاییز ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%88%d8%a7%da%a9%d8%a7%d9%88%db%8c-%d8%a7%d8%b0%d9%86-%d9%88%d9%84%db%8c-%d9%82%d9%87%d8%b1%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# اشتغال زن در اقتصاد خانواده از نگاه فقه و حقوق موضوعه، نیره محمد‌علی ابراهیم و مریم آقایی بجستانی و سید محمدرضا امام، [[فصلنامه مطالعات فقه اقتصادی]]، دوره ۴، شماره ۲، تابستان ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d9%82%d8%aa%d8%b5%d8%a7%d8%af-%d8%ae%d8%a7%d9%86%d9%88%d8%a7%d8%af%d9%87-%d8%a7%d8%b2-%d9%86%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# شرط تعدیل تمکین زوجه شاغل از زوج در فقه امامیه، بهنام قنبرپور، [[دوفصلنامه مبانی فقهی حقوق اسلامی]]، شماره ۲۷، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b4%d8%b1%d8%b7-%d8%aa%d8%b9%d8%af%db%8c%d9%84-%d8%aa%d9%85%da%a9%db%8c%d9%86-%d8%b2%d9%88%d8%ac%d9%87-%d8%b4%d8%a7%d8%ba%d9%84-%d8%a7%d8%b2-%d8%b2%d9%88%d8%ac-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# بررسی اشتغال زنان از منظر قرآن و حدیث، علیرضا لطفی، [[فصلنامه مطالعات قرآنی]]، شماره ۴۶، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%82%d8%b1%d8%a2%d9%86-%d9%88-%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%ab/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# نظام اندیشگانی اسلامی و مشارکت اقتصادی و اشتغال زنان، محمدعلی اخویان و امیرعباس مهدوی‌فرد و رحمان زارع، فصلنامه پژوهش‌های کلامی اعتقادی، شماره ۴۱، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%86%d8%af%db%8c%d8%b4%da%af%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d9%88-%d9%85%d8%b4%d8%a7%d8%b1%da%a9%d8%aa-%d8%a7%d9%82%d8%aa%d8%b5%d8%a7%d8%af/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تحلیل گونه‌‌های تزاحم اشتغال زنان و تکالیف مبتنی بر زوجیت با تأکید بر شاخصه‌‌های تقدیم اهم از منظر امامیه، حمیدرضا حاجی بابایی و زهرا رضازاده عسگری و مهتاب عیدی، پژوهشنامه اسلامی زنان‌ و‌ خانواده، سال نهم، شماره ۲۵، زمستان ۱۴۰۰ش. [https://journals.miu.ac.ir/article%206485%20498e72281c6bb96cf6c6221eb06e11d7.pdf متن مقاله را از اینجا بخوانید]
#
# مستندات قرآنی مفسّران معاصر فریقین به موضوع اشتغال زنان (علامه طباطبایی و رشیدرضا)، زهرا دیانی دردشتی و سیده فاطمه حسینی میرصفی، [[دوفصلنامه پژوهشنامه قرآن و حدیث]]، شماره ۲۷، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%b3%d8%aa%d9%86%d8%af%d8%a7%d8%aa-%d9%82%d8%b1%d8%a2%d9%86%db%8c-%d9%85%d9%81%d8%b3%d9%91%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d9%85%d8%b9%d8%a7%d8%b5%d8%b1-%d9%81%d8%b1%db%8c%d9%82%db%8c%d9%86-%d8%a8%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تزاحم‌کاری و اشتغال زوجه با اذن همسر از دیدگاه فقه اهل بیت(ع) و اهل سنت، نفیسه‌سادات هاشمی، [[فصلنامه مطالعات دین‌پژوهی]]، شماره ۸، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%b2%d8%a7%d8%ad%d9%85-%da%a9%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d9%88-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%88%d8%ac%d9%87-%d8%a8%d8%a7-%d8%a7%d8%b0%d9%86-%d9%87%d9%85%d8%b3%d8%b1-%d8%a7%d8%b2/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# بررسی فقهی _ تربیتی اشتغال زن، سید حسن عابدیان و صادق اخوان روشندل و عادل المزیعل، [[فصلنامه مطالعات فقه تربیتی]]، شماره ۱۳، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%aa%d8%b1%d8%a8%db%8c%d8%aa%db%8c-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# بررسی فقهی و حقوقی اشتراط اجازه شوهر در اشتغال زن، علی آقاپور، [[فصلنامه فقه و حقوق معاصر]]، شماره ۱۲، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%b1%d8%a7%d8%b7-%d8%a7%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d9%87-%d8%b4%d9%88%d9%87%d8%b1-%d8%af%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# بررسی فقهی و حقوقی تبعیض شغلی زنان با تأکید بر امنیت شغلی، طیبه بلوردی، فصلنامه زن و جامعه، شماره ۴۳، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%a8%d8%b9%db%8c%d8%b6-%d8%b4%d8%ba%d9%84%db%8c-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%a8%d8%a7-%d8%aa%d8%a3/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# دیدگاه مفسران و قرآن‌پژوهان معاصر دربارهٔ اشتغال زنان: نقد و تحلیل، منظر ترکمان‌پری و فروغ پارسا و مهرداد عباسی و مژگان سرشار، ماهنامه جامعه‌شناسی سیاسی ایران، شماره ۱۱، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%85%d9%81%d8%b3%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d9%88-%d9%82%d8%b1%d8%a2%d9%86-%d9%be%da%98%d9%88%d9%87%d8%a7%d9%86-%d9%85%d8%b9%d8%a7%d8%b5%d8%b1-%d8%af%d8%b1%d8%a8%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تحلیل فقهی-اجتماعی مشاغل ممنوعه زنان در فقه امامیه، محمدحسین رحمتی، دوفصلنامه نامه فرهنگ و ارتباطات، شماره ۸، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%ad%d9%84%db%8c%d9%84-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%a7%d8%ac%d8%aa%d9%85%d8%a7%d8%b9%db%8c-%d9%85%d8%b4%d8%a7%d8%ba%d9%84-%d9%85%d9%85%d9%86%d9%88%d8%b9%d9%87-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%af/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# بررسی فقهی حق اشتغال زوجه و محدودیت های آن از منظر فقه و حقوق اسلامی، محمد‌علی رجایی، [[دوفصلنامه خانواده در آیینه فقه]]، شماره ۵، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%88%d8%ac%d9%87-%d9%88-%d9%85%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af%db%8c%d8%aa-%d9%87%d8%a7%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# مطالعهٔ تطبیقی محدوده استیذان زوجه برای اشتغال در فقه فریقین، عبدالرسول احمدیان، [[فصلنامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی]]، شماره ۵۷، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%87%d9%94-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%db%8c-%d9%85%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af%d9%87-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%db%8c%d8%b0%d8%a7%d9%86-%d8%b2%d9%88%d8%ac%d9%87-%d8%a8%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# جایگاه حقوق اشتغال زوجه در قوانین ایران و فقه اسلامی، سعید زاهدی‌اصل و محمد مسعودی‌نیا، [[فصلنامه فقه و مبانی حقوق اسلامی]]، دوره ۱۲، شماره ۱، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%ac%d8%a7%db%8c%da%af%d8%a7%d9%87-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%88%d8%ac%d9%87-%d8%af%d8%b1-%d9%82%d9%88%d8%a7%d9%86%db%8c%d9%86-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# بایسته‌های مدیریت اشتغال زنان از منظر قرآن و سنت، اکرم عقیلی امجد و سیده عفت حسینی، دوفصلنامه مدیریت در اسلام، شماره شماره ۳۸، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%a7%db%8c%d8%b3%d8%aa%d9%87-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%85%d8%af%db%8c%d8%b1%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%82/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# مدخلی بر روش شناخت فقهی اشتغال زنان در نیروی انتظامی، رؤیا فرزین‌راد و محمد عترت‌دوست، فصلنامه مطالعات راهبردی ناجا، شماره ۱۳، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%af%d8%ae%d9%84%db%8c-%d8%a8%d8%b1-%d8%b1%d9%88%d8%b4-%d8%b4%d9%86%d8%a7%d8%ae%d8%aa-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تفسیر موانع قانونی اشتغال زوجه در خانواده سلامت بنیان با نظر به مفاهیم قرآنی، فاطمه قدرتی، فصلنامه سبک زندگی اسلامی با محوریت سلامت، دوره ۳، شماره ۴، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d9%81%d8%b3%db%8c%d8%b1-%d9%85%d9%88%d8%a7%d9%86%d8%b9-%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86%db%8c-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%88%d8%ac%d9%87-%d8%af%d8%b1-%d8%ae%d8%a7%d9%86%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# استنباط خط‌مشی اسلامی اشتغال زنان مبتنی بر روش‌شناسی دیدگاه نظام‌مند فقه امامیه، حسین قلی‌پور و اصغرآقا مهدوی، [[فصلنامه مطالعات راهبردی زنان]]، شماره ۸۴، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d9%86%d8%a8%d8%a7%d8%b7-%d8%ae%d8%b7-%d9%85%d8%b4%db%8c-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d9%85%d8%a8/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# بررسی تأثیر واحکام شرط اشتغال زوجه، وجیهه شعربافیان، فصلنامه نامه صدوق، شماره ۳، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%aa%d8%a3%d8%ab%db%8c%d8%b1-%d9%88%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%b4%d8%b1%d8%b7-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%88%d8%ac%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# اثر ریاست زوج در خانواده بر حق اشتغال زوجه، سیما مدنی، [[فصلنامه مطالعات حقوق]]، شماره ۲۴، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%ab%d8%b1-%d8%b1%db%8c%d8%a7%d8%b3%d8%aa-%d8%b2%d9%88%d8%ac-%d8%af%d8%b1-%d8%ae%d8%a7%d9%86%d9%88%d8%a7%d8%af%d9%87-%d8%a8%d8%b1-%d8%ad%d9%82-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# جریان‌شناسی اشتغال زنان در فقه امامیه، فاطمه‌سادات علوی علی‌آبادی و مریم رحیمی و عاطفه عارفی و راضیه صادقی، [[دوفصلنامه مطالعات فقهی]]، شماره۱، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%ac%d8%b1%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%b4%d9%86%d8%a7%d8%b3%db%8c-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85%db%8c%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# اختیارات شوهر در منع اشتغال زن در نظام حقوقی ایران، محمدحسن صادقی‌مقدم و امین امیرحسینی، فصلنامه زن در فرهنگ و هنر، دوره ۹، شماره ۳، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%ae%d8%aa%db%8c%d8%a7%d8%b1%d8%a7%d8%aa-%d8%b4%d9%88%d9%87%d8%b1-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%86%d8%b9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85-%d8%ad/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# عدالت جنسیتی و اشتغال زنان از منظر فقهی و حقوقی، سید درید موسوی مجاب و سارا بشری، [[فصلنامه مطالعات فقهی و فلسفی]]، شماره ۳۲، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b9%d8%af%d8%a7%d9%84%d8%aa-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa%db%8c-%d9%88-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# ارزیابی موانع فقهی-حقوقی اشتغال زنان در حقوق ایران، علی اکبر جعفری ندوشن و علی تولایی، دفتر تحقیقات کاربردی فرماندهی انتظامی استان یزد، شماره ۱۱، ۱۳۹۵ش. [https://iranjournals.nlai.ir/handle/123456789/14473 چکیده را از اینجا بخوانید.]
#
#
# جایگاه اشتغال زنان از نظر اسلام، ساجده العبدالخانی و محمدجواد بحرینی، فصلنامه پژوهش‌نامه اسلامی زنان و خانواده، شماره ۵، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%ac%d8%a7%db%8c%da%af%d8%a7%d9%87-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b2-%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# حق زوجه بر اشتغال و رابطه آن با ریاست شوهر بر خانواده در فقه امامیه و نظام حقوقی ایران، محمد روشن و محمد صادقی و فضه سادات حسینی، [[فصلنامه فقه و حقوق خانواده]]، شماره ۶۲، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%ad%d9%82-%d8%b2%d9%88%d8%ac%d9%87-%d8%a8%d8%b1-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d9%88-%d8%b1%d8%a7%d8%a8%d8%b7%d9%87-%d8%a2%d9%86-%d8%a8%d8%a7-%d8%b1%db%8c%d8%a7%d8%b3%d8%aa-%d8%b4%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# چالش‌های فقهی - حقوقی تصدی مناصب انتظامی توسط زنان در جمهوری اسلامی ایران، فریبا شایگان و نرگس مباشرمقدم و فاطمه محمدقلی‌ها، دوفصلنامه مطالعات پلیس زن، شماره ۲۱، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%da%86%d8%a7%d9%84%d8%b4-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%b5%d8%af%db%8c-%d9%85%d9%86%d8%a7%d8%b5%d8%a8-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d8%b8%d8%a7%d9%85%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# دامنه ریاست زوج در امور غیر مالی زوجه، سید احمد میرخلیلی و عباس کلانتری خلیل‌آباد و بهاره کرمی، شماره ۲۹، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%af%d8%a7%d9%85%d9%86%d9%87-%d8%b1%db%8c%d8%a7%d8%b3%d8%aa-%d8%b2%d9%88%d8%ac-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d9%85%d9%88%d8%b1-%d8%ba%db%8c%d8%b1%d9%85%d8%a7%d9%84%db%8c-%d8%b2%d9%88%d8%ac%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# اشتغال زوجه و تأثیر آن بر نفقه، علی‌اکبر ایزدی‌فرد و محمد محسنی دهکلانی و رزاق ادبی فیروزجایی، [[فصلنامه مطالعات فقه و حقوق اسلامی]]، شماره ۱۰، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%88%d8%ac%d9%87-%d9%88-%d8%aa%d8%a3%d8%ab%db%8c%d8%b1-%d8%a2%d9%86-%d8%a8%d8%b1-%d9%86%d9%81%d9%82%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# پژوهشی در اشتغال بانوان از دیدگاه اسلام، پریسا عاقبتی، فصلنامه فقه و تاریخ تمدن، شماره ۱، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%be%da%98%d9%88%d9%87%d8%b4%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%a8%d8%a7%d9%86%d9%88%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# پیشینه تاریخی اشتغال زنان و جایگاه اشتغال آنان در فقه، محمد روشن، در کتاب اندیشه‌های راهبردی زن و خانواده، ۱۳۹۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%be%db%8c%d8%b4%db%8c%d9%86%d9%87-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%db%8c%d8%ae%db%8c-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d9%88-%d8%ac%d8%a7%db%8c%da%af%d8%a7%d9%87-%d8%a7%d8%b4%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# اشتغال زنان از دیدگاه فقیهان اهل سنت، محمود خوش‌خبر، [[فصلنامه مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی]]، شماره ۲۵، ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%db%8c%d9%87%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%87%d9%84-%d8%b3%d9%86%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# نقش قاعده لاضرر در تعارض حق اشتغال زوجه با حقوق زوج، پروین اکبرینه، [[فصلنامه فقه و مبانی حقوق اسلامی]]، شماره ۷، ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%86%d9%82%d8%b4-%d9%82%d8%a7%d8%b9%d8%af%d9%87-%d9%84%d8%a7%d8%b6%d8%b1%d8%b1-%d8%af%d8%b1-%d8%aa%d8%b9%d8%a7%d8%b1%d8%b6-%d8%ad%d9%82-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%88%d8%ac%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# حق زوج بر منع اشتغال زوجه، لیلا سادات اسدی، فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، شماره ۵۱، ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%ad%d9%82-%d8%b2%d9%88%d8%ac-%d8%a8%d8%b1-%d9%85%d9%86%d8%b9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%88%d8%ac%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# حق زوجه بر اشتغال و رابطه آن با حق زوج بر تمکین، فهیمه ملک‌زاده، [[فصلنامه فقه و حقوق خانواده]]، شماره ۵۳، ۱۳۸۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%ad%d9%82-%d8%b2%d9%88%d8%ac%d9%87-%d8%a8%d8%b1-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d9%88-%d8%b1%d8%a7%d8%a8%d8%b7%d9%87-%d8%a2%d9%86-%d8%a8%d8%a7-%d8%ad%d9%82-%d8%b2%d9%88%d8%ac-%d8%a8%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# عدالت جنسیتی و اشتغال زنان، مسعود آذربایجانی، فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، شماره ۴۶، ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b9%d8%af%d8%a7%d9%84%d8%aa-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa%db%8c-%d9%88-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# بررسی تطبیقی نظرات شیعه و اهل سنت در مورد اشتغال بانوان، مهدی رهبر، فصلنامه مباحث بانوان شیعه، شماره ۲۲، ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%db%8c-%d9%86%d8%b8%d8%b1%d8%a7%d8%aa-%d8%b4%db%8c%d8%b9%d9%87-%d9%88-%d8%a7%d9%87%d9%84-%d8%b3%d9%86%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%88%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# محدودیت اشتغال زوجه از منظر صاحب عروه، [[سید مصطفی محقق داماد]] و سیدمهدی دادمرزی، [[فصلنامه حقوق اسلامی]]، شماره ۲۳، ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%88%d8%ac%d9%87-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d8%b5%d8%a7%d8%ad%d8%a8-%d8%b9%d8%b1%d9%88%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# سوء استفاده از حق ریاست شوهر در منع اشتغال همسر، احمد دیلمی و منیره خدادادپور، فصلنامه مطالعات اجتماعی روان‌شناختی زنان، دوره ۶، شماره ۲، ۱۳۸۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b3%d9%88%d8%a1-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d9%81%d8%a7%d8%af%d9%87-%d8%a7%d8%b2-%d8%ad%d9%82-%d8%b1%db%8c%d8%a7%d8%b3%d8%aa-%d8%b4%d9%88%d9%87%d8%b1-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%86%d8%b9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# اصول حاکم بر کار اقتصادی زنان از دید اسلامی، مجید رضایی، [[فصلنامه اقتصاد اسلامی]]، شماره ۲۵، ۱۳۸۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%b5%d9%88%d9%84-%d8%ad%d8%a7%da%a9%d9%85-%d8%a8%d8%b1-%da%a9%d8%a7%d8%b1-%d8%a7%d9%82%d8%aa%d8%b5%d8%a7%d8%af%db%8c-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af-%d8%a7%d8%b3%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# بررسی فقهی و حقوقی اشتغال زنان، جمشید جعفرپور، فصلنامه حقوق و علوم سیاسی (دانشگاه خوارزمی)، شماره ۲، ۱۳۸۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]

===عربی===
#عمل المرأة المسلمة، رؤية أصولية مقاصدية، رحيق نجیب محمد مصطفی، مجلة البحوث الفقهية والقانونیة، شماره ۴۱، ۲۰۲۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&p=1659877 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
#تعسف الزوج في استعمال حق منع زوجته من العمل وفق الفقه الإسلامي والتشريعات الإماراتية، أحمد غريب أحمد المنصوري، مجلة كلية الشريعة والقانون بتفهنا الأشرف، مجلد ۲۵، شماره ۲، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%aa%d8%b9%d8%b3%d9%81-%d8%a7%d9%84%d8%b2%d9%88%d8%ac-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%b9%d9%85%d8%a7%d9%84-%d8%ad%d9%82-%d9%85%d9%86%d8%b9-%d8%b2%d9%88%d8%ac%d8%aa%d9%87-%d9%85%d9%86-%d8%a7%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# أثر عمل الزوجة على حقها في النفقة بين الاختلاف الفقهي والفراغ التشريعي، عليلوش فتيحة، مجلة صوت القانون، الجزایر، مجلد ۷، شماره ۱، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a3%d8%ab%d8%b1-%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d8%b2%d9%88%d8%ac%d8%a9-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d8%ad%d9%82%d9%87%d8%a7-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%86%d9%81%d9%82%d8%a9-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# عمل المرأة وأثر اشتراطه في عقد النكاح: دراسة فقهية، حواس الهادي و هلال عبد الحفيظ، مجلة الاحیاء، الجزایر، مجلد ۲۰، شماره ۲۵، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d9%88%d8%a3%d8%ab%d8%b1-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%b1%d8%a7%d8%b7%d9%87-%d9%81%d9%8a-%d8%b9%d9%82%d8%af-%d8%a7%d9%84%d9%86%d9%83%d8%a7%d8%ad-%d8%af/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# ﺣﻖ ﺍلمرﺃﺓ في ﺍحترﺍﻑ ﺍﻟﺘﺠﺎﺭﺓ ( ﺩﺭﺍﺳﺔ ﻣﻘﺎﺭﻧﺔ في ﺍﻟﻔﻘﻪ ﺍﻹﺳﻼﻣﻲ ﻭﺍﻟﻘﺎﻧﻮﻥ ﺍﻟﻮﺿﻌﻲ)، إبراهيم أحمد السيد البسطويسي، جامعة الازهر، مجلة کلية الشريعة والقانون بتفهنا الأشراف - دقهلية، مجلد ۲۲، شماره ۱، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%ef%ba%a3%ef%bb%96-%ef%ba%8d%d9%84%d9%85%d8%b1%ef%ba%83%ef%ba%93-%d9%81%db%8c-%ef%ba%8d%ef%ba%a3%d8%aa%d8%b1%ef%ba%8d%ef%bb%91-%ef%ba%8d%ef%bb%9f%ef%ba%98%ef%ba%a0%ef%ba%8e%ef%ba%ad%ef%ba%93/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# الضوابط الشرعية لعمل المرأة في التجارة من المنظور الإسلامي، محمدرشید ابورضاک و ابراهیم عباس، مجلة القناطیر، مجلد ۱۳، شماره ۲، ۲۰۱۹م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%b6%d9%88%d8%a7%d8%a8%d8%b7-%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%b1%d8%b9%d9%8a%d8%a9-%d9%84%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%86%d8%b8%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# أثر عمل المرأة في النفقة بين الفقه والقانون، عزيزة علي ندا، مجلة العلوم الإسلامية، فلسطین (عزه)، مجلد ۲، شماره ۲، ۲۰۱۹م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a3%d8%ab%d8%b1-%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%86%d9%81%d9%82%d8%a9-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88%d8%a7%d9%84%d9%82/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# عمل الزوجة وأثره على العلاقات المالية بين الزوجين: دراسة فقهية مقارنة، فاطمة إسماعيل محمد مشعل، مجلة دار الإفتاء المصرية، شماره ۳۳، ۲۰۱۸م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d8%b2%d9%88%d8%ac%d8%a9-%d9%88%d8%a3%d8%ab%d8%b1%d9%87-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%84%d8%a7%d9%82%d8%a7%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%a7%d9%84%d9%8a%d8%a9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# عمل المرأة في القرآن الكريم: دراسة في مشروعية عملها، عاشوري حدة، مجلة الاحیاء، مجلد ۱۸، شماره ۱، ۲۰۱۸م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%b1%d8%a2%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%83%d8%b1%d9%8a%d9%85-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d9%85%d8%b4/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# حكم عمل الزوجة بين الفقه و التشريع، أحمـــــــــــد بـــــورزق، حمزة حاشي، مجلة العلوم القانونية والاجتماعية، الجزایر، شماره ۷، ۲۰۱۷م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%ad%d9%83%d9%85-%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d8%b2%d9%88%d8%ac%d8%a9-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%b9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# عمل المرأة في المشاغل النسائية من منظور شرعي، جوزاء بنت بادي بن سعيد العصيمي، مجلة العلوم الشرعية واللغة العربية، عربستان، مجلد۲، شماره ۱، ۲۰۱۷م.[http://Digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/عمل-المرأة-في-المشاغل-النسائية-من-منظو/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# حقوق المرأة العاملة في نظام العمل السعودي والفقه الإسلامي: دراسة مقارنة، عبدالرحمن بن أحمد الحارثي، حولية کلية الدراسات الإسلامية والعربية للبنات بالإسکندرية، شماره ۳۳، جلد ۲، ۲۰۱۷م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d8%a7%d9%85%d9%84%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d8%b3%d8%b9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# عمل الزوجة و أثره على الحقوق الزوجية، زكية غناي، المجلة الجزايرية للعلوم القانوية و السياسية، مجلد ۵۳، شماره ۵، ۲۰۱۶م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d8%b2%d9%88%d8%ac%d8%a9-%d9%88-%d8%a3%d8%ab%d8%b1%d9%87-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d8%a7%d9%84%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a7%d9%84%d8%b2%d9%88%d8%ac%d9%8a%d8%a9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# الإسلام وحق المرأة في العمل، رمزي جهاد عبدالغني، هدی الاسلام، اردن، مجلد ۶۰، شماره ۲، ۲۰۱۶م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85-%d9%88%d8%ad%d9%82-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%85%d9%84-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8%d8%b9-%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# عمـــل الـمــــرأة بــــين الاضطـــرار والاختيـــار (دراسة في ضوء السُّـنَّة النبوية)، أ د.حسن علي حسين، مندرج در سایت ابنا الاسلام، تاریخ درج ۲۲ ژوئن ۲۰۱۶م، تاریخ بازدید ۲ مرداد ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d8%a8%db%8c%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%b6%d8%b1%d8%a7%d8%b1-%d9%88-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%ae%d8%aa%db%8c%d8%a7%d8%b1-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# ضوابط عمل المرأة في التشريع الإسلامي وأثره في السلم المجتمعي، وضحه عليوي صالح، مقالة فی مؤتمر کلية التربية للبنات، جامعة بغداد، ۲۰۱۵م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%b6%d9%88%d8%a7%d8%a8%d8%b7-%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%b9-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%8a-%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# أهمية التشريع الإسلامي لعمل المرأة في تنمية المجتمع، آسيا كسور، مجلة البحوث والدراسات الشرعية، مصر، مجلد ۳، شماره ۲۷، ۲۰۱۴م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a3%d9%87%d9%85%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%b9-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%8a-%d9%84%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d9%81%d9%8a/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# عمل المرأة بين مقاصد الشريعة وفقه التنزيل، سعيدة مسعود بوفاغس، مجلة جامعة الأمير عبد القادر للعلوم الإسلامية، الجزایر، مجلد ۲۷، شماره ۳، ۲۰۱۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%D8%B9%D9%85%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%A3%D8%A9-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%B5%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%D9%8A%D8%B9%D8%A9-%D9%88%D9%81%D9%82%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%86/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# أحكام و ضوابط عمل المرأة في الشريعة الإسلامية، شادية عبدالفتاح عبدالسلام محمد، جامعة القاهره، مجلة مركز البحوث والدراسات الإسلامية، مجلد ۸، شماره ۲۹، ۲۰۱۲م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a3%d8%ad%d9%83%d8%a7%d9%85-%d9%88-%d8%b6%d9%88%d8%a7%d8%a8%d8%b7-%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%b9%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%a5/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# بحث محكم: عمل المرأة في المحاماة: دراسة فقهية مقارنة، وفاء بنت عبدالعزيز السويلم، مجلة العدل، عربستان، مجلد ۱۴، شماره ۵۵، ۲۰۱۲م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a8%d8%ad%d8%ab-%d9%85%d8%ad%d9%83%d9%85-%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%ad%d8%a7%d9%85%d8%a7%d8%a9-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# عمل المرأة – دراسة في ضوء معطيات الفقه الإسلامي، حیدر حب الله، در کتاب دراسات فی الفقه الاسلامی المعاصر، ۲۰۱۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%b6%d9%88%d8%a1-%d9%85%d8%b9%d8%b7%d9%8a%d8%a7%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# عمل الزوجة و أثره في النفقة: دراسة فقهية، خالد بن زيد الوذيناني، مجلة مركز البحوث والدراسات الإسلامية، مصر، مجلد ۷، شماره ۲۳، ۲۰۱۱. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d8%b2%d9%88%d8%ac%d8%a9-%d9%88-%d8%a3%d8%ab%d8%b1%d9%87-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%86%d9%81%d9%82%d8%a9-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a9-%d9%81%d9%82%d9%87%d9%8a%d8%a9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# عمل المـرأة بين تكريم الإسلام ودعاة التحرير والبهتان، محمود يوسف الشوبكي و سعد عبد الله عاشور، مجلة جامعة الأزهر، سلسلة العلوم الإنسانية، مجلد ۹، شماره ۱، ۲۰۰۷م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%80%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%aa%d9%83%d8%b1%d9%8a%d9%85-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85-%d9%88%d8%af%d8%b9%d8%a7%d8%a9-%d8%a7%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# عمل المرأة في ضوء الشريعة الإسلامية، محمود يوسف محمد الشوبكي، الجامعة الإسلامية بغزة. كلية الشريعة والقانون، أعمال مؤتمر التشريع الإسلامي ومتطلبات الواقع، فلسطین-غزه، ۲۰۰۶م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%b6%d9%88%d8%a1-%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%b9%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%8a%d8%a9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# عمل المرأة في ضوء أحكام الشريعة الإسلامية، محمد قاسم المنسي، جامعة القاهرة، مجلة كلية دار العلوم، شماره ۳۷، ۲۰۰۶م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%b6%d9%88%d8%a1-%d8%a3%d8%ad%d9%83%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%b9%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b3%d9%84%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# عمل المرأة في الإسلام، عبدالله ناصح علوان، التوعية الإسلامية، وزارت اوقاف عربستان، سال ۱۲، شماره ۵، ۱۴۰۶ق.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8%d8%b9-%d9%85%d9%88%d8%ac%d9%88%d8%af-2/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# أعمال المرأة الكسبية وأحكامها في الفقه الإسلامي وقانون الأحوال الشخصية، عيسى صالح العمري، مجلة إربد للبحوث والدراسات، اردن، مجلد ۸، شماره ۲، ۲۰۰۵م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a3%d8%b9%d9%85%d8%a7%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%83%d8%b3%d8%a8%d9%8a%d8%a9-%d9%88%d8%a3%d8%ad%d9%83%d8%a7%d9%85%d9%87%d8%a7-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# عمل المرأة في الإسلام، علي مفلح القطارنة، مجلة الهدی الاسلام، اردن، مجلد ۴۷، شماره ۴، ۲۰۰۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8%d8%b9-%d9%85%d9%88%d8%ac%d9%88%d8%af-%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# الإسلام وعمل المرأة، إبراهيم محمد سلقيني، مجلة كلية الدراسات الإسلامية والعربية، الامارات، شماره ۵، ۱۹۹۲م.
# أضواء على عمل المرأة المسلمة، محمد مصطفی الزحیلی، مجلة نهج الإسلام، سوریه، مجلد ۱۱، شمار ه۴۱، ۱۹۹۰م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a3%d8%b6%d9%88%d8%a7%d8%a1-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b3%d9%84%d9%85%d8%a9-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8%d8%b9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# عَمَلُ المرأةِ خارجَ بيتِها، خالد الشایع، مندرج در سایت صید الفوائد، تاریخ بازدید ۱۲ شهریور ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d8%ae%d8%a7%d8%b1%d8%ac-%d8%a8%d9%8a%d8%aa%d9%90%d9%87%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# ضوابط عمل المرأة في الإسلام، ابوزید، مندرج در سایت صيد الفوائد، تاریخ بازدید ۲ مرداد ۱۴۰۱ش. [http://www.saaid.net/female/0115.htm لینک مقاله]
# عمل المرأة، رؤية شرعية، د. فؤاد بن عبدالكريم العبدالكريم، مندرج در سایت صید الفوائد، تاریخ بازدید ۱۰ شهریور ۱۴۰۱ش. [http://www.saaid.net/female/0111.htm لینک مقاله]

==پایان‌نامه‌ها==
=== فارسی ===
# اشتغال زنان در فقه امامیه و حنفیه، وحید الرحمن مدقق، کارشناسی ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، دانشگاه مجازی المصطفی(ص)، ۱۴۰۴ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/ صفحات ابتدایی را از اینجا بخوانید]
# کار زوجه و تأثیر آن بر حقوق و وظایف خانواده: بررسی تطبیقی و مذاهب اسلامی و حقوق عراق، ساهر خالد ذهیب جحیشی، کارشناسی ارشد، دانشکده مذاهب، دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۴۰۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_286_item&p=1579935 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# کار زن در خانه شوهر؛ بررسی در فقه اسلامی و حقوق عراق، فاطمه صالح مهدی ال سلمان، کارشناسی ارشد، دانشکده مذاهب، دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_286_item&p=1579979 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# تحلیل فقهی و حقوقی ارزش اقتصادی کار زنان در خانه، سعیده جلالی دهکردی، کارشناسی ارشد، دانشکده اهل بیت (ع)، دانشگاه اصفهان، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&p=1580012 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# عرف و نقش آن در قلمرو اشتغال زوجه با وصف منافی با شرافت خانوادگی زوج، انوشیروان سالاریان، کارشناسی ارشد، مؤسسه آموزش عالی شفق، گروه حقوق خصوصی، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%b9%d8%b1%d9%81-%d9%88-%d9%86%d9%82%d8%b4-%d8%a2%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d9%82%d9%84%d9%85%d8%b1%d9%88-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%88%d8%ac%d9%87-%d8%a8%d8%a7-%d9%88%d8%b5%d9%81/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# بررسی فقهی حقوقی اشتغال زنان خارج از خانه، مژگان محمدی، کارشناسی ارشد، دانشگاه ایلام، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%ae%d8%a7%d8%b1%d8%ac-%d8%a7%d8%b2-%d8%ae-2/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# احکام اشتغال زنان در فقه مذاهب اربعه و حقوق موضوعه، سارا مرتضی، کارشناسی ارشد، دانشگاه کردستان، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%85%d8%b0%d8%a7%d9%87%d8%a8-%d8%a7%d8%b1%d8%a8%d8%b9%d9%87-%d9%88-%d8%ad/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# تحلیل مبانی فقهی حقوقی قوانین مربوط به اشتغال زنان، فاطمه مظفری، کارشناسی ارشد، دانشگاه اصفهان، دانشکده علوم اداری و اقتصاد، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%aa%d8%ad%d9%84%db%8c%d9%84-%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d9%82%d9%88%d8%a7%d9%86%db%8c%d9%86-%d9%85%d8%b1%d8%a8%d9%88%d8%b7-%d8%a8%d9%87/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# بررسی شرط اشتغال زن در عقد نکاح و ادامه آن با قاعده لاحرج، ابراهیم رمضانی چاهک، کارشناسی ارشد، دانشگاه اردکان، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%b4%d8%b1%d8%b7-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d8%b9%d9%82%d8%af-%d9%86%da%a9%d8%a7%d8%ad-%d9%88-%d8%a7%d8%af%d8%a7%d9%85%d9%87/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# تحلیل حقوقی حدود اختیارات زوج در ممانعت از اشتغال زوجه به مشاغل قبل از عقد نکاح و تأثیرآن بر قراردادهای منعقده توسط زوجه، ناهید طاهری، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی دماوند، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%aa%d8%ad%d9%84%db%8c%d9%84-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d8%a7%d8%ae%d8%aa%db%8c%d8%a7%d8%b1%d8%a7%d8%aa-%d8%b2%d9%88%d8%ac-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%85%d8%a7%d9%86%d8%b9/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# ضابطه محدودیت‌های زنان در اشتغال از منظر فقه و حقوق، نجمه‌سادات هاشم‌پور، کارشناسی ارشد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی هدی، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%b6%d8%a7%d8%a8%d8%b7%d9%87-%d9%85%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af%db%8c%d8%aa-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# بررسی تحلیلی مبانی و شرایط مخالفت زوجین با اشتغال یکدیگر (با تأکید بر رویه قضایی)، وجیهه شعربافیان، کارشناسی ارشد، دانشگاه فردوسی مشهد، دانشکده علوم اداری و اقتصادی، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%aa%d8%ad%d9%84%db%8c%d9%84%db%8c-%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%88-%d8%b4%d8%b1%d8%a7%db%8c%d8%b7-%d9%85%d8%ae%d8%a7%d9%84%d9%81%d8%aa-%d8%b2%d9%88%d8%ac%db%8c/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# حق زوجه بر اشتغال و رابطه آن با ریاست شوهر بر خانواده در حقوق ایران، مرجان محمدرضایی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی دماوند، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%ad%d9%82-%d8%b2%d9%88%d8%ac%d9%87-%d8%a8%d8%b1-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d9%88-%d8%b1%d8%a7%d8%a8%d8%b7%d9%87-%d8%a2%d9%86-%d8%a8%d8%a7-%d8%b1%db%8c%d8%a7%d8%b3%d8%aa-%d8%b4%d9%88/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# آسیب‌سنجی فقهی - حقوقی اشتغال زنان در تحکیم بنیان خانواده، سمانه فتحی کلشانی، کارشناسی ارشد، مؤسسه آموزش عالی آفاق، دانشکده اقتصاد و علوم انسانی، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a2%d8%b3%db%8c%d8%a8-%d8%b3%d9%86%d8%ac%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d8%aa%d8%ad/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# اشتغال زوجه و حق زوج برای ممانعت از آن، عطیه‌السادادت جعفری، کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%88%d8%ac%d9%87-%d9%88-%d8%ad%d9%82-%d8%b2%d9%88%d8%ac-%d8%a8%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d9%85%d9%85%d8%a7%d9%86%d8%b9%d8%aa-%d8%a7%d8%b2-%d8%a2%d9%86-%d9%81/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# بررسی فقهی و حقوقی اشتغال زوجه در روابط زوجین، شیوا محمدپور قره‌تپه، کارشناسی ارشد، مؤسسه آموزش عالی طلوع مهر قم، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%88%d8%ac%d9%87-%d8%af%d8%b1-%d8%b1%d9%88%d8%a7%d8%a8%d8%b7/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# اختیار زوجین در منع اشتغال یکدیگر، مریم جوادی رجه، کارشناسی ارشد، دانشگاه مازندران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a7%d8%ae%d8%aa%db%8c%d8%a7%d8%b1-%d8%b2%d9%88%d8%ac%db%8c%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%86%d8%b9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%db%8c%da%a9%d8%af%db%8c%da%af%d8%b1/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# حق زوجه بر اشتغال و رابطه آن با ریاست شوهر بر خانواده در فقه امامیه و نظام حقوقی ایران، سمیه دشتی چهاردهی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی مرودشت، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%ad%d9%82-%d8%b2%d9%88%d8%ac%d9%87-%d8%a8%d8%b1-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d9%88-%d8%b1%d8%a7%d8%a8%d8%b7%d9%87-%d8%a2%d9%86-%d8%a8%d8%a7-%d8%b1%db%8c%d8%a7%d8%b3%d8%aa-%d8%b4%d9%88-2/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# بررسی تطبیقی حق حضانت و حق اشتغال زنان در حقوق اسلامی و حقوق بشر، ایلناز علینژاد، رسانه دکتری، دانشگاه ارومیه، پردیس دانشگاهی، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%db%8c-%d8%ad%d9%82-%d8%ad%d8%b6%d8%a7%d9%86%d8%aa-%d9%88-%d8%ad%d9%82-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%af/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# بررسی شغل زوجه و تأثیر آن بر تمکین، مهرشاد سلمانی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی بندر انزلی، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%b4%d8%ba%d9%84-%d8%b2%d9%88%d8%ac%d9%87-%d9%88-%d8%aa%d8%a3%d8%ab%db%8c%d8%b1-%d8%a2%d9%86-%d8%a8%d8%b1-%d8%aa%d9%85%da%a9%db%8c%d9%86-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# شرایط فقهی و اجتماعی اشتغال زنان (در خارج از خانه) از منظر قرآن و حدیث، لیلا اکرادلو، کارشناسی ارشد، دانشگاه معارف اسلامی قم، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%b4%d8%b1%d8%a7%db%8c%d8%b7-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%a7%d8%ac%d8%aa%d9%85%d8%a7%d8%b9%db%8c-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d8%ae%d8%a7%d8%b1/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# بررسی فقهی و حقوقی تعارضات احتمالی اشتغال زنان با تکالیف زوجیت در ایران، زهره اکبری حقیقی، کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید اشرفی اصفهانی، دانشکده حقوق و الهیات، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%b9%d8%a7%d8%b1%d8%b6%d8%a7%d8%aa-%d8%a7%d8%ad%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%84%db%8c-%d8%a7%d8%b4%d8%aa/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# رابطه اشتغال زوجه با حقوق زوج درروابط زناشویی، سمانه مهری‌نژاد، کارشناسی ارشد، دانشگاه گیلان، پردیس دانشگاهی، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%b1%d8%a7%d8%a8%d8%b7%d9%87-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%88%d8%ac%d9%87-%d8%a8%d8%a7-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%b2%d9%88%d8%ac-%d8%af%d8%b1%d8%b1%d9%88%d8%a7%d8%a8%d8%b7-%d8%b2/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# بررسی آرای متفکران اسلامی معاصر دربارهٔ فعالیت‌های اقتصادی بانوان و ارائه الگوی اشتغال زنان بر مبنای نظام فکری اسلام، فیروزه کرمی، رساله دکتری، دانشکده علوم حدیث، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%a2%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d9%85%d8%aa%d9%81%da%a9%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d9%85%d8%b9%d8%a7%d8%b5%d8%b1-%d8%af%d8%b1%d8%a8%d8%a7%d8%b1/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# بررسی تطبیقی اشتغال زنان از دیدگاه فقهای شیعه و اهل سنت با رویکردی بر کتاب الفقه‌الاسلامی و ادلته وهبه الزّحیلی، طاهره ارمندیی، کارشناسی ارشد، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%db%8c-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# بررسی موارد منع و محدودیت اشتغال زنان از دیدگاه فقهی و حقوقی، زهرا حاجی محمدحسن، کارشناسی ارشد، دانشگاه الزهرا (س)، دانشکده علوم اجتماعی و اقتصادی، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%85%d9%88%d8%a7%d8%b1%d8%af-%d9%85%d9%86%d8%b9-%d9%88-%d9%85%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%a7/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# بررسی مبانی فقهی و حقوقی اشتغال زوجه، فاطمه حاج جعفری‌نژاد، کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه محدث نوری، دانشکده اقتصاد و علوم اداری، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%88%d8%ac%d9%87/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# بررسی فقهی حقوقی اشتغال زنان با رویکردی بر قوانین عربستان، رقیه حسینی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی تهران مرکزی، مجتمع دانشگاهی ولیعصر (عج) - دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%a8%d8%a7-%d8%b1%d9%88%db%8c%da%a9%d8%b1%d8%af/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# اختیار اشتغال زوجه (با مطالعه تطبیقی در حقوق ایران و مصر)، خدیجه‌السادات موسوی، کارشناسی ارشد، دانشگاه قم، دانشکده حقوق، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a7%d8%ae%d8%aa%db%8c%d8%a7%d8%b1-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%88%d8%ac%d9%87-%d8%a8%d8%a7-%d9%85%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%87-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%db%8c-%d8%af%d8%b1/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# بررسی فقهی و حقوقی احکام و آثار حق زوج در جلوگیری از اشتغال زوجه، طاهره مقنی ازندریانی، کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، دانشکده الهیات، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d9%88-%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d8%ad%d9%82-%d8%b2%d9%88%d8%ac-%d8%af/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# بررسی دیدگاه امام خمینی (ره) دربارهٔ اشتغال زنان و بیان مبانی فقهی - حقوقی آن، لیلا اکبرزاده، کارشناسی ارشد، پژوهشکده امام خمینی (ره) و انقلاب اسلامی، ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85-%d8%ae%d9%85%db%8c%d9%86%db%8c-%d8%b1%d9%87-%d8%af%d8%b1%d8%a8%d8%a7%d8%b1%d9%87-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# موارد جواز و ممنوعیت اشتغال زنان از دیدگاه فقه امامیه و مقایسه آن با کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان، مهدیه‌سادات مطهری، کارشناسی ارشد، دانشگاه الزهرا (س)، دانشکده الهیات، ۱۳۸۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d9%88%d8%a7%d8%b1%d8%af-%d8%ac%d9%88%d8%a7%d8%b2-%d9%88-%d9%85%d9%85%d9%86%d9%88%d8%b9%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# بررسی دو شرط عدم ازدواج مجدد زوج و حق اشتغال زوجه ضمن عقد نکاح با رویکردی بر نظر امام خمینی (ره)، فاطمه کلباسی، کارشناسی ارشد، پژوهشکده امام خمینی (ره) و انقلاب اسلامی، ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%af%d9%88-%d8%b4%d8%b1%d8%b7-%d8%b9%d8%af%d9%85-%d8%a7%d8%b2%d8%af%d9%88%d8%a7%d8%ac-%d9%85%d8%ac%d8%af%d8%af-%d8%b2%d9%88%d8%ac-%d9%88-%d8%ad%d9%82-%d8%a7%d8%b4/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# توافق زوجین بر مخالفت با اشتغال یکدیگر، مجیدرضا کمالی، کارشناسی ارشد، دانشگاه شیراز، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%aa%d9%88%d8%a7%d9%81%d9%82-%d8%b2%d9%88%d8%ac%db%8c%d9%86-%d8%a8%d8%b1-%d9%85%d8%ae%d8%a7%d9%84%d9%81%d8%aa-%d8%a8%d8%a7-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%db%8c%da%a9%d8%af%db%8c%da%af%d8%b1/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# بررسی حق اشتغال زنان در خارج از منزل و تزاحم آن با حق شوهر از دیدگاه فقه مذاهب اسلامی، شکرالله لطیف‌پور، کارشناسی ارشد، مرکز پیام نور تهران، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%ad%d9%82-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%ba%d8%a7%d9%84-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d8%ae%d8%a7%d8%b1%d8%ac-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b2%d9%84-%d9%88-%d8%aa-2/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]

=== عربی ===
# أحکام الشرطة النسائیة فی الفقه الإسلامی: دراسة مقارنة بقانون الشرطة النسائیة الکویتی، حسین علی سعید القحطانی، پایان‌نامه دکتری، کلیة دارالعلوم، جامعة المنیا، کویت، ۲۰۱۶م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/%d8%a3%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%b1%d8%b7%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%86%d8%b3%d8%a7%d8%a6%db%8c%d8%a9-%d9%81%db%8c-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b3%d9%84%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# العمل ومترادفاته فی القرآن الکریم: دراسة تحلیلیة، عواطف أحمد حامد جمعة، کارشناسی ارشد، جامعة ام درمان، کلیة أصول الدین، ۲۰۱۶م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%85%d9%84-%d9%88%d9%85%d8%aa%d8%b1%d8%a7%d8%af%d9%81%d8%a7%d8%aa%d9%87-%d9%81%db%8c-%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%b1%d8%a2%d9%86-%d8%a7%d9%84%da%a9%d8%b1%db%8c%d9%85-%d8%af%d8%b1%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# عمل المرآة فی ظل ضوابط الإسلام، فائزة الفکی یحی، کارشناسی ارشد، جامعة ام درمان، کلیة أصول الدین، ۱۴۱۶ق.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a2%d8%a9-%d9%81%db%8c-%d8%b8%d9%84-%d8%b6%d9%88%d8%a7%d8%a8%d8%b7-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# عمل المراة فی الاسلام، فائقه محمد بابکر الطاهر، کارشناسی ارشد، جامعة السودان للعلوم و التکنولوجیا، کلیة الدراسات العلیا و والبحث العلمی، ۱۴۳۱ق. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a7%d8%a9-%d9%81%db%8c-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8%d8%b9-%d9%85%d9%88%d8%ac%d9%88%d8%af-%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تشغیل النساء و الأحداث فی نظام العمل السعودی و القانون المقارن و الشریعة، عواد بن صالح بن مسلم العصبانی البلوی، کارشناسی ارشد، الجامعة الإسلامیة بالمدینة المنورة، کلیة الشریعة، ۱۴۳۰ق.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/%d8%aa%d8%b4%d8%ba%db%8c%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%86%d8%b3%d8%a7%d8%a1-%d9%88-%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%ad%d8%af%d8%a7%d8%ab-%d9%81%db%8c-%d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# أثر عمل الزوجة علی حقوقها وواجباتها الشرعیة فی القضاء الشرعی، عبدالله سالم بریک، کارشناسی ارشد، الجامعة الاردنیة، کلیة الدراسات العلیا، ۲۰۰۷م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/%d8%a3%d8%ab%d8%b1-%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d8%b2%d9%88%d8%ac%d8%a9-%d8%b9%d9%84%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%d9%87%d8%a7-%d9%88%d9%88%d8%a7%d8%ac%d8%a8%d8%a7%d8%aa%d9%87%d8%a7-%d8%a7%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]

==سایر منابع==
# عمل المرأة في الإسلام، جمیل عوده، یادداشت در سایت مركز آدم للدفاع عن الحقوق والحريات، تاریخ درج ۲۷ فوریه ۲۰۱۸م، تاریخ بازدید ۲ مرداد ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# استفتائات از آیت الله سید علی سیستانی درباره اشتغال زنان، مندرج در سایت سید علی سیستانی، تاریخ بازدید ۱۰ شهریور ۱۴۰۱ش. [https://www.sistani.org/arabic/qa/02076/#%2021290 لینک دریافت]
# عمل المرأة إذا لازمه الإختلاط بالرجال الأجانب، محمدمهدی شمس‌الدین، یادداشت در سایت الشیعه، تاریخ بازدید ۱۰ شهریور ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d8%a9-%d8%a5%d8%b0%d8%a7-%d9%84%d8%a7%d8%b2%d9%85%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%ae%d8%aa%d9%84%d8%a7%d8%b7-%d8%a8%d8%a7%d9%84%d8%b1%d8%ac%d8%a7%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]

[[رده:منابع مطالعاتی حقوق زنان]]
[[رده:مدخل‌های ۱۴۰۱]]

درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب)

2026-05-03T10:36:36Z

Alikhani: /* فصل هشتم */

{{نویسنده
| نویسنده = مصطفی علیخانی
| نویسنده۲ =
| نویسنده۳ =
| گردآوری =
| ویراستار۱ =
| ویراستار۲ =
| ویراستار۳ =
}}{{جعبه اطلاعات کتاب
| عنوان = درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب)
| تصویر = درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح_تصویر =
| نام‌های دیگر =
| نویسنده = علیرضا اعرافی
| تاریخ نگارش =
| موضوع = فلسفه فقه
| سبک = تحلیلی
| زبان = فارسی
| ویراستار =
| به تصحیح =
| به کوشش =
| گرداوری = علی بخشی
| تصویرگر =
| طراح جلد =
| تعداد جلد =
| تعداد صفحات = ۴۰۸
| قطع =
| مجموعه =
| ترجمه به دیگر زبان‌ها =
| ناشر = مؤسسه اشراق و عرفان
| محل نشر = قم
| تاریخ نشر = ۱۳۹۵ش
| نوبت چاپ = اول
| شمارگان =
| شابک =
| نوع رسانه =
| وبسایت ناشر =
| نام کتاب = 
| مترجم = 
| مشخصات نشر = 
| نسخه الکترونیکی =
| جلدهای دیگر =
}}

* '''چکیده'''
'''درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز'''،

== معرفی و ساختار کتاب ==
کتاب «درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز» در زمره آثار [[فلسفه فقه]] قرار دارد و با دغدغه بررسی قابلیت تمدن‌سازی بر اساس اجتهاد شیعی به رشته تحریر درآمده است. در شناسنامه کتاب، [[علیرضا اعرافی]] (زاده: ۱۳۳۸ش، از اعضای مجلس خبرگان رهبری و از فقیهان [[شورای نگهبان]]) به‌عنوان نویسنده کتاب درج شده و تحقیق و نگارش آن به نام علی بخشی ثبت شده است. با این حال، در مقدمه‌ای که علی بخشی بر کتاب نوشته، او از نکات علیرضا اعرافی برای نگارش کتاب قدردانی نموده و کتاب را برآمده از طرح «اجتهاد تمدن‌ساز» تحت اشراف و نظارت علیرضا اعرافی معرفی کرده است.

این کتاب در سال ۱۳۹۵ش به کوشش مؤسسه اشراق و عرفان در ۴۰۸ صفحه منتشر شد. کتاب با فهرست مطالب و مقدمه آغاز، و با پیوست‌ها، نمایه‌ها و فهرست منابع پایان می‌یابد. مباحث اصلی کتاب در هشت فصل سامان یافته است. فصل نخست به کلیات اختصاص دارد. نگارنده در این فصل، پیش‌فرض‌های کتاب را (مانند خاتمیت و جامعیت اسلام، قرارگرفتن غرب در برابر اسلام، و ضرورت تولید دانش اسلامی در حوزه‌های علوم انسانی و اجتماعی) برشمرده و فرضیه رقیب را جریان‌های فکری درون جامعه اسلامی (جریان اخباری‌گری و روشن‌فکران دینی و سکولار) قرار داده است (ص۲۵-۲۸). ارائه پیشینه بحث و روش کتاب حاضر از مباحث دیگر این فصل است (ص۲۹-۴۰).

در فصل دوم تحلیلی از وضعیت اجتهاد موجود در حوزه و آسیب‌شناسی آن ارائه شده، در فصل سوم چرایی و چگونگی اجتهاد تمدن‌ساز توضیح داده می‌شود و در چهار فصل بعدی مراحل رسیدن به تمدن اسلامی مبتنی بر اجتهاد بررسی می‌گردد؛ ازاین‌رو نویسنده در فصل چهارم به منظومه‌سازی و در فصل پنجم به نظام‌سازی فقه می‌پردازد. او بازسازی و ساماندهی حوزه معرفت بشری را در فصل ششم توضیح داده و در فصل هفتم و هشتم به مدل‌سازی و تمدن‌سازی فقه پرداخته است.

== نارسایی اجتهاد فردگرایانه در تحقق تمدن اسلامی ==
به گفته نویسنده، نگاه تک‌ساحتی به اجتهاد موجب متمرکزشدن فقیهان بر جنبه فردی اسلام و غفلت از آن در صحنه اجتماع می‌شود (ص۴۱). وی در ادامه نگرش فردگرایانه به فقاهت را در سه دوره ارزیابی کرده است: ۱. دوره انزوای فقه شیعه تا عصر صفویه، ۲. از عصر صفویه تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، ۳. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و تشکیل حکومت اسلامی. در دو مقطع نخست، فقیهان در برابر دولت‌ها رویکرد انتقادی داشتند و با رویکرد فردی و سلبی به مبارزه با حاکمان مستبد می‌پرداختند (ص۴۶). اما با ورود به دوره سوم، رویکرد فردی به فقه که خود عهده‌دار نظام اسلامی شده، اگرچه لازم، اما ناکافی است و باید به فتواهایی در ارتباط با کل نظام اسلامی پرداخت (ص۵۰). اعرافی آسیب‌های اجتهاد مصطلح و راهکار‌های اجمالی برای برون‌رفت از آنها را توضیح داده است و در بیشتر موارد، برای تبیین این آسیب‌ها و راهکارها به نقل دیدگاه‌های متعددی از [[امام خمینی]]، [[سید علی حسینی خامنه‌ای|سید علی خامنه‌ای]]، [[مرتضی مطهری]] و [[سید محمدباقر صدر]] که از طرفداران فقه حکومتی‌‌اند، تکیه کرده است.

آسیب‌ها عبارت‌اند از:
{{ستون-شروع|2}}
* برجسته‌نبودن مباحث اجتماعی و حکومتی (ص۴۴)
* توجه ناکافی به بُعد تطبیقی فقه (ص۵۲)
* غفلت از علوم انسانی و اجتماعی (ص۵۳)
* دوربودن از موضوع‌شناسی علمی و تخصصی (ص۵۵)
* انحصار اجتهاد در فقه و غفلت از آن در ساحت‌هایی مثل اخلاق، تربیت، و کلام (ص۵۸)
* ارائه تفسیرهای توجیهی از نصوص برای انطباق با واقعیت‌های عینی (ص۶۰)
* انحصار در عرصۀ گزاره‌های تکلیفی و کم‌کاری در عرصه‌ گزاره‌های توصیفی (ص۶۱).
{{پایان}}

=== راهکار برون‌رفت از آسیب‌های اجتهاد مصطلح ===
راهکارها عبارت‌اند از:
{{ستون-شروع|3}}
* گسترش ابواب فقهی (ص۶۳)
* بازسازی هندسه علوم حوزوی (ص۶۴)
* اولویت‌سنجی و فرصت‌سازی (ص۶۵)
* تخصصی‌شدن فقه (ص۶۶)
* اهتمام به فقه مقارن و نگاه تطبیقی به حقوق جدید (ص۷۰)
* رصد و احاطه بر موضوعات نوپدید (ص۷۳)
* کلان‌نگری (ص۷۴)
* توسعه اجتهاد در حوزه اخلاق (ص۷۶)
* توسعه اجتهاد در گزاره‌های توصیفی اسلام (ص۷۷)
* امتداد تفکر فلسفه اسلامی (ص۸۰)
* امتداد اجتهاد در علوم انسانی (ص۸۱)
{{پایان}}نگارنده مزیت‌های نسبی اجتهاد مصطلح را در تعمیق مباحث، طرح فروعات بسیار و پایبندی به حجت می‌داند و معتقد است، تربیت طلاب و اساتید، توسعه مرزهای دانش، و توسعه فقه و علوم وابسته از محصولات اجتهاد مصطلح است (ص۸۲-۸۵). به نظر نویسنده، با به‌کارگیری اجتهاد مصطلح در دانش‌های اخلاق و کلام می‌توان کارآیی اجتهاد مصطلح را در دانش‌های اسلامی سنجید (ص۸۶-۸۸).

== چیستی و کارکردهای اجتهاد تمدن‌ساز ==
نویسنده در فصل سوم ابتدا به چیستی اجتهادِ تمدن‌ساز می‌پردازد. او برای این منظور، اقوال مختلف درباره اجتهاد و تمدن را بررسی کرده (ص۹۲-۹۹)، تمدن را شبکه‌ای پایدار و درعین‌حال انعطاف‌پذیر از باورها، فرهنگ و نظام‌های اجتماعی معرفی می‌کند که در سطح کلان و برای پاسخگویی به همه نیازهای فردی و جمعی انسان شکل گرفته، تا او را در تمام ابعاد زندگی به سوی یک هدف بزرگ هدایت کند (ص۱۰۰). همچنین او اجتهادِ تمدن‌ساز را شاملِ گزاره‌های هنجاری و توصیفی، و نیز شامل موضوعات فلسفی، کلامی و اخلاقی می‌شمارد و معتقد است برای تفقه در کل دین پژوهش در همه این آموزه‌ها لازم است (ص۱۰۲).

اعرافی کشفِ زوایای پنهان دین و بسط معارف را از فایده‌های اجتهاد تمدن‌ساز برشمرده، معتقد است، اجتهاد تمدن‌ساز هم در ساحت علمی و معرفتی (شامل حوزه درون‌دانشی، مثل فقه و اخلاق، و حوزه برون‌دانشی، مانند بررسی مبادی و فلسفه علوم دخیل در فقه) و هم در ساحت عملی (مثل الگوشدن نظام اسلامی برای دیگر کشورها) کارکرد دارد (ص۱۰۴-۱۰۷).

او در ادامه به امکان تمدن‌سازیِ اجتهاد می‌پردازد و آن را به دلایل عقلی، نقلی و نقضی مستظهر می‌دارد. دلایل عقلیِ او بر امکان تمدن اسلامی، وجود تمدن‌های اسلامی در گذشته (برهان انّی)، و نیز جامعیت و خاتمیت دین اسلام (برهان لمّی) است که آیات و روایات متعددی بر آن دلالت دارند (ص۱۰۸-۱۱۴). نویسنده در ادامه به برخی شبهات درباره امکان تمدن‌سازی دین پرداخته، به آنها پاسخ می‌دهد (ص۱۱۶-۱۲۱).

== لزوم منظومه‌سازی فقه برای نظریه‌پردازی ==
به باور نویسنده،‌ همانطور که در فقه سنتی احکام مرتبط در باب‌های جداگانه قرار می‌گرفت، با توجه به شرایط جدید نیز باید برای تمدن‌سازی باب‌بندی و منظومه‌سازی تازه‌ای انجام داد تا هم به پرسش‌های مختلف جامعه جواب داده شود و هم فهم سطحی از دین به شناخت عمیق تبدیل گردد (ص۱۲۵-۱۲۷). او منظومه‌سازی را در سه سطحِ خُرد، میانی و کلان دنبال می‌کند؛ در سطح خُرد، گزاره‌های فقهیِ مربوط به یک موضوع در یک باب جمع می‌شوند؛ در سطح میانی، گزاره‌ها نظام‌مند و تعارض احتمالی آنها برطرف می‌شود تا راه موجبات تولید علم فراهم آید؛ و در سطح کلان، با تحلیل مجموعه‌ها، اصول و قواعد حاکم بر مجموعه گزاره‌های دین کشف شده، ابزار لازم برای نظریه‌پردازی در زمینه‌های مختلف فراهم می‌آید (ص۱۲۷-۱۳۲).

== لزوم بهره‌گیری از نظام‌سازی اسلامی و ویژگی‌های آن ==
از نگاه اعرافی، پس از منظومه‌سازی، مرحله بعدی برای تمدن‌سازی نظام‌سازی است که در آن با تحلیل منظومه گزاره‌های فقهی، کلامی و اخلاقی در یک موضوع، اصول حاکم بر دیگر گزاره‌ها کشف شده، نظریه اصلی در یک موضوع فقهی، اخلاقی و کلامی طراحی می‌شود (ص۱۴۱). او نظام‌سازی را یکی از مصادیق بارزِ عبور از رویکرد فردی به فقه می‌شمارد (ص۱۴۳). نویسنده تفاوت منظومه‌سازی و نظام‌سازی را در اجمال و تفصیل می‌داند و معتقد است منظومه‌سازی به حوزه مفهوم‌پردازی مرتبط است، به‌گونه‌ای که با زنجیره‌سازی مفاهیمِ همگن، راه رسیدن به مفاهیم پایه هموار گردد، برخلاف نظام‌سازی که پژوهشگر وارد حوزه نظریه‌پردازی می‌شود (ص۱۴۵-۱۴۶).

نویسنده نظام‌سازی را اصلی‌ترین پیش‌نیاز تمدن‌سازی معرفی کرده، در بررسی تطبیقی نظام اسلامی با سایر مکاتب رقیب، جایگاه ویژه‌ای برای نظام‌سازی قرار داده است که می‌تواند با ترسیم چهره‌ای کامل از دین و با رسیدن به گزاره‌های پایه و کلان، کارآمدی حکومت اسلامی را تضمین کند (ص۱۴۶-۱۵۲). او چند ویژگی اصلی برای نظام‌سازی برشمرده است: وجود ساختار و تناسب کلی، روابط منسجم و سازگار میان اجزاء، پویایی و تکامل تدریجی، و نیز داشتن هدف (ص۱۵۵-۱۵۶). به گفته او، نظام‌سازی حوزه‌های خرد و کلان را در بر می‌گیرد که از مهم‌ترین حوزه‌ها می‌توان به نظام خانواده، نظام فرهنگی، نظام اخلاقی، نظام اجتماعی، نظام اقتصادی و نظام سیاسی (ص۱۵۶-۱۶۰). اهداف نظام‌سازی عبارت‌اند از: رشد مادی و معنوی انسان‌ها، استقلال در همه حوزه‌ها، رسیدن به عدالت اسلامی، تحقق کارآمدی و تعالی نظام اسلامی (ص۱۶۱-۱۶۵).

=== علوم و معارف مؤثر در فرآیند نظام‌سازی ===
نگارنده علوم و معارفی را در فرآیند نظام‌سازی مؤثر دانسته است. برخی از این علوم به‌گونه‌ای خاص و برخی به‌صورت عام در فرآیند اجتهاد نقش دارند. این علوم عبارت‌اند از: علوم ادبی، علوم عقلی (شامل منطق، فلسفه و کلام)، عرفان نظری و عملی، اخلاق، علوم زبان‌شناختی جدید، علوم انسانی و اجتماعی، نجوم و ریاضیات، اصول فقه، رجال، درایه و تفسیر (ص۱۶۶-۱۷۵) او معتقد است، در فرآیند نظام‌سازی، مجموعه‌ای از مسائل روانی، فرهنگی، اخلاقی، علمی، اجرایی و غیره اثرگذار است، برای نمونه تعیین حدود قلمرو دخالت عقل، تأثیر مهمی در نظام‌سازی دارد؛ چنان‌که مطالعات تطبیقی و تفکر انتقادی و خلاق مانع از پیش‌داوری می‌شود (ص۱۷۵-۱۷۹).

=== روش‌ها و آسیب‌ها ===
علیرضا اعرافی، نظام‌سازی اسلامی را مبتنی بر «کشف» و «استخراج» می‌داند که با روش اجتهاد استماعی و استنطاقی انجام می‌شود، برخلاف نظام‌سازی تمدی غربی که بر «ساختن» بنا شده است (ص۱۸۰-۱۸۳). در استکشاف نظریه‌های اسلامی از دو روشِ اِنّی و لمّی استفاده می‌شود (ص۱۸۴-۱۸۶). او نظام‌سازی را امری پیچیده معرفی می‌کند که با موانعی مانند خودمحوری، علم‌زدگی، شتاب‌زدگی و تفسیر به‌رأی مواجه است (ص۱۸۹-۱۹۱). به گفته او نظام‌سازی هیچ تعارضی با نصوص و احکام صریح ندارد، بلکه با اکتشاف از دین همه منطقة الفراغ را پوشش می‌دهد (ص۱۹۲-۱۹۵).

== تکامل متقابل علم و دین در یک نظام کلی ==
نویسنده در فصل ششم رابطه علم و دین را بررسی کرده، حوزه معرفتی هریک را توضیح می‌دهد. او پس از بررسی معنای علم و دین (ص۲۰۰-۲۰۲)، حوزه معرفتی عقلی، شهودی و تجربی را شرح داده است. او عقل را از مهم‌ترین ابزارهای شناخت انسان و پشتوانه معرفت‌های دیگر، معرفت شهودی را معرفتی بدون واسطه و خطاناپذیر، و معرفت تجربی و حسی را نازلترین لایه معرفت معرفی می‌کند (ص۲۰۳-۲۰۶). اعرافی با اشاره به پیشینه درگیری کلیسا با علوم روز (ص۲۰۷-۲۱۲)، دیدگاه‌های مختلف درباره ارتباط علم و دین را تحلیل کرده است:

* '''تباین و تعارض'''؛ بین علم و دین قلمروهای گوناگونی دارد که باهم سازگاری ندارند، ازاین‌رو حوزه علمیه نباید به علوم انسانی بپردازد. نویسنده معتقد است، در دین اسلامی بین آموزه‌های وحیانی و حجیت عقل سازگاری وجود دارد و یافته‌های قطعی علم، هیچگاه با دین تعارض ندارد، و در فرض تعارض با عقل قطعی، دلیل عقلی مقدم می‌شود (ص۲۱۷-۲۲۰)
* '''تمایز و استقلال'''؛ علم و دین از یکدیگر متمایز بوده، قلمرو مستقلی دارند که تعارضی در بین آنها شکل نمی‌گیرد. مؤلف این دیدگاه را ناشی از ساده‌انگاری روابط و ماهیت علم و دین می‌داند و معتقد است این نظریه نمی‌تواند درگیری‌های پنهانی علم و دین را حل کند (ص۲۲۰-۲۲۱).
* '''تداخل علم در دین'''؛ بر اساس این نظریه، که [https://fa.wikishia.net/view/%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D8%A2%D9%85%D9%84%DB%8C عبدالله جوادی آملی] از طرفداران این نظریه است، اگرچه علم نمی‌تواند همه معارف دین را پوشش دهد، ولی همه گزاره‌های علمی با عناوین اولیه یا ثانویه، صبغه دینی دارند. مؤلف در نقد این نظریه معتقد است، به لحاظ ثبوتی اگرچه همه حقایق در قرآن وجود دارد و امامان از ان آگاهند، اما به لحاظ اثباتی برای انسان‌های عادی، این‌چنین نیست (ص۲۲۱-۲۲۳).
* '''تداخل دین در علم'''؛ طبق این دیدگاه علم می‌تواند همه گستره معرفت دینی را پوشش دهد؛ اعرافی سستی این دیدگاه را با مراجعه به گزاره‌های دینی اسلام، آشکار می‌بیند (ص۲۲۲-۲۲۳)
* '''تأیید و تعامل'''؛ بر اساس این نظریه، دین همه فعالیت‌های علمی را تأیید و ترویج کرده، رویکرد حمایت از دانش را برعهده دارد. نگارنده مشروعیت‌بخشی به همه علوم مدرن و تبعیت بیش‌ازحد دین از معیارهای علمی را از نقدهای اساسی این رویکرد می‌شمارد (ص۲۲۳-۲۲۴).
* '''وحدت'''؛ در این دیدگاه، میان آموزه‌های الهیاتی و نظریه‌های خاص علمی رابطه مستقیم برقرار است و الهیات و علم، با روش‌ها و اهداف مختلف، درباره اشیاء واحدند. از نظر نویسنده، مهم‌ترین نقطه ضعف این نظریه این است که الهیات و دین در برابر روش علمی تابع در نظر گرفته شده است (ص۲۲۴-۲۲۶).
* '''دیدگاه مکمّل‌نگر'''؛ صاحبان این دیدگاه بر این باورند که گزاره‌های علمی و دینی یکدیگر را تکمیل می‌کنند و با قرارگرفتن در یک نظام کلی، به نتایج جدیدی می‌رسند. اعرافی که این دیدگاه را صحیح ارزیابی کرده، معقتد است در این دیدگاه علم صحیحی که از شناخت طبیعت به‌دست آمده، هیچگاه با دینی که از علم الهی برگرفته شده، تعارض پیدا نمی‌کند (ص۲۲۶-۲۲۸).

== ضرورت ساماندهی علوم انسانی ==
علیرضا اعرافی در ادامه مباحث فصل ششم، با اشاره به تأثیر متقابل علوم انسانی و دین بر یکدیگر (ص۲۳۷-۲۵۳) به ضرورت ساماندهی معارف بشری می‌پرازد. اعرافی به دو نظریه کلی درباره بازسازی معارف بشری اشاره می‌کند؛ صاحبان دیدگاه نخست منشأ علوم مختلف را نیازهای اجتماعی انسان برشمرده، معتقدند، به‌دلیل اختلاف بنیادین جامعه اسلامی و جامعه غیراسلامی، نیازهای این دو جامعه نیز تفاوت دارد؛ به همین دلیل باید همه علوم را بر اساس نیاز جامعه اسلامی بازسازی کرد (ص۲۲۸).

در مقابل گروه دیگری که علوم انسانی را زیربنای علوم تجربی می‌دانند (بر خلاف نظام معرفتی غرب که علوم تجربی را زیربنای علوم انسانی می‌پندارند) به لزوم بازسازی عرصه علوم انسانی (شامل جامعه‌شناسی، اقتصاد، مدیریت، و علوم تربیتی) بسنده کرده‌اند (ص۲۲۹-۲۳۲)؛ چراکه علوم انسانی نرم‌افزار لازم برای نظام‌سازی و تمدن‌سازی را تولید و فراهم می‌سازد (ص۲۳۴).

نویسنده در ادامه رویکردهای مختلف برای ساماندهی و تدوین علوم انسانی را توضیح می‌دهد، رویکردهایی مثل رویکرد پالایشی، رویکرد مبنا محور، رویکرد ترکیبی در ساحت روش وحیانی و تجربی، و رویکرد بومی‌سازی (ص۲۵۷-۲۶۱). او معتقد است، هریک از این رویکردها نقاظ ضعفی دارند، اما در شکل‌دهی علوم انسانی قابل جمع‌اند و می‌توان با اصلاح نقاط ضعف و ترکیب آنها با یکدیگر، از این رویکردها سود جست (ص۲۶۴).

== الگوی ایرانی اسلامی ==
اعرافی برای رسیدن به سبک زندگی ایرانی و اسلامی، ارائه مدل و الگو را لازم می‌داند؛ یعنی نظام فکری منسجمی ارائه شده، و نقشه جامع کاربردی و عملیاتی برای آن تدوین شود (ص۲۷۱)؛ زیرا منشأ الگوهای جوامع غربی، مکاتب فلسفی غربی با محوریتِ دیدگاه‌های پوزیتیویسم و نسبیت‌گرایی است، این در حالیست که جامعه اسلامی در مسائل، نگرش‌ها، اهداف و نیازها با جوامع غیراسلامی اختلافی عمیق دارد (ص۲۷۳). به گفته او، اغلب متولیان نظام اسلامی در ضرورت بهره‌گیری از الگوی بومی و اسلامی اتفاق نظر دارند (ص۲۷۸)؛ با این حال، برای طراحی مدل‌‎ها روش‌های مختلفی وجود دارد که برخی از آنها برای به‌کارگیری گزاره‌های دینی مناسب نیست؛ چرا که مبتنی بر پیش‌فرض‌هایی هستند که با احکام و معارف دینی ناسازگارند (ص۲۷۴).

مؤلف تعیین اولویت‌های جامعه را از مسائل مهم در مدل‌سازی معرفی می‌کند و برخی از اولویت‌ها را برشمرده توضیح می‌دهد (ص۲۸۲-۳۱۲)، اولویت‌هایی مثل:

* '''سبک زندگی'''؛ دین و سبک زندگی هر دو از اجزاء فرهنگ هستند و رابطه دوسویه بین آنها برقرار است. در متون دینی به بخشی از سبک‌ها تصریح شده است که این دسته از سبک‌ها باید مستقیما از فقیه برگرفته شود. اما آن دسته از سبک‌ها که به صراحت در متون دینی ذکر نشده‌اند، افراد می‌توانند ضوابط آنها را از فقیه برگیرد و در فرایند کار رعایت کند (ص۲۸۵-۲۸۶).
<blockquote>'''کسب درآمد'''؛ در نگاه اسلام کسب درآمد برای تعادل‌بخشی بین دنیا و آخرت است. در اسلام از درآمدهایی مثل کم‌فروشی و رباخواری نهی شده، بر کسب درآمد عزتمند و حلال تأکید شده است (ص۲۸۶).

'''مصرف'''؛ بر خالف نظام سرمایه‌داری که مصرف‌گرایی ترویج می‌شود، در جامعه اسلامی الگوی مصرف بر اساس نیازهای واقعی انسان‌ها تعریف شده است. به میانه‌روی و اعتدال توصیه شده، از اسراف و تبذیر نهی شده است (ص۲۸۷-۲۸۸).

'''تغذیه'''؛ دین اسلام هم به صورت سلبی و هم به صورت ایجابی دستورهای گسترده‌ای در حوزه تغذیه دارد، حوزه سلبی مانند: نقش تغذیه حرام در قبول‌نشدن عبادت و عدم استجابت دعا، و حوزه ایجابی مثل: بهره‌گیری از تنوع غذایی (ص۲۸۹).

'''پوشش'''؛ نویسنده در این بخش به تغییرات گسترده جامعه معاصر در مورد پوشش و بازنمایی بدن پرداخته است (ص۲۹۰).

'''روابط اجتماعی'''؛ در راویات دستورات فراوانی درباره نحوه معاشرت با دیگران بیان شده است (ص۲۹۰).</blockquote>
* '''هنر'''؛ نگارنده وظیفه اصلی هنر را در فرهنگ‌سازی می‌داند و رویکردهای مختلف به هنر را توضیح می‌دهد. او رسالت هنر اسلامی را در ارائه حقیقت به بهترین شکل ممکن می‌داند (ص۲۹۲-۲۹۳).
* '''معماری و شهرسازی'''؛ به نظر اعرافی، معماری و شهرسازی تنها در صورتی به اسلام نسبت داده می‌شود که دو ویژگی داشته باشد: ۱. مفاهیم و پیش‌فرض‌های پارادایمی خود را (هستی‌شناسی، انسان‌شناسی، جامعه‌شناسی، دین‌شناسی و معرفت‌شناسی) در چارچوب علوم انسانی اسلامی تعریف کند؛ ۲. نظام اهداف فردی و اجتماعی اسلام را اهداف غایی خود فرض کرده و فضایی متناسب با آن ارائه کند (ص۲۹۶).
* '''رسانه'''؛ به گفته نویسنده، دین و رسانه خدمات متقابل دارند و رسانه می‌تواند در تربیت، آموزش، نشاط، انتقال اطلاعات و نظارت خدمات ارائه دهد (ص۲۹۸).
* '''فناوری'''؛ مؤلف پس از توضیح و نقد رویکردهای مختلفی به فناوری (نگاه ابزارنگارانه به فناوری، رویکرد انتقادی به تکنولوژی و رویکرد گریز از فناوری)، به تبیین نسبت دین با فناوری می‌پردازد (ص۳۰۷-۳۱۳). او معتقد است اجتهاد تمدن‌ساز نمی‌تواند در برابر تکنولوژی ساکت باشد یا تقلید کورکورانه کند. او تحلیل تکنولوژی و شناخت ابعاد فردی، اجتماعی و بین‌المللی تکنولوژی را از وظایف مهم تمدن اسلامی برمی‌شمارد (ص۳۱۴).

== فصل هشتم ==
به باور علیرضا اعرافی، دین در ایجاد تمدن‌ها نقش بی‌بدیلی دارد و دین اسلام از استعداد، منابع، توانمندی و تجربه بسیار خوبی برای تمدن‌سازی برخوردار است (ص۳۱۸-۳۱۹). او پیش‌شرط‌ها برای موفقیت در عرصه تمدن‌سازی را برشمرده، توضیح داده است، از جمله تکیه بر عقلانیت، تربیت سرمایه انسانی، مهندسی فرهنگی، نگاه فراملی و فرامذهبی، آینده‌پژوهی، و مدیریت دانش (ص۳۱۹-۳۳۶).

ادامه از '''ص338'''

درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب)

2026-05-03T10:36:12Z

Alikhani: /* معرفی و ساختار کتاب */

{{نویسنده
| نویسنده = مصطفی علیخانی
| نویسنده۲ =
| نویسنده۳ =
| گردآوری =
| ویراستار۱ =
| ویراستار۲ =
| ویراستار۳ =
}}{{جعبه اطلاعات کتاب
| عنوان = درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب)
| تصویر = درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح_تصویر =
| نام‌های دیگر =
| نویسنده = علیرضا اعرافی
| تاریخ نگارش =
| موضوع = فلسفه فقه
| سبک = تحلیلی
| زبان = فارسی
| ویراستار =
| به تصحیح =
| به کوشش =
| گرداوری = علی بخشی
| تصویرگر =
| طراح جلد =
| تعداد جلد =
| تعداد صفحات = ۴۰۸
| قطع =
| مجموعه =
| ترجمه به دیگر زبان‌ها =
| ناشر = مؤسسه اشراق و عرفان
| محل نشر = قم
| تاریخ نشر = ۱۳۹۵ش
| نوبت چاپ = اول
| شمارگان =
| شابک =
| نوع رسانه =
| وبسایت ناشر =
| نام کتاب = 
| مترجم = 
| مشخصات نشر = 
| نسخه الکترونیکی =
| جلدهای دیگر =
}}

* '''چکیده'''
'''درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز'''،

== معرفی و ساختار کتاب ==
کتاب «درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز» در زمره آثار [[فلسفه فقه]] قرار دارد و با دغدغه بررسی قابلیت تمدن‌سازی بر اساس اجتهاد شیعی به رشته تحریر درآمده است. در شناسنامه کتاب، [[علیرضا اعرافی]] (زاده: ۱۳۳۸ش، از اعضای مجلس خبرگان رهبری و از فقیهان [[شورای نگهبان]]) به‌عنوان نویسنده کتاب درج شده و تحقیق و نگارش آن به نام علی بخشی ثبت شده است. با این حال، در مقدمه‌ای که علی بخشی بر کتاب نوشته، او از نکات علیرضا اعرافی برای نگارش کتاب قدردانی نموده و کتاب را برآمده از طرح «اجتهاد تمدن‌ساز» تحت اشراف و نظارت علیرضا اعرافی معرفی کرده است.

این کتاب در سال ۱۳۹۵ش به کوشش مؤسسه اشراق و عرفان در ۴۰۸ صفحه منتشر شد. کتاب با فهرست مطالب و مقدمه آغاز، و با پیوست‌ها، نمایه‌ها و فهرست منابع پایان می‌یابد. مباحث اصلی کتاب در هشت فصل سامان یافته است. فصل نخست به کلیات اختصاص دارد. نگارنده در این فصل، پیش‌فرض‌های کتاب را (مانند خاتمیت و جامعیت اسلام، قرارگرفتن غرب در برابر اسلام، و ضرورت تولید دانش اسلامی در حوزه‌های علوم انسانی و اجتماعی) برشمرده و فرضیه رقیب را جریان‌های فکری درون جامعه اسلامی (جریان اخباری‌گری و روشن‌فکران دینی و سکولار) قرار داده است (ص۲۵-۲۸). ارائه پیشینه بحث و روش کتاب حاضر از مباحث دیگر این فصل است (ص۲۹-۴۰).

در فصل دوم تحلیلی از وضعیت اجتهاد موجود در حوزه و آسیب‌شناسی آن ارائه شده، در فصل سوم چرایی و چگونگی اجتهاد تمدن‌ساز توضیح داده می‌شود و در چهار فصل بعدی مراحل رسیدن به تمدن اسلامی مبتنی بر اجتهاد بررسی می‌گردد؛ ازاین‌رو نویسنده در فصل چهارم به منظومه‌سازی و در فصل پنجم به نظام‌سازی فقه می‌پردازد. او بازسازی و ساماندهی حوزه معرفت بشری را در فصل ششم توضیح داده و در فصل هفتم و هشتم به مدل‌سازی و تمدن‌سازی فقه پرداخته است.

== نارسایی اجتهاد فردگرایانه در تحقق تمدن اسلامی ==
به گفته نویسنده، نگاه تک‌ساحتی به اجتهاد موجب متمرکزشدن فقیهان بر جنبه فردی اسلام و غفلت از آن در صحنه اجتماع می‌شود (ص۴۱). وی در ادامه نگرش فردگرایانه به فقاهت را در سه دوره ارزیابی کرده است: ۱. دوره انزوای فقه شیعه تا عصر صفویه، ۲. از عصر صفویه تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، ۳. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و تشکیل حکومت اسلامی. در دو مقطع نخست، فقیهان در برابر دولت‌ها رویکرد انتقادی داشتند و با رویکرد فردی و سلبی به مبارزه با حاکمان مستبد می‌پرداختند (ص۴۶). اما با ورود به دوره سوم، رویکرد فردی به فقه که خود عهده‌دار نظام اسلامی شده، اگرچه لازم، اما ناکافی است و باید به فتواهایی در ارتباط با کل نظام اسلامی پرداخت (ص۵۰). اعرافی آسیب‌های اجتهاد مصطلح و راهکار‌های اجمالی برای برون‌رفت از آنها را توضیح داده است و در بیشتر موارد، برای تبیین این آسیب‌ها و راهکارها به نقل دیدگاه‌های متعددی از [[امام خمینی]]، [[سید علی حسینی خامنه‌ای|سید علی خامنه‌ای]]، [[مرتضی مطهری]] و [[سید محمدباقر صدر]] که از طرفداران فقه حکومتی‌‌اند، تکیه کرده است.

آسیب‌ها عبارت‌اند از:
{{ستون-شروع|2}}
* برجسته‌نبودن مباحث اجتماعی و حکومتی (ص۴۴)
* توجه ناکافی به بُعد تطبیقی فقه (ص۵۲)
* غفلت از علوم انسانی و اجتماعی (ص۵۳)
* دوربودن از موضوع‌شناسی علمی و تخصصی (ص۵۵)
* انحصار اجتهاد در فقه و غفلت از آن در ساحت‌هایی مثل اخلاق، تربیت، و کلام (ص۵۸)
* ارائه تفسیرهای توجیهی از نصوص برای انطباق با واقعیت‌های عینی (ص۶۰)
* انحصار در عرصۀ گزاره‌های تکلیفی و کم‌کاری در عرصه‌ گزاره‌های توصیفی (ص۶۱).
{{پایان}}

=== راهکار برون‌رفت از آسیب‌های اجتهاد مصطلح ===
راهکارها عبارت‌اند از:
{{ستون-شروع|3}}
* گسترش ابواب فقهی (ص۶۳)
* بازسازی هندسه علوم حوزوی (ص۶۴)
* اولویت‌سنجی و فرصت‌سازی (ص۶۵)
* تخصصی‌شدن فقه (ص۶۶)
* اهتمام به فقه مقارن و نگاه تطبیقی به حقوق جدید (ص۷۰)
* رصد و احاطه بر موضوعات نوپدید (ص۷۳)
* کلان‌نگری (ص۷۴)
* توسعه اجتهاد در حوزه اخلاق (ص۷۶)
* توسعه اجتهاد در گزاره‌های توصیفی اسلام (ص۷۷)
* امتداد تفکر فلسفه اسلامی (ص۸۰)
* امتداد اجتهاد در علوم انسانی (ص۸۱)
{{پایان}}نگارنده مزیت‌های نسبی اجتهاد مصطلح را در تعمیق مباحث، طرح فروعات بسیار و پایبندی به حجت می‌داند و معتقد است، تربیت طلاب و اساتید، توسعه مرزهای دانش، و توسعه فقه و علوم وابسته از محصولات اجتهاد مصطلح است (ص۸۲-۸۵). به نظر نویسنده، با به‌کارگیری اجتهاد مصطلح در دانش‌های اخلاق و کلام می‌توان کارآیی اجتهاد مصطلح را در دانش‌های اسلامی سنجید (ص۸۶-۸۸).

== چیستی و کارکردهای اجتهاد تمدن‌ساز ==
نویسنده در فصل سوم ابتدا به چیستی اجتهادِ تمدن‌ساز می‌پردازد. او برای این منظور، اقوال مختلف درباره اجتهاد و تمدن را بررسی کرده (ص۹۲-۹۹)، تمدن را شبکه‌ای پایدار و درعین‌حال انعطاف‌پذیر از باورها، فرهنگ و نظام‌های اجتماعی معرفی می‌کند که در سطح کلان و برای پاسخگویی به همه نیازهای فردی و جمعی انسان شکل گرفته، تا او را در تمام ابعاد زندگی به سوی یک هدف بزرگ هدایت کند (ص۱۰۰). همچنین او اجتهادِ تمدن‌ساز را شاملِ گزاره‌های هنجاری و توصیفی، و نیز شامل موضوعات فلسفی، کلامی و اخلاقی می‌شمارد و معتقد است برای تفقه در کل دین پژوهش در همه این آموزه‌ها لازم است (ص۱۰۲).

اعرافی کشفِ زوایای پنهان دین و بسط معارف را از فایده‌های اجتهاد تمدن‌ساز برشمرده، معتقد است، اجتهاد تمدن‌ساز هم در ساحت علمی و معرفتی (شامل حوزه درون‌دانشی، مثل فقه و اخلاق، و حوزه برون‌دانشی، مانند بررسی مبادی و فلسفه علوم دخیل در فقه) و هم در ساحت عملی (مثل الگوشدن نظام اسلامی برای دیگر کشورها) کارکرد دارد (ص۱۰۴-۱۰۷).

او در ادامه به امکان تمدن‌سازیِ اجتهاد می‌پردازد و آن را به دلایل عقلی، نقلی و نقضی مستظهر می‌دارد. دلایل عقلیِ او بر امکان تمدن اسلامی، وجود تمدن‌های اسلامی در گذشته (برهان انّی)، و نیز جامعیت و خاتمیت دین اسلام (برهان لمّی) است که آیات و روایات متعددی بر آن دلالت دارند (ص۱۰۸-۱۱۴). نویسنده در ادامه به برخی شبهات درباره امکان تمدن‌سازی دین پرداخته، به آنها پاسخ می‌دهد (ص۱۱۶-۱۲۱).

== لزوم منظومه‌سازی فقه برای نظریه‌پردازی ==
به باور نویسنده،‌ همانطور که در فقه سنتی احکام مرتبط در باب‌های جداگانه قرار می‌گرفت، با توجه به شرایط جدید نیز باید برای تمدن‌سازی باب‌بندی و منظومه‌سازی تازه‌ای انجام داد تا هم به پرسش‌های مختلف جامعه جواب داده شود و هم فهم سطحی از دین به شناخت عمیق تبدیل گردد (ص۱۲۵-۱۲۷). او منظومه‌سازی را در سه سطحِ خُرد، میانی و کلان دنبال می‌کند؛ در سطح خُرد، گزاره‌های فقهیِ مربوط به یک موضوع در یک باب جمع می‌شوند؛ در سطح میانی، گزاره‌ها نظام‌مند و تعارض احتمالی آنها برطرف می‌شود تا راه موجبات تولید علم فراهم آید؛ و در سطح کلان، با تحلیل مجموعه‌ها، اصول و قواعد حاکم بر مجموعه گزاره‌های دین کشف شده، ابزار لازم برای نظریه‌پردازی در زمینه‌های مختلف فراهم می‌آید (ص۱۲۷-۱۳۲).

== لزوم بهره‌گیری از نظام‌سازی اسلامی و ویژگی‌های آن ==
از نگاه اعرافی، پس از منظومه‌سازی، مرحله بعدی برای تمدن‌سازی نظام‌سازی است که در آن با تحلیل منظومه گزاره‌های فقهی، کلامی و اخلاقی در یک موضوع، اصول حاکم بر دیگر گزاره‌ها کشف شده، نظریه اصلی در یک موضوع فقهی، اخلاقی و کلامی طراحی می‌شود (ص۱۴۱). او نظام‌سازی را یکی از مصادیق بارزِ عبور از رویکرد فردی به فقه می‌شمارد (ص۱۴۳). نویسنده تفاوت منظومه‌سازی و نظام‌سازی را در اجمال و تفصیل می‌داند و معتقد است منظومه‌سازی به حوزه مفهوم‌پردازی مرتبط است، به‌گونه‌ای که با زنجیره‌سازی مفاهیمِ همگن، راه رسیدن به مفاهیم پایه هموار گردد، برخلاف نظام‌سازی که پژوهشگر وارد حوزه نظریه‌پردازی می‌شود (ص۱۴۵-۱۴۶).

نویسنده نظام‌سازی را اصلی‌ترین پیش‌نیاز تمدن‌سازی معرفی کرده، در بررسی تطبیقی نظام اسلامی با سایر مکاتب رقیب، جایگاه ویژه‌ای برای نظام‌سازی قرار داده است که می‌تواند با ترسیم چهره‌ای کامل از دین و با رسیدن به گزاره‌های پایه و کلان، کارآمدی حکومت اسلامی را تضمین کند (ص۱۴۶-۱۵۲). او چند ویژگی اصلی برای نظام‌سازی برشمرده است: وجود ساختار و تناسب کلی، روابط منسجم و سازگار میان اجزاء، پویایی و تکامل تدریجی، و نیز داشتن هدف (ص۱۵۵-۱۵۶). به گفته او، نظام‌سازی حوزه‌های خرد و کلان را در بر می‌گیرد که از مهم‌ترین حوزه‌ها می‌توان به نظام خانواده، نظام فرهنگی، نظام اخلاقی، نظام اجتماعی، نظام اقتصادی و نظام سیاسی (ص۱۵۶-۱۶۰). اهداف نظام‌سازی عبارت‌اند از: رشد مادی و معنوی انسان‌ها، استقلال در همه حوزه‌ها، رسیدن به عدالت اسلامی، تحقق کارآمدی و تعالی نظام اسلامی (ص۱۶۱-۱۶۵).

=== علوم و معارف مؤثر در فرآیند نظام‌سازی ===
نگارنده علوم و معارفی را در فرآیند نظام‌سازی مؤثر دانسته است. برخی از این علوم به‌گونه‌ای خاص و برخی به‌صورت عام در فرآیند اجتهاد نقش دارند. این علوم عبارت‌اند از: علوم ادبی، علوم عقلی (شامل منطق، فلسفه و کلام)، عرفان نظری و عملی، اخلاق، علوم زبان‌شناختی جدید، علوم انسانی و اجتماعی، نجوم و ریاضیات، اصول فقه، رجال، درایه و تفسیر (ص۱۶۶-۱۷۵) او معتقد است، در فرآیند نظام‌سازی، مجموعه‌ای از مسائل روانی، فرهنگی، اخلاقی، علمی، اجرایی و غیره اثرگذار است، برای نمونه تعیین حدود قلمرو دخالت عقل، تأثیر مهمی در نظام‌سازی دارد؛ چنان‌که مطالعات تطبیقی و تفکر انتقادی و خلاق مانع از پیش‌داوری می‌شود (ص۱۷۵-۱۷۹).

=== روش‌ها و آسیب‌ها ===
علیرضا اعرافی، نظام‌سازی اسلامی را مبتنی بر «کشف» و «استخراج» می‌داند که با روش اجتهاد استماعی و استنطاقی انجام می‌شود، برخلاف نظام‌سازی تمدی غربی که بر «ساختن» بنا شده است (ص۱۸۰-۱۸۳). در استکشاف نظریه‌های اسلامی از دو روشِ اِنّی و لمّی استفاده می‌شود (ص۱۸۴-۱۸۶). او نظام‌سازی را امری پیچیده معرفی می‌کند که با موانعی مانند خودمحوری، علم‌زدگی، شتاب‌زدگی و تفسیر به‌رأی مواجه است (ص۱۸۹-۱۹۱). به گفته او نظام‌سازی هیچ تعارضی با نصوص و احکام صریح ندارد، بلکه با اکتشاف از دین همه منطقة الفراغ را پوشش می‌دهد (ص۱۹۲-۱۹۵).

== تکامل متقابل علم و دین در یک نظام کلی ==
نویسنده در فصل ششم رابطه علم و دین را بررسی کرده، حوزه معرفتی هریک را توضیح می‌دهد. او پس از بررسی معنای علم و دین (ص۲۰۰-۲۰۲)، حوزه معرفتی عقلی، شهودی و تجربی را شرح داده است. او عقل را از مهم‌ترین ابزارهای شناخت انسان و پشتوانه معرفت‌های دیگر، معرفت شهودی را معرفتی بدون واسطه و خطاناپذیر، و معرفت تجربی و حسی را نازلترین لایه معرفت معرفی می‌کند (ص۲۰۳-۲۰۶). اعرافی با اشاره به پیشینه درگیری کلیسا با علوم روز (ص۲۰۷-۲۱۲)، دیدگاه‌های مختلف درباره ارتباط علم و دین را تحلیل کرده است:

* '''تباین و تعارض'''؛ بین علم و دین قلمروهای گوناگونی دارد که باهم سازگاری ندارند، ازاین‌رو حوزه علمیه نباید به علوم انسانی بپردازد. نویسنده معتقد است، در دین اسلامی بین آموزه‌های وحیانی و حجیت عقل سازگاری وجود دارد و یافته‌های قطعی علم، هیچگاه با دین تعارض ندارد، و در فرض تعارض با عقل قطعی، دلیل عقلی مقدم می‌شود (ص۲۱۷-۲۲۰)
* '''تمایز و استقلال'''؛ علم و دین از یکدیگر متمایز بوده، قلمرو مستقلی دارند که تعارضی در بین آنها شکل نمی‌گیرد. مؤلف این دیدگاه را ناشی از ساده‌انگاری روابط و ماهیت علم و دین می‌داند و معتقد است این نظریه نمی‌تواند درگیری‌های پنهانی علم و دین را حل کند (ص۲۲۰-۲۲۱).
* '''تداخل علم در دین'''؛ بر اساس این نظریه، که [https://fa.wikishia.net/view/%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D8%A2%D9%85%D9%84%DB%8C عبدالله جوادی آملی] از طرفداران این نظریه است، اگرچه علم نمی‌تواند همه معارف دین را پوشش دهد، ولی همه گزاره‌های علمی با عناوین اولیه یا ثانویه، صبغه دینی دارند. مؤلف در نقد این نظریه معتقد است، به لحاظ ثبوتی اگرچه همه حقایق در قرآن وجود دارد و امامان از ان آگاهند، اما به لحاظ اثباتی برای انسان‌های عادی، این‌چنین نیست (ص۲۲۱-۲۲۳).
* '''تداخل دین در علم'''؛ طبق این دیدگاه علم می‌تواند همه گستره معرفت دینی را پوشش دهد؛ اعرافی سستی این دیدگاه را با مراجعه به گزاره‌های دینی اسلام، آشکار می‌بیند (ص۲۲۲-۲۲۳)
* '''تأیید و تعامل'''؛ بر اساس این نظریه، دین همه فعالیت‌های علمی را تأیید و ترویج کرده، رویکرد حمایت از دانش را برعهده دارد. نگارنده مشروعیت‌بخشی به همه علوم مدرن و تبعیت بیش‌ازحد دین از معیارهای علمی را از نقدهای اساسی این رویکرد می‌شمارد (ص۲۲۳-۲۲۴).
* '''وحدت'''؛ در این دیدگاه، میان آموزه‌های الهیاتی و نظریه‌های خاص علمی رابطه مستقیم برقرار است و الهیات و علم، با روش‌ها و اهداف مختلف، درباره اشیاء واحدند. از نظر نویسنده، مهم‌ترین نقطه ضعف این نظریه این است که الهیات و دین در برابر روش علمی تابع در نظر گرفته شده است (ص۲۲۴-۲۲۶).
* '''دیدگاه مکمّل‌نگر'''؛ صاحبان این دیدگاه بر این باورند که گزاره‌های علمی و دینی یکدیگر را تکمیل می‌کنند و با قرارگرفتن در یک نظام کلی، به نتایج جدیدی می‌رسند. اعرافی که این دیدگاه را صحیح ارزیابی کرده، معقتد است در این دیدگاه علم صحیحی که از شناخت طبیعت به‌دست آمده، هیچگاه با دینی که از علم الهی برگرفته شده، تعارض پیدا نمی‌کند (ص۲۲۶-۲۲۸).

== ضرورت ساماندهی علوم انسانی ==
علیرضا اعرافی در ادامه مباحث فصل ششم، با اشاره به تأثیر متقابل علوم انسانی و دین بر یکدیگر (ص۲۳۷-۲۵۳) به ضرورت ساماندهی معارف بشری می‌پرازد. اعرافی به دو نظریه کلی درباره بازسازی معارف بشری اشاره می‌کند؛ صاحبان دیدگاه نخست منشأ علوم مختلف را نیازهای اجتماعی انسان برشمرده، معتقدند، به‌دلیل اختلاف بنیادین جامعه اسلامی و جامعه غیراسلامی، نیازهای این دو جامعه نیز تفاوت دارد؛ به همین دلیل باید همه علوم را بر اساس نیاز جامعه اسلامی بازسازی کرد (ص۲۲۸).

در مقابل گروه دیگری که علوم انسانی را زیربنای علوم تجربی می‌دانند (بر خلاف نظام معرفتی غرب که علوم تجربی را زیربنای علوم انسانی می‌پندارند) به لزوم بازسازی عرصه علوم انسانی (شامل جامعه‌شناسی، اقتصاد، مدیریت، و علوم تربیتی) بسنده کرده‌اند (ص۲۲۹-۲۳۲)؛ چراکه علوم انسانی نرم‌افزار لازم برای نظام‌سازی و تمدن‌سازی را تولید و فراهم می‌سازد (ص۲۳۴).

نویسنده در ادامه رویکردهای مختلف برای ساماندهی و تدوین علوم انسانی را توضیح می‌دهد، رویکردهایی مثل رویکرد پالایشی، رویکرد مبنا محور، رویکرد ترکیبی در ساحت روش وحیانی و تجربی، و رویکرد بومی‌سازی (ص۲۵۷-۲۶۱). او معتقد است، هریک از این رویکردها نقاظ ضعفی دارند، اما در شکل‌دهی علوم انسانی قابل جمع‌اند و می‌توان با اصلاح نقاط ضعف و ترکیب آنها با یکدیگر، از این رویکردها سود جست (ص۲۶۴).

== الگوی ایرانی اسلامی ==
اعرافی برای رسیدن به سبک زندگی ایرانی و اسلامی، ارائه مدل و الگو را لازم می‌داند؛ یعنی نظام فکری منسجمی ارائه شده، و نقشه جامع کاربردی و عملیاتی برای آن تدوین شود (ص۲۷۱)؛ زیرا منشأ الگوهای جوامع غربی، مکاتب فلسفی غربی با محوریتِ دیدگاه‌های پوزیتیویسم و نسبیت‌گرایی است، این در حالیست که جامعه اسلامی در مسائل، نگرش‌ها، اهداف و نیازها با جوامع غیراسلامی اختلافی عمیق دارد (ص۲۷۳). به گفته او، اغلب متولیان نظام اسلامی در ضرورت بهره‌گیری از الگوی بومی و اسلامی اتفاق نظر دارند (ص۲۷۸)؛ با این حال، برای طراحی مدل‌‎ها روش‌های مختلفی وجود دارد که برخی از آنها برای به‌کارگیری گزاره‌های دینی مناسب نیست؛ چرا که مبتنی بر پیش‌فرض‌هایی هستند که با احکام و معارف دینی ناسازگارند (ص۲۷۴).

مؤلف تعیین اولویت‌های جامعه را از مسائل مهم در مدل‌سازی معرفی می‌کند و برخی از اولویت‌ها را برشمرده توضیح می‌دهد (ص۲۸۲-۳۱۲)، اولویت‌هایی مثل:

* '''سبک زندگی'''؛ دین و سبک زندگی هر دو از اجزاء فرهنگ هستند و رابطه دوسویه بین آنها برقرار است. در متون دینی به بخشی از سبک‌ها تصریح شده است که این دسته از سبک‌ها باید مستقیما از فقیه برگرفته شود. اما آن دسته از سبک‌ها که به صراحت در متون دینی ذکر نشده‌اند، افراد می‌توانند ضوابط آنها را از فقیه برگیرد و در فرایند کار رعایت کند (ص۲۸۵-۲۸۶).
<blockquote>'''کسب درآمد'''؛ در نگاه اسلام کسب درآمد برای تعادل‌بخشی بین دنیا و آخرت است. در اسلام از درآمدهایی مثل کم‌فروشی و رباخواری نهی شده، بر کسب درآمد عزتمند و حلال تأکید شده است (ص۲۸۶).

'''مصرف'''؛ بر خالف نظام سرمایه‌داری که مصرف‌گرایی ترویج می‌شود، در جامعه اسلامی الگوی مصرف بر اساس نیازهای واقعی انسان‌ها تعریف شده است. به میانه‌روی و اعتدال توصیه شده، از اسراف و تبذیر نهی شده است (ص۲۸۷-۲۸۸).

'''تغذیه'''؛ دین اسلام هم به صورت سلبی و هم به صورت ایجابی دستورهای گسترده‌ای در حوزه تغذیه دارد، حوزه سلبی مانند: نقش تغذیه حرام در قبول‌نشدن عبادت و عدم استجابت دعا، و حوزه ایجابی مثل: بهره‌گیری از تنوع غذایی (ص۲۸۹).

'''پوشش'''؛ نویسنده در این بخش به تغییرات گسترده جامعه معاصر در مورد پوشش و بازنمایی بدن پرداخته است (ص۲۹۰).

'''روابط اجتماعی'''؛ در راویات دستورات فراوانی درباره نحوه معاشرت با دیگران بیان شده است (ص۲۹۰).</blockquote>
* '''هنر'''؛ نگارنده وظیفه اصلی هنر را در فرهنگ‌سازی می‌داند و رویکردهای مختلف به هنر را توضیح می‌دهد. او رسالت هنر اسلامی را در ارائه حقیقت به بهترین شکل ممکن می‌داند (ص۲۹۲-۲۹۳).
* '''معماری و شهرسازی'''؛ به نظر اعرافی، معماری و شهرسازی تنها در صورتی به اسلام نسبت داده می‌شود که دو ویژگی داشته باشد: ۱. مفاهیم و پیش‌فرض‌های پارادایمی خود را (هستی‌شناسی، انسان‌شناسی، جامعه‌شناسی، دین‌شناسی و معرفت‌شناسی) در چارچوب علوم انسانی اسلامی تعریف کند؛ ۲. نظام اهداف فردی و اجتماعی اسلام را اهداف غایی خود فرض کرده و فضایی متناسب با آن ارائه کند (ص۲۹۶).
* '''رسانه'''؛ به گفته نویسنده، دین و رسانه خدمات متقابل دارند و رسانه می‌تواند در تربیت، آموزش، نشاط، انتقال اطلاعات و نظارت خدمات ارائه دهد (ص۲۹۸).
* '''فناوری'''؛ مؤلف پس از توضیح و نقد رویکردهای مختلفی به فناوری (نگاه ابزارنگارانه به فناوری، رویکرد انتقادی به تکنولوژی و رویکرد گریز از فناوری)، به تبیین نسبت دین با فناوری می‌پردازد (ص۳۰۷-۳۱۳). او معتقد است اجتهاد تمدن‌ساز نمی‌تواند در برابر تکنولوژی ساکت باشد یا تقلید کورکورانه کند. او تحلیل تکنولوژی و شناخت ابعاد فردی، اجتماعی و بین‌المللی تکنولوژی را از وظایف مهم تمدن اسلامی برمی‌شمارد (ص۳۱۴).

== فصل هشتم ==
به باور علیرضا اعرافی، دین در ایجاد تمدن‌ها نقش بی‌بدیلی دارد و دین اسلام از استعداد، منابع، توانمندی و تجربه بسیار خوبی برای تمدن‌سازی برخوردار است (ص۳۱۸-۳۱۹). او پیش‌شرط‌ها برای موفقیت در عرصه تمدن‌سازی را برشمرده، توضیح داده است، از جمله تکیه بر عقلانیت، تربیت سرمایه انسانی، مهندسی فرهنگی، نگاه فراملی و فرامذهبی، آینده‌پژوهی، و مدیریت دانش (ص۳۱۹-۳۳۶).

درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب)

2026-05-03T10:23:50Z

Alikhani: /* الگوی ایرانی اسلامی */

{{نویسنده
| نویسنده = مصطفی علیخانی
| نویسنده۲ =
| نویسنده۳ =
| گردآوری =
| ویراستار۱ =
| ویراستار۲ =
| ویراستار۳ =
}}{{جعبه اطلاعات کتاب
| عنوان = درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب)
| تصویر = درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح_تصویر =
| نام‌های دیگر =
| نویسنده = علیرضا اعرافی
| تاریخ نگارش =
| موضوع = فلسفه فقه
| سبک = تحلیلی
| زبان = فارسی
| ویراستار =
| به تصحیح =
| به کوشش =
| گرداوری = علی بخشی
| تصویرگر =
| طراح جلد =
| تعداد جلد =
| تعداد صفحات = ۴۰۸
| قطع =
| مجموعه =
| ترجمه به دیگر زبان‌ها =
| ناشر = مؤسسه اشراق و عرفان
| محل نشر = قم
| تاریخ نشر = ۱۳۹۵ش
| نوبت چاپ = اول
| شمارگان =
| شابک =
| نوع رسانه =
| وبسایت ناشر =
| نام کتاب = 
| مترجم = 
| مشخصات نشر = 
| نسخه الکترونیکی =
| جلدهای دیگر =
}}

* '''چکیده'''
'''درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز'''،

== معرفی و ساختار کتاب ==
کتاب «درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز» در زمره آثار [[فلسفه فقه]] قرار دارد و با دغدغه بررسی قابلیت تمدن‌سازی بر اساس اجتهاد شیعی به رشته تحریر درآمده است. در شناسنامه کتاب، [[علیرضا اعرافی]] (زاده: ۱۳۳۸ش، از اعضای مجلس خبرگان رهبری و از فقیهان [[شورای نگهبان]]) به‌عنوان نویسنده کتاب درج شده و تحقیق و نگارش آن به نام علی بخشی ثبت شده است. با این حال، در مقدمه‌ای که علی بخشی بر کتاب نوشته، او از نکات علیرضا اعرافی برای نگارش کتاب قدردانی نموده و کتاب را برآمده از طرح «اجتهاد تمدن‌ساز» تحت اشراف و نظارت علیرضا اعرافی معرفی کرده است.

این کتاب در سال ۱۳۹۵ش به کوشش مؤسسه اشراق و عرفان در ۴۰۸ صفحه منتشر شد. کتاب با فهرست مطالب و مقدمه آغاز، و با پیوست‌ها، نمایه‌ها و فهرست منابع پایان می‌یابد. مباحث اصلی کتاب در هشت فصل سامان یافته است. فصل نخست به کلیات اختصاص دارد. نگارنده در این فصل، پیش‌فرض‌های کتاب را (مانند خاتمیت و جامعیت اسلام، قرارگرفتن غرب در برابر اسلام، و ضرورت تولید دانش اسلامی در حوزه‌های علوم انسانی و اجتماعی) برشمرده و فرضیه رقیب را جریان‌های فکری درون جامعه اسلامی (جریان اخباری‌گری و روشن‌فکران دینی و سکولار) قرار داده است (ص۲۵-۲۸). ارائه پیشینه بحث و روش کتاب حاضر از مباحث دیگر این فصل است (ص۲۹-۴۰).

در فصل دوم تحلیلی از وضعیت اجتهاد موجود در حوزه و آسیب‌شناسی آن ارائه شده، در فصل سوم چرایی و چگونگی اجتهاد تمدن‌ساز توضیح داده می‌شود و در چهار فصل بعدی مراحل رسیدن به تمدن اسلامی مبتنی بر اجتهاد بررسی می‌گردد؛ ازاین‌رو نویسنده در فصل چهارم به منظومه‌سازی و در فصل پنجم به نظام‌سازی فقه می‌پردازد. او بازسازی و ساماندهی حوزه معرفت بشری را در فصل ششم توضیح داده و در فصل هفتم و هشتم به مدل‌سازی و تمدن‌سازی فقه پرداخته است.

== نارسایی اجتهاد فردگرایانه در تحقق تمدن اسلامی ==
به گفته نویسنده، نگاه تک‌ساحتی به اجتهاد موجب متمرکزشدن فقیهان بر جنبه فردی اسلام و غفلت از آن در صحنه اجتماع می‌شود (ص۴۱). وی در ادامه نگرش فردگرایانه به فقاهت را در سه دوره ارزیابی کرده است: ۱. دوره انزوای فقه شیعه تا عصر صفویه، ۲. از عصر صفویه تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، ۳. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و تشکیل حکومت اسلامی. در دو مقطع نخست، فقیهان در برابر دولت‌ها رویکرد انتقادی داشتند و با رویکرد فردی و سلبی به مبارزه با حاکمان مستبد می‌پرداختند (ص۴۶). اما با ورود به دوره سوم، رویکرد فردی به فقه که خود عهده‌دار نظام اسلامی شده، اگرچه لازم، اما ناکافی است و باید به فتواهایی در ارتباط با کل نظام اسلامی پرداخت (ص۵۰). اعرافی آسیب‌های اجتهاد مصطلح و راهکار‌های اجمالی برای برون‌رفت از آنها را توضیح داده است و در بیشتر موارد، برای تبیین این آسیب‌ها و راهکارها به نقل دیدگاه‌های متعددی از [[امام خمینی]]، [[سید علی حسینی خامنه‌ای|سید علی خامنه‌ای]]، [[مرتضی مطهری]] و [[سید محمدباقر صدر]] که از طرفداران فقه حکومتی‌‌اند، تکیه کرده است.

آسیب‌ها عبارت‌اند از:
{{ستون-شروع|2}}
* برجسته‌نبودن مباحث اجتماعی و حکومتی (ص۴۴)
* توجه ناکافی به بُعد تطبیقی فقه (ص۵۲)
* غفلت از علوم انسانی و اجتماعی (ص۵۳)
* دوربودن از موضوع‌شناسی علمی و تخصصی (ص۵۵)
* انحصار اجتهاد در فقه و غفلت از آن در ساحت‌هایی مثل اخلاق، تربیت، و کلام (ص۵۸)
* ارائه تفسیرهای توجیهی از نصوص برای انطباق با واقعیت‌های عینی (ص۶۰)
* انحصار در عرصۀ گزاره‌های تکلیفی و کم‌کاری در عرصه‌ گزاره‌های توصیفی (ص۶۱).
{{پایان}}

=== راهکار برون‌رفت از آسیب‌های اجتهاد مصطلح ===
راهکارها عبارت‌اند از:
{{ستون-شروع|3}}
* گسترش ابواب فقهی (ص۶۳)
* بازسازی هندسه علوم حوزوی (ص۶۴)
* اولویت‌سنجی و فرصت‌سازی (ص۶۵)
* تخصصی‌شدن فقه (ص۶۶)
* اهتمام به فقه مقارن و نگاه تطبیقی به حقوق جدید (ص۷۰)
* رصد و احاطه بر موضوعات نوپدید (ص۷۳)
* کلان‌نگری (ص۷۴)
* توسعه اجتهاد در حوزه اخلاق (ص۷۶)
* توسعه اجتهاد در گزاره‌های توصیفی اسلام (ص۷۷)
* امتداد تفکر فلسفه اسلامی (ص۸۰)
* امتداد اجتهاد در علوم انسانی (ص۸۱)
{{پایان}}نگارنده مزیت‌های نسبی اجتهاد مصطلح را در تعمیق مباحث، طرح فروعات بسیار و پایبندی به حجت می‌داند و معتقد است، تربیت طلاب و اساتید، توسعه مرزهای دانش، و توسعه فقه و علوم وابسته از محصولات اجتهاد مصطلح است (ص۸۲-۸۵). به نظر نویسنده، با به‌کارگیری اجتهاد مصطلح در دانش‌های اخلاق و کلام می‌توان کارآیی اجتهاد مصطلح را در دانش‌های اسلامی سنجید (ص۸۶-۸۸).

== چیستی و کارکردهای اجتهاد تمدن‌ساز ==
نویسنده در فصل سوم ابتدا به چیستی اجتهادِ تمدن‌ساز می‌پردازد. او برای این منظور، اقوال مختلف درباره اجتهاد و تمدن را بررسی کرده (ص۹۲-۹۹)، تمدن را شبکه‌ای پایدار و درعین‌حال انعطاف‌پذیر از باورها، فرهنگ و نظام‌های اجتماعی معرفی می‌کند که در سطح کلان و برای پاسخگویی به همه نیازهای فردی و جمعی انسان شکل گرفته، تا او را در تمام ابعاد زندگی به سوی یک هدف بزرگ هدایت کند (ص۱۰۰). همچنین او اجتهادِ تمدن‌ساز را شاملِ گزاره‌های هنجاری و توصیفی، و نیز شامل موضوعات فلسفی، کلامی و اخلاقی می‌شمارد و معتقد است برای تفقه در کل دین پژوهش در همه این آموزه‌ها لازم است (ص۱۰۲).

اعرافی کشفِ زوایای پنهان دین و بسط معارف را از فایده‌های اجتهاد تمدن‌ساز برشمرده، معتقد است، اجتهاد تمدن‌ساز هم در ساحت علمی و معرفتی (شامل حوزه درون‌دانشی، مثل فقه و اخلاق، و حوزه برون‌دانشی، مانند بررسی مبادی و فلسفه علوم دخیل در فقه) و هم در ساحت عملی (مثل الگوشدن نظام اسلامی برای دیگر کشورها) کارکرد دارد (ص۱۰۴-۱۰۷).

او در ادامه به امکان تمدن‌سازیِ اجتهاد می‌پردازد و آن را به دلایل عقلی، نقلی و نقضی مستظهر می‌دارد. دلایل عقلیِ او بر امکان تمدن اسلامی، وجود تمدن‌های اسلامی در گذشته (برهان انّی)، و نیز جامعیت و خاتمیت دین اسلام (برهان لمّی) است که آیات و روایات متعددی بر آن دلالت دارند (ص۱۰۸-۱۱۴). نویسنده در ادامه به برخی شبهات درباره امکان تمدن‌سازی دین پرداخته، به آنها پاسخ می‌دهد (ص۱۱۶-۱۲۱).

== لزوم منظومه‌سازی فقه برای نظریه‌پردازی ==
به باور نویسنده،‌ همانطور که در فقه سنتی احکام مرتبط در باب‌های جداگانه قرار می‌گرفت، با توجه به شرایط جدید نیز باید برای تمدن‌سازی باب‌بندی و منظومه‌سازی تازه‌ای انجام داد تا هم به پرسش‌های مختلف جامعه جواب داده شود و هم فهم سطحی از دین به شناخت عمیق تبدیل گردد (ص۱۲۵-۱۲۷). او منظومه‌سازی را در سه سطحِ خُرد، میانی و کلان دنبال می‌کند؛ در سطح خُرد، گزاره‌های فقهیِ مربوط به یک موضوع در یک باب جمع می‌شوند؛ در سطح میانی، گزاره‌ها نظام‌مند و تعارض احتمالی آنها برطرف می‌شود تا راه موجبات تولید علم فراهم آید؛ و در سطح کلان، با تحلیل مجموعه‌ها، اصول و قواعد حاکم بر مجموعه گزاره‌های دین کشف شده، ابزار لازم برای نظریه‌پردازی در زمینه‌های مختلف فراهم می‌آید (ص۱۲۷-۱۳۲).

== لزوم بهره‌گیری از نظام‌سازی اسلامی و ویژگی‌های آن ==
از نگاه اعرافی، پس از منظومه‌سازی، مرحله بعدی برای تمدن‌سازی نظام‌سازی است که در آن با تحلیل منظومه گزاره‌های فقهی، کلامی و اخلاقی در یک موضوع، اصول حاکم بر دیگر گزاره‌ها کشف شده، نظریه اصلی در یک موضوع فقهی، اخلاقی و کلامی طراحی می‌شود (ص۱۴۱). او نظام‌سازی را یکی از مصادیق بارزِ عبور از رویکرد فردی به فقه می‌شمارد (ص۱۴۳). نویسنده تفاوت منظومه‌سازی و نظام‌سازی را در اجمال و تفصیل می‌داند و معتقد است منظومه‌سازی به حوزه مفهوم‌پردازی مرتبط است، به‌گونه‌ای که با زنجیره‌سازی مفاهیمِ همگن، راه رسیدن به مفاهیم پایه هموار گردد، برخلاف نظام‌سازی که پژوهشگر وارد حوزه نظریه‌پردازی می‌شود (ص۱۴۵-۱۴۶).

نویسنده نظام‌سازی را اصلی‌ترین پیش‌نیاز تمدن‌سازی معرفی کرده، در بررسی تطبیقی نظام اسلامی با سایر مکاتب رقیب، جایگاه ویژه‌ای برای نظام‌سازی قرار داده است که می‌تواند با ترسیم چهره‌ای کامل از دین و با رسیدن به گزاره‌های پایه و کلان، کارآمدی حکومت اسلامی را تضمین کند (ص۱۴۶-۱۵۲). او چند ویژگی اصلی برای نظام‌سازی برشمرده است: وجود ساختار و تناسب کلی، روابط منسجم و سازگار میان اجزاء، پویایی و تکامل تدریجی، و نیز داشتن هدف (ص۱۵۵-۱۵۶). به گفته او، نظام‌سازی حوزه‌های خرد و کلان را در بر می‌گیرد که از مهم‌ترین حوزه‌ها می‌توان به نظام خانواده، نظام فرهنگی، نظام اخلاقی، نظام اجتماعی، نظام اقتصادی و نظام سیاسی (ص۱۵۶-۱۶۰). اهداف نظام‌سازی عبارت‌اند از: رشد مادی و معنوی انسان‌ها، استقلال در همه حوزه‌ها، رسیدن به عدالت اسلامی، تحقق کارآمدی و تعالی نظام اسلامی (ص۱۶۱-۱۶۵).

=== علوم و معارف مؤثر در فرآیند نظام‌سازی ===
نگارنده علوم و معارفی را در فرآیند نظام‌سازی مؤثر دانسته است. برخی از این علوم به‌گونه‌ای خاص و برخی به‌صورت عام در فرآیند اجتهاد نقش دارند. این علوم عبارت‌اند از: علوم ادبی، علوم عقلی (شامل منطق، فلسفه و کلام)، عرفان نظری و عملی، اخلاق، علوم زبان‌شناختی جدید، علوم انسانی و اجتماعی، نجوم و ریاضیات، اصول فقه، رجال، درایه و تفسیر (ص۱۶۶-۱۷۵) او معتقد است، در فرآیند نظام‌سازی، مجموعه‌ای از مسائل روانی، فرهنگی، اخلاقی، علمی، اجرایی و غیره اثرگذار است، برای نمونه تعیین حدود قلمرو دخالت عقل، تأثیر مهمی در نظام‌سازی دارد؛ چنان‌که مطالعات تطبیقی و تفکر انتقادی و خلاق مانع از پیش‌داوری می‌شود (ص۱۷۵-۱۷۹).

=== روش‌ها و آسیب‌ها ===
علیرضا اعرافی، نظام‌سازی اسلامی را مبتنی بر «کشف» و «استخراج» می‌داند که با روش اجتهاد استماعی و استنطاقی انجام می‌شود، برخلاف نظام‌سازی تمدی غربی که بر «ساختن» بنا شده است (ص۱۸۰-۱۸۳). در استکشاف نظریه‌های اسلامی از دو روشِ اِنّی و لمّی استفاده می‌شود (ص۱۸۴-۱۸۶). او نظام‌سازی را امری پیچیده معرفی می‌کند که با موانعی مانند خودمحوری، علم‌زدگی، شتاب‌زدگی و تفسیر به‌رأی مواجه است (ص۱۸۹-۱۹۱). به گفته او نظام‌سازی هیچ تعارضی با نصوص و احکام صریح ندارد، بلکه با اکتشاف از دین همه منطقة الفراغ را پوشش می‌دهد (ص۱۹۲-۱۹۵).

== تکامل متقابل علم و دین در یک نظام کلی ==
نویسنده در فصل ششم رابطه علم و دین را بررسی کرده، حوزه معرفتی هریک را توضیح می‌دهد. او پس از بررسی معنای علم و دین (ص۲۰۰-۲۰۲)، حوزه معرفتی عقلی، شهودی و تجربی را شرح داده است. او عقل را از مهم‌ترین ابزارهای شناخت انسان و پشتوانه معرفت‌های دیگر، معرفت شهودی را معرفتی بدون واسطه و خطاناپذیر، و معرفت تجربی و حسی را نازلترین لایه معرفت معرفی می‌کند (ص۲۰۳-۲۰۶). اعرافی با اشاره به پیشینه درگیری کلیسا با علوم روز (ص۲۰۷-۲۱۲)، دیدگاه‌های مختلف درباره ارتباط علم و دین را تحلیل کرده است:

* '''تباین و تعارض'''؛ بین علم و دین قلمروهای گوناگونی دارد که باهم سازگاری ندارند، ازاین‌رو حوزه علمیه نباید به علوم انسانی بپردازد. نویسنده معتقد است، در دین اسلامی بین آموزه‌های وحیانی و حجیت عقل سازگاری وجود دارد و یافته‌های قطعی علم، هیچگاه با دین تعارض ندارد، و در فرض تعارض با عقل قطعی، دلیل عقلی مقدم می‌شود (ص۲۱۷-۲۲۰)
* '''تمایز و استقلال'''؛ علم و دین از یکدیگر متمایز بوده، قلمرو مستقلی دارند که تعارضی در بین آنها شکل نمی‌گیرد. مؤلف این دیدگاه را ناشی از ساده‌انگاری روابط و ماهیت علم و دین می‌داند و معتقد است این نظریه نمی‌تواند درگیری‌های پنهانی علم و دین را حل کند (ص۲۲۰-۲۲۱).
* '''تداخل علم در دین'''؛ بر اساس این نظریه، که [https://fa.wikishia.net/view/%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D8%A2%D9%85%D9%84%DB%8C عبدالله جوادی آملی] از طرفداران این نظریه است، اگرچه علم نمی‌تواند همه معارف دین را پوشش دهد، ولی همه گزاره‌های علمی با عناوین اولیه یا ثانویه، صبغه دینی دارند. مؤلف در نقد این نظریه معتقد است، به لحاظ ثبوتی اگرچه همه حقایق در قرآن وجود دارد و امامان از ان آگاهند، اما به لحاظ اثباتی برای انسان‌های عادی، این‌چنین نیست (ص۲۲۱-۲۲۳).
* '''تداخل دین در علم'''؛ طبق این دیدگاه علم می‌تواند همه گستره معرفت دینی را پوشش دهد؛ اعرافی سستی این دیدگاه را با مراجعه به گزاره‌های دینی اسلام، آشکار می‌بیند (ص۲۲۲-۲۲۳)
* '''تأیید و تعامل'''؛ بر اساس این نظریه، دین همه فعالیت‌های علمی را تأیید و ترویج کرده، رویکرد حمایت از دانش را برعهده دارد. نگارنده مشروعیت‌بخشی به همه علوم مدرن و تبعیت بیش‌ازحد دین از معیارهای علمی را از نقدهای اساسی این رویکرد می‌شمارد (ص۲۲۳-۲۲۴).
* '''وحدت'''؛ در این دیدگاه، میان آموزه‌های الهیاتی و نظریه‌های خاص علمی رابطه مستقیم برقرار است و الهیات و علم، با روش‌ها و اهداف مختلف، درباره اشیاء واحدند. از نظر نویسنده، مهم‌ترین نقطه ضعف این نظریه این است که الهیات و دین در برابر روش علمی تابع در نظر گرفته شده است (ص۲۲۴-۲۲۶).
* '''دیدگاه مکمّل‌نگر'''؛ صاحبان این دیدگاه بر این باورند که گزاره‌های علمی و دینی یکدیگر را تکمیل می‌کنند و با قرارگرفتن در یک نظام کلی، به نتایج جدیدی می‌رسند. اعرافی که این دیدگاه را صحیح ارزیابی کرده، معقتد است در این دیدگاه علم صحیحی که از شناخت طبیعت به‌دست آمده، هیچگاه با دینی که از علم الهی برگرفته شده، تعارض پیدا نمی‌کند (ص۲۲۶-۲۲۸).

== ضرورت ساماندهی علوم انسانی ==
علیرضا اعرافی در ادامه مباحث فصل ششم، با اشاره به تأثیر متقابل علوم انسانی و دین بر یکدیگر (ص۲۳۷-۲۵۳) به ضرورت ساماندهی معارف بشری می‌پرازد. اعرافی به دو نظریه کلی درباره بازسازی معارف بشری اشاره می‌کند؛ صاحبان دیدگاه نخست منشأ علوم مختلف را نیازهای اجتماعی انسان برشمرده، معتقدند، به‌دلیل اختلاف بنیادین جامعه اسلامی و جامعه غیراسلامی، نیازهای این دو جامعه نیز تفاوت دارد؛ به همین دلیل باید همه علوم را بر اساس نیاز جامعه اسلامی بازسازی کرد (ص۲۲۸).

در مقابل گروه دیگری که علوم انسانی را زیربنای علوم تجربی می‌دانند (بر خلاف نظام معرفتی غرب که علوم تجربی را زیربنای علوم انسانی می‌پندارند) به لزوم بازسازی عرصه علوم انسانی (شامل جامعه‌شناسی، اقتصاد، مدیریت، و علوم تربیتی) بسنده کرده‌اند (ص۲۲۹-۲۳۲)؛ چراکه علوم انسانی نرم‌افزار لازم برای نظام‌سازی و تمدن‌سازی را تولید و فراهم می‌سازد (ص۲۳۴).

نویسنده در ادامه رویکردهای مختلف برای ساماندهی و تدوین علوم انسانی را توضیح می‌دهد، رویکردهایی مثل رویکرد پالایشی، رویکرد مبنا محور، رویکرد ترکیبی در ساحت روش وحیانی و تجربی، و رویکرد بومی‌سازی (ص۲۵۷-۲۶۱). او معتقد است، هریک از این رویکردها نقاظ ضعفی دارند، اما در شکل‌دهی علوم انسانی قابل جمع‌اند و می‌توان با اصلاح نقاط ضعف و ترکیب آنها با یکدیگر، از این رویکردها سود جست (ص۲۶۴).

== الگوی ایرانی اسلامی ==
اعرافی برای رسیدن به سبک زندگی ایرانی و اسلامی، ارائه مدل و الگو را لازم می‌داند؛ یعنی نظام فکری منسجمی ارائه شده، و نقشه جامع کاربردی و عملیاتی برای آن تدوین شود (ص۲۷۱)؛ زیرا منشأ الگوهای جوامع غربی، مکاتب فلسفی غربی با محوریتِ دیدگاه‌های پوزیتیویسم و نسبیت‌گرایی است، این در حالیست که جامعه اسلامی در مسائل، نگرش‌ها، اهداف و نیازها با جوامع غیراسلامی اختلافی عمیق دارد (ص۲۷۳). به گفته او، اغلب متولیان نظام اسلامی در ضرورت بهره‌گیری از الگوی بومی و اسلامی اتفاق نظر دارند (ص۲۷۸)؛ با این حال، برای طراحی مدل‌‎ها روش‌های مختلفی وجود دارد که برخی از آنها برای به‌کارگیری گزاره‌های دینی مناسب نیست؛ چرا که مبتنی بر پیش‌فرض‌هایی هستند که با احکام و معارف دینی ناسازگارند (ص۲۷۴).

مؤلف تعیین اولویت‌های جامعه را از مسائل مهم در مدل‌سازی معرفی می‌کند و برخی از اولویت‌ها را برشمرده توضیح می‌دهد (ص۲۸۲-۳۱۲)، اولویت‌هایی مثل:

* '''سبک زندگی'''؛ دین و سبک زندگی هر دو از اجزاء فرهنگ هستند و رابطه دوسویه بین آنها برقرار است. در متون دینی به بخشی از سبک‌ها تصریح شده است که این دسته از سبک‌ها باید مستقیما از فقیه برگرفته شود. اما آن دسته از سبک‌ها که به صراحت در متون دینی ذکر نشده‌اند، افراد می‌توانند ضوابط آنها را از فقیه برگیرد و در فرایند کار رعایت کند (ص۲۸۵-۲۸۶).
<blockquote>'''کسب درآمد'''؛ در نگاه اسلام کسب درآمد برای تعادل‌بخشی بین دنیا و آخرت است. در اسلام از درآمدهایی مثل کم‌فروشی و رباخواری نهی شده، بر کسب درآمد عزتمند و حلال تأکید شده است (ص۲۸۶).

'''مصرف'''؛ بر خالف نظام سرمایه‌داری که مصرف‌گرایی ترویج می‌شود، در جامعه اسلامی الگوی مصرف بر اساس نیازهای واقعی انسان‌ها تعریف شده است. به میانه‌روی و اعتدال توصیه شده، از اسراف و تبذیر نهی شده است (ص۲۸۷-۲۸۸).

'''تغذیه'''؛ دین اسلام هم به صورت سلبی و هم به صورت ایجابی دستورهای گسترده‌ای در حوزه تغذیه دارد، حوزه سلبی مانند: نقش تغذیه حرام در قبول‌نشدن عبادت و عدم استجابت دعا، و حوزه ایجابی مثل: بهره‌گیری از تنوع غذایی (ص۲۸۹).

'''پوشش'''؛ نویسنده در این بخش به تغییرات گسترده جامعه معاصر در مورد پوشش و بازنمایی بدن پرداخته است (ص۲۹۰).

'''روابط اجتماعی'''؛ در راویات دستورات فراوانی درباره نحوه معاشرت با دیگران بیان شده است (ص۲۹۰).</blockquote>
* '''هنر'''؛ نگارنده وظیفه اصلی هنر را در فرهنگ‌سازی می‌داند و رویکردهای مختلف به هنر را توضیح می‌دهد. او رسالت هنر اسلامی را در ارائه حقیقت به بهترین شکل ممکن می‌داند (ص۲۹۲-۲۹۳).
* '''معماری و شهرسازی'''؛ به نظر اعرافی، معماری و شهرسازی تنها در صورتی به اسلام نسبت داده می‌شود که دو ویژگی داشته باشد: ۱. مفاهیم و پیش‌فرض‌های پارادایمی خود را (هستی‌شناسی، انسان‌شناسی، جامعه‌شناسی، دین‌شناسی و معرفت‌شناسی) در چارچوب علوم انسانی اسلامی تعریف کند؛ ۲. نظام اهداف فردی و اجتماعی اسلام را اهداف غایی خود فرض کرده و فضایی متناسب با آن ارائه کند (ص۲۹۶).
* '''رسانه'''؛ به گفته نویسنده، دین و رسانه خدمات متقابل دارند و رسانه می‌تواند در تربیت، آموزش، نشاط، انتقال اطلاعات و نظارت خدمات ارائه دهد (ص۲۹۸).
* '''فناوری'''؛ مؤلف پس از توضیح و نقد رویکردهای مختلفی به فناوری (نگاه ابزارنگارانه به فناوری، رویکرد انتقادی به تکنولوژی و رویکرد گریز از فناوری)، به تبیین نسبت دین با فناوری می‌پردازد (ص۳۰۷-۳۱۳). او معتقد است اجتهاد تمدن‌ساز نمی‌تواند در برابر تکنولوژی ساکت باشد یا تقلید کورکورانه کند. او تحلیل تکنولوژی و شناخت ابعاد فردی، اجتماعی و بین‌المللی تکنولوژی را از وظایف مهم تمدن اسلامی برمی‌شمارد (ص۳۱۴).

درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب)

2026-05-03T10:06:17Z

Alikhani: /* الگوی ایرانی اسلامی */

{{نویسنده
| نویسنده = مصطفی علیخانی
| نویسنده۲ =
| نویسنده۳ =
| گردآوری =
| ویراستار۱ =
| ویراستار۲ =
| ویراستار۳ =
}}{{جعبه اطلاعات کتاب
| عنوان = درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب)
| تصویر = درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح_تصویر =
| نام‌های دیگر =
| نویسنده = علیرضا اعرافی
| تاریخ نگارش =
| موضوع = فلسفه فقه
| سبک = تحلیلی
| زبان = فارسی
| ویراستار =
| به تصحیح =
| به کوشش =
| گرداوری = علی بخشی
| تصویرگر =
| طراح جلد =
| تعداد جلد =
| تعداد صفحات = ۴۰۸
| قطع =
| مجموعه =
| ترجمه به دیگر زبان‌ها =
| ناشر = مؤسسه اشراق و عرفان
| محل نشر = قم
| تاریخ نشر = ۱۳۹۵ش
| نوبت چاپ = اول
| شمارگان =
| شابک =
| نوع رسانه =
| وبسایت ناشر =
| نام کتاب = 
| مترجم = 
| مشخصات نشر = 
| نسخه الکترونیکی =
| جلدهای دیگر =
}}

* '''چکیده'''
'''درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز'''،

== معرفی و ساختار کتاب ==
کتاب «درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز» در زمره آثار [[فلسفه فقه]] قرار دارد و با دغدغه بررسی قابلیت تمدن‌سازی بر اساس اجتهاد شیعی به رشته تحریر درآمده است. در شناسنامه کتاب، [[علیرضا اعرافی]] (زاده: ۱۳۳۸ش، از اعضای مجلس خبرگان رهبری و از فقیهان [[شورای نگهبان]]) به‌عنوان نویسنده کتاب درج شده و تحقیق و نگارش آن به نام علی بخشی ثبت شده است. با این حال، در مقدمه‌ای که علی بخشی بر کتاب نوشته، او از نکات علیرضا اعرافی برای نگارش کتاب قدردانی نموده و کتاب را برآمده از طرح «اجتهاد تمدن‌ساز» تحت اشراف و نظارت علیرضا اعرافی معرفی کرده است.

این کتاب در سال ۱۳۹۵ش به کوشش مؤسسه اشراق و عرفان در ۴۰۸ صفحه منتشر شد. کتاب با فهرست مطالب و مقدمه آغاز، و با پیوست‌ها، نمایه‌ها و فهرست منابع پایان می‌یابد. مباحث اصلی کتاب در هشت فصل سامان یافته است. فصل نخست به کلیات اختصاص دارد. نگارنده در این فصل، پیش‌فرض‌های کتاب را (مانند خاتمیت و جامعیت اسلام، قرارگرفتن غرب در برابر اسلام، و ضرورت تولید دانش اسلامی در حوزه‌های علوم انسانی و اجتماعی) برشمرده و فرضیه رقیب را جریان‌های فکری درون جامعه اسلامی (جریان اخباری‌گری و روشن‌فکران دینی و سکولار) قرار داده است (ص۲۵-۲۸). ارائه پیشینه بحث و روش کتاب حاضر از مباحث دیگر این فصل است (ص۲۹-۴۰).

در فصل دوم تحلیلی از وضعیت اجتهاد موجود در حوزه و آسیب‌شناسی آن ارائه شده، در فصل سوم چرایی و چگونگی اجتهاد تمدن‌ساز توضیح داده می‌شود و در چهار فصل بعدی مراحل رسیدن به تمدن اسلامی مبتنی بر اجتهاد بررسی می‌گردد؛ ازاین‌رو نویسنده در فصل چهارم به منظومه‌سازی و در فصل پنجم به نظام‌سازی فقه می‌پردازد. او بازسازی و ساماندهی حوزه معرفت بشری را در فصل ششم توضیح داده و در فصل هفتم و هشتم به مدل‌سازی و تمدن‌سازی فقه پرداخته است.

== نارسایی اجتهاد فردگرایانه در تحقق تمدن اسلامی ==
به گفته نویسنده، نگاه تک‌ساحتی به اجتهاد موجب متمرکزشدن فقیهان بر جنبه فردی اسلام و غفلت از آن در صحنه اجتماع می‌شود (ص۴۱). وی در ادامه نگرش فردگرایانه به فقاهت را در سه دوره ارزیابی کرده است: ۱. دوره انزوای فقه شیعه تا عصر صفویه، ۲. از عصر صفویه تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، ۳. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و تشکیل حکومت اسلامی. در دو مقطع نخست، فقیهان در برابر دولت‌ها رویکرد انتقادی داشتند و با رویکرد فردی و سلبی به مبارزه با حاکمان مستبد می‌پرداختند (ص۴۶). اما با ورود به دوره سوم، رویکرد فردی به فقه که خود عهده‌دار نظام اسلامی شده، اگرچه لازم، اما ناکافی است و باید به فتواهایی در ارتباط با کل نظام اسلامی پرداخت (ص۵۰). اعرافی آسیب‌های اجتهاد مصطلح و راهکار‌های اجمالی برای برون‌رفت از آنها را توضیح داده است و در بیشتر موارد، برای تبیین این آسیب‌ها و راهکارها به نقل دیدگاه‌های متعددی از [[امام خمینی]]، [[سید علی حسینی خامنه‌ای|سید علی خامنه‌ای]]، [[مرتضی مطهری]] و [[سید محمدباقر صدر]] که از طرفداران فقه حکومتی‌‌اند، تکیه کرده است.

آسیب‌ها عبارت‌اند از:
{{ستون-شروع|2}}
* برجسته‌نبودن مباحث اجتماعی و حکومتی (ص۴۴)
* توجه ناکافی به بُعد تطبیقی فقه (ص۵۲)
* غفلت از علوم انسانی و اجتماعی (ص۵۳)
* دوربودن از موضوع‌شناسی علمی و تخصصی (ص۵۵)
* انحصار اجتهاد در فقه و غفلت از آن در ساحت‌هایی مثل اخلاق، تربیت، و کلام (ص۵۸)
* ارائه تفسیرهای توجیهی از نصوص برای انطباق با واقعیت‌های عینی (ص۶۰)
* انحصار در عرصۀ گزاره‌های تکلیفی و کم‌کاری در عرصه‌ گزاره‌های توصیفی (ص۶۱).
{{پایان}}

=== راهکار برون‌رفت از آسیب‌های اجتهاد مصطلح ===
راهکارها عبارت‌اند از:
{{ستون-شروع|3}}
* گسترش ابواب فقهی (ص۶۳)
* بازسازی هندسه علوم حوزوی (ص۶۴)
* اولویت‌سنجی و فرصت‌سازی (ص۶۵)
* تخصصی‌شدن فقه (ص۶۶)
* اهتمام به فقه مقارن و نگاه تطبیقی به حقوق جدید (ص۷۰)
* رصد و احاطه بر موضوعات نوپدید (ص۷۳)
* کلان‌نگری (ص۷۴)
* توسعه اجتهاد در حوزه اخلاق (ص۷۶)
* توسعه اجتهاد در گزاره‌های توصیفی اسلام (ص۷۷)
* امتداد تفکر فلسفه اسلامی (ص۸۰)
* امتداد اجتهاد در علوم انسانی (ص۸۱)
{{پایان}}نگارنده مزیت‌های نسبی اجتهاد مصطلح را در تعمیق مباحث، طرح فروعات بسیار و پایبندی به حجت می‌داند و معتقد است، تربیت طلاب و اساتید، توسعه مرزهای دانش، و توسعه فقه و علوم وابسته از محصولات اجتهاد مصطلح است (ص۸۲-۸۵). به نظر نویسنده، با به‌کارگیری اجتهاد مصطلح در دانش‌های اخلاق و کلام می‌توان کارآیی اجتهاد مصطلح را در دانش‌های اسلامی سنجید (ص۸۶-۸۸).

== چیستی و کارکردهای اجتهاد تمدن‌ساز ==
نویسنده در فصل سوم ابتدا به چیستی اجتهادِ تمدن‌ساز می‌پردازد. او برای این منظور، اقوال مختلف درباره اجتهاد و تمدن را بررسی کرده (ص۹۲-۹۹)، تمدن را شبکه‌ای پایدار و درعین‌حال انعطاف‌پذیر از باورها، فرهنگ و نظام‌های اجتماعی معرفی می‌کند که در سطح کلان و برای پاسخگویی به همه نیازهای فردی و جمعی انسان شکل گرفته، تا او را در تمام ابعاد زندگی به سوی یک هدف بزرگ هدایت کند (ص۱۰۰). همچنین او اجتهادِ تمدن‌ساز را شاملِ گزاره‌های هنجاری و توصیفی، و نیز شامل موضوعات فلسفی، کلامی و اخلاقی می‌شمارد و معتقد است برای تفقه در کل دین پژوهش در همه این آموزه‌ها لازم است (ص۱۰۲).

اعرافی کشفِ زوایای پنهان دین و بسط معارف را از فایده‌های اجتهاد تمدن‌ساز برشمرده، معتقد است، اجتهاد تمدن‌ساز هم در ساحت علمی و معرفتی (شامل حوزه درون‌دانشی، مثل فقه و اخلاق، و حوزه برون‌دانشی، مانند بررسی مبادی و فلسفه علوم دخیل در فقه) و هم در ساحت عملی (مثل الگوشدن نظام اسلامی برای دیگر کشورها) کارکرد دارد (ص۱۰۴-۱۰۷).

او در ادامه به امکان تمدن‌سازیِ اجتهاد می‌پردازد و آن را به دلایل عقلی، نقلی و نقضی مستظهر می‌دارد. دلایل عقلیِ او بر امکان تمدن اسلامی، وجود تمدن‌های اسلامی در گذشته (برهان انّی)، و نیز جامعیت و خاتمیت دین اسلام (برهان لمّی) است که آیات و روایات متعددی بر آن دلالت دارند (ص۱۰۸-۱۱۴). نویسنده در ادامه به برخی شبهات درباره امکان تمدن‌سازی دین پرداخته، به آنها پاسخ می‌دهد (ص۱۱۶-۱۲۱).

== لزوم منظومه‌سازی فقه برای نظریه‌پردازی ==
به باور نویسنده،‌ همانطور که در فقه سنتی احکام مرتبط در باب‌های جداگانه قرار می‌گرفت، با توجه به شرایط جدید نیز باید برای تمدن‌سازی باب‌بندی و منظومه‌سازی تازه‌ای انجام داد تا هم به پرسش‌های مختلف جامعه جواب داده شود و هم فهم سطحی از دین به شناخت عمیق تبدیل گردد (ص۱۲۵-۱۲۷). او منظومه‌سازی را در سه سطحِ خُرد، میانی و کلان دنبال می‌کند؛ در سطح خُرد، گزاره‌های فقهیِ مربوط به یک موضوع در یک باب جمع می‌شوند؛ در سطح میانی، گزاره‌ها نظام‌مند و تعارض احتمالی آنها برطرف می‌شود تا راه موجبات تولید علم فراهم آید؛ و در سطح کلان، با تحلیل مجموعه‌ها، اصول و قواعد حاکم بر مجموعه گزاره‌های دین کشف شده، ابزار لازم برای نظریه‌پردازی در زمینه‌های مختلف فراهم می‌آید (ص۱۲۷-۱۳۲).

== لزوم بهره‌گیری از نظام‌سازی اسلامی و ویژگی‌های آن ==
از نگاه اعرافی، پس از منظومه‌سازی، مرحله بعدی برای تمدن‌سازی نظام‌سازی است که در آن با تحلیل منظومه گزاره‌های فقهی، کلامی و اخلاقی در یک موضوع، اصول حاکم بر دیگر گزاره‌ها کشف شده، نظریه اصلی در یک موضوع فقهی، اخلاقی و کلامی طراحی می‌شود (ص۱۴۱). او نظام‌سازی را یکی از مصادیق بارزِ عبور از رویکرد فردی به فقه می‌شمارد (ص۱۴۳). نویسنده تفاوت منظومه‌سازی و نظام‌سازی را در اجمال و تفصیل می‌داند و معتقد است منظومه‌سازی به حوزه مفهوم‌پردازی مرتبط است، به‌گونه‌ای که با زنجیره‌سازی مفاهیمِ همگن، راه رسیدن به مفاهیم پایه هموار گردد، برخلاف نظام‌سازی که پژوهشگر وارد حوزه نظریه‌پردازی می‌شود (ص۱۴۵-۱۴۶).

نویسنده نظام‌سازی را اصلی‌ترین پیش‌نیاز تمدن‌سازی معرفی کرده، در بررسی تطبیقی نظام اسلامی با سایر مکاتب رقیب، جایگاه ویژه‌ای برای نظام‌سازی قرار داده است که می‌تواند با ترسیم چهره‌ای کامل از دین و با رسیدن به گزاره‌های پایه و کلان، کارآمدی حکومت اسلامی را تضمین کند (ص۱۴۶-۱۵۲). او چند ویژگی اصلی برای نظام‌سازی برشمرده است: وجود ساختار و تناسب کلی، روابط منسجم و سازگار میان اجزاء، پویایی و تکامل تدریجی، و نیز داشتن هدف (ص۱۵۵-۱۵۶). به گفته او، نظام‌سازی حوزه‌های خرد و کلان را در بر می‌گیرد که از مهم‌ترین حوزه‌ها می‌توان به نظام خانواده، نظام فرهنگی، نظام اخلاقی، نظام اجتماعی، نظام اقتصادی و نظام سیاسی (ص۱۵۶-۱۶۰). اهداف نظام‌سازی عبارت‌اند از: رشد مادی و معنوی انسان‌ها، استقلال در همه حوزه‌ها، رسیدن به عدالت اسلامی، تحقق کارآمدی و تعالی نظام اسلامی (ص۱۶۱-۱۶۵).

=== علوم و معارف مؤثر در فرآیند نظام‌سازی ===
نگارنده علوم و معارفی را در فرآیند نظام‌سازی مؤثر دانسته است. برخی از این علوم به‌گونه‌ای خاص و برخی به‌صورت عام در فرآیند اجتهاد نقش دارند. این علوم عبارت‌اند از: علوم ادبی، علوم عقلی (شامل منطق، فلسفه و کلام)، عرفان نظری و عملی، اخلاق، علوم زبان‌شناختی جدید، علوم انسانی و اجتماعی، نجوم و ریاضیات، اصول فقه، رجال، درایه و تفسیر (ص۱۶۶-۱۷۵) او معتقد است، در فرآیند نظام‌سازی، مجموعه‌ای از مسائل روانی، فرهنگی، اخلاقی، علمی، اجرایی و غیره اثرگذار است، برای نمونه تعیین حدود قلمرو دخالت عقل، تأثیر مهمی در نظام‌سازی دارد؛ چنان‌که مطالعات تطبیقی و تفکر انتقادی و خلاق مانع از پیش‌داوری می‌شود (ص۱۷۵-۱۷۹).

=== روش‌ها و آسیب‌ها ===
علیرضا اعرافی، نظام‌سازی اسلامی را مبتنی بر «کشف» و «استخراج» می‌داند که با روش اجتهاد استماعی و استنطاقی انجام می‌شود، برخلاف نظام‌سازی تمدی غربی که بر «ساختن» بنا شده است (ص۱۸۰-۱۸۳). در استکشاف نظریه‌های اسلامی از دو روشِ اِنّی و لمّی استفاده می‌شود (ص۱۸۴-۱۸۶). او نظام‌سازی را امری پیچیده معرفی می‌کند که با موانعی مانند خودمحوری، علم‌زدگی، شتاب‌زدگی و تفسیر به‌رأی مواجه است (ص۱۸۹-۱۹۱). به گفته او نظام‌سازی هیچ تعارضی با نصوص و احکام صریح ندارد، بلکه با اکتشاف از دین همه منطقة الفراغ را پوشش می‌دهد (ص۱۹۲-۱۹۵).

== تکامل متقابل علم و دین در یک نظام کلی ==
نویسنده در فصل ششم رابطه علم و دین را بررسی کرده، حوزه معرفتی هریک را توضیح می‌دهد. او پس از بررسی معنای علم و دین (ص۲۰۰-۲۰۲)، حوزه معرفتی عقلی، شهودی و تجربی را شرح داده است. او عقل را از مهم‌ترین ابزارهای شناخت انسان و پشتوانه معرفت‌های دیگر، معرفت شهودی را معرفتی بدون واسطه و خطاناپذیر، و معرفت تجربی و حسی را نازلترین لایه معرفت معرفی می‌کند (ص۲۰۳-۲۰۶). اعرافی با اشاره به پیشینه درگیری کلیسا با علوم روز (ص۲۰۷-۲۱۲)، دیدگاه‌های مختلف درباره ارتباط علم و دین را تحلیل کرده است:

* '''تباین و تعارض'''؛ بین علم و دین قلمروهای گوناگونی دارد که باهم سازگاری ندارند، ازاین‌رو حوزه علمیه نباید به علوم انسانی بپردازد. نویسنده معتقد است، در دین اسلامی بین آموزه‌های وحیانی و حجیت عقل سازگاری وجود دارد و یافته‌های قطعی علم، هیچگاه با دین تعارض ندارد، و در فرض تعارض با عقل قطعی، دلیل عقلی مقدم می‌شود (ص۲۱۷-۲۲۰)
* '''تمایز و استقلال'''؛ علم و دین از یکدیگر متمایز بوده، قلمرو مستقلی دارند که تعارضی در بین آنها شکل نمی‌گیرد. مؤلف این دیدگاه را ناشی از ساده‌انگاری روابط و ماهیت علم و دین می‌داند و معتقد است این نظریه نمی‌تواند درگیری‌های پنهانی علم و دین را حل کند (ص۲۲۰-۲۲۱).
* '''تداخل علم در دین'''؛ بر اساس این نظریه، که [https://fa.wikishia.net/view/%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D8%A2%D9%85%D9%84%DB%8C عبدالله جوادی آملی] از طرفداران این نظریه است، اگرچه علم نمی‌تواند همه معارف دین را پوشش دهد، ولی همه گزاره‌های علمی با عناوین اولیه یا ثانویه، صبغه دینی دارند. مؤلف در نقد این نظریه معتقد است، به لحاظ ثبوتی اگرچه همه حقایق در قرآن وجود دارد و امامان از ان آگاهند، اما به لحاظ اثباتی برای انسان‌های عادی، این‌چنین نیست (ص۲۲۱-۲۲۳).
* '''تداخل دین در علم'''؛ طبق این دیدگاه علم می‌تواند همه گستره معرفت دینی را پوشش دهد؛ اعرافی سستی این دیدگاه را با مراجعه به گزاره‌های دینی اسلام، آشکار می‌بیند (ص۲۲۲-۲۲۳)
* '''تأیید و تعامل'''؛ بر اساس این نظریه، دین همه فعالیت‌های علمی را تأیید و ترویج کرده، رویکرد حمایت از دانش را برعهده دارد. نگارنده مشروعیت‌بخشی به همه علوم مدرن و تبعیت بیش‌ازحد دین از معیارهای علمی را از نقدهای اساسی این رویکرد می‌شمارد (ص۲۲۳-۲۲۴).
* '''وحدت'''؛ در این دیدگاه، میان آموزه‌های الهیاتی و نظریه‌های خاص علمی رابطه مستقیم برقرار است و الهیات و علم، با روش‌ها و اهداف مختلف، درباره اشیاء واحدند. از نظر نویسنده، مهم‌ترین نقطه ضعف این نظریه این است که الهیات و دین در برابر روش علمی تابع در نظر گرفته شده است (ص۲۲۴-۲۲۶).
* '''دیدگاه مکمّل‌نگر'''؛ صاحبان این دیدگاه بر این باورند که گزاره‌های علمی و دینی یکدیگر را تکمیل می‌کنند و با قرارگرفتن در یک نظام کلی، به نتایج جدیدی می‌رسند. اعرافی که این دیدگاه را صحیح ارزیابی کرده، معقتد است در این دیدگاه علم صحیحی که از شناخت طبیعت به‌دست آمده، هیچگاه با دینی که از علم الهی برگرفته شده، تعارض پیدا نمی‌کند (ص۲۲۶-۲۲۸).

== ضرورت ساماندهی علوم انسانی ==
علیرضا اعرافی در ادامه مباحث فصل ششم، با اشاره به تأثیر متقابل علوم انسانی و دین بر یکدیگر (ص۲۳۷-۲۵۳) به ضرورت ساماندهی معارف بشری می‌پرازد. اعرافی به دو نظریه کلی درباره بازسازی معارف بشری اشاره می‌کند؛ صاحبان دیدگاه نخست منشأ علوم مختلف را نیازهای اجتماعی انسان برشمرده، معتقدند، به‌دلیل اختلاف بنیادین جامعه اسلامی و جامعه غیراسلامی، نیازهای این دو جامعه نیز تفاوت دارد؛ به همین دلیل باید همه علوم را بر اساس نیاز جامعه اسلامی بازسازی کرد (ص۲۲۸).

در مقابل گروه دیگری که علوم انسانی را زیربنای علوم تجربی می‌دانند (بر خلاف نظام معرفتی غرب که علوم تجربی را زیربنای علوم انسانی می‌پندارند) به لزوم بازسازی عرصه علوم انسانی (شامل جامعه‌شناسی، اقتصاد، مدیریت، و علوم تربیتی) بسنده کرده‌اند (ص۲۲۹-۲۳۲)؛ چراکه علوم انسانی نرم‌افزار لازم برای نظام‌سازی و تمدن‌سازی را تولید و فراهم می‌سازد (ص۲۳۴).

نویسنده در ادامه رویکردهای مختلف برای ساماندهی و تدوین علوم انسانی را توضیح می‌دهد، رویکردهایی مثل رویکرد پالایشی، رویکرد مبنا محور، رویکرد ترکیبی در ساحت روش وحیانی و تجربی، و رویکرد بومی‌سازی (ص۲۵۷-۲۶۱). او معتقد است، هریک از این رویکردها نقاظ ضعفی دارند، اما در شکل‌دهی علوم انسانی قابل جمع‌اند و می‌توان با اصلاح نقاط ضعف و ترکیب آنها با یکدیگر، از این رویکردها سود جست (ص۲۶۴).

== الگوی ایرانی اسلامی ==
اعرافی برای رسیدن به سبک زندگی ایرانی و اسلامی، ارائه مدل و الگو را لازم می‌داند؛ یعنی نظام فکری منسجمی ارائه شده، و نقشه جامع کاربردی و عملیاتی برای آن تدوین شود (ص۲۷۱)؛ زیرا منشأ الگوهای جوامع غربی، مکاتب فلسفی غربی با محوریتِ دیدگاه‌های پوزیتیویسم و نسبیت‌گرایی است، این در حالیست که جامعه اسلامی در مسائل، نگرش‌ها، اهداف و نیازها با جوامع غیراسلامی اختلافی عمیق دارد (ص۲۷۳). به گفته او، اغلب متولیان نظام اسلامی در ضرورت بهره‌گیری از الگوی بومی و اسلامی اتفاق نظر دارند (ص۲۷۸)؛ با این حال، برای طراحی مدل‌‎ها روش‌های مختلفی وجود دارد که برخی از آنها برای به‌کارگیری گزاره‌های دینی مناسب نیست؛ چرا که مبتنی بر پیش‌فرض‌هایی هستند که با احکام و معارف دینی ناسازگارند (ص۲۷۴).

مؤلف تعیین اولویت‌های جامعه را از مسائل مهم در مدل‌سازی معرفی می‌کند و برخی از اولویت‌ها را برشمرده توضیح می‌دهد (ص۲۸۲-۳۱۲)، اولویت‌هایی مثل:

* '''سبک زندگی'''؛ دین و سبک زندگی هر دو از اجزاء فرهنگ هستند و رابطه دوسویه بین آنها برقرار است. در متون دینی به بخشی از سبک‌ها تصریح شده است که این دسته از سبک‌ها باید مستقیما از فقیه برگرفته شود. اما آن دسته از سبک‌ها که به صراحت در متون دینی ذکر نشده‌اند، افراد می‌توانند ضوابط آنها را از فقیه برگیرد و در فرایند کار رعایت کند (ص۲۸۵-۲۸۶).
<blockquote>'''کسب درآمد'''؛ در نگاه اسلام کسب درآمد برای تعادل‌بخشی بین دنیا و آخرت است. در اسلام از درآمدهایی مثل کم‌فروشی و رباخواری نهی شده، بر کسب درآمد عزتمند و حلال تأکید شده است (ص۲۸۶).

'''مصرف'''؛ بر خالف نظام سرمایه‌داری که مصرف‌گرایی ترویج می‌شود، در جامعه اسلامی الگوی مصرف بر اساس نیازهای واقعی انسان‌ها تعریف شده است. به میانه‌روی و اعتدال توصیه شده، از اسراف و تبذیر نهی شده است (ص۲۸۷-۲۸۸).

'''تغذیه'''؛ دین اسلام هم به صورت سلبی و هم به صورت ایجابی دستورهای گسترده‌ای در حوزه تغذیه دارد، حوزه سلبی مانند: نقش تغذیه حرام در قبول‌نشدن عبادت و عدم استجابت دعا، و حوزه ایجابی مثل: بهره‌گیری از تنوع غذایی (ص۲۸۹).

'''پوشش'''؛ نویسنده در این بخش به تغییرات گسترده جامعه معاصر در مورد پوشش و بازنمایی بدن پرداخته است (ص۲۹۰).

'''روابط اجتماعی'''؛ در راویات دستورات فراوانی درباره نحوه معاشرت با دیگران بیان شده است (ص۲۹۰).</blockquote>
* '''هنر'''؛ نگارنده وظیفه اصلی هنر را در فرهنگ‌سازی می‌داند و رویکردهای مختلف به هنر را توضیح می‌دهد. او رسالت هنر اسلامی را در ارائه حقیقت به بهترین شکل ممکن می‌داند (ص۲۹۲-۲۹۳).
* '''معماری و شهرسازی'''؛ به نظر اعرافی، معماری و شهرسازی تنها در صورتی به اسلام نسبت داده می‌شود که دو ویژگی داشته باشد: ۱. مفاهیم و پیش‌فرض‌های پارادایمی خود را (هستی‌شناسی، انسان‌شناسی، جامعه‌شناسی، دین‌شناسی و معرفت‌شناسی) در چارچوب علوم انسانی اسلامی تعریف کند؛ ۲. نظام اهداف فردی و اجتماعی اسلام را اهداف غایی خود فرض کرده و فضایی متناسب با آن ارائه کند (ص۲۹۶).
* '''رسانه'''؛
* '''فناوری'''؛

درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب)

2026-05-03T10:03:15Z

Alikhani: /* الگوی ایرانی اسلامی */

{{نویسنده
| نویسنده = مصطفی علیخانی
| نویسنده۲ =
| نویسنده۳ =
| گردآوری =
| ویراستار۱ =
| ویراستار۲ =
| ویراستار۳ =
}}{{جعبه اطلاعات کتاب
| عنوان = درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب)
| تصویر = درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح_تصویر =
| نام‌های دیگر =
| نویسنده = علیرضا اعرافی
| تاریخ نگارش =
| موضوع = فلسفه فقه
| سبک = تحلیلی
| زبان = فارسی
| ویراستار =
| به تصحیح =
| به کوشش =
| گرداوری = علی بخشی
| تصویرگر =
| طراح جلد =
| تعداد جلد =
| تعداد صفحات = ۴۰۸
| قطع =
| مجموعه =
| ترجمه به دیگر زبان‌ها =
| ناشر = مؤسسه اشراق و عرفان
| محل نشر = قم
| تاریخ نشر = ۱۳۹۵ش
| نوبت چاپ = اول
| شمارگان =
| شابک =
| نوع رسانه =
| وبسایت ناشر =
| نام کتاب = 
| مترجم = 
| مشخصات نشر = 
| نسخه الکترونیکی =
| جلدهای دیگر =
}}

* '''چکیده'''
'''درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز'''،

== معرفی و ساختار کتاب ==
کتاب «درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز» در زمره آثار [[فلسفه فقه]] قرار دارد و با دغدغه بررسی قابلیت تمدن‌سازی بر اساس اجتهاد شیعی به رشته تحریر درآمده است. در شناسنامه کتاب، [[علیرضا اعرافی]] (زاده: ۱۳۳۸ش، از اعضای مجلس خبرگان رهبری و از فقیهان [[شورای نگهبان]]) به‌عنوان نویسنده کتاب درج شده و تحقیق و نگارش آن به نام علی بخشی ثبت شده است. با این حال، در مقدمه‌ای که علی بخشی بر کتاب نوشته، او از نکات علیرضا اعرافی برای نگارش کتاب قدردانی نموده و کتاب را برآمده از طرح «اجتهاد تمدن‌ساز» تحت اشراف و نظارت علیرضا اعرافی معرفی کرده است.

این کتاب در سال ۱۳۹۵ش به کوشش مؤسسه اشراق و عرفان در ۴۰۸ صفحه منتشر شد. کتاب با فهرست مطالب و مقدمه آغاز، و با پیوست‌ها، نمایه‌ها و فهرست منابع پایان می‌یابد. مباحث اصلی کتاب در هشت فصل سامان یافته است. فصل نخست به کلیات اختصاص دارد. نگارنده در این فصل، پیش‌فرض‌های کتاب را (مانند خاتمیت و جامعیت اسلام، قرارگرفتن غرب در برابر اسلام، و ضرورت تولید دانش اسلامی در حوزه‌های علوم انسانی و اجتماعی) برشمرده و فرضیه رقیب را جریان‌های فکری درون جامعه اسلامی (جریان اخباری‌گری و روشن‌فکران دینی و سکولار) قرار داده است (ص۲۵-۲۸). ارائه پیشینه بحث و روش کتاب حاضر از مباحث دیگر این فصل است (ص۲۹-۴۰).

در فصل دوم تحلیلی از وضعیت اجتهاد موجود در حوزه و آسیب‌شناسی آن ارائه شده، در فصل سوم چرایی و چگونگی اجتهاد تمدن‌ساز توضیح داده می‌شود و در چهار فصل بعدی مراحل رسیدن به تمدن اسلامی مبتنی بر اجتهاد بررسی می‌گردد؛ ازاین‌رو نویسنده در فصل چهارم به منظومه‌سازی و در فصل پنجم به نظام‌سازی فقه می‌پردازد. او بازسازی و ساماندهی حوزه معرفت بشری را در فصل ششم توضیح داده و در فصل هفتم و هشتم به مدل‌سازی و تمدن‌سازی فقه پرداخته است.

== نارسایی اجتهاد فردگرایانه در تحقق تمدن اسلامی ==
به گفته نویسنده، نگاه تک‌ساحتی به اجتهاد موجب متمرکزشدن فقیهان بر جنبه فردی اسلام و غفلت از آن در صحنه اجتماع می‌شود (ص۴۱). وی در ادامه نگرش فردگرایانه به فقاهت را در سه دوره ارزیابی کرده است: ۱. دوره انزوای فقه شیعه تا عصر صفویه، ۲. از عصر صفویه تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، ۳. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و تشکیل حکومت اسلامی. در دو مقطع نخست، فقیهان در برابر دولت‌ها رویکرد انتقادی داشتند و با رویکرد فردی و سلبی به مبارزه با حاکمان مستبد می‌پرداختند (ص۴۶). اما با ورود به دوره سوم، رویکرد فردی به فقه که خود عهده‌دار نظام اسلامی شده، اگرچه لازم، اما ناکافی است و باید به فتواهایی در ارتباط با کل نظام اسلامی پرداخت (ص۵۰). اعرافی آسیب‌های اجتهاد مصطلح و راهکار‌های اجمالی برای برون‌رفت از آنها را توضیح داده است و در بیشتر موارد، برای تبیین این آسیب‌ها و راهکارها به نقل دیدگاه‌های متعددی از [[امام خمینی]]، [[سید علی حسینی خامنه‌ای|سید علی خامنه‌ای]]، [[مرتضی مطهری]] و [[سید محمدباقر صدر]] که از طرفداران فقه حکومتی‌‌اند، تکیه کرده است.

آسیب‌ها عبارت‌اند از:
{{ستون-شروع|2}}
* برجسته‌نبودن مباحث اجتماعی و حکومتی (ص۴۴)
* توجه ناکافی به بُعد تطبیقی فقه (ص۵۲)
* غفلت از علوم انسانی و اجتماعی (ص۵۳)
* دوربودن از موضوع‌شناسی علمی و تخصصی (ص۵۵)
* انحصار اجتهاد در فقه و غفلت از آن در ساحت‌هایی مثل اخلاق، تربیت، و کلام (ص۵۸)
* ارائه تفسیرهای توجیهی از نصوص برای انطباق با واقعیت‌های عینی (ص۶۰)
* انحصار در عرصۀ گزاره‌های تکلیفی و کم‌کاری در عرصه‌ گزاره‌های توصیفی (ص۶۱).
{{پایان}}

=== راهکار برون‌رفت از آسیب‌های اجتهاد مصطلح ===
راهکارها عبارت‌اند از:
{{ستون-شروع|3}}
* گسترش ابواب فقهی (ص۶۳)
* بازسازی هندسه علوم حوزوی (ص۶۴)
* اولویت‌سنجی و فرصت‌سازی (ص۶۵)
* تخصصی‌شدن فقه (ص۶۶)
* اهتمام به فقه مقارن و نگاه تطبیقی به حقوق جدید (ص۷۰)
* رصد و احاطه بر موضوعات نوپدید (ص۷۳)
* کلان‌نگری (ص۷۴)
* توسعه اجتهاد در حوزه اخلاق (ص۷۶)
* توسعه اجتهاد در گزاره‌های توصیفی اسلام (ص۷۷)
* امتداد تفکر فلسفه اسلامی (ص۸۰)
* امتداد اجتهاد در علوم انسانی (ص۸۱)
{{پایان}}نگارنده مزیت‌های نسبی اجتهاد مصطلح را در تعمیق مباحث، طرح فروعات بسیار و پایبندی به حجت می‌داند و معتقد است، تربیت طلاب و اساتید، توسعه مرزهای دانش، و توسعه فقه و علوم وابسته از محصولات اجتهاد مصطلح است (ص۸۲-۸۵). به نظر نویسنده، با به‌کارگیری اجتهاد مصطلح در دانش‌های اخلاق و کلام می‌توان کارآیی اجتهاد مصطلح را در دانش‌های اسلامی سنجید (ص۸۶-۸۸).

== چیستی و کارکردهای اجتهاد تمدن‌ساز ==
نویسنده در فصل سوم ابتدا به چیستی اجتهادِ تمدن‌ساز می‌پردازد. او برای این منظور، اقوال مختلف درباره اجتهاد و تمدن را بررسی کرده (ص۹۲-۹۹)، تمدن را شبکه‌ای پایدار و درعین‌حال انعطاف‌پذیر از باورها، فرهنگ و نظام‌های اجتماعی معرفی می‌کند که در سطح کلان و برای پاسخگویی به همه نیازهای فردی و جمعی انسان شکل گرفته، تا او را در تمام ابعاد زندگی به سوی یک هدف بزرگ هدایت کند (ص۱۰۰). همچنین او اجتهادِ تمدن‌ساز را شاملِ گزاره‌های هنجاری و توصیفی، و نیز شامل موضوعات فلسفی، کلامی و اخلاقی می‌شمارد و معتقد است برای تفقه در کل دین پژوهش در همه این آموزه‌ها لازم است (ص۱۰۲).

اعرافی کشفِ زوایای پنهان دین و بسط معارف را از فایده‌های اجتهاد تمدن‌ساز برشمرده، معتقد است، اجتهاد تمدن‌ساز هم در ساحت علمی و معرفتی (شامل حوزه درون‌دانشی، مثل فقه و اخلاق، و حوزه برون‌دانشی، مانند بررسی مبادی و فلسفه علوم دخیل در فقه) و هم در ساحت عملی (مثل الگوشدن نظام اسلامی برای دیگر کشورها) کارکرد دارد (ص۱۰۴-۱۰۷).

او در ادامه به امکان تمدن‌سازیِ اجتهاد می‌پردازد و آن را به دلایل عقلی، نقلی و نقضی مستظهر می‌دارد. دلایل عقلیِ او بر امکان تمدن اسلامی، وجود تمدن‌های اسلامی در گذشته (برهان انّی)، و نیز جامعیت و خاتمیت دین اسلام (برهان لمّی) است که آیات و روایات متعددی بر آن دلالت دارند (ص۱۰۸-۱۱۴). نویسنده در ادامه به برخی شبهات درباره امکان تمدن‌سازی دین پرداخته، به آنها پاسخ می‌دهد (ص۱۱۶-۱۲۱).

== لزوم منظومه‌سازی فقه برای نظریه‌پردازی ==
به باور نویسنده،‌ همانطور که در فقه سنتی احکام مرتبط در باب‌های جداگانه قرار می‌گرفت، با توجه به شرایط جدید نیز باید برای تمدن‌سازی باب‌بندی و منظومه‌سازی تازه‌ای انجام داد تا هم به پرسش‌های مختلف جامعه جواب داده شود و هم فهم سطحی از دین به شناخت عمیق تبدیل گردد (ص۱۲۵-۱۲۷). او منظومه‌سازی را در سه سطحِ خُرد، میانی و کلان دنبال می‌کند؛ در سطح خُرد، گزاره‌های فقهیِ مربوط به یک موضوع در یک باب جمع می‌شوند؛ در سطح میانی، گزاره‌ها نظام‌مند و تعارض احتمالی آنها برطرف می‌شود تا راه موجبات تولید علم فراهم آید؛ و در سطح کلان، با تحلیل مجموعه‌ها، اصول و قواعد حاکم بر مجموعه گزاره‌های دین کشف شده، ابزار لازم برای نظریه‌پردازی در زمینه‌های مختلف فراهم می‌آید (ص۱۲۷-۱۳۲).

== لزوم بهره‌گیری از نظام‌سازی اسلامی و ویژگی‌های آن ==
از نگاه اعرافی، پس از منظومه‌سازی، مرحله بعدی برای تمدن‌سازی نظام‌سازی است که در آن با تحلیل منظومه گزاره‌های فقهی، کلامی و اخلاقی در یک موضوع، اصول حاکم بر دیگر گزاره‌ها کشف شده، نظریه اصلی در یک موضوع فقهی، اخلاقی و کلامی طراحی می‌شود (ص۱۴۱). او نظام‌سازی را یکی از مصادیق بارزِ عبور از رویکرد فردی به فقه می‌شمارد (ص۱۴۳). نویسنده تفاوت منظومه‌سازی و نظام‌سازی را در اجمال و تفصیل می‌داند و معتقد است منظومه‌سازی به حوزه مفهوم‌پردازی مرتبط است، به‌گونه‌ای که با زنجیره‌سازی مفاهیمِ همگن، راه رسیدن به مفاهیم پایه هموار گردد، برخلاف نظام‌سازی که پژوهشگر وارد حوزه نظریه‌پردازی می‌شود (ص۱۴۵-۱۴۶).

نویسنده نظام‌سازی را اصلی‌ترین پیش‌نیاز تمدن‌سازی معرفی کرده، در بررسی تطبیقی نظام اسلامی با سایر مکاتب رقیب، جایگاه ویژه‌ای برای نظام‌سازی قرار داده است که می‌تواند با ترسیم چهره‌ای کامل از دین و با رسیدن به گزاره‌های پایه و کلان، کارآمدی حکومت اسلامی را تضمین کند (ص۱۴۶-۱۵۲). او چند ویژگی اصلی برای نظام‌سازی برشمرده است: وجود ساختار و تناسب کلی، روابط منسجم و سازگار میان اجزاء، پویایی و تکامل تدریجی، و نیز داشتن هدف (ص۱۵۵-۱۵۶). به گفته او، نظام‌سازی حوزه‌های خرد و کلان را در بر می‌گیرد که از مهم‌ترین حوزه‌ها می‌توان به نظام خانواده، نظام فرهنگی، نظام اخلاقی، نظام اجتماعی، نظام اقتصادی و نظام سیاسی (ص۱۵۶-۱۶۰). اهداف نظام‌سازی عبارت‌اند از: رشد مادی و معنوی انسان‌ها، استقلال در همه حوزه‌ها، رسیدن به عدالت اسلامی، تحقق کارآمدی و تعالی نظام اسلامی (ص۱۶۱-۱۶۵).

=== علوم و معارف مؤثر در فرآیند نظام‌سازی ===
نگارنده علوم و معارفی را در فرآیند نظام‌سازی مؤثر دانسته است. برخی از این علوم به‌گونه‌ای خاص و برخی به‌صورت عام در فرآیند اجتهاد نقش دارند. این علوم عبارت‌اند از: علوم ادبی، علوم عقلی (شامل منطق، فلسفه و کلام)، عرفان نظری و عملی، اخلاق، علوم زبان‌شناختی جدید، علوم انسانی و اجتماعی، نجوم و ریاضیات، اصول فقه، رجال، درایه و تفسیر (ص۱۶۶-۱۷۵) او معتقد است، در فرآیند نظام‌سازی، مجموعه‌ای از مسائل روانی، فرهنگی، اخلاقی، علمی، اجرایی و غیره اثرگذار است، برای نمونه تعیین حدود قلمرو دخالت عقل، تأثیر مهمی در نظام‌سازی دارد؛ چنان‌که مطالعات تطبیقی و تفکر انتقادی و خلاق مانع از پیش‌داوری می‌شود (ص۱۷۵-۱۷۹).

=== روش‌ها و آسیب‌ها ===
علیرضا اعرافی، نظام‌سازی اسلامی را مبتنی بر «کشف» و «استخراج» می‌داند که با روش اجتهاد استماعی و استنطاقی انجام می‌شود، برخلاف نظام‌سازی تمدی غربی که بر «ساختن» بنا شده است (ص۱۸۰-۱۸۳). در استکشاف نظریه‌های اسلامی از دو روشِ اِنّی و لمّی استفاده می‌شود (ص۱۸۴-۱۸۶). او نظام‌سازی را امری پیچیده معرفی می‌کند که با موانعی مانند خودمحوری، علم‌زدگی، شتاب‌زدگی و تفسیر به‌رأی مواجه است (ص۱۸۹-۱۹۱). به گفته او نظام‌سازی هیچ تعارضی با نصوص و احکام صریح ندارد، بلکه با اکتشاف از دین همه منطقة الفراغ را پوشش می‌دهد (ص۱۹۲-۱۹۵).

== تکامل متقابل علم و دین در یک نظام کلی ==
نویسنده در فصل ششم رابطه علم و دین را بررسی کرده، حوزه معرفتی هریک را توضیح می‌دهد. او پس از بررسی معنای علم و دین (ص۲۰۰-۲۰۲)، حوزه معرفتی عقلی، شهودی و تجربی را شرح داده است. او عقل را از مهم‌ترین ابزارهای شناخت انسان و پشتوانه معرفت‌های دیگر، معرفت شهودی را معرفتی بدون واسطه و خطاناپذیر، و معرفت تجربی و حسی را نازلترین لایه معرفت معرفی می‌کند (ص۲۰۳-۲۰۶). اعرافی با اشاره به پیشینه درگیری کلیسا با علوم روز (ص۲۰۷-۲۱۲)، دیدگاه‌های مختلف درباره ارتباط علم و دین را تحلیل کرده است:

* '''تباین و تعارض'''؛ بین علم و دین قلمروهای گوناگونی دارد که باهم سازگاری ندارند، ازاین‌رو حوزه علمیه نباید به علوم انسانی بپردازد. نویسنده معتقد است، در دین اسلامی بین آموزه‌های وحیانی و حجیت عقل سازگاری وجود دارد و یافته‌های قطعی علم، هیچگاه با دین تعارض ندارد، و در فرض تعارض با عقل قطعی، دلیل عقلی مقدم می‌شود (ص۲۱۷-۲۲۰)
* '''تمایز و استقلال'''؛ علم و دین از یکدیگر متمایز بوده، قلمرو مستقلی دارند که تعارضی در بین آنها شکل نمی‌گیرد. مؤلف این دیدگاه را ناشی از ساده‌انگاری روابط و ماهیت علم و دین می‌داند و معتقد است این نظریه نمی‌تواند درگیری‌های پنهانی علم و دین را حل کند (ص۲۲۰-۲۲۱).
* '''تداخل علم در دین'''؛ بر اساس این نظریه، که [https://fa.wikishia.net/view/%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D8%A2%D9%85%D9%84%DB%8C عبدالله جوادی آملی] از طرفداران این نظریه است، اگرچه علم نمی‌تواند همه معارف دین را پوشش دهد، ولی همه گزاره‌های علمی با عناوین اولیه یا ثانویه، صبغه دینی دارند. مؤلف در نقد این نظریه معتقد است، به لحاظ ثبوتی اگرچه همه حقایق در قرآن وجود دارد و امامان از ان آگاهند، اما به لحاظ اثباتی برای انسان‌های عادی، این‌چنین نیست (ص۲۲۱-۲۲۳).
* '''تداخل دین در علم'''؛ طبق این دیدگاه علم می‌تواند همه گستره معرفت دینی را پوشش دهد؛ اعرافی سستی این دیدگاه را با مراجعه به گزاره‌های دینی اسلام، آشکار می‌بیند (ص۲۲۲-۲۲۳)
* '''تأیید و تعامل'''؛ بر اساس این نظریه، دین همه فعالیت‌های علمی را تأیید و ترویج کرده، رویکرد حمایت از دانش را برعهده دارد. نگارنده مشروعیت‌بخشی به همه علوم مدرن و تبعیت بیش‌ازحد دین از معیارهای علمی را از نقدهای اساسی این رویکرد می‌شمارد (ص۲۲۳-۲۲۴).
* '''وحدت'''؛ در این دیدگاه، میان آموزه‌های الهیاتی و نظریه‌های خاص علمی رابطه مستقیم برقرار است و الهیات و علم، با روش‌ها و اهداف مختلف، درباره اشیاء واحدند. از نظر نویسنده، مهم‌ترین نقطه ضعف این نظریه این است که الهیات و دین در برابر روش علمی تابع در نظر گرفته شده است (ص۲۲۴-۲۲۶).
* '''دیدگاه مکمّل‌نگر'''؛ صاحبان این دیدگاه بر این باورند که گزاره‌های علمی و دینی یکدیگر را تکمیل می‌کنند و با قرارگرفتن در یک نظام کلی، به نتایج جدیدی می‌رسند. اعرافی که این دیدگاه را صحیح ارزیابی کرده، معقتد است در این دیدگاه علم صحیحی که از شناخت طبیعت به‌دست آمده، هیچگاه با دینی که از علم الهی برگرفته شده، تعارض پیدا نمی‌کند (ص۲۲۶-۲۲۸).

== ضرورت ساماندهی علوم انسانی ==
علیرضا اعرافی در ادامه مباحث فصل ششم، با اشاره به تأثیر متقابل علوم انسانی و دین بر یکدیگر (ص۲۳۷-۲۵۳) به ضرورت ساماندهی معارف بشری می‌پرازد. اعرافی به دو نظریه کلی درباره بازسازی معارف بشری اشاره می‌کند؛ صاحبان دیدگاه نخست منشأ علوم مختلف را نیازهای اجتماعی انسان برشمرده، معتقدند، به‌دلیل اختلاف بنیادین جامعه اسلامی و جامعه غیراسلامی، نیازهای این دو جامعه نیز تفاوت دارد؛ به همین دلیل باید همه علوم را بر اساس نیاز جامعه اسلامی بازسازی کرد (ص۲۲۸).

در مقابل گروه دیگری که علوم انسانی را زیربنای علوم تجربی می‌دانند (بر خلاف نظام معرفتی غرب که علوم تجربی را زیربنای علوم انسانی می‌پندارند) به لزوم بازسازی عرصه علوم انسانی (شامل جامعه‌شناسی، اقتصاد، مدیریت، و علوم تربیتی) بسنده کرده‌اند (ص۲۲۹-۲۳۲)؛ چراکه علوم انسانی نرم‌افزار لازم برای نظام‌سازی و تمدن‌سازی را تولید و فراهم می‌سازد (ص۲۳۴).

نویسنده در ادامه رویکردهای مختلف برای ساماندهی و تدوین علوم انسانی را توضیح می‌دهد، رویکردهایی مثل رویکرد پالایشی، رویکرد مبنا محور، رویکرد ترکیبی در ساحت روش وحیانی و تجربی، و رویکرد بومی‌سازی (ص۲۵۷-۲۶۱). او معتقد است، هریک از این رویکردها نقاظ ضعفی دارند، اما در شکل‌دهی علوم انسانی قابل جمع‌اند و می‌توان با اصلاح نقاط ضعف و ترکیب آنها با یکدیگر، از این رویکردها سود جست (ص۲۶۴).

== الگوی ایرانی اسلامی ==
اعرافی برای رسیدن به سبک زندگی ایرانی و اسلامی، ارائه مدل و الگو را لازم می‌داند؛ یعنی نظام فکری منسجمی ارائه شده، و نقشه جامع کاربردی و عملیاتی برای آن تدوین شود (ص۲۷۱)؛ زیرا منشأ الگوهای جوامع غربی، مکاتب فلسفی غربی با محوریتِ دیدگاه‌های پوزیتیویسم و نسبیت‌گرایی است، این در حالیست که جامعه اسلامی در مسائل، نگرش‌ها، اهداف و نیازها با جوامع غیراسلامی اختلافی عمیق دارد (ص۲۷۳). به گفته او، اغلب متولیان نظام اسلامی در ضرورت بهره‌گیری از الگوی بومی و اسلامی اتفاق نظر دارند (ص۲۷۸)؛ با این حال، برای طراحی مدل‌‎ها روش‌های مختلفی وجود دارد که برخی از آنها برای به‌کارگیری گزاره‌های دینی مناسب نیست؛ چرا که مبتنی بر پیش‌فرض‌هایی هستند که با احکام و معارف دینی ناسازگارند (ص۲۷۴).

مؤلف تعیین اولویت‌های جامعه را از مسائل مهم در مدل‌سازی معرفی می‌کند و برخی از اولویت‌ها را برشمرده توضیح می‌دهد (ص۲۸۲-۳۱۲)، اولویت‌هایی مثل:

* '''سبک زندگی'''؛ دین و سبک زندگی هر دو از اجزاء فرهنگ هستند و رابطه دوسویه بین آنها برقرار است. در متون دینی به بخشی از سبک‌ها تصریح شده است که این دسته از سبک‌ها باید مستقیما از فقیه برگرفته شود. اما آن دسته از سبک‌ها که به صراحت در متون دینی ذکر نشده‌اند، افراد می‌توانند ضوابط آنها را از فقیه برگیرد و در فرایند کار رعایت کند (ص۲۸۵-۲۸۶).<blockquote>'''کسب درآمد'''؛ در نگاه اسلام کسب درآمد برای تعادل‌بخشی بین دنیا و آخرت است. در اسلام از درآمدهایی مثل کم‌فروشی و رباخواری نهی شده، بر کسب درآمد عزتمند و حلال تأکید شده است (ص۲۸۶). '''مصرف'''؛ بر خالف نظام سرمایه‌داری که مصرف‌گرایی ترویج می‌شود، در جامعه اسلامی الگوی مصرف بر اساس نیازهای واقعی انسان‌ها تعریف شده است. به میانه‌روی و اعتدال توصیه شده، از اسراف و تبذیر نهی شده است (ص۲۸۷-۲۸۸). '''تغذیه'''؛ دین اسلام هم به صورت سلبی و هم به صورت ایجابی دستورهای گسترده‌ای در حوزه تغذیه دارد، حوزه سلبی مانند: نقش تغذیه حرام در قبول‌نشدن عبادت و عدم استجابت دعا، و حوزه ایجابی مثل: بهره‌گیری از تنوع غذایی (ص۲۸۹). '''پوشش'''؛ نویسنده در این بخش به تغییرات گسترده جامعه معاصر در مورد پوشش و بازنمایی بدن پرداخته است (ص۲۹۰). '''روابط اجتماعی'''؛ در راویات دستورات فراوانی درباره نحوه معاشرت با دیگران بیان شده است (ص۲۹۰).</blockquote>
* '''هنر'''؛ نگارنده وظیفه اصلی هنر را در فرهنگ‌سازی می‌داند و رویکردهای مختلف به هنر را توضیح می‌دهد. او رسالت هنر اسلامی را در ارائه حقیقت به بهترین شکل ممکن می‌داند (ص۲۹۲-۲۹۳).
* '''معماری و شهرسازی'''؛ به نظر اعرافی، معماری و شهرسازی تنها در صورتی به اسلام نسبت داده می‌شود که دو ویژگی داشته باشد: ۱. مفاهیم و پیش‌فرض‌های پارادایمی خود را (هستی‌شناسی، انسان‌شناسی، جامعه‌شناسی، دین‌شناسی و معرفت‌شناسی) در چارچوب علوم انسانی اسلامی تعریف کند؛ ۲. نظام اهداف فردی و اجتماعی اسلام را اهداف غایی خود فرض کرده و فضایی متناسب با آن ارائه کند (ص۲۹۶).
* '''رسانه'''؛
* '''فناوری'''؛

درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب)

2026-05-03T09:37:32Z

Alikhani: /* الگوی ایرانی اسلامی */

{{نویسنده
| نویسنده = مصطفی علیخانی
| نویسنده۲ =
| نویسنده۳ =
| گردآوری =
| ویراستار۱ =
| ویراستار۲ =
| ویراستار۳ =
}}{{جعبه اطلاعات کتاب
| عنوان = درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب)
| تصویر = درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح_تصویر =
| نام‌های دیگر =
| نویسنده = علیرضا اعرافی
| تاریخ نگارش =
| موضوع = فلسفه فقه
| سبک = تحلیلی
| زبان = فارسی
| ویراستار =
| به تصحیح =
| به کوشش =
| گرداوری = علی بخشی
| تصویرگر =
| طراح جلد =
| تعداد جلد =
| تعداد صفحات = ۴۰۸
| قطع =
| مجموعه =
| ترجمه به دیگر زبان‌ها =
| ناشر = مؤسسه اشراق و عرفان
| محل نشر = قم
| تاریخ نشر = ۱۳۹۵ش
| نوبت چاپ = اول
| شمارگان =
| شابک =
| نوع رسانه =
| وبسایت ناشر =
| نام کتاب = 
| مترجم = 
| مشخصات نشر = 
| نسخه الکترونیکی =
| جلدهای دیگر =
}}

* '''چکیده'''
'''درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز'''،

== معرفی و ساختار کتاب ==
کتاب «درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز» در زمره آثار [[فلسفه فقه]] قرار دارد و با دغدغه بررسی قابلیت تمدن‌سازی بر اساس اجتهاد شیعی به رشته تحریر درآمده است. در شناسنامه کتاب، [[علیرضا اعرافی]] (زاده: ۱۳۳۸ش، از اعضای مجلس خبرگان رهبری و از فقیهان [[شورای نگهبان]]) به‌عنوان نویسنده کتاب درج شده و تحقیق و نگارش آن به نام علی بخشی ثبت شده است. با این حال، در مقدمه‌ای که علی بخشی بر کتاب نوشته، او از نکات علیرضا اعرافی برای نگارش کتاب قدردانی نموده و کتاب را برآمده از طرح «اجتهاد تمدن‌ساز» تحت اشراف و نظارت علیرضا اعرافی معرفی کرده است.

این کتاب در سال ۱۳۹۵ش به کوشش مؤسسه اشراق و عرفان در ۴۰۸ صفحه منتشر شد. کتاب با فهرست مطالب و مقدمه آغاز، و با پیوست‌ها، نمایه‌ها و فهرست منابع پایان می‌یابد. مباحث اصلی کتاب در هشت فصل سامان یافته است. فصل نخست به کلیات اختصاص دارد. نگارنده در این فصل، پیش‌فرض‌های کتاب را (مانند خاتمیت و جامعیت اسلام، قرارگرفتن غرب در برابر اسلام، و ضرورت تولید دانش اسلامی در حوزه‌های علوم انسانی و اجتماعی) برشمرده و فرضیه رقیب را جریان‌های فکری درون جامعه اسلامی (جریان اخباری‌گری و روشن‌فکران دینی و سکولار) قرار داده است (ص۲۵-۲۸). ارائه پیشینه بحث و روش کتاب حاضر از مباحث دیگر این فصل است (ص۲۹-۴۰).

در فصل دوم تحلیلی از وضعیت اجتهاد موجود در حوزه و آسیب‌شناسی آن ارائه شده، در فصل سوم چرایی و چگونگی اجتهاد تمدن‌ساز توضیح داده می‌شود و در چهار فصل بعدی مراحل رسیدن به تمدن اسلامی مبتنی بر اجتهاد بررسی می‌گردد؛ ازاین‌رو نویسنده در فصل چهارم به منظومه‌سازی و در فصل پنجم به نظام‌سازی فقه می‌پردازد. او بازسازی و ساماندهی حوزه معرفت بشری را در فصل ششم توضیح داده و در فصل هفتم و هشتم به مدل‌سازی و تمدن‌سازی فقه پرداخته است.

== نارسایی اجتهاد فردگرایانه در تحقق تمدن اسلامی ==
به گفته نویسنده، نگاه تک‌ساحتی به اجتهاد موجب متمرکزشدن فقیهان بر جنبه فردی اسلام و غفلت از آن در صحنه اجتماع می‌شود (ص۴۱). وی در ادامه نگرش فردگرایانه به فقاهت را در سه دوره ارزیابی کرده است: ۱. دوره انزوای فقه شیعه تا عصر صفویه، ۲. از عصر صفویه تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، ۳. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و تشکیل حکومت اسلامی. در دو مقطع نخست، فقیهان در برابر دولت‌ها رویکرد انتقادی داشتند و با رویکرد فردی و سلبی به مبارزه با حاکمان مستبد می‌پرداختند (ص۴۶). اما با ورود به دوره سوم، رویکرد فردی به فقه که خود عهده‌دار نظام اسلامی شده، اگرچه لازم، اما ناکافی است و باید به فتواهایی در ارتباط با کل نظام اسلامی پرداخت (ص۵۰). اعرافی آسیب‌های اجتهاد مصطلح و راهکار‌های اجمالی برای برون‌رفت از آنها را توضیح داده است و در بیشتر موارد، برای تبیین این آسیب‌ها و راهکارها به نقل دیدگاه‌های متعددی از [[امام خمینی]]، [[سید علی حسینی خامنه‌ای|سید علی خامنه‌ای]]، [[مرتضی مطهری]] و [[سید محمدباقر صدر]] که از طرفداران فقه حکومتی‌‌اند، تکیه کرده است.

آسیب‌ها عبارت‌اند از:
{{ستون-شروع|2}}
* برجسته‌نبودن مباحث اجتماعی و حکومتی (ص۴۴)
* توجه ناکافی به بُعد تطبیقی فقه (ص۵۲)
* غفلت از علوم انسانی و اجتماعی (ص۵۳)
* دوربودن از موضوع‌شناسی علمی و تخصصی (ص۵۵)
* انحصار اجتهاد در فقه و غفلت از آن در ساحت‌هایی مثل اخلاق، تربیت، و کلام (ص۵۸)
* ارائه تفسیرهای توجیهی از نصوص برای انطباق با واقعیت‌های عینی (ص۶۰)
* انحصار در عرصۀ گزاره‌های تکلیفی و کم‌کاری در عرصه‌ گزاره‌های توصیفی (ص۶۱).
{{پایان}}

=== راهکار برون‌رفت از آسیب‌های اجتهاد مصطلح ===
راهکارها عبارت‌اند از:
{{ستون-شروع|3}}
* گسترش ابواب فقهی (ص۶۳)
* بازسازی هندسه علوم حوزوی (ص۶۴)
* اولویت‌سنجی و فرصت‌سازی (ص۶۵)
* تخصصی‌شدن فقه (ص۶۶)
* اهتمام به فقه مقارن و نگاه تطبیقی به حقوق جدید (ص۷۰)
* رصد و احاطه بر موضوعات نوپدید (ص۷۳)
* کلان‌نگری (ص۷۴)
* توسعه اجتهاد در حوزه اخلاق (ص۷۶)
* توسعه اجتهاد در گزاره‌های توصیفی اسلام (ص۷۷)
* امتداد تفکر فلسفه اسلامی (ص۸۰)
* امتداد اجتهاد در علوم انسانی (ص۸۱)
{{پایان}}نگارنده مزیت‌های نسبی اجتهاد مصطلح را در تعمیق مباحث، طرح فروعات بسیار و پایبندی به حجت می‌داند و معتقد است، تربیت طلاب و اساتید، توسعه مرزهای دانش، و توسعه فقه و علوم وابسته از محصولات اجتهاد مصطلح است (ص۸۲-۸۵). به نظر نویسنده، با به‌کارگیری اجتهاد مصطلح در دانش‌های اخلاق و کلام می‌توان کارآیی اجتهاد مصطلح را در دانش‌های اسلامی سنجید (ص۸۶-۸۸).

== چیستی و کارکردهای اجتهاد تمدن‌ساز ==
نویسنده در فصل سوم ابتدا به چیستی اجتهادِ تمدن‌ساز می‌پردازد. او برای این منظور، اقوال مختلف درباره اجتهاد و تمدن را بررسی کرده (ص۹۲-۹۹)، تمدن را شبکه‌ای پایدار و درعین‌حال انعطاف‌پذیر از باورها، فرهنگ و نظام‌های اجتماعی معرفی می‌کند که در سطح کلان و برای پاسخگویی به همه نیازهای فردی و جمعی انسان شکل گرفته، تا او را در تمام ابعاد زندگی به سوی یک هدف بزرگ هدایت کند (ص۱۰۰). همچنین او اجتهادِ تمدن‌ساز را شاملِ گزاره‌های هنجاری و توصیفی، و نیز شامل موضوعات فلسفی، کلامی و اخلاقی می‌شمارد و معتقد است برای تفقه در کل دین پژوهش در همه این آموزه‌ها لازم است (ص۱۰۲).

اعرافی کشفِ زوایای پنهان دین و بسط معارف را از فایده‌های اجتهاد تمدن‌ساز برشمرده، معتقد است، اجتهاد تمدن‌ساز هم در ساحت علمی و معرفتی (شامل حوزه درون‌دانشی، مثل فقه و اخلاق، و حوزه برون‌دانشی، مانند بررسی مبادی و فلسفه علوم دخیل در فقه) و هم در ساحت عملی (مثل الگوشدن نظام اسلامی برای دیگر کشورها) کارکرد دارد (ص۱۰۴-۱۰۷).

او در ادامه به امکان تمدن‌سازیِ اجتهاد می‌پردازد و آن را به دلایل عقلی، نقلی و نقضی مستظهر می‌دارد. دلایل عقلیِ او بر امکان تمدن اسلامی، وجود تمدن‌های اسلامی در گذشته (برهان انّی)، و نیز جامعیت و خاتمیت دین اسلام (برهان لمّی) است که آیات و روایات متعددی بر آن دلالت دارند (ص۱۰۸-۱۱۴). نویسنده در ادامه به برخی شبهات درباره امکان تمدن‌سازی دین پرداخته، به آنها پاسخ می‌دهد (ص۱۱۶-۱۲۱).

== لزوم منظومه‌سازی فقه برای نظریه‌پردازی ==
به باور نویسنده،‌ همانطور که در فقه سنتی احکام مرتبط در باب‌های جداگانه قرار می‌گرفت، با توجه به شرایط جدید نیز باید برای تمدن‌سازی باب‌بندی و منظومه‌سازی تازه‌ای انجام داد تا هم به پرسش‌های مختلف جامعه جواب داده شود و هم فهم سطحی از دین به شناخت عمیق تبدیل گردد (ص۱۲۵-۱۲۷). او منظومه‌سازی را در سه سطحِ خُرد، میانی و کلان دنبال می‌کند؛ در سطح خُرد، گزاره‌های فقهیِ مربوط به یک موضوع در یک باب جمع می‌شوند؛ در سطح میانی، گزاره‌ها نظام‌مند و تعارض احتمالی آنها برطرف می‌شود تا راه موجبات تولید علم فراهم آید؛ و در سطح کلان، با تحلیل مجموعه‌ها، اصول و قواعد حاکم بر مجموعه گزاره‌های دین کشف شده، ابزار لازم برای نظریه‌پردازی در زمینه‌های مختلف فراهم می‌آید (ص۱۲۷-۱۳۲).

== لزوم بهره‌گیری از نظام‌سازی اسلامی و ویژگی‌های آن ==
از نگاه اعرافی، پس از منظومه‌سازی، مرحله بعدی برای تمدن‌سازی نظام‌سازی است که در آن با تحلیل منظومه گزاره‌های فقهی، کلامی و اخلاقی در یک موضوع، اصول حاکم بر دیگر گزاره‌ها کشف شده، نظریه اصلی در یک موضوع فقهی، اخلاقی و کلامی طراحی می‌شود (ص۱۴۱). او نظام‌سازی را یکی از مصادیق بارزِ عبور از رویکرد فردی به فقه می‌شمارد (ص۱۴۳). نویسنده تفاوت منظومه‌سازی و نظام‌سازی را در اجمال و تفصیل می‌داند و معتقد است منظومه‌سازی به حوزه مفهوم‌پردازی مرتبط است، به‌گونه‌ای که با زنجیره‌سازی مفاهیمِ همگن، راه رسیدن به مفاهیم پایه هموار گردد، برخلاف نظام‌سازی که پژوهشگر وارد حوزه نظریه‌پردازی می‌شود (ص۱۴۵-۱۴۶).

نویسنده نظام‌سازی را اصلی‌ترین پیش‌نیاز تمدن‌سازی معرفی کرده، در بررسی تطبیقی نظام اسلامی با سایر مکاتب رقیب، جایگاه ویژه‌ای برای نظام‌سازی قرار داده است که می‌تواند با ترسیم چهره‌ای کامل از دین و با رسیدن به گزاره‌های پایه و کلان، کارآمدی حکومت اسلامی را تضمین کند (ص۱۴۶-۱۵۲). او چند ویژگی اصلی برای نظام‌سازی برشمرده است: وجود ساختار و تناسب کلی، روابط منسجم و سازگار میان اجزاء، پویایی و تکامل تدریجی، و نیز داشتن هدف (ص۱۵۵-۱۵۶). به گفته او، نظام‌سازی حوزه‌های خرد و کلان را در بر می‌گیرد که از مهم‌ترین حوزه‌ها می‌توان به نظام خانواده، نظام فرهنگی، نظام اخلاقی، نظام اجتماعی، نظام اقتصادی و نظام سیاسی (ص۱۵۶-۱۶۰). اهداف نظام‌سازی عبارت‌اند از: رشد مادی و معنوی انسان‌ها، استقلال در همه حوزه‌ها، رسیدن به عدالت اسلامی، تحقق کارآمدی و تعالی نظام اسلامی (ص۱۶۱-۱۶۵).

=== علوم و معارف مؤثر در فرآیند نظام‌سازی ===
نگارنده علوم و معارفی را در فرآیند نظام‌سازی مؤثر دانسته است. برخی از این علوم به‌گونه‌ای خاص و برخی به‌صورت عام در فرآیند اجتهاد نقش دارند. این علوم عبارت‌اند از: علوم ادبی، علوم عقلی (شامل منطق، فلسفه و کلام)، عرفان نظری و عملی، اخلاق، علوم زبان‌شناختی جدید، علوم انسانی و اجتماعی، نجوم و ریاضیات، اصول فقه، رجال، درایه و تفسیر (ص۱۶۶-۱۷۵) او معتقد است، در فرآیند نظام‌سازی، مجموعه‌ای از مسائل روانی، فرهنگی، اخلاقی، علمی، اجرایی و غیره اثرگذار است، برای نمونه تعیین حدود قلمرو دخالت عقل، تأثیر مهمی در نظام‌سازی دارد؛ چنان‌که مطالعات تطبیقی و تفکر انتقادی و خلاق مانع از پیش‌داوری می‌شود (ص۱۷۵-۱۷۹).

=== روش‌ها و آسیب‌ها ===
علیرضا اعرافی، نظام‌سازی اسلامی را مبتنی بر «کشف» و «استخراج» می‌داند که با روش اجتهاد استماعی و استنطاقی انجام می‌شود، برخلاف نظام‌سازی تمدی غربی که بر «ساختن» بنا شده است (ص۱۸۰-۱۸۳). در استکشاف نظریه‌های اسلامی از دو روشِ اِنّی و لمّی استفاده می‌شود (ص۱۸۴-۱۸۶). او نظام‌سازی را امری پیچیده معرفی می‌کند که با موانعی مانند خودمحوری، علم‌زدگی، شتاب‌زدگی و تفسیر به‌رأی مواجه است (ص۱۸۹-۱۹۱). به گفته او نظام‌سازی هیچ تعارضی با نصوص و احکام صریح ندارد، بلکه با اکتشاف از دین همه منطقة الفراغ را پوشش می‌دهد (ص۱۹۲-۱۹۵).

== تکامل متقابل علم و دین در یک نظام کلی ==
نویسنده در فصل ششم رابطه علم و دین را بررسی کرده، حوزه معرفتی هریک را توضیح می‌دهد. او پس از بررسی معنای علم و دین (ص۲۰۰-۲۰۲)، حوزه معرفتی عقلی، شهودی و تجربی را شرح داده است. او عقل را از مهم‌ترین ابزارهای شناخت انسان و پشتوانه معرفت‌های دیگر، معرفت شهودی را معرفتی بدون واسطه و خطاناپذیر، و معرفت تجربی و حسی را نازلترین لایه معرفت معرفی می‌کند (ص۲۰۳-۲۰۶). اعرافی با اشاره به پیشینه درگیری کلیسا با علوم روز (ص۲۰۷-۲۱۲)، دیدگاه‌های مختلف درباره ارتباط علم و دین را تحلیل کرده است:

* '''تباین و تعارض'''؛ بین علم و دین قلمروهای گوناگونی دارد که باهم سازگاری ندارند، ازاین‌رو حوزه علمیه نباید به علوم انسانی بپردازد. نویسنده معتقد است، در دین اسلامی بین آموزه‌های وحیانی و حجیت عقل سازگاری وجود دارد و یافته‌های قطعی علم، هیچگاه با دین تعارض ندارد، و در فرض تعارض با عقل قطعی، دلیل عقلی مقدم می‌شود (ص۲۱۷-۲۲۰)
* '''تمایز و استقلال'''؛ علم و دین از یکدیگر متمایز بوده، قلمرو مستقلی دارند که تعارضی در بین آنها شکل نمی‌گیرد. مؤلف این دیدگاه را ناشی از ساده‌انگاری روابط و ماهیت علم و دین می‌داند و معتقد است این نظریه نمی‌تواند درگیری‌های پنهانی علم و دین را حل کند (ص۲۲۰-۲۲۱).
* '''تداخل علم در دین'''؛ بر اساس این نظریه، که [https://fa.wikishia.net/view/%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D8%A2%D9%85%D9%84%DB%8C عبدالله جوادی آملی] از طرفداران این نظریه است، اگرچه علم نمی‌تواند همه معارف دین را پوشش دهد، ولی همه گزاره‌های علمی با عناوین اولیه یا ثانویه، صبغه دینی دارند. مؤلف در نقد این نظریه معتقد است، به لحاظ ثبوتی اگرچه همه حقایق در قرآن وجود دارد و امامان از ان آگاهند، اما به لحاظ اثباتی برای انسان‌های عادی، این‌چنین نیست (ص۲۲۱-۲۲۳).
* '''تداخل دین در علم'''؛ طبق این دیدگاه علم می‌تواند همه گستره معرفت دینی را پوشش دهد؛ اعرافی سستی این دیدگاه را با مراجعه به گزاره‌های دینی اسلام، آشکار می‌بیند (ص۲۲۲-۲۲۳)
* '''تأیید و تعامل'''؛ بر اساس این نظریه، دین همه فعالیت‌های علمی را تأیید و ترویج کرده، رویکرد حمایت از دانش را برعهده دارد. نگارنده مشروعیت‌بخشی به همه علوم مدرن و تبعیت بیش‌ازحد دین از معیارهای علمی را از نقدهای اساسی این رویکرد می‌شمارد (ص۲۲۳-۲۲۴).
* '''وحدت'''؛ در این دیدگاه، میان آموزه‌های الهیاتی و نظریه‌های خاص علمی رابطه مستقیم برقرار است و الهیات و علم، با روش‌ها و اهداف مختلف، درباره اشیاء واحدند. از نظر نویسنده، مهم‌ترین نقطه ضعف این نظریه این است که الهیات و دین در برابر روش علمی تابع در نظر گرفته شده است (ص۲۲۴-۲۲۶).
* '''دیدگاه مکمّل‌نگر'''؛ صاحبان این دیدگاه بر این باورند که گزاره‌های علمی و دینی یکدیگر را تکمیل می‌کنند و با قرارگرفتن در یک نظام کلی، به نتایج جدیدی می‌رسند. اعرافی که این دیدگاه را صحیح ارزیابی کرده، معقتد است در این دیدگاه علم صحیحی که از شناخت طبیعت به‌دست آمده، هیچگاه با دینی که از علم الهی برگرفته شده، تعارض پیدا نمی‌کند (ص۲۲۶-۲۲۸).

== ضرورت ساماندهی علوم انسانی ==
علیرضا اعرافی در ادامه مباحث فصل ششم، با اشاره به تأثیر متقابل علوم انسانی و دین بر یکدیگر (ص۲۳۷-۲۵۳) به ضرورت ساماندهی معارف بشری می‌پرازد. اعرافی به دو نظریه کلی درباره بازسازی معارف بشری اشاره می‌کند؛ صاحبان دیدگاه نخست منشأ علوم مختلف را نیازهای اجتماعی انسان برشمرده، معتقدند، به‌دلیل اختلاف بنیادین جامعه اسلامی و جامعه غیراسلامی، نیازهای این دو جامعه نیز تفاوت دارد؛ به همین دلیل باید همه علوم را بر اساس نیاز جامعه اسلامی بازسازی کرد (ص۲۲۸).

در مقابل گروه دیگری که علوم انسانی را زیربنای علوم تجربی می‌دانند (بر خلاف نظام معرفتی غرب که علوم تجربی را زیربنای علوم انسانی می‌پندارند) به لزوم بازسازی عرصه علوم انسانی (شامل جامعه‌شناسی، اقتصاد، مدیریت، و علوم تربیتی) بسنده کرده‌اند (ص۲۲۹-۲۳۲)؛ چراکه علوم انسانی نرم‌افزار لازم برای نظام‌سازی و تمدن‌سازی را تولید و فراهم می‌سازد (ص۲۳۴).

نویسنده در ادامه رویکردهای مختلف برای ساماندهی و تدوین علوم انسانی را توضیح می‌دهد، رویکردهایی مثل رویکرد پالایشی، رویکرد مبنا محور، رویکرد ترکیبی در ساحت روش وحیانی و تجربی، و رویکرد بومی‌سازی (ص۲۵۷-۲۶۱). او معتقد است، هریک از این رویکردها نقاظ ضعفی دارند، اما در شکل‌دهی علوم انسانی قابل جمع‌اند و می‌توان با اصلاح نقاط ضعف و ترکیب آنها با یکدیگر، از این رویکردها سود جست (ص۲۶۴).

== الگوی ایرانی اسلامی ==
اعرافی برای رسیدن به سبک زندگی ایرانی و اسلامی، ارائه مدل و الگو را لازم می‌داند؛ یعنی نظام فکری منسجمی ارائه شده، و نقشه جامع کاربردی و عملیاتی برای آن تدوین شود (ص۲۷۱)؛ زیرا منشأ الگوهای جوامع غربی، مکاتب فلسفی غربی با محوریتِ دیدگاه‌های پوزیتیویسم و نسبیت‌گرایی است، این در حالیست که جامعه اسلامی در مسائل، نگرش‌ها، اهداف و نیازها با جوامع غیراسلامی اختلافی عمیق دارد (ص۲۷۳). به گفته او، اغلب متولیان نظام اسلامی در ضرورت بهره‌گیری از الگوی بومی و اسلامی اتفاق نظر دارند (ص۲۷۸)؛ با این حال، برای طراحی مدل‌‎ها روش‌های مختلفی وجود دارد که برخی از آنها برای به‌کارگیری گزاره‌های دینی مناسب نیست؛ چرا که مبتنی بر پیش‌فرض‌هایی هستند که با احکام و معارف دینی ناسازگارند (ص۲۷۴).

مؤلف تعیین اولویت‌های جامعه را از مسائل مهم در مدل‌سازی معرفی می‌کند و برخی از اولویت‌ها را برشمرده توضیح می‌دهد (ص۲۸۲-۳۱۲)، اولویت‌هایی مثل:

* '''سبک زندگی'''؛ دین و سبک زندگی هر دو از اجزاء فرهنگ هستند و رابطه دوسویه بین آنها برقرار است. در متون دینی به بخشی از سبک‌ها تصریح شده است که این دسته از سبک‌ها باید مستقیما از فقیه برگرفته شود. اما آن دسته از سبک‌ها که به صراحت در متون دینی ذکر نشده‌اند، افراد می‌توانند ضوابط آنها را از فقیه برگیرد و در فرایند کار رعایت کند (ص۲۸۵-۲۸۶).<blockquote>'''کسب درآمد'''؛ در نگاه اسلام کسب درآمد برای تعادل‌بخشی بین دنیا و آخرت است. در اسلام از درآمدهایی مثل کم‌فروشی و رباخواری نهی شده، بر کسب درآمد عزتمند و حلال تأکید شده است (ص۲۸۶). '''مصرف'''؛ '''تغذیه'''؛ '''پوشش'''؛ '''روابط اجتماعی'''؛</blockquote>
* هنر؛
* '''معماری و شهرسازی'''؛
* '''رسانه'''؛
* '''فناوری'''؛

درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب)

2026-05-03T08:35:36Z

Alikhani: /* الگوی ایرانی اسلامی */

{{نویسنده
| نویسنده = مصطفی علیخانی
| نویسنده۲ =
| نویسنده۳ =
| گردآوری =
| ویراستار۱ =
| ویراستار۲ =
| ویراستار۳ =
}}{{جعبه اطلاعات کتاب
| عنوان = درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب)
| تصویر = درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح_تصویر =
| نام‌های دیگر =
| نویسنده = علیرضا اعرافی
| تاریخ نگارش =
| موضوع = فلسفه فقه
| سبک = تحلیلی
| زبان = فارسی
| ویراستار =
| به تصحیح =
| به کوشش =
| گرداوری = علی بخشی
| تصویرگر =
| طراح جلد =
| تعداد جلد =
| تعداد صفحات = ۴۰۸
| قطع =
| مجموعه =
| ترجمه به دیگر زبان‌ها =
| ناشر = مؤسسه اشراق و عرفان
| محل نشر = قم
| تاریخ نشر = ۱۳۹۵ش
| نوبت چاپ = اول
| شمارگان =
| شابک =
| نوع رسانه =
| وبسایت ناشر =
| نام کتاب = 
| مترجم = 
| مشخصات نشر = 
| نسخه الکترونیکی =
| جلدهای دیگر =
}}

* '''چکیده'''
'''درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز'''،

== معرفی و ساختار کتاب ==
کتاب «درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز» در زمره آثار [[فلسفه فقه]] قرار دارد و با دغدغه بررسی قابلیت تمدن‌سازی بر اساس اجتهاد شیعی به رشته تحریر درآمده است. در شناسنامه کتاب، [[علیرضا اعرافی]] (زاده: ۱۳۳۸ش، از اعضای مجلس خبرگان رهبری و از فقیهان [[شورای نگهبان]]) به‌عنوان نویسنده کتاب درج شده و تحقیق و نگارش آن به نام علی بخشی ثبت شده است. با این حال، در مقدمه‌ای که علی بخشی بر کتاب نوشته، او از نکات علیرضا اعرافی برای نگارش کتاب قدردانی نموده و کتاب را برآمده از طرح «اجتهاد تمدن‌ساز» تحت اشراف و نظارت علیرضا اعرافی معرفی کرده است.

این کتاب در سال ۱۳۹۵ش به کوشش مؤسسه اشراق و عرفان در ۴۰۸ صفحه منتشر شد. کتاب با فهرست مطالب و مقدمه آغاز، و با پیوست‌ها، نمایه‌ها و فهرست منابع پایان می‌یابد. مباحث اصلی کتاب در هشت فصل سامان یافته است. فصل نخست به کلیات اختصاص دارد. نگارنده در این فصل، پیش‌فرض‌های کتاب را (مانند خاتمیت و جامعیت اسلام، قرارگرفتن غرب در برابر اسلام، و ضرورت تولید دانش اسلامی در حوزه‌های علوم انسانی و اجتماعی) برشمرده و فرضیه رقیب را جریان‌های فکری درون جامعه اسلامی (جریان اخباری‌گری و روشن‌فکران دینی و سکولار) قرار داده است (ص۲۵-۲۸). ارائه پیشینه بحث و روش کتاب حاضر از مباحث دیگر این فصل است (ص۲۹-۴۰).

در فصل دوم تحلیلی از وضعیت اجتهاد موجود در حوزه و آسیب‌شناسی آن ارائه شده، در فصل سوم چرایی و چگونگی اجتهاد تمدن‌ساز توضیح داده می‌شود و در چهار فصل بعدی مراحل رسیدن به تمدن اسلامی مبتنی بر اجتهاد بررسی می‌گردد؛ ازاین‌رو نویسنده در فصل چهارم به منظومه‌سازی و در فصل پنجم به نظام‌سازی فقه می‌پردازد. او بازسازی و ساماندهی حوزه معرفت بشری را در فصل ششم توضیح داده و در فصل هفتم و هشتم به مدل‌سازی و تمدن‌سازی فقه پرداخته است.

== نارسایی اجتهاد فردگرایانه در تحقق تمدن اسلامی ==
به گفته نویسنده، نگاه تک‌ساحتی به اجتهاد موجب متمرکزشدن فقیهان بر جنبه فردی اسلام و غفلت از آن در صحنه اجتماع می‌شود (ص۴۱). وی در ادامه نگرش فردگرایانه به فقاهت را در سه دوره ارزیابی کرده است: ۱. دوره انزوای فقه شیعه تا عصر صفویه، ۲. از عصر صفویه تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، ۳. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و تشکیل حکومت اسلامی. در دو مقطع نخست، فقیهان در برابر دولت‌ها رویکرد انتقادی داشتند و با رویکرد فردی و سلبی به مبارزه با حاکمان مستبد می‌پرداختند (ص۴۶). اما با ورود به دوره سوم، رویکرد فردی به فقه که خود عهده‌دار نظام اسلامی شده، اگرچه لازم، اما ناکافی است و باید به فتواهایی در ارتباط با کل نظام اسلامی پرداخت (ص۵۰). اعرافی آسیب‌های اجتهاد مصطلح و راهکار‌های اجمالی برای برون‌رفت از آنها را توضیح داده است و در بیشتر موارد، برای تبیین این آسیب‌ها و راهکارها به نقل دیدگاه‌های متعددی از [[امام خمینی]]، [[سید علی حسینی خامنه‌ای|سید علی خامنه‌ای]]، [[مرتضی مطهری]] و [[سید محمدباقر صدر]] که از طرفداران فقه حکومتی‌‌اند، تکیه کرده است.

آسیب‌ها عبارت‌اند از:
{{ستون-شروع|2}}
* برجسته‌نبودن مباحث اجتماعی و حکومتی (ص۴۴)
* توجه ناکافی به بُعد تطبیقی فقه (ص۵۲)
* غفلت از علوم انسانی و اجتماعی (ص۵۳)
* دوربودن از موضوع‌شناسی علمی و تخصصی (ص۵۵)
* انحصار اجتهاد در فقه و غفلت از آن در ساحت‌هایی مثل اخلاق، تربیت، و کلام (ص۵۸)
* ارائه تفسیرهای توجیهی از نصوص برای انطباق با واقعیت‌های عینی (ص۶۰)
* انحصار در عرصۀ گزاره‌های تکلیفی و کم‌کاری در عرصه‌ گزاره‌های توصیفی (ص۶۱).
{{پایان}}

=== راهکار برون‌رفت از آسیب‌های اجتهاد مصطلح ===
راهکارها عبارت‌اند از:
{{ستون-شروع|3}}
* گسترش ابواب فقهی (ص۶۳)
* بازسازی هندسه علوم حوزوی (ص۶۴)
* اولویت‌سنجی و فرصت‌سازی (ص۶۵)
* تخصصی‌شدن فقه (ص۶۶)
* اهتمام به فقه مقارن و نگاه تطبیقی به حقوق جدید (ص۷۰)
* رصد و احاطه بر موضوعات نوپدید (ص۷۳)
* کلان‌نگری (ص۷۴)
* توسعه اجتهاد در حوزه اخلاق (ص۷۶)
* توسعه اجتهاد در گزاره‌های توصیفی اسلام (ص۷۷)
* امتداد تفکر فلسفه اسلامی (ص۸۰)
* امتداد اجتهاد در علوم انسانی (ص۸۱)
{{پایان}}نگارنده مزیت‌های نسبی اجتهاد مصطلح را در تعمیق مباحث، طرح فروعات بسیار و پایبندی به حجت می‌داند و معتقد است، تربیت طلاب و اساتید، توسعه مرزهای دانش، و توسعه فقه و علوم وابسته از محصولات اجتهاد مصطلح است (ص۸۲-۸۵). به نظر نویسنده، با به‌کارگیری اجتهاد مصطلح در دانش‌های اخلاق و کلام می‌توان کارآیی اجتهاد مصطلح را در دانش‌های اسلامی سنجید (ص۸۶-۸۸).

== چیستی و کارکردهای اجتهاد تمدن‌ساز ==
نویسنده در فصل سوم ابتدا به چیستی اجتهادِ تمدن‌ساز می‌پردازد. او برای این منظور، اقوال مختلف درباره اجتهاد و تمدن را بررسی کرده (ص۹۲-۹۹)، تمدن را شبکه‌ای پایدار و درعین‌حال انعطاف‌پذیر از باورها، فرهنگ و نظام‌های اجتماعی معرفی می‌کند که در سطح کلان و برای پاسخگویی به همه نیازهای فردی و جمعی انسان شکل گرفته، تا او را در تمام ابعاد زندگی به سوی یک هدف بزرگ هدایت کند (ص۱۰۰). همچنین او اجتهادِ تمدن‌ساز را شاملِ گزاره‌های هنجاری و توصیفی، و نیز شامل موضوعات فلسفی، کلامی و اخلاقی می‌شمارد و معتقد است برای تفقه در کل دین پژوهش در همه این آموزه‌ها لازم است (ص۱۰۲).

اعرافی کشفِ زوایای پنهان دین و بسط معارف را از فایده‌های اجتهاد تمدن‌ساز برشمرده، معتقد است، اجتهاد تمدن‌ساز هم در ساحت علمی و معرفتی (شامل حوزه درون‌دانشی، مثل فقه و اخلاق، و حوزه برون‌دانشی، مانند بررسی مبادی و فلسفه علوم دخیل در فقه) و هم در ساحت عملی (مثل الگوشدن نظام اسلامی برای دیگر کشورها) کارکرد دارد (ص۱۰۴-۱۰۷).

او در ادامه به امکان تمدن‌سازیِ اجتهاد می‌پردازد و آن را به دلایل عقلی، نقلی و نقضی مستظهر می‌دارد. دلایل عقلیِ او بر امکان تمدن اسلامی، وجود تمدن‌های اسلامی در گذشته (برهان انّی)، و نیز جامعیت و خاتمیت دین اسلام (برهان لمّی) است که آیات و روایات متعددی بر آن دلالت دارند (ص۱۰۸-۱۱۴). نویسنده در ادامه به برخی شبهات درباره امکان تمدن‌سازی دین پرداخته، به آنها پاسخ می‌دهد (ص۱۱۶-۱۲۱).

== لزوم منظومه‌سازی فقه برای نظریه‌پردازی ==
به باور نویسنده،‌ همانطور که در فقه سنتی احکام مرتبط در باب‌های جداگانه قرار می‌گرفت، با توجه به شرایط جدید نیز باید برای تمدن‌سازی باب‌بندی و منظومه‌سازی تازه‌ای انجام داد تا هم به پرسش‌های مختلف جامعه جواب داده شود و هم فهم سطحی از دین به شناخت عمیق تبدیل گردد (ص۱۲۵-۱۲۷). او منظومه‌سازی را در سه سطحِ خُرد، میانی و کلان دنبال می‌کند؛ در سطح خُرد، گزاره‌های فقهیِ مربوط به یک موضوع در یک باب جمع می‌شوند؛ در سطح میانی، گزاره‌ها نظام‌مند و تعارض احتمالی آنها برطرف می‌شود تا راه موجبات تولید علم فراهم آید؛ و در سطح کلان، با تحلیل مجموعه‌ها، اصول و قواعد حاکم بر مجموعه گزاره‌های دین کشف شده، ابزار لازم برای نظریه‌پردازی در زمینه‌های مختلف فراهم می‌آید (ص۱۲۷-۱۳۲).

== لزوم بهره‌گیری از نظام‌سازی اسلامی و ویژگی‌های آن ==
از نگاه اعرافی، پس از منظومه‌سازی، مرحله بعدی برای تمدن‌سازی نظام‌سازی است که در آن با تحلیل منظومه گزاره‌های فقهی، کلامی و اخلاقی در یک موضوع، اصول حاکم بر دیگر گزاره‌ها کشف شده، نظریه اصلی در یک موضوع فقهی، اخلاقی و کلامی طراحی می‌شود (ص۱۴۱). او نظام‌سازی را یکی از مصادیق بارزِ عبور از رویکرد فردی به فقه می‌شمارد (ص۱۴۳). نویسنده تفاوت منظومه‌سازی و نظام‌سازی را در اجمال و تفصیل می‌داند و معتقد است منظومه‌سازی به حوزه مفهوم‌پردازی مرتبط است، به‌گونه‌ای که با زنجیره‌سازی مفاهیمِ همگن، راه رسیدن به مفاهیم پایه هموار گردد، برخلاف نظام‌سازی که پژوهشگر وارد حوزه نظریه‌پردازی می‌شود (ص۱۴۵-۱۴۶).

نویسنده نظام‌سازی را اصلی‌ترین پیش‌نیاز تمدن‌سازی معرفی کرده، در بررسی تطبیقی نظام اسلامی با سایر مکاتب رقیب، جایگاه ویژه‌ای برای نظام‌سازی قرار داده است که می‌تواند با ترسیم چهره‌ای کامل از دین و با رسیدن به گزاره‌های پایه و کلان، کارآمدی حکومت اسلامی را تضمین کند (ص۱۴۶-۱۵۲). او چند ویژگی اصلی برای نظام‌سازی برشمرده است: وجود ساختار و تناسب کلی، روابط منسجم و سازگار میان اجزاء، پویایی و تکامل تدریجی، و نیز داشتن هدف (ص۱۵۵-۱۵۶). به گفته او، نظام‌سازی حوزه‌های خرد و کلان را در بر می‌گیرد که از مهم‌ترین حوزه‌ها می‌توان به نظام خانواده، نظام فرهنگی، نظام اخلاقی، نظام اجتماعی، نظام اقتصادی و نظام سیاسی (ص۱۵۶-۱۶۰). اهداف نظام‌سازی عبارت‌اند از: رشد مادی و معنوی انسان‌ها، استقلال در همه حوزه‌ها، رسیدن به عدالت اسلامی، تحقق کارآمدی و تعالی نظام اسلامی (ص۱۶۱-۱۶۵).

=== علوم و معارف مؤثر در فرآیند نظام‌سازی ===
نگارنده علوم و معارفی را در فرآیند نظام‌سازی مؤثر دانسته است. برخی از این علوم به‌گونه‌ای خاص و برخی به‌صورت عام در فرآیند اجتهاد نقش دارند. این علوم عبارت‌اند از: علوم ادبی، علوم عقلی (شامل منطق، فلسفه و کلام)، عرفان نظری و عملی، اخلاق، علوم زبان‌شناختی جدید، علوم انسانی و اجتماعی، نجوم و ریاضیات، اصول فقه، رجال، درایه و تفسیر (ص۱۶۶-۱۷۵) او معتقد است، در فرآیند نظام‌سازی، مجموعه‌ای از مسائل روانی، فرهنگی، اخلاقی، علمی، اجرایی و غیره اثرگذار است، برای نمونه تعیین حدود قلمرو دخالت عقل، تأثیر مهمی در نظام‌سازی دارد؛ چنان‌که مطالعات تطبیقی و تفکر انتقادی و خلاق مانع از پیش‌داوری می‌شود (ص۱۷۵-۱۷۹).

=== روش‌ها و آسیب‌ها ===
علیرضا اعرافی، نظام‌سازی اسلامی را مبتنی بر «کشف» و «استخراج» می‌داند که با روش اجتهاد استماعی و استنطاقی انجام می‌شود، برخلاف نظام‌سازی تمدی غربی که بر «ساختن» بنا شده است (ص۱۸۰-۱۸۳). در استکشاف نظریه‌های اسلامی از دو روشِ اِنّی و لمّی استفاده می‌شود (ص۱۸۴-۱۸۶). او نظام‌سازی را امری پیچیده معرفی می‌کند که با موانعی مانند خودمحوری، علم‌زدگی، شتاب‌زدگی و تفسیر به‌رأی مواجه است (ص۱۸۹-۱۹۱). به گفته او نظام‌سازی هیچ تعارضی با نصوص و احکام صریح ندارد، بلکه با اکتشاف از دین همه منطقة الفراغ را پوشش می‌دهد (ص۱۹۲-۱۹۵).

== تکامل متقابل علم و دین در یک نظام کلی ==
نویسنده در فصل ششم رابطه علم و دین را بررسی کرده، حوزه معرفتی هریک را توضیح می‌دهد. او پس از بررسی معنای علم و دین (ص۲۰۰-۲۰۲)، حوزه معرفتی عقلی، شهودی و تجربی را شرح داده است. او عقل را از مهم‌ترین ابزارهای شناخت انسان و پشتوانه معرفت‌های دیگر، معرفت شهودی را معرفتی بدون واسطه و خطاناپذیر، و معرفت تجربی و حسی را نازلترین لایه معرفت معرفی می‌کند (ص۲۰۳-۲۰۶). اعرافی با اشاره به پیشینه درگیری کلیسا با علوم روز (ص۲۰۷-۲۱۲)، دیدگاه‌های مختلف درباره ارتباط علم و دین را تحلیل کرده است:

* '''تباین و تعارض'''؛ بین علم و دین قلمروهای گوناگونی دارد که باهم سازگاری ندارند، ازاین‌رو حوزه علمیه نباید به علوم انسانی بپردازد. نویسنده معتقد است، در دین اسلامی بین آموزه‌های وحیانی و حجیت عقل سازگاری وجود دارد و یافته‌های قطعی علم، هیچگاه با دین تعارض ندارد، و در فرض تعارض با عقل قطعی، دلیل عقلی مقدم می‌شود (ص۲۱۷-۲۲۰)
* '''تمایز و استقلال'''؛ علم و دین از یکدیگر متمایز بوده، قلمرو مستقلی دارند که تعارضی در بین آنها شکل نمی‌گیرد. مؤلف این دیدگاه را ناشی از ساده‌انگاری روابط و ماهیت علم و دین می‌داند و معتقد است این نظریه نمی‌تواند درگیری‌های پنهانی علم و دین را حل کند (ص۲۲۰-۲۲۱).
* '''تداخل علم در دین'''؛ بر اساس این نظریه، که [https://fa.wikishia.net/view/%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D8%A2%D9%85%D9%84%DB%8C عبدالله جوادی آملی] از طرفداران این نظریه است، اگرچه علم نمی‌تواند همه معارف دین را پوشش دهد، ولی همه گزاره‌های علمی با عناوین اولیه یا ثانویه، صبغه دینی دارند. مؤلف در نقد این نظریه معتقد است، به لحاظ ثبوتی اگرچه همه حقایق در قرآن وجود دارد و امامان از ان آگاهند، اما به لحاظ اثباتی برای انسان‌های عادی، این‌چنین نیست (ص۲۲۱-۲۲۳).
* '''تداخل دین در علم'''؛ طبق این دیدگاه علم می‌تواند همه گستره معرفت دینی را پوشش دهد؛ اعرافی سستی این دیدگاه را با مراجعه به گزاره‌های دینی اسلام، آشکار می‌بیند (ص۲۲۲-۲۲۳)
* '''تأیید و تعامل'''؛ بر اساس این نظریه، دین همه فعالیت‌های علمی را تأیید و ترویج کرده، رویکرد حمایت از دانش را برعهده دارد. نگارنده مشروعیت‌بخشی به همه علوم مدرن و تبعیت بیش‌ازحد دین از معیارهای علمی را از نقدهای اساسی این رویکرد می‌شمارد (ص۲۲۳-۲۲۴).
* '''وحدت'''؛ در این دیدگاه، میان آموزه‌های الهیاتی و نظریه‌های خاص علمی رابطه مستقیم برقرار است و الهیات و علم، با روش‌ها و اهداف مختلف، درباره اشیاء واحدند. از نظر نویسنده، مهم‌ترین نقطه ضعف این نظریه این است که الهیات و دین در برابر روش علمی تابع در نظر گرفته شده است (ص۲۲۴-۲۲۶).
* '''دیدگاه مکمّل‌نگر'''؛ صاحبان این دیدگاه بر این باورند که گزاره‌های علمی و دینی یکدیگر را تکمیل می‌کنند و با قرارگرفتن در یک نظام کلی، به نتایج جدیدی می‌رسند. اعرافی که این دیدگاه را صحیح ارزیابی کرده، معقتد است در این دیدگاه علم صحیحی که از شناخت طبیعت به‌دست آمده، هیچگاه با دینی که از علم الهی برگرفته شده، تعارض پیدا نمی‌کند (ص۲۲۶-۲۲۸).

== ضرورت ساماندهی علوم انسانی ==
علیرضا اعرافی در ادامه مباحث فصل ششم، با اشاره به تأثیر متقابل علوم انسانی و دین بر یکدیگر (ص۲۳۷-۲۵۳) به ضرورت ساماندهی معارف بشری می‌پرازد. اعرافی به دو نظریه کلی درباره بازسازی معارف بشری اشاره می‌کند؛ صاحبان دیدگاه نخست منشأ علوم مختلف را نیازهای اجتماعی انسان برشمرده، معتقدند، به‌دلیل اختلاف بنیادین جامعه اسلامی و جامعه غیراسلامی، نیازهای این دو جامعه نیز تفاوت دارد؛ به همین دلیل باید همه علوم را بر اساس نیاز جامعه اسلامی بازسازی کرد (ص۲۲۸).

در مقابل گروه دیگری که علوم انسانی را زیربنای علوم تجربی می‌دانند (بر خلاف نظام معرفتی غرب که علوم تجربی را زیربنای علوم انسانی می‌پندارند) به لزوم بازسازی عرصه علوم انسانی (شامل جامعه‌شناسی، اقتصاد، مدیریت، و علوم تربیتی) بسنده کرده‌اند (ص۲۲۹-۲۳۲)؛ چراکه علوم انسانی نرم‌افزار لازم برای نظام‌سازی و تمدن‌سازی را تولید و فراهم می‌سازد (ص۲۳۴).

نویسنده در ادامه رویکردهای مختلف برای ساماندهی و تدوین علوم انسانی را توضیح می‌دهد، رویکردهایی مثل رویکرد پالایشی، رویکرد مبنا محور، رویکرد ترکیبی در ساحت روش وحیانی و تجربی، و رویکرد بومی‌سازی (ص۲۵۷-۲۶۱). او معتقد است، هریک از این رویکردها نقاظ ضعفی دارند، اما در شکل‌دهی علوم انسانی قابل جمع‌اند و می‌توان با اصلاح نقاط ضعف و ترکیب آنها با یکدیگر، از این رویکردها سود جست (ص۲۶۴).

== الگوی ایرانی اسلامی ==
اعرافی برای رسیدن به سبک زندگی ایرانی و اسلامی، ارائه مدل و الگو را لازم می‌داند؛ یعنی نظام فکری منسجمی ارائه شده، و نقشه جامع کاربردی و عملیاتی برای آن تدوین شود (ص۲۷۱)؛ زیرا منشأ الگوهای جوامع غربی، مکاتب فلسفی غربی با محوریتِ دیدگاه‌های پوزیتیویسم و نسبیت‌گرایی است، این در حالیست که جامعه اسلامی در مسائل، نگرش‌ها، اهداف و نیازها با جوامع غیراسلامی اختلافی عمیق دارد (ص۲۷۳). او ضرورت بهره‌گیری از الگو را مورد اجماع اغلب متولیان نظام اسلامی می‌داند (ص۲۷۸)

درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب)

2026-05-03T08:31:47Z

Alikhani:

{{نویسنده
| نویسنده = مصطفی علیخانی
| نویسنده۲ =
| نویسنده۳ =
| گردآوری =
| ویراستار۱ =
| ویراستار۲ =
| ویراستار۳ =
}}{{جعبه اطلاعات کتاب
| عنوان = درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب)
| تصویر = درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح_تصویر =
| نام‌های دیگر =
| نویسنده = علیرضا اعرافی
| تاریخ نگارش =
| موضوع = فلسفه فقه
| سبک = تحلیلی
| زبان = فارسی
| ویراستار =
| به تصحیح =
| به کوشش =
| گرداوری = علی بخشی
| تصویرگر =
| طراح جلد =
| تعداد جلد =
| تعداد صفحات = ۴۰۸
| قطع =
| مجموعه =
| ترجمه به دیگر زبان‌ها =
| ناشر = مؤسسه اشراق و عرفان
| محل نشر = قم
| تاریخ نشر = ۱۳۹۵ش
| نوبت چاپ = اول
| شمارگان =
| شابک =
| نوع رسانه =
| وبسایت ناشر =
| نام کتاب = 
| مترجم = 
| مشخصات نشر = 
| نسخه الکترونیکی =
| جلدهای دیگر =
}}

* '''چکیده'''
'''درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز'''،

== معرفی و ساختار کتاب ==
کتاب «درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز» در زمره آثار [[فلسفه فقه]] قرار دارد و با دغدغه بررسی قابلیت تمدن‌سازی بر اساس اجتهاد شیعی به رشته تحریر درآمده است. در شناسنامه کتاب، [[علیرضا اعرافی]] (زاده: ۱۳۳۸ش، از اعضای مجلس خبرگان رهبری و از فقیهان [[شورای نگهبان]]) به‌عنوان نویسنده کتاب درج شده و تحقیق و نگارش آن به نام علی بخشی ثبت شده است. با این حال، در مقدمه‌ای که علی بخشی بر کتاب نوشته، او از نکات علیرضا اعرافی برای نگارش کتاب قدردانی نموده و کتاب را برآمده از طرح «اجتهاد تمدن‌ساز» تحت اشراف و نظارت علیرضا اعرافی معرفی کرده است.

این کتاب در سال ۱۳۹۵ش به کوشش مؤسسه اشراق و عرفان در ۴۰۸ صفحه منتشر شد. کتاب با فهرست مطالب و مقدمه آغاز، و با پیوست‌ها، نمایه‌ها و فهرست منابع پایان می‌یابد. مباحث اصلی کتاب در هشت فصل سامان یافته است. فصل نخست به کلیات اختصاص دارد. نگارنده در این فصل، پیش‌فرض‌های کتاب را (مانند خاتمیت و جامعیت اسلام، قرارگرفتن غرب در برابر اسلام، و ضرورت تولید دانش اسلامی در حوزه‌های علوم انسانی و اجتماعی) برشمرده و فرضیه رقیب را جریان‌های فکری درون جامعه اسلامی (جریان اخباری‌گری و روشن‌فکران دینی و سکولار) قرار داده است (ص۲۵-۲۸). ارائه پیشینه بحث و روش کتاب حاضر از مباحث دیگر این فصل است (ص۲۹-۴۰).

در فصل دوم تحلیلی از وضعیت اجتهاد موجود در حوزه و آسیب‌شناسی آن ارائه شده، در فصل سوم چرایی و چگونگی اجتهاد تمدن‌ساز توضیح داده می‌شود و در چهار فصل بعدی مراحل رسیدن به تمدن اسلامی مبتنی بر اجتهاد بررسی می‌گردد؛ ازاین‌رو نویسنده در فصل چهارم به منظومه‌سازی و در فصل پنجم به نظام‌سازی فقه می‌پردازد. او بازسازی و ساماندهی حوزه معرفت بشری را در فصل ششم توضیح داده و در فصل هفتم و هشتم به مدل‌سازی و تمدن‌سازی فقه پرداخته است.

== نارسایی اجتهاد فردگرایانه در تحقق تمدن اسلامی ==
به گفته نویسنده، نگاه تک‌ساحتی به اجتهاد موجب متمرکزشدن فقیهان بر جنبه فردی اسلام و غفلت از آن در صحنه اجتماع می‌شود (ص۴۱). وی در ادامه نگرش فردگرایانه به فقاهت را در سه دوره ارزیابی کرده است: ۱. دوره انزوای فقه شیعه تا عصر صفویه، ۲. از عصر صفویه تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، ۳. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و تشکیل حکومت اسلامی. در دو مقطع نخست، فقیهان در برابر دولت‌ها رویکرد انتقادی داشتند و با رویکرد فردی و سلبی به مبارزه با حاکمان مستبد می‌پرداختند (ص۴۶). اما با ورود به دوره سوم، رویکرد فردی به فقه که خود عهده‌دار نظام اسلامی شده، اگرچه لازم، اما ناکافی است و باید به فتواهایی در ارتباط با کل نظام اسلامی پرداخت (ص۵۰). اعرافی آسیب‌های اجتهاد مصطلح و راهکار‌های اجمالی برای برون‌رفت از آنها را توضیح داده است و در بیشتر موارد، برای تبیین این آسیب‌ها و راهکارها به نقل دیدگاه‌های متعددی از [[امام خمینی]]، [[سید علی حسینی خامنه‌ای|سید علی خامنه‌ای]]، [[مرتضی مطهری]] و [[سید محمدباقر صدر]] که از طرفداران فقه حکومتی‌‌اند، تکیه کرده است.

آسیب‌ها عبارت‌اند از:
{{ستون-شروع|2}}
* برجسته‌نبودن مباحث اجتماعی و حکومتی (ص۴۴)
* توجه ناکافی به بُعد تطبیقی فقه (ص۵۲)
* غفلت از علوم انسانی و اجتماعی (ص۵۳)
* دوربودن از موضوع‌شناسی علمی و تخصصی (ص۵۵)
* انحصار اجتهاد در فقه و غفلت از آن در ساحت‌هایی مثل اخلاق، تربیت، و کلام (ص۵۸)
* ارائه تفسیرهای توجیهی از نصوص برای انطباق با واقعیت‌های عینی (ص۶۰)
* انحصار در عرصۀ گزاره‌های تکلیفی و کم‌کاری در عرصه‌ گزاره‌های توصیفی (ص۶۱).
{{پایان}}

=== راهکار برون‌رفت از آسیب‌های اجتهاد مصطلح ===
راهکارها عبارت‌اند از:
{{ستون-شروع|3}}
* گسترش ابواب فقهی (ص۶۳)
* بازسازی هندسه علوم حوزوی (ص۶۴)
* اولویت‌سنجی و فرصت‌سازی (ص۶۵)
* تخصصی‌شدن فقه (ص۶۶)
* اهتمام به فقه مقارن و نگاه تطبیقی به حقوق جدید (ص۷۰)
* رصد و احاطه بر موضوعات نوپدید (ص۷۳)
* کلان‌نگری (ص۷۴)
* توسعه اجتهاد در حوزه اخلاق (ص۷۶)
* توسعه اجتهاد در گزاره‌های توصیفی اسلام (ص۷۷)
* امتداد تفکر فلسفه اسلامی (ص۸۰)
* امتداد اجتهاد در علوم انسانی (ص۸۱)
{{پایان}}نگارنده مزیت‌های نسبی اجتهاد مصطلح را در تعمیق مباحث، طرح فروعات بسیار و پایبندی به حجت می‌داند و معتقد است، تربیت طلاب و اساتید، توسعه مرزهای دانش، و توسعه فقه و علوم وابسته از محصولات اجتهاد مصطلح است (ص۸۲-۸۵). به نظر نویسنده، با به‌کارگیری اجتهاد مصطلح در دانش‌های اخلاق و کلام می‌توان کارآیی اجتهاد مصطلح را در دانش‌های اسلامی سنجید (ص۸۶-۸۸).

== چیستی و کارکردهای اجتهاد تمدن‌ساز ==
نویسنده در فصل سوم ابتدا به چیستی اجتهادِ تمدن‌ساز می‌پردازد. او برای این منظور، اقوال مختلف درباره اجتهاد و تمدن را بررسی کرده (ص۹۲-۹۹)، تمدن را شبکه‌ای پایدار و درعین‌حال انعطاف‌پذیر از باورها، فرهنگ و نظام‌های اجتماعی معرفی می‌کند که در سطح کلان و برای پاسخگویی به همه نیازهای فردی و جمعی انسان شکل گرفته، تا او را در تمام ابعاد زندگی به سوی یک هدف بزرگ هدایت کند (ص۱۰۰). همچنین او اجتهادِ تمدن‌ساز را شاملِ گزاره‌های هنجاری و توصیفی، و نیز شامل موضوعات فلسفی، کلامی و اخلاقی می‌شمارد و معتقد است برای تفقه در کل دین پژوهش در همه این آموزه‌ها لازم است (ص۱۰۲).

اعرافی کشفِ زوایای پنهان دین و بسط معارف را از فایده‌های اجتهاد تمدن‌ساز برشمرده، معتقد است، اجتهاد تمدن‌ساز هم در ساحت علمی و معرفتی (شامل حوزه درون‌دانشی، مثل فقه و اخلاق، و حوزه برون‌دانشی، مانند بررسی مبادی و فلسفه علوم دخیل در فقه) و هم در ساحت عملی (مثل الگوشدن نظام اسلامی برای دیگر کشورها) کارکرد دارد (ص۱۰۴-۱۰۷).

او در ادامه به امکان تمدن‌سازیِ اجتهاد می‌پردازد و آن را به دلایل عقلی، نقلی و نقضی مستظهر می‌دارد. دلایل عقلیِ او بر امکان تمدن اسلامی، وجود تمدن‌های اسلامی در گذشته (برهان انّی)، و نیز جامعیت و خاتمیت دین اسلام (برهان لمّی) است که آیات و روایات متعددی بر آن دلالت دارند (ص۱۰۸-۱۱۴). نویسنده در ادامه به برخی شبهات درباره امکان تمدن‌سازی دین پرداخته، به آنها پاسخ می‌دهد (ص۱۱۶-۱۲۱).

== لزوم منظومه‌سازی فقه برای نظریه‌پردازی ==
به باور نویسنده،‌ همانطور که در فقه سنتی احکام مرتبط در باب‌های جداگانه قرار می‌گرفت، با توجه به شرایط جدید نیز باید برای تمدن‌سازی باب‌بندی و منظومه‌سازی تازه‌ای انجام داد تا هم به پرسش‌های مختلف جامعه جواب داده شود و هم فهم سطحی از دین به شناخت عمیق تبدیل گردد (ص۱۲۵-۱۲۷). او منظومه‌سازی را در سه سطحِ خُرد، میانی و کلان دنبال می‌کند؛ در سطح خُرد، گزاره‌های فقهیِ مربوط به یک موضوع در یک باب جمع می‌شوند؛ در سطح میانی، گزاره‌ها نظام‌مند و تعارض احتمالی آنها برطرف می‌شود تا راه موجبات تولید علم فراهم آید؛ و در سطح کلان، با تحلیل مجموعه‌ها، اصول و قواعد حاکم بر مجموعه گزاره‌های دین کشف شده، ابزار لازم برای نظریه‌پردازی در زمینه‌های مختلف فراهم می‌آید (ص۱۲۷-۱۳۲).

== لزوم بهره‌گیری از نظام‌سازی اسلامی و ویژگی‌های آن ==
از نگاه اعرافی، پس از منظومه‌سازی، مرحله بعدی برای تمدن‌سازی نظام‌سازی است که در آن با تحلیل منظومه گزاره‌های فقهی، کلامی و اخلاقی در یک موضوع، اصول حاکم بر دیگر گزاره‌ها کشف شده، نظریه اصلی در یک موضوع فقهی، اخلاقی و کلامی طراحی می‌شود (ص۱۴۱). او نظام‌سازی را یکی از مصادیق بارزِ عبور از رویکرد فردی به فقه می‌شمارد (ص۱۴۳). نویسنده تفاوت منظومه‌سازی و نظام‌سازی را در اجمال و تفصیل می‌داند و معتقد است منظومه‌سازی به حوزه مفهوم‌پردازی مرتبط است، به‌گونه‌ای که با زنجیره‌سازی مفاهیمِ همگن، راه رسیدن به مفاهیم پایه هموار گردد، برخلاف نظام‌سازی که پژوهشگر وارد حوزه نظریه‌پردازی می‌شود (ص۱۴۵-۱۴۶).

نویسنده نظام‌سازی را اصلی‌ترین پیش‌نیاز تمدن‌سازی معرفی کرده، در بررسی تطبیقی نظام اسلامی با سایر مکاتب رقیب، جایگاه ویژه‌ای برای نظام‌سازی قرار داده است که می‌تواند با ترسیم چهره‌ای کامل از دین و با رسیدن به گزاره‌های پایه و کلان، کارآمدی حکومت اسلامی را تضمین کند (ص۱۴۶-۱۵۲). او چند ویژگی اصلی برای نظام‌سازی برشمرده است: وجود ساختار و تناسب کلی، روابط منسجم و سازگار میان اجزاء، پویایی و تکامل تدریجی، و نیز داشتن هدف (ص۱۵۵-۱۵۶). به گفته او، نظام‌سازی حوزه‌های خرد و کلان را در بر می‌گیرد که از مهم‌ترین حوزه‌ها می‌توان به نظام خانواده، نظام فرهنگی، نظام اخلاقی، نظام اجتماعی، نظام اقتصادی و نظام سیاسی (ص۱۵۶-۱۶۰). اهداف نظام‌سازی عبارت‌اند از: رشد مادی و معنوی انسان‌ها، استقلال در همه حوزه‌ها، رسیدن به عدالت اسلامی، تحقق کارآمدی و تعالی نظام اسلامی (ص۱۶۱-۱۶۵).

=== علوم و معارف مؤثر در فرآیند نظام‌سازی ===
نگارنده علوم و معارفی را در فرآیند نظام‌سازی مؤثر دانسته است. برخی از این علوم به‌گونه‌ای خاص و برخی به‌صورت عام در فرآیند اجتهاد نقش دارند. این علوم عبارت‌اند از: علوم ادبی، علوم عقلی (شامل منطق، فلسفه و کلام)، عرفان نظری و عملی، اخلاق، علوم زبان‌شناختی جدید، علوم انسانی و اجتماعی، نجوم و ریاضیات، اصول فقه، رجال، درایه و تفسیر (ص۱۶۶-۱۷۵) او معتقد است، در فرآیند نظام‌سازی، مجموعه‌ای از مسائل روانی، فرهنگی، اخلاقی، علمی، اجرایی و غیره اثرگذار است، برای نمونه تعیین حدود قلمرو دخالت عقل، تأثیر مهمی در نظام‌سازی دارد؛ چنان‌که مطالعات تطبیقی و تفکر انتقادی و خلاق مانع از پیش‌داوری می‌شود (ص۱۷۵-۱۷۹).

=== روش‌ها و آسیب‌ها ===
علیرضا اعرافی، نظام‌سازی اسلامی را مبتنی بر «کشف» و «استخراج» می‌داند که با روش اجتهاد استماعی و استنطاقی انجام می‌شود، برخلاف نظام‌سازی تمدی غربی که بر «ساختن» بنا شده است (ص۱۸۰-۱۸۳). در استکشاف نظریه‌های اسلامی از دو روشِ اِنّی و لمّی استفاده می‌شود (ص۱۸۴-۱۸۶). او نظام‌سازی را امری پیچیده معرفی می‌کند که با موانعی مانند خودمحوری، علم‌زدگی، شتاب‌زدگی و تفسیر به‌رأی مواجه است (ص۱۸۹-۱۹۱). به گفته او نظام‌سازی هیچ تعارضی با نصوص و احکام صریح ندارد، بلکه با اکتشاف از دین همه منطقة الفراغ را پوشش می‌دهد (ص۱۹۲-۱۹۵).

== تکامل متقابل علم و دین در یک نظام کلی ==
نویسنده در فصل ششم رابطه علم و دین را بررسی کرده، حوزه معرفتی هریک را توضیح می‌دهد. او پس از بررسی معنای علم و دین (ص۲۰۰-۲۰۲)، حوزه معرفتی عقلی، شهودی و تجربی را شرح داده است. او عقل را از مهم‌ترین ابزارهای شناخت انسان و پشتوانه معرفت‌های دیگر، معرفت شهودی را معرفتی بدون واسطه و خطاناپذیر، و معرفت تجربی و حسی را نازلترین لایه معرفت معرفی می‌کند (ص۲۰۳-۲۰۶). اعرافی با اشاره به پیشینه درگیری کلیسا با علوم روز (ص۲۰۷-۲۱۲)، دیدگاه‌های مختلف درباره ارتباط علم و دین را تحلیل کرده است:

* '''تباین و تعارض'''؛ بین علم و دین قلمروهای گوناگونی دارد که باهم سازگاری ندارند، ازاین‌رو حوزه علمیه نباید به علوم انسانی بپردازد. نویسنده معتقد است، در دین اسلامی بین آموزه‌های وحیانی و حجیت عقل سازگاری وجود دارد و یافته‌های قطعی علم، هیچگاه با دین تعارض ندارد، و در فرض تعارض با عقل قطعی، دلیل عقلی مقدم می‌شود (ص۲۱۷-۲۲۰)
* '''تمایز و استقلال'''؛ علم و دین از یکدیگر متمایز بوده، قلمرو مستقلی دارند که تعارضی در بین آنها شکل نمی‌گیرد. مؤلف این دیدگاه را ناشی از ساده‌انگاری روابط و ماهیت علم و دین می‌داند و معتقد است این نظریه نمی‌تواند درگیری‌های پنهانی علم و دین را حل کند (ص۲۲۰-۲۲۱).
* '''تداخل علم در دین'''؛ بر اساس این نظریه، که [https://fa.wikishia.net/view/%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D8%A2%D9%85%D9%84%DB%8C عبدالله جوادی آملی] از طرفداران این نظریه است، اگرچه علم نمی‌تواند همه معارف دین را پوشش دهد، ولی همه گزاره‌های علمی با عناوین اولیه یا ثانویه، صبغه دینی دارند. مؤلف در نقد این نظریه معتقد است، به لحاظ ثبوتی اگرچه همه حقایق در قرآن وجود دارد و امامان از ان آگاهند، اما به لحاظ اثباتی برای انسان‌های عادی، این‌چنین نیست (ص۲۲۱-۲۲۳).
* '''تداخل دین در علم'''؛ طبق این دیدگاه علم می‌تواند همه گستره معرفت دینی را پوشش دهد؛ اعرافی سستی این دیدگاه را با مراجعه به گزاره‌های دینی اسلام، آشکار می‌بیند (ص۲۲۲-۲۲۳)
* '''تأیید و تعامل'''؛ بر اساس این نظریه، دین همه فعالیت‌های علمی را تأیید و ترویج کرده، رویکرد حمایت از دانش را برعهده دارد. نگارنده مشروعیت‌بخشی به همه علوم مدرن و تبعیت بیش‌ازحد دین از معیارهای علمی را از نقدهای اساسی این رویکرد می‌شمارد (ص۲۲۳-۲۲۴).
* '''وحدت'''؛ در این دیدگاه، میان آموزه‌های الهیاتی و نظریه‌های خاص علمی رابطه مستقیم برقرار است و الهیات و علم، با روش‌ها و اهداف مختلف، درباره اشیاء واحدند. از نظر نویسنده، مهم‌ترین نقطه ضعف این نظریه این است که الهیات و دین در برابر روش علمی تابع در نظر گرفته شده است (ص۲۲۴-۲۲۶).
* '''دیدگاه مکمّل‌نگر'''؛ صاحبان این دیدگاه بر این باورند که گزاره‌های علمی و دینی یکدیگر را تکمیل می‌کنند و با قرارگرفتن در یک نظام کلی، به نتایج جدیدی می‌رسند. اعرافی که این دیدگاه را صحیح ارزیابی کرده، معقتد است در این دیدگاه علم صحیحی که از شناخت طبیعت به‌دست آمده، هیچگاه با دینی که از علم الهی برگرفته شده، تعارض پیدا نمی‌کند (ص۲۲۶-۲۲۸).

== ضرورت ساماندهی علوم انسانی ==
علیرضا اعرافی در ادامه مباحث فصل ششم، با اشاره به تأثیر متقابل علوم انسانی و دین بر یکدیگر (ص۲۳۷-۲۵۳) به ضرورت ساماندهی معارف بشری می‌پرازد. اعرافی به دو نظریه کلی درباره بازسازی معارف بشری اشاره می‌کند؛ صاحبان دیدگاه نخست منشأ علوم مختلف را نیازهای اجتماعی انسان برشمرده، معتقدند، به‌دلیل اختلاف بنیادین جامعه اسلامی و جامعه غیراسلامی، نیازهای این دو جامعه نیز تفاوت دارد؛ به همین دلیل باید همه علوم را بر اساس نیاز جامعه اسلامی بازسازی کرد (ص۲۲۸).

در مقابل گروه دیگری که علوم انسانی را زیربنای علوم تجربی می‌دانند (بر خلاف نظام معرفتی غرب که علوم تجربی را زیربنای علوم انسانی می‌پندارند) به لزوم بازسازی عرصه علوم انسانی (شامل جامعه‌شناسی، اقتصاد، مدیریت، و علوم تربیتی) بسنده کرده‌اند (ص۲۲۹-۲۳۲)؛ چراکه علوم انسانی نرم‌افزار لازم برای نظام‌سازی و تمدن‌سازی را تولید و فراهم می‌سازد (ص۲۳۴).

نویسنده در ادامه رویکردهای مختلف برای ساماندهی و تدوین علوم انسانی را توضیح می‌دهد، رویکردهایی مثل رویکرد پالایشی، رویکرد مبنا محور، رویکرد ترکیبی در ساحت روش وحیانی و تجربی، و رویکرد بومی‌سازی (ص۲۵۷-۲۶۱). او معتقد است، هریک از این رویکردها نقاظ ضعفی دارند، اما در شکل‌دهی علوم انسانی قابل جمع‌اند و می‌توان با اصلاح نقاط ضعف و ترکیب آنها با یکدیگر، از این رویکردها سود جست (ص۲۶۴).

== الگوی ایرانی اسلامی ==
اعرافی برای رسیدن به سبک زندگی ایرانی و اسلامی، ارائه مدل و الگو را لازم می‌داند؛ یعنی نظام فکری منسجمی ارائه شده، و نقشه جامع کاربردی و عملیاتی برای آن تدوین شود (ص۲۷۱)؛ زیرا منشأ الگوهای جوامع غربی، مکاتب فلسفی غربی با محوریتِ دیدگاه‌های پوزیتیویسم و نسبیت‌گرایی است، این در حالیست که جامعه اسلامی در مسائل، نگرش‌ها، اهداف و نیازها با جوامع غیراسلامی اختلافی عمیق دارد (ص۲۷۳).

درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب)

2026-05-03T08:00:21Z

Alikhani: /* تکامل متقابل علم و دین در یک نظام کلی */

{{نویسنده
| نویسنده = مصطفی علیخانی
| نویسنده۲ =
| نویسنده۳ =
| گردآوری =
| ویراستار۱ =
| ویراستار۲ =
| ویراستار۳ =
}}{{جعبه اطلاعات کتاب
| عنوان = درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب)
| تصویر = درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح_تصویر =
| نام‌های دیگر =
| نویسنده = علیرضا اعرافی
| تاریخ نگارش =
| موضوع = فلسفه فقه
| سبک = تحلیلی
| زبان = فارسی
| ویراستار =
| به تصحیح =
| به کوشش =
| گرداوری = علی بخشی
| تصویرگر =
| طراح جلد =
| تعداد جلد =
| تعداد صفحات = ۴۰۸
| قطع =
| مجموعه =
| ترجمه به دیگر زبان‌ها =
| ناشر = مؤسسه اشراق و عرفان
| محل نشر = قم
| تاریخ نشر = ۱۳۹۵ش
| نوبت چاپ = اول
| شمارگان =
| شابک =
| نوع رسانه =
| وبسایت ناشر =
| نام کتاب = 
| مترجم = 
| مشخصات نشر = 
| نسخه الکترونیکی =
| جلدهای دیگر =
}}

* '''چکیده'''
'''درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز'''،

== معرفی و ساختار کتاب ==
کتاب «درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز» در زمره آثار [[فلسفه فقه]] قرار دارد و با دغدغه بررسی قابلیت تمدن‌سازی بر اساس اجتهاد شیعی به رشته تحریر درآمده است. در شناسنامه کتاب، [[علیرضا اعرافی]] (زاده: ۱۳۳۸ش، از اعضای مجلس خبرگان رهبری و از فقیهان [[شورای نگهبان]]) به‌عنوان نویسنده کتاب درج شده و تحقیق و نگارش آن به نام علی بخشی ثبت شده است. با این حال، در مقدمه‌ای که علی بخشی بر کتاب نوشته، او از نکات علیرضا اعرافی برای نگارش کتاب قدردانی نموده و کتاب را برآمده از طرح «اجتهاد تمدن‌ساز» تحت اشراف و نظارت علیرضا اعرافی معرفی کرده است.

این کتاب در سال ۱۳۹۵ش به کوشش مؤسسه اشراق و عرفان در ۴۰۸ صفحه منتشر شد. کتاب با فهرست مطالب و مقدمه آغاز، و با پیوست‌ها، نمایه‌ها و فهرست منابع پایان می‌یابد. مباحث اصلی کتاب در هشت فصل سامان یافته است. فصل نخست به کلیات اختصاص دارد. نگارنده در این فصل، پیش‌فرض‌های کتاب را (مانند خاتمیت و جامعیت اسلام، قرارگرفتن غرب در برابر اسلام، و ضرورت تولید دانش اسلامی در حوزه‌های علوم انسانی و اجتماعی) برشمرده و فرضیه رقیب را جریان‌های فکری درون جامعه اسلامی (جریان اخباری‌گری و روشن‌فکران دینی و سکولار) قرار داده است (ص۲۵-۲۸). ارائه پیشینه بحث و روش کتاب حاضر از مباحث دیگر این فصل است (ص۲۹-۴۰).

در فصل دوم تحلیلی از وضعیت اجتهاد موجود در حوزه و آسیب‌شناسی آن ارائه شده، در فصل سوم چرایی و چگونگی اجتهاد تمدن‌ساز توضیح داده می‌شود و در چهار فصل بعدی مراحل رسیدن به تمدن اسلامی مبتنی بر اجتهاد بررسی می‌گردد؛ ازاین‌رو نویسنده در فصل چهارم به منظومه‌سازی و در فصل پنجم به نظام‌سازی فقه می‌پردازد. او بازسازی و ساماندهی حوزه معرفت بشری را در فصل ششم توضیح داده و در فصل هفتم و هشتم به مدل‌سازی و تمدن‌سازی فقه پرداخته است.

== نارسایی اجتهاد فردگرایانه در تحقق تمدن اسلامی ==
به گفته نویسنده، نگاه تک‌ساحتی به اجتهاد موجب متمرکزشدن فقیهان بر جنبه فردی اسلام و غفلت از آن در صحنه اجتماع می‌شود (ص۴۱). وی در ادامه نگرش فردگرایانه به فقاهت را در سه دوره ارزیابی کرده است: ۱. دوره انزوای فقه شیعه تا عصر صفویه، ۲. از عصر صفویه تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، ۳. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و تشکیل حکومت اسلامی. در دو مقطع نخست، فقیهان در برابر دولت‌ها رویکرد انتقادی داشتند و با رویکرد فردی و سلبی به مبارزه با حاکمان مستبد می‌پرداختند (ص۴۶). اما با ورود به دوره سوم، رویکرد فردی به فقه که خود عهده‌دار نظام اسلامی شده، اگرچه لازم، اما ناکافی است و باید به فتواهایی در ارتباط با کل نظام اسلامی پرداخت (ص۵۰). اعرافی آسیب‌های اجتهاد مصطلح و راهکار‌های اجمالی برای برون‌رفت از آنها را توضیح داده است و در بیشتر موارد، برای تبیین این آسیب‌ها و راهکارها به نقل دیدگاه‌های متعددی از [[امام خمینی]]، [[سید علی حسینی خامنه‌ای|سید علی خامنه‌ای]]، [[مرتضی مطهری]] و [[سید محمدباقر صدر]] که از طرفداران فقه حکومتی‌‌اند، تکیه کرده است.

آسیب‌ها عبارت‌اند از:
{{ستون-شروع|2}}
* برجسته‌نبودن مباحث اجتماعی و حکومتی (ص۴۴)
* توجه ناکافی به بُعد تطبیقی فقه (ص۵۲)
* غفلت از علوم انسانی و اجتماعی (ص۵۳)
* دوربودن از موضوع‌شناسی علمی و تخصصی (ص۵۵)
* انحصار اجتهاد در فقه و غفلت از آن در ساحت‌هایی مثل اخلاق، تربیت، و کلام (ص۵۸)
* ارائه تفسیرهای توجیهی از نصوص برای انطباق با واقعیت‌های عینی (ص۶۰)
* انحصار در عرصۀ گزاره‌های تکلیفی و کم‌کاری در عرصه‌ گزاره‌های توصیفی (ص۶۱).
{{پایان}}

=== راهکار برون‌رفت از آسیب‌های اجتهاد مصطلح ===
راهکارها عبارت‌اند از:
{{ستون-شروع|3}}
* گسترش ابواب فقهی (ص۶۳)
* بازسازی هندسه علوم حوزوی (ص۶۴)
* اولویت‌سنجی و فرصت‌سازی (ص۶۵)
* تخصصی‌شدن فقه (ص۶۶)
* اهتمام به فقه مقارن و نگاه تطبیقی به حقوق جدید (ص۷۰)
* رصد و احاطه بر موضوعات نوپدید (ص۷۳)
* کلان‌نگری (ص۷۴)
* توسعه اجتهاد در حوزه اخلاق (ص۷۶)
* توسعه اجتهاد در گزاره‌های توصیفی اسلام (ص۷۷)
* امتداد تفکر فلسفه اسلامی (ص۸۰)
* امتداد اجتهاد در علوم انسانی (ص۸۱)
{{پایان}}نگارنده مزیت‌های نسبی اجتهاد مصطلح را در تعمیق مباحث، طرح فروعات بسیار و پایبندی به حجت می‌داند و معتقد است، تربیت طلاب و اساتید، توسعه مرزهای دانش، و توسعه فقه و علوم وابسته از محصولات اجتهاد مصطلح است (ص۸۲-۸۵). به نظر نویسنده، با به‌کارگیری اجتهاد مصطلح در دانش‌های اخلاق و کلام می‌توان کارآیی اجتهاد مصطلح را در دانش‌های اسلامی سنجید (ص۸۶-۸۸).

== چیستی و کارکردهای اجتهاد تمدن‌ساز ==
نویسنده در فصل سوم ابتدا به چیستی اجتهادِ تمدن‌ساز می‌پردازد. او برای این منظور، اقوال مختلف درباره اجتهاد و تمدن را بررسی کرده (ص۹۲-۹۹)، تمدن را شبکه‌ای پایدار و درعین‌حال انعطاف‌پذیر از باورها، فرهنگ و نظام‌های اجتماعی معرفی می‌کند که در سطح کلان و برای پاسخگویی به همه نیازهای فردی و جمعی انسان شکل گرفته، تا او را در تمام ابعاد زندگی به سوی یک هدف بزرگ هدایت کند (ص۱۰۰). همچنین او اجتهادِ تمدن‌ساز را شاملِ گزاره‌های هنجاری و توصیفی، و نیز شامل موضوعات فلسفی، کلامی و اخلاقی می‌شمارد و معتقد است برای تفقه در کل دین پژوهش در همه این آموزه‌ها لازم است (ص۱۰۲).

اعرافی کشفِ زوایای پنهان دین و بسط معارف را از فایده‌های اجتهاد تمدن‌ساز برشمرده، معتقد است، اجتهاد تمدن‌ساز هم در ساحت علمی و معرفتی (شامل حوزه درون‌دانشی، مثل فقه و اخلاق، و حوزه برون‌دانشی، مانند بررسی مبادی و فلسفه علوم دخیل در فقه) و هم در ساحت عملی (مثل الگوشدن نظام اسلامی برای دیگر کشورها) کارکرد دارد (ص۱۰۴-۱۰۷).

او در ادامه به امکان تمدن‌سازیِ اجتهاد می‌پردازد و آن را به دلایل عقلی، نقلی و نقضی مستظهر می‌دارد. دلایل عقلیِ او بر امکان تمدن اسلامی، وجود تمدن‌های اسلامی در گذشته (برهان انّی)، و نیز جامعیت و خاتمیت دین اسلام (برهان لمّی) است که آیات و روایات متعددی بر آن دلالت دارند (ص۱۰۸-۱۱۴). نویسنده در ادامه به برخی شبهات درباره امکان تمدن‌سازی دین پرداخته، به آنها پاسخ می‌دهد (ص۱۱۶-۱۲۱).

== لزوم منظومه‌سازی فقه برای نظریه‌پردازی ==
به باور نویسنده،‌ همانطور که در فقه سنتی احکام مرتبط در باب‌های جداگانه قرار می‌گرفت، با توجه به شرایط جدید نیز باید برای تمدن‌سازی باب‌بندی و منظومه‌سازی تازه‌ای انجام داد تا هم به پرسش‌های مختلف جامعه جواب داده شود و هم فهم سطحی از دین به شناخت عمیق تبدیل گردد (ص۱۲۵-۱۲۷). او منظومه‌سازی را در سه سطحِ خُرد، میانی و کلان دنبال می‌کند؛ در سطح خُرد، گزاره‌های فقهیِ مربوط به یک موضوع در یک باب جمع می‌شوند؛ در سطح میانی، گزاره‌ها نظام‌مند و تعارض احتمالی آنها برطرف می‌شود تا راه موجبات تولید علم فراهم آید؛ و در سطح کلان، با تحلیل مجموعه‌ها، اصول و قواعد حاکم بر مجموعه گزاره‌های دین کشف شده، ابزار لازم برای نظریه‌پردازی در زمینه‌های مختلف فراهم می‌آید (ص۱۲۷-۱۳۲).

== لزوم بهره‌گیری از نظام‌سازی اسلامی و ویژگی‌های آن ==
از نگاه اعرافی، پس از منظومه‌سازی، مرحله بعدی برای تمدن‌سازی نظام‌سازی است که در آن با تحلیل منظومه گزاره‌های فقهی، کلامی و اخلاقی در یک موضوع، اصول حاکم بر دیگر گزاره‌ها کشف شده، نظریه اصلی در یک موضوع فقهی، اخلاقی و کلامی طراحی می‌شود (ص۱۴۱). او نظام‌سازی را یکی از مصادیق بارزِ عبور از رویکرد فردی به فقه می‌شمارد (ص۱۴۳). نویسنده تفاوت منظومه‌سازی و نظام‌سازی را در اجمال و تفصیل می‌داند و معتقد است منظومه‌سازی به حوزه مفهوم‌پردازی مرتبط است، به‌گونه‌ای که با زنجیره‌سازی مفاهیمِ همگن، راه رسیدن به مفاهیم پایه هموار گردد، برخلاف نظام‌سازی که پژوهشگر وارد حوزه نظریه‌پردازی می‌شود (ص۱۴۵-۱۴۶).

نویسنده نظام‌سازی را اصلی‌ترین پیش‌نیاز تمدن‌سازی معرفی کرده، در بررسی تطبیقی نظام اسلامی با سایر مکاتب رقیب، جایگاه ویژه‌ای برای نظام‌سازی قرار داده است که می‌تواند با ترسیم چهره‌ای کامل از دین و با رسیدن به گزاره‌های پایه و کلان، کارآمدی حکومت اسلامی را تضمین کند (ص۱۴۶-۱۵۲). او چند ویژگی اصلی برای نظام‌سازی برشمرده است: وجود ساختار و تناسب کلی، روابط منسجم و سازگار میان اجزاء، پویایی و تکامل تدریجی، و نیز داشتن هدف (ص۱۵۵-۱۵۶). به گفته او، نظام‌سازی حوزه‌های خرد و کلان را در بر می‌گیرد که از مهم‌ترین حوزه‌ها می‌توان به نظام خانواده، نظام فرهنگی، نظام اخلاقی، نظام اجتماعی، نظام اقتصادی و نظام سیاسی (ص۱۵۶-۱۶۰). اهداف نظام‌سازی عبارت‌اند از: رشد مادی و معنوی انسان‌ها، استقلال در همه حوزه‌ها، رسیدن به عدالت اسلامی، تحقق کارآمدی و تعالی نظام اسلامی (ص۱۶۱-۱۶۵).

=== علوم و معارف مؤثر در فرآیند نظام‌سازی ===
نگارنده علوم و معارفی را در فرآیند نظام‌سازی مؤثر دانسته است. برخی از این علوم به‌گونه‌ای خاص و برخی به‌صورت عام در فرآیند اجتهاد نقش دارند. این علوم عبارت‌اند از: علوم ادبی، علوم عقلی (شامل منطق، فلسفه و کلام)، عرفان نظری و عملی، اخلاق، علوم زبان‌شناختی جدید، علوم انسانی و اجتماعی، نجوم و ریاضیات، اصول فقه، رجال، درایه و تفسیر (ص۱۶۶-۱۷۵) او معتقد است، در فرآیند نظام‌سازی، مجموعه‌ای از مسائل روانی، فرهنگی، اخلاقی، علمی، اجرایی و غیره اثرگذار است، برای نمونه تعیین حدود قلمرو دخالت عقل، تأثیر مهمی در نظام‌سازی دارد؛ چنان‌که مطالعات تطبیقی و تفکر انتقادی و خلاق مانع از پیش‌داوری می‌شود (ص۱۷۵-۱۷۹).

=== روش‌ها و آسیب‌ها ===
علیرضا اعرافی، نظام‌سازی اسلامی را مبتنی بر «کشف» و «استخراج» می‌داند که با روش اجتهاد استماعی و استنطاقی انجام می‌شود، برخلاف نظام‌سازی تمدی غربی که بر «ساختن» بنا شده است (ص۱۸۰-۱۸۳). در استکشاف نظریه‌های اسلامی از دو روشِ اِنّی و لمّی استفاده می‌شود (ص۱۸۴-۱۸۶). او نظام‌سازی را امری پیچیده معرفی می‌کند که با موانعی مانند خودمحوری، علم‌زدگی، شتاب‌زدگی و تفسیر به‌رأی مواجه است (ص۱۸۹-۱۹۱). به گفته او نظام‌سازی هیچ تعارضی با نصوص و احکام صریح ندارد، بلکه با اکتشاف از دین همه منطقة الفراغ را پوشش می‌دهد (ص۱۹۲-۱۹۵).

== تکامل متقابل علم و دین در یک نظام کلی ==
نویسنده در فصل ششم رابطه علم و دین را بررسی کرده، حوزه معرفتی هریک را توضیح می‌دهد. او پس از بررسی معنای علم و دین (ص۲۰۰-۲۰۲)، حوزه معرفتی عقلی، شهودی و تجربی را شرح داده است. او عقل را از مهم‌ترین ابزارهای شناخت انسان و پشتوانه معرفت‌های دیگر، معرفت شهودی را معرفتی بدون واسطه و خطاناپذیر، و معرفت تجربی و حسی را نازلترین لایه معرفت معرفی می‌کند (ص۲۰۳-۲۰۶). اعرافی با اشاره به پیشینه درگیری کلیسا با علوم روز (ص۲۰۷-۲۱۲)، دیدگاه‌های مختلف درباره ارتباط علم و دین را تحلیل کرده است:

* '''تباین و تعارض'''؛ بین علم و دین قلمروهای گوناگونی دارد که باهم سازگاری ندارند، ازاین‌رو حوزه علمیه نباید به علوم انسانی بپردازد. نویسنده معتقد است، در دین اسلامی بین آموزه‌های وحیانی و حجیت عقل سازگاری وجود دارد و یافته‌های قطعی علم، هیچگاه با دین تعارض ندارد، و در فرض تعارض با عقل قطعی، دلیل عقلی مقدم می‌شود (ص۲۱۷-۲۲۰)
* '''تمایز و استقلال'''؛ علم و دین از یکدیگر متمایز بوده، قلمرو مستقلی دارند که تعارضی در بین آنها شکل نمی‌گیرد. مؤلف این دیدگاه را ناشی از ساده‌انگاری روابط و ماهیت علم و دین می‌داند و معتقد است این نظریه نمی‌تواند درگیری‌های پنهانی علم و دین را حل کند (ص۲۲۰-۲۲۱).
* '''تداخل علم در دین'''؛ بر اساس این نظریه، که [https://fa.wikishia.net/view/%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D8%A2%D9%85%D9%84%DB%8C عبدالله جوادی آملی] از طرفداران این نظریه است، اگرچه علم نمی‌تواند همه معارف دین را پوشش دهد، ولی همه گزاره‌های علمی با عناوین اولیه یا ثانویه، صبغه دینی دارند. مؤلف در نقد این نظریه معتقد است، به لحاظ ثبوتی اگرچه همه حقایق در قرآن وجود دارد و امامان از ان آگاهند، اما به لحاظ اثباتی برای انسان‌های عادی، این‌چنین نیست (ص۲۲۱-۲۲۳).
* '''تداخل دین در علم'''؛ طبق این دیدگاه علم می‌تواند همه گستره معرفت دینی را پوشش دهد؛ اعرافی سستی این دیدگاه را با مراجعه به گزاره‌های دینی اسلام، آشکار می‌بیند (ص۲۲۲-۲۲۳)
* '''تأیید و تعامل'''؛ بر اساس این نظریه، دین همه فعالیت‌های علمی را تأیید و ترویج کرده، رویکرد حمایت از دانش را برعهده دارد. نگارنده مشروعیت‌بخشی به همه علوم مدرن و تبعیت بیش‌ازحد دین از معیارهای علمی را از نقدهای اساسی این رویکرد می‌شمارد (ص۲۲۳-۲۲۴).
* '''وحدت'''؛ در این دیدگاه، میان آموزه‌های الهیاتی و نظریه‌های خاص علمی رابطه مستقیم برقرار است و الهیات و علم، با روش‌ها و اهداف مختلف، درباره اشیاء واحدند. از نظر نویسنده، مهم‌ترین نقطه ضعف این نظریه این است که الهیات و دین در برابر روش علمی تابع در نظر گرفته شده است (ص۲۲۴-۲۲۶).
* '''دیدگاه مکمّل‌نگر'''؛ صاحبان این دیدگاه بر این باورند که گزاره‌های علمی و دینی یکدیگر را تکمیل می‌کنند و با قرارگرفتن در یک نظام کلی، به نتایج جدیدی می‌رسند. اعرافی که این دیدگاه را صحیح ارزیابی کرده، معقتد است در این دیدگاه علم صحیحی که از شناخت طبیعت به‌دست آمده، هیچگاه با دینی که از علم الهی برگرفته شده، تعارض پیدا نمی‌کند (ص۲۲۶-۲۲۸).

== ضرورت ساماندهی علوم انسانی ==
علیرضا اعرافی در ادامه مباحث فصل ششم، با اشاره به تأثیر متقابل علوم انسانی و دین بر یکدیگر (ص۲۳۷-۲۵۳) به ضرورت ساماندهی معارف بشری می‌پرازد. اعرافی به دو نظریه کلی درباره بازسازی معارف بشری اشاره می‌کند؛ صاحبان دیدگاه نخست منشأ علوم مختلف را نیازهای اجتماعی انسان برمی‌شمارد و معتقد است به‌دلیل اختلاف بنیادین جامعه اسلامی و جامعه غیراسلامی، نیاز این دو جامعه نیز متفاوت است؛ به همین دلیل باید همه علوم را بر اساس نیاز جامعه اسلامی بازسازی کرد (ص۲۲۸).

در مقابل گروه دیگری که علوم انسانی را زیربنای علوم تجربی می‌دانند (بر خلاف نظام معرفتی غرب که علوم تجربی را زیربنای علوم انسانی می‌پندارند) به لزوم بازسازی عرصه علوم انسانی (شامل جامعه‌شناسی، اقتصاد، مدیریت، و علوم تربیتی) بسنده کرده‌اند (ص۲۲۹-۲۳۲)؛ چراکه علوم انسانی نرم‌افزار لازم برای نظام‌سازی و تمدن‌سازی را تولید و فراهم می‌سازد (ص۲۳۴).

نویسنده در ادامه رویکردهای مختلف برای ساماندهی و تدوین علوم انسانی را توضیح می‌دهد، رویکردهایی مثل رویکرد پالایشی، رویکرد مبنا محور، رویکرد ترکیبی در ساحت روش وحیانی و تجربی، و رویکرد بومی‌سازی (ص۲۵۷-۲۶۱). او معتقد است، هریک از این رویکردها نقاظ ضعفی دارند، اما در شکل‌دهی علوم انسانی قابل جمع‌اند و می‌توان با اصلاح نقاط ضعف و ترکیب آنها با یکدیگر، از این رویکردها سود جست (ص۲۶۴).

درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب)

2026-05-03T06:56:34Z

Alikhani: /* تکامل متقابل علم و دین در یک نظام کلی */

درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب)

2026-04-30T08:22:13Z

Alikhani:

درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب)

2026-04-30T06:30:59Z

Alikhani:

درآمدی بر اجتهاد تمدن‌ساز (کتاب)

2026-04-30T04:11:22Z

Alikhani: /* لزوم منظومه‌سازی فقه برای نظریه‌پردازی */

اقتصادنا (کتاب)

2026-04-30T03:49:46Z

2026-04-28T03:13:59Z

Alikhani:

{{نویسنده
| نویسنده = مصطفی علیخانی
| نویسنده۲ =
| نویسنده۳ =
| گردآوری =
| ویراستار۱ =
| ویراستار۲ =
| ویراستار۳ =
}}{{جعبه اطلاعات کتاب
| عنوان = قلمرو دین و گستره شریعت (کتاب)
| تصویر = قلمرو دین و گستره شریعت.jpg
| اندازه تصویر =
| توضیح_تصویر =
| نام‌های دیگر =
| نویسنده = علیرضا اعرافی
| تاریخ نگارش =
| موضوع = فلسفه فقه
| سبک = تحلیلی
| زبان = فارسی
| ویراستار =
| به تصحیح =
| به کوشش =
| گرداوری = سید رضا روحانی‌راد
| تصویرگر =
| طراح جلد =
| تعداد جلد =
| تعداد صفحات = ۳۲۰
| قطع =
| مجموعه =
| ترجمه به دیگر زبان‌ها =
| ناشر = مؤسسه اشراق و عرفان
| محل نشر = قم
| تاریخ نشر = ۱۳۹۶ش
| نوبت چاپ = اول
| شمارگان =
| شابک =
| نوع رسانه =
| وبسایت ناشر =
| نام کتاب = 
| مترجم = 
| مشخصات نشر = 
| نسخه الکترونیکی =
| جلدهای دیگر =
}}

* '''چکیده'''
'''قلمرو دین و گستره شریعت'''، کتابی است برگرفته از مباحث [[علیرضا اعرافی]] در حوزه [[فلسفه فقه]]. نویسنده که خود از طرفداران [[نظریه دین حداکثری]] است، پس از بررسی مفاهیم بنیادین دین و شریعت، به نقد [[نظریه دین حداقلی|دیدگاه‌های حداقلی]] می‌پردازد که غالباً انسان را صرفاً مادی در نظر می‌گیرند و نقش دین را محدود به رفع نیازهای فردی می‌دانند. اعرافی با تأکید بر «انسان دو ساحتی» و اهمیت اصالت روح، استدلال می‌کند که دین باید به تمام نیازهای انسان پاسخگو باشد. او اثبات این جامعیت را پیش‌نیاز ایجاد [[نظام اسلامی|نظام و جامعه اسلامی]] می‌داند.

نویسنده ادله برون‌دینی را برای اثبات دیدگاه حداکثری دین ناکافی دانسته، به بررسی آیات و روایات می‌پردازد. وی در بررسی ادله درون‌دینی، در تحلیل جامعیت دین، گزاره‌های دینی را به چهار دسته تفکیک کرده، نتایج متفاوتی را برای هر یک استخراج می‌کند. در حوزه گزاره‌های توصیفی (ناظر به حقایق هستی) که فارغ از تأثیر در سعادت انسان بررسی می‌شوند، او معتقد است اگر تنها به نصوص موجود با دلالت ظاهری بسنده شود، رویکرد «میانه» منطقی‌تر است؛ اما با در نظر گرفتن کلیت معارف دینی، اعم از نصوص مفقود و متون دارای بطن و تأویل، جامعیت دین به سطح «حداکثری» ارتقا می‌یابد.

در مقابل، اگر گزاره‌های توصیفی با لحاظ مؤلفه «تأثیر در سعادت انسان» بررسی شوند، اعرافی معتقد است دین در تمامی سطوح، چه در نصوص موجود و مفقود و چه در ظواهر و بطون، جامعیت «حداکثری» دارد. در بخش گزاره‌های تجویزی از منظر «حکم واقعی»، او با استناد به ادله نهان و آشکار به جامعیت «مطلقه» دین معتقد است.

اعرافی قسم چهارم از گزاره‌های دینی را که مربوط به گستره فقه است، به صورت مستقل بررسی می‌کند. او با استناد به «لکل واقعة حکم» و [[اصل مولویت]] بر جامعیت حداکثری فقه استدلال می‌کند، اما با در نظر گرفتن مسائل نوظهور، ادعای جامعیت مطلقه فقه را با چالش مواجه می‌داند. او در نهایت با تأکید بر اهمیت [[اجتهاد پویا]]، راهکاری برای پاسخگویی فقه به مسائل نوظهور و ابعاد گوناگون دین ارائه می‌دهد.

== معرفی و ساختار کتاب ==
قلمرو دین و گستره شریعت، کتابی در حوزه [[فلسفه فقه]] است که از مباحث [[علیرضا اعرافی]] (زاده: ۱۳۳۸ش)، از اعضای مجلس خبرگان رهبری و از فقیهان [[شورای نگهبان]] برگرفته شده است. این کتاب در راستای دفاع از [[نظریه دین حداکثری]] تألیف گردیده و تحقیق و نگارش آن را سید رضا روحانی‌راد بر عهده داشته است. این اثر در سال ۱۳۹۶ش به کوشش انتشارات اشراق و عرفان در ۳۲۰ صفحه منتشر شده است.

کتاب با فهرست مطالب و مقدمه آغاز، و با پیوست‌ها، نمایه‌ها و کتابنامه پایان می‌یابد. مباحث اصلی کتاب در سه بخش سامان یافته است. بخش اول به کلیات اختصاص دارد و در آن مبانی تصوریِ بحث (شامل نیاز، انسان، دین و شریعت) توضیح داده شده، سپس پیشینه بحث، جایگاه، رویکردها و روش‌های آن بیان می‌گردد. بخش دوم، دو فصل دارد؛ در فصل اول [[نظریه دین حداقلی|دیدگاه حداقلی]] و در فصل دوم [[نظریه دین حداکثری|دیدگاه حداکثری به دین]]، همراه با ادله برون‌دینی و درون‌دینی شرح داده می‌شوند. در بخش سوم کتاب نیز نظریه فقه حداقلی و حداکثری در قالب دو فصل بررسی می‌گردند.

== انسان دو ساحتی و دین حداکثری: مبنای شکل‌گیری جامعه اسلامی ==
نیاز انسان به دین، از کهن‌ترین مباحث اسلامی است که پیشینیان آن را با عنوان «[[ضرورت بعثت انبیا]]» بررسی کرده‌اند (ص۱۷)؛ این مسئله در کشورهای غربی نیز پیش از دوران رنسانس (بروز تضادهای اساسی میان عالمان کلیسا و عالمان علوم تجربی) بررسی شده‌ است (ص۳۳). به گفته نویسنده، در اندیشه حداقلی (مبتنی بر تفکر اومانیستی) غالبا انسانِ مادی مورد توجه قرار می‌گیرد، اما در اندیشه حداکثری (مبتنی بر تفکر الهی) انسان موجودی دو ساحتی و با اصالت روح لحاظ می‌شود (ص۲۱).

نویسنده پس از بررسی معنای لغوی (ص۲۱-۲۳)، قرآنی (ص۲۴-۲۵)، روایی (ص۲۶-۲۷)، و اصطلاحی دین در میان اندیشمندان مسلمان و غیرمسلمان (ص۲۸-۳۱) در این کتاب دین را به معنای آیین و شریعت اسلام (ص۳۲) و شریعت را به معنای «فقه» در نظر می‌گیرد (ص۳۳). نویسنده، اثبات جامعیت دین و نگاه حداکثری به آن را پیش‌نیاز ایجاد [[نظام اسلامی|نظام و جامعه اسلامی]] می‌داند و معتقد است، این بحث در حوزه مسائل فقهی و اجتهادی اثرگذار است (ص۳۹).

== بررسی ادله برون‌دینی حداقلی‌بودن دین ==
طرفداران نظریه حداقلی، با رویکرد برون‌دینی و درون‌دینی، حداقلی‌بودن دین را نتیجه گرفته‌اند. بسیاری از اندیشمندان غربی و برخی روشنفکران اسلامی سهم اندکی از نیازهای انسان را به دین مربوط دانسته‌ یا پیامدهای منفی برای دین حداکثری برشمرده‌اند. نویسنده ادله ایشان را بررسی کرده، از آنها پاسخ داده است (ص۴۷-۶۸).

=== دین تأمین‌کننده بخشی از نیازها ===
برخی طرفداران نظریه حداقلی با بررسی نیازهای انسان به دین معتقدند، دین تنها برای نیاز‌های فردی انسان (مثل رفع اضطراب‌ها و نگرانی‌ها و ایجاد آرامش و آسان‌کردن رنج‌ها برای انسان) پاسخگوست؛ همچنین دین می‌تواند برخی تجربه‌های دینی را برای انسان به ارمغان آورد که با علم حاصل نمی‌شوند. چنان‌که دین شرایط اخلاقی‌شدن انسان را فراهم می‌کند و او را برای درک مفاهیم مرگ و حیات اخروی کمک می‌کند (ص۴۸-۵۱). اعرافی در پاسخ به این استدلال خلاصه‌کردن دین در چند کارکرد فردی را مبتنی بر نوعی اومانیسم و نگاه کارکردگرایانه به دین می‌داند و معتقد است اثبات چنین‌کارکردهایی نمی‌تواند کارکردهای دیگر دین را نفی کند. او روش برون‌دینی را برای شناخت همه نیاز‌ها و نیز تمییز نیازهای اصلی از فرعی ناکافی می‌خواند (ص۵۱-۵۲).

=== متغیربودن نیازها و ثبات دین ===
نیازهای انسان متغیر است و لازمه جهان‌شمولی و جاودانگی اقتضا دارد تنها بر روح و باطن احکام دین تأکید شده، احکام قابل تغییر باشند (ص۵۲). نویسنده با تقسیم احکام دین به دو دستۀ ثابت و متغیر از این اشکال پاسخ داده، احکام اقتصادی و اجتماعی را [[نقش زمان و مکان در اجتهاد|تابع شرایط زمان و مکان]] می‌خواند (ص۵۳).

=== پیامدهای منفی دیدگاه حداکثری ===
با رویکرد جامعه‌شناختی و تاریخی به دین، پیامدهای زیان‌باری برای دیدگاه حداکثری برشمرده‌اند:

* گاهی اصول و قوانین شریعت فدای حاکمیت شده، زمینه تعطیلی توحید فراهم می‌شود (ص۵۴). به نظر نویسنده علاوه بر اینکه تا کنون چنین ادعایی از سوی حاکمان مطرح نشده، با این حال [[حفظ نظام سیاسی|حفظ نظام]] خود از اصول مسلّم دینی است و در فرض تعارض بر احکام دیگر مقدم می‌شود (ص۵۵).
* مطرح‌کردن این ادعا که دین پاسخ‌گوی همه نیازهاست، انتظار جواب‌گویی به همه مشکلات را در پی دارد و برآورده‌نشدن این انتظار موجب دین‌گریزی می‌شود (ص۵۵). به گفته اعرافی، قائلان به حداکثری‌بودن دین معتقد نیستند که دین همه نیازهای دنیوی را پاسخ می‌دهد، بلکه به نظر آنان بخش عمده‌ای از نیازهای دنیوی با دین پاسخ داده می‌شود (ص۵۶).
* به گواه تاریخ دخالت دین در امور سیاسی و اجتماعی، نتیجه‌ای جز عقب‌ماندگی ندارد (ص۵۸). ولی نویسنده معتقد است، تجربیات تاریخی نمی‌تواند محدوده دین را تعیین کند، علاوه بر اینکه در این زمینه باید به تجربه حکومت‌های غیردینی و مفاسد آنها نیز توجه داشت (ص۵۹).
* حضور دین در عرصه‌های مختلف زندگی موجب عرفی‌شدن آن در عرصه‌های مختلف می‌شود که این امر یا موجب تقدس‌زادیی دین می‌گردد و یا دین باید با پیچیده‌شدن مناسبات زندگی و تخصصی‌شدن نقش‌ها، وظایف خود را واگذار کند. اما نویسنده قدسی‌بودن را در تضاد با دنیوی‌بودن (در فرض مقدمه‌بودن دنیا برای آخرت) نمی‌داند و معتقد است تغییر شیوه اجرای دین به معنای رهاکردن وظایف دین نیست و محدوده کارکرد عرف در دین مشخص شده است (ص۵۹-۶۲).

== بررسی ادله درون‌دینی حداقلی‌بودن دین ==
طرفداران نظریه دین حداقلی با تمسک به آیات و روایاتی که ظاهر آنها بر تفویض امور دنیوی به مردم دلالت دارد، حداقلی‌بودن آن را نتیجه گرفته‌اند. اعرافی این ادله دینی را به دو دسته تقسیم کرده است:

=== بررسی آیات قرآنی مربوط به هدف بعثت پیامبران ===
استدلال شده آیاتی از قرآن (مانند [[آیه ۱۷ سوره اعلی]]) هدف از بعث پیامبران را مربوط به امور دنیای نمی‌داند و حتی توجه به امور دنیایی را نکوهش می‌کند. پیامبران جز در موارد استثنایی متصدی حکومت نشدند و در فکر اصلاح وضع معیشت جامعه بشری بر نیامدند؛ به همین دلیل، امور دنیوی به انسان‌ها واگذار شده است (ص۶۹-۷۰). به گفته اعرافی اگرچه هدف نهایی اسلام، آماده‌سازی انسان برای سعادت ابدیست، اما از آنجا که حیات اخروی نتیجه حیات دنیایی است، پیامبران بالتبع به حیات دنیایی نیز توجه کرده‌اند (ص۷۲).

=== بررسی روایات مربوط به واگذاری امور دنیایی به مردم ===
روایاتی وجود دارد که بر واگذاری امور دنیوی به انسان دلالت دارد؛ چنان‌که بر اساس برخی احادیث مردم در امور دنیایی نسبت به شخص معصوم داناتر شمرده شده، یا دستورات دینی صرفاً مربوط به تأمین سعادت اخروی دانسته شده است. اعرافی این روایات را عموماً با اشکال سندی و دلالی مواجه می‌داند. علاوه بر اینکه این روایات نمی‌تواند بر حجم عظیمی از روایات مربوط به جامعیت دین، مقدم شود (ص۷۴-۷۶).

== بررسی ادله برون‌دینی حداکثری‌بودن دین ==
در اثبات دیدگاه حداکثری دین، به نیاز بشر به قانون استناد شده است. در توضیح این دلیل گفته شده، انسان از منظر جامعه‌شناختی به قانونی جامع از سوی خالق نیاز دارد. برخی دیگر نیز با استناد به حکمت الهی، وجود دین جامع را لازم دانسته‌اند. همچنین ملاصدرا قرآن را تجلی علم جامع خدا قلمداد کرده، جامعیت دین را نتیجه گرفته است. علیرضا اعرافی ادله برون‌دینی را برای اثبات دیدگاه دین حداکثری ناتمام می‌داند و معتقد است، اگرچه این ادله بر نیازمندبودن بشر به دین دلالت دارد، ولی جزئیات نیازها و محدوده آن را ثابت نمی‌کند (ص۷۹-۸۴).

== ادله درون‌دینی حداکثری‌بودن دین ==
برای اثبات دیدگاه حداکثری‌بودن دین به آیات و روایات بسیاری استناد شده که نویسنده آنها را با توجه به موضوعشان دسته‌بندی کرده، بررسی می‌کند.

=== آیات مربوط به جامعیت دین ===
بر اساس ظاهرِ آیات [[آیه ۸۹ سوره نحل|۸۹ سوره نحل]]، [[آیه ۱۱۱ سوره یوسف|۱۱۱ سوره یوسف]]، و [[آیه ۳۸ سوره انعام|۳۸ سوره انعام]]، اولاً همه نیازهای بشر در قرآن بیان شده و ثانیاً این بیان آشکار و در دسترس است؛ اما پذیرش هم‌زمان این دو معنا با علم و تجربه بشری سازگار نیست، چون انسان بسیاری از قوانین و حقایق عالم را خارج از قرآن کشف می‌کند. اعرافی توضیح می‌دهد که مفسران برای رفع این تعارض، یکی از دو راه را برگزیده‌اند: ۱. قرآن همه چیز را دربر ندارد، بلکه فقط آنچه برای سعادت انسان لازم است، به روشنی بیان کرده؛ ۲. همه علوم در قرآن وجود دارند، اما برخی آشکار و برخی پنهان و تأویلی‌اند. مؤلف دیدگاه دوم را با استناد به روایات تفسیری پذیرفته و بر این باور است که قرآن از نظر ظاهر و باطن جامع است، هرچند معانی باطنی آن برای عموم انسان‌ها قابل دسترسی نیست (ص۸۵-۹۶).

=== روایات مربوط به جامعیت دین ===
روایات مربوط به جامعیت دین دو گونه‌اند:

* '''روایات مربوط به جامعیت قرآن؛''' نویسنده چهارده روایت نقل کرده، که بر جامعیت تکوینی و تشریعی قرآن دلالت دارد؛ از جمله آنها روایتی از امام صادق(ع) است که طبق آن، اخبار مربوط به گذشتگان و آیندگان در قرآن آمده و معصومان (به صراحت یا به صورت تأویلی و بطنی) از آن آگاهند (ص۹۸-۹۹). او سند تنها دو روایت را معتبر خوانده، ولی دلالت همه این روایات را بر جامعیت مطلقه قرآن پذیرفته است؛ ازاین‌رو، اعرافی روایات ضعیف‌السند را مؤیدی برای روایات معتبر قرار می‌دهد (ص۹۶-۱۱۲).

* '''روایات مربوط به جامعیت سنت؛''' نویسنده هفت روایت را درباره جامعیت سنت ذکر کرده، که همه آنها بر جامعیت مطلقه علم امام دلالت دارد و در آنها از آگاهی امام نسبت به همه علوم سخن به‌میان آمده است. او تنها سند سه روایت را معتبر دانسته و با مناقشه در سند روایت‌های دیگر، آنها را مؤید احادیث معتبر قرار داده است. او تذکر می‌دهد که پذیرش جامعیت مطلقۀ علم امام به معنای جامعیت مطلقه سنت (شامل سخن، فعل و تقریر) نیست، زیرا ممکن است معصومان به سبب [[تقیه]] یا به لحاظ ویژگی‌های مخاطب، از بیان حقایق خودداری کنند (ص۱۱۲-۱۱۹).

نویسنده در نهایت نتیجه می‌گیرد که با استناد به مجموع احادیث جامعیت مطلقۀ دین اثبات می‌شود، البته این جامعیت ناظر به مقام واقع و منابع نهان و آشکار است، ولی با توجه به مشکلات به‌وجود آمده برای روایات (مانند ازبین‌رفتن تعدادی از آنها) ادعای جامعیت مطلقۀ دین امری مشکل، اما جامعیت حداکثری آن قابل اثبات است (ص۱۲۰).

=== آیه و روایت مربوط به اکمال دین ===
بر پایه [[آیه ۳ سوره مائده|آیه ۳ مائده]]، دین خدا کامل و بی‌نقص است. گرچه برخی گفته‌اند «اکمال دین» با حداقلی‌بودن آن منافات ندارد، اعرافی این دیدگاه را رد می‌کند و می‌گوید اولاً «تمامیت» همان «جامعیت» است، و ثانیاً دین فقط برای سعادت اخروی نیامده، بلکه سعادت دنیوی را نیز دربرمی‌گیرد (ص۱۲۰-۱۲۲). او در ادامه [[حدیث غدیر|حدیث متواتر غدیر]] (مَنْ کُنْتُ مَولاهُ فَعَلِی مَولاهُ) را نیز در این راستا ارزیابی می‌کند و با ذکر قرائن متعددی نتیجه می‌گیرد که واژه «مولا» به معنای سرپرستی به‌کار رفته و روایت بر اکمال دین دلالت دارد (ص۱۲۲-۱۲۵).

=== آیات مربوط به اهداف بعثت پیامبران ===
اعرافی با بررسی آیات (مانند [[آیه ۱۵۱ سوره بقره|آیه ۱۵۱ بقره]]، [[آیه ۲۵ سوره حدید|۲۵ حدید]] و [[آیه ۸۸ سوره هود|۸۸ هود]]) و برشمردن اهداف انبیا (تربیت فکری، اخلاقی و تکامل اجتماعی)، نتیجه می‌گیرد که این آیات، هرچند نه به عنوان دلیلی مستقل، اما در مجموع بر «جامعیتِ فی‌الجمله» دین دلالت دارند؛ زیرا این آیات به بخش‌های مهمی از دین، در حوزه‌های مختلف اشاره دارد (ص۱۲۶-۱۳۱).

=== آیه و روایت مربوط به خاتمیت ===
بر اساس [[آیه ۴۰ سوره احزاب]] و نیز روایات بسیاری (مانند [[حدیث منزلت]]) پیامبر(ص) خاتمِ پیامبران، و دین او آخرین دین است. با ضمیمه‌کردن این نکته که دینِ خاتم باید جامع و کامل باشد، این نتیجه به‌دست می‌آید که دین اسلام جامع و کامل است؛ زیرا اگر دین آخر ناقص باشد، نقض غرض و بر خلاف حکمت الهی است. اعرافی استدلال به این آیه و روایت را نمی‌پذیرد؛ زیرا ممکن است شارع برخی از امور را به عقل مردم واگذار کرده باشد، ازاین‌رو، دلیلی بر کامل‌بودن آخرین دین باقی نمی‌ماند (ص۱۳۱-۱۳۵).

=== آیات و روایات مربوط به جهانی و جاودانگی دین ===
اگرچه آیات (مثل [[آیه ۱۵۸ سوره اعراف|۱۵۸ اعراف]] و [[آیه ۱۰۴ سوره یوسف|۱۰۴ یوسف]]) و روایاتی بر جهانی‌بودن دین اسلام دلالت دارد، اما به نظر نویسنده، جهانی‌بودن دین با کامل‌بودن و جامعیت آن ملازمه‌ای ندارد (ص۱۳۶-۱۴۱).

== بررسی ادله حداقلی‌بودن فقه ==
نویسنده در بخش سوم کتاب ضمن بررسی ادله حداقلی‌بودن فقه، آنها را نقد کرده است:

'''فاقد برنامه‌بودن'''؛ فقه، قابلیت برنامه‌ریزی برای نظام اجتماعی ندارد، چرا که فقه علم به احکام است و حکم با برنامه‌ریزی تفاوت دارد. اما به نظر نویسنده، اگرچه با فقه نمی‌توان تجربۀ برنامه‌ریزی را به‌دست آورد، ولی می‌توان به برنامه شرع که مصالح فرد و جامعه در آن لحاظ شده، اعتماد کرد (ص۱۵۰).

'''محدودبودن به مسائل حقوقی'''؛ در فقه تنها مسائل حقوقی بررسی می‌شود، اما نیاز جامعه فراتر از مسائل حقوقی است؛ نویسنده این اشکال را ناشی از کم‌توجهی به ساحت‌های سیاسی و اجتماعی فقه دانسته است (ص۱۵۲).

'''محدود‌بودن به افعال اختیاری مکلفان'''؛ منشأ بسیاری از مشکلات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی جامعه، افعال اختیاری مکلفان نیست، در حالی که موضوع فقه به افعال اختیاری انسان اختصاص دارد. اعرافی تأکید می‌کند که دخالت این مقدمات، ماهیت اختیاریِ افعال انسان را از بین نمی‌برد و شریعت برای این موارد نیز راه‌حل‌های لازم را پیش‌بینی کرده است. (ص۱۵۲-۱۵۳).

'''محدودیت منابع'''؛ منتقدان فقه حداکثری مدعی‌اند که منابع فقهی (قرآن، سنت و عقل) برای اثبات چنین نظریه‌ای کارآمد نیستند؛ زیرا دلالت آیات قرآن به دلیل وجود متشابهات ظنی است، سنت دچار حذف و گزینش شده و از اعتبار نظری کافی برخوردار نیست و عقل نیز تنها در صورت ملازمه قطعی و کلی‌نگری معتبر است. در مقابل، نویسنده با رد این ادعاها استدلال می‌کند که اولاً، آیات محکمات، مبنای استنادند و متشابهات با کمک آنها تفسیر می‌شوند. ثانیاً، فرضیه حذف و گزینش گسترده در روایات رد شده و بسیاری از آنها معتبر و حتی در مسائل نظری قابل استناد هستند. ثالثاً، اگرچه نقش عقل به‌عنوان منبعی مستقل، در پاسخگویی به مسائل دین اندک است، ولی به صورت غیرمستقل نقش مهمی در استکشاف احکام دارد (ص۱۵۳-۱۵۸).

== بررسی ادله حداکثری‌بودن فقه ==
به گفته علیرضا اعرافی، فقیهان نظریه حداکثری‌بودن فقه را با عنوان «[[لکل واقعة حکم]]» مطرح کرده و تقریباً همه اندیشمندان نیز با آن موافق‌اند (ص ۱۶۱). او با توجه به پدیدآمدن بی‌سابقه مسائل نوظهور، ادعای جامعیت مطلقه فقه را نمی‌پذیرد؛ با این حال معتقد است، در عمل، مسائل بسیار اندکی وجود دارد که دین نسبت به آن موضعی نداشته باشد. اعرافی برای اثبات این دیدگاه به ادله زیر استناد می‌کند:

=== قاعدۀ لکل واقعة حکم ===
اعرافی با استناد به هجده روایت، قاعده «لکل واقعة حکم» یا حداکثری‌بودن فقه را بررسی می‌کند. او بیان می‌دارد که اگرچه تمامی این روایات به جامعیت حداکثری فقه اشاره دارند، اما تنها ۱۰ روایت سند معتبر دارند (ص۱۶۸-۱۸۷). اعرافی معتقد است که فقه به لحاظ مقام واقع، جامعیت مطلقه دارد، اما به لحاظ مقام ظاهر، نمی‌توان این مدعا را با ادله نقلی اثبات کرد. با این حال، او با توجه به دخالت عقل و امر اجتهاد در شریعت، زمینه را برای پاسخ‌گویی حداکثری فقه فراهم می‌بیند (ص۱۸۷). به گفته اعرافی، این قاعده همه‌ این نوع حکم‌ها را در بر می‌گیرد: گزاره‌های تجویزی، حکم شرعی و عقلیِ مورد تأیید شارع، حکم منطوقی و مفهومی، تکلیفی و وضعی، کلی و جزئی، حکم واقعی، انشایی و فعلی، اولیه و ثانویه، و الهی و ولایی (ص۱۶۴-۱۶۸).

=== اصل مولویت ===
مؤلف با استناد به [[اصل مولویت]]، گزاره‌های ارشادی (به معنای گزاره‌هایی که در آنها ثواب و عقاب وجود ندارد) را نفی می‌کند و معتقد است که تمام گزاره‌های دینی، مولوی هستند (ص۱۸۸-۱۸۹). او معتقد است، گزاره‌هایی که در متن دین نیامده و با عقل درک می‌شوند نیز با عناوین عامی مانند «خیر» مشمول حکم مولوی شده، ثواب و عقاب خواهند داشت (ص۱۹۷-۱۹۸)‌. دلیل اصلی او برای این ادعا، اصل مالکیت خداوند بر هستی است که در آیاتی مانند [[آیه ۱۰۲ سوره انعام]] به آن اشاره شده است (ص۱۹۳).

=== اجتهاد ===
اعرافی بیان می‌دارد که قاعده «لکل واقعة حکم» و اصل مولویت به تنهایی برای اثبات جامعیت مطلق فقه در برابر مسائل نوظهور کافی نیستند. با این حال، او [[اجتهاد پویا]] را راهکاری کلیدی برای رفع این نقصان و دستیابی به ابعاد گوناگون دین می‌داند (ص۱۹۹). وی در ادامه به‌تفصیل به چیستی، پیشینه (از دوره تشریع تا شکوفایی اجتهاد) و چگونگی اجتهاد پرداخته و مباحث مهمی چون حجیت ظواهر قرآن، خبر واحد، اجماع، عقل، شهرت، سیره، عرف، تعارض ادله، عوامل تغییر حکم و اصول عملیه را شرح می‌دهد (ص۱۹۹-۲۶۵).

== میزان جامعیت دین بر اساس دسته‌بندی گزاره‌های دینی ==
علیرضا اعرافی در جمع‌بندی نهایی خود، گزاره‌های دینی را به چهار دسته تقسیم کرده، میزان جامعیت دین را در هر یک به شرح زیر تبیین می‌کند:

# گزاره‌های توصیفی (گزاره‌های ناظر به حقایق هستی با قطع‌نظر از تأثیر در سعادت)؛ بر اساس نصوص موجود، جامعیت نه حداکثری و نه حداقلی، بلکه «میانه» است؛ اما با لحاظ مجموع معارف (شامل نصوص مفقود، ظاهری و دارای بطن)، دین دارای جامعیت حداکثری است.
# گزاره‌های توصیفی (با لحاظ تأثیر در سعادت)؛ در تمامی سطوح (نصوص موجود، مفقود، ظاهری و باطنی)، دین جامعیت حداکثری دارد.
# گزاره‌های تجویزی (از منظر حکم واقعی)؛ به لحاظ منابع و ادله نهان و آشکار، دین جامعیت مطلقه دارد.
# گزاره‌های تجویزی (از منظر حکم واقعی و ظاهری)؛ در محدوده افعال اختیاری انسان، با شرطِ در نظر گرفتن ادله به لحاظ داوری و نه واقعیت خارجی، و همچنین تلقی «اباحه» به عنوان حکم شرعی، جامعیت دین اثبات می‌شود. در این نگاه، فقه جایگزین علوم بشری نیست و حالت میانه دارد، گاهی به روش‌شناسی می‌پردازد و گاهی به داوری در مسائل (ص۲۶۶-۲۶۷).

[[رده:کتاب‌های فلسفه فقه]]
[[رده:مقالات کتاب‌شناسی]]
[[رده:کتاب‌های علیرضا اعرافی]]

شبیه سازی انسانی

2026-04-27T03:50:24Z

Alikhani: تغییرمسیر به شبیه‌سازی انسان

#تغییر_مسیر [[شبیه‌سازی انسان]]

شبیه سازی انسان

2026-04-27T03:50:24Z

Alikhani: تغییرمسیر به شبیه‌سازی انسان

#تغییر_مسیر [[شبیه‌سازی انسان]]