https://ency.feqhemoaser.com/fa/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Mkhaghanif 2026-07-13T23:59:47Z مشارکت‌های کاربر MediaWiki 1.43.1 https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%B1%D8%A4%DB%8C%D8%AA_%D9%87%D9%84%D8%A7%D9%84_%D8%A8%D8%A7_%DA%86%D8%B4%D9%85_%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD_(%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA%DB%8C)&diff=68680 2026-07-12T13:36:13Z

<p>Mkhaghanif: /* کتاب‌ها */</p> <hr /> <div>{{منابع مطالعاتی}}<br /> [[رؤیت هلال با چشم مسلح]] به معنای دیدن ماه (قمر زمین) با وسایل نوین مانند تلسکوپ، دوربین و.. است. تشخیص ابتدا و انتهای ماه‌های قمری در انجام بعضی عبادات و مناسک دینی ارتباط مستقیم دارد. گسترش فناوری‌های جدید برای اثبات این مهم بسیار راه‌گشا است. در عین حال استفاده از این تکنولوژی برای رؤیت ماه از مسائل اختلافی فقها قلمداد می‌شود. موافقین و مخالفین برای اثبات ادعای خود به دلائلی تمسک کرده‌اند. وجود این اختلاف در اعلام عید فطر در سالهای اخیر چالشهایی را برای فقه معاصر ایجاد کرده است. [[محمد فاضل لنکرانی|محمد فاضل‌لنکرانی]] و [[سید محمود هاشمی شاهرودی]] و [[سید علی خامنه‌ای]] از قائلین به کفایت چشم مسلح برای رؤیت هستند. سؤالاتی که در فقه معاصر به دنبال پاسخ آن هستیم: آیا می‌توان مستندات مخالفین را متعلق به زمان و مکان خاص دانست؟ انصراف که به عنوان یکی از مستندات قرار گرفته است در فقه چه جایگاهی دارد؟<br /> <br /> ==کتاب‌ها==<br /> ===فارسی===<br /> # اعتبار ابزار جدید در رویت هلال (همراه با پاسخ به شبهات و اشکالات)، [[محمد فاضل لنکرانی|محمد فاضل‌ لنکرانی]]، قم، انتشارات مرکز فقهی ائمه اطهار (ع)، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d8%b9%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d8%b1-%d8%a7%d8%a8%d8%b2%d8%a7%d8%b1-%d8%ac%d8%af%db%8c%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d9%87%d9%85%d8%b1%d8%a7%d9%87-%d8%a8%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # رویت هلال در اندیشه فقهی معاصر، علی الهی‌خراسانی، مشهد، انتشارات محقق، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d9%86%d8%af%db%8c%d8%b4%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%85%d8%b9%d8%a7%d8%b5%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # رویت هلال ماه در فقه مذاهب اسلامی، علی بهشتی و مسعود ضیائی، مشهد، انتشارات بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d9%85%d8%a7%d9%87-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%85%d8%b0%d8%a7%d9%87%d8%a8-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-2/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # رؤیت هلال (شب قدر و تعیین وقت آن نماز و روزه در سفینه فضایی، قطب شمال و جنوب و در مدار ۶۰ درجه)، مرتضی رضوی، کتاب الکترونیک، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%b1%d8%a4%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%b4%d8%a8-%d9%82%d8%af%d8%b1-%d9%88-%d8%aa%d8%b9%db%8c%db%8c%d9%86-%d9%88%d9%82%d8%aa-%d8%a2%d9%86-%d9%86%d9%85%d8%a7%d8%b2-%d9%88-%d8%b1%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # رساله هلالیه: بررسی فقهی آغاز ماه قمری، [[یدالله دوزدوزانی تبریزی]] و محسن دلیر، تهران، همرازقلم، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%b1%d8%b3%d8%a7%d9%84%d9%87-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84%db%8c%d9%87-%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%a2%d8%ba%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d8%a7%d9%87-%d9%82%d9%85%d8%b1%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی مساله رویت هلال در فقه مذاهب اسلامی، علی‌محمد بهشتی، قم، انتشارات مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)، ۱۳۹۱ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%85%d8%b3%d8%a7%d9%84%d9%87-%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%85%d8%b0%d8%a7%d9%87%d8%a8-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ماه نو: مبانی علمی رويت هلال، امير حسن زاده و محمد احمدی و یوسف شعبانی، مشهد، بنياد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۸۷ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%85%d8%a7%d9%87-%d9%86%d9%88-%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%85%db%8c-%d8%b1%d9%88%d9%8a%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اعتبار ابزار جدید در رویت هلال، محمد فاضل‌ لنکرانی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار (ع)، ۱۳۸۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d8%b9%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d8%b1-%d8%a7%d8%a8%d8%b2%d8%a7%d8%b1-%d8%ac%d8%af%db%8c%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # رویت هلال، رضا مختاری و محسن صادقی، قم، انتشارات موسسه بوستان کتاب، ۱۳۸۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # چند نکته مهم درباره رویت هلال، [[ناصر مکارم شیرازی]]، قم، انتشارات امام علی بن ابیطالب (ع)، ۱۳۸۳ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%da%86%d9%86%d8%af-%d9%86%da%a9%d8%aa%d9%87-%d9%85%d9%87%d9%85-%d8%af%d8%b1%d8%a8%d8%a7%d8%b1%d9%87-%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ===عربی===<br /> # الرویه الشرعیه عند فقها الامامیه، مصطفی حسینیان، قم، نشر نجم الهدی، ۱۴۰۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20243%20item&amp;p=1623401 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # أسئلة حول رؤية الهلال مع أجوبتها، السيد علي الحسيني السيستاني، ۲۰۱۰م.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a3%d8%b3%d8%a6%d9%84%d8%a9-%d8%ad%d9%88%d9%84-%d8%b1%d8%a4%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d9%85%d8%b9-%d8%a3%d8%ac%d9%88%d8%a8%d8%aa%d9%87%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ==مقاله‌ها==<br /> ===مقاله‌های فارسی===<br /> # بررسی اعتبار چشم مسلح در رؤیت هلال (با تکیه بر دیدگاه آیت‌الله هاشمی شاهرودی)، علی الهی خراسانی، [[فصلنامه جستارهای فقهی و اصولی]]، دوره ۵، شماره ۱۵، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%a7%d8%b9%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d8%b1-%da%86%d8%b4%d9%85-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad-%d8%af%d8%b1-%d8%b1%d8%a4%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%a8%d8%a7-%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی روایات رؤیت هلال و دلالت آن‌ها بر رؤیت با ابزار نوین، ابراهیم ابراهیمی، سید محمدرضا امام، فصلنامه علوم حدیث، شماره ۴۵-۴۶، ۱۳۸۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%b1%d9%88%d8%a7%db%8c%d8%a7%d8%aa-%d8%b1%d8%a4%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d9%88-%d8%af%d9%84%d8%a7%d9%84%d8%aa-%d8%a2%d9%86%d9%87%d8%a7-%d8%a8/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # چشم مسلح و رؤیت هلال، ‌ [[رضا مختاری]]، مجله [[فصلنامه فقه]]، دوره ۱۳، شماره ۵۰، ۱۳۸۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%da%86%d8%b4%d9%85-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad-%d9%88-%d8%b1%d8%a4%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # پاسخی به نقد مقاله اعتبار ابزار جدید در رؤیت هلال، [[محمدجواد فاضل لنکرانی]]، فصلنامه فقه اهل بیت(ع)، شماره ۴۵، ۱۳۸۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%be%d8%a7%d8%b3%d8%ae%db%8c-%d8%a8%d9%87-%d9%86%d9%82%d8%af-%d9%85%d9%82%d8%a7%d9%84%d9%87-%d8%a7%d8%b9%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d8%b1-%d8%a7%d8%a8%d8%b2%d8%a7%d8%b1-%d8%ac%d8%af%db%8c%d8%af-%d8%af%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اعتبار ابزار جدید در رؤیت هلال، [[محمدجواد فاضل لنکرانی]]، فصلنامه فقه اهل بیت(ع)، شماره ۴۳، ۱۳۸۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%b9%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d8%b1-%d8%a7%d8%a8%d8%b2%d8%a7%d8%b1-%d8%ac%d8%af%db%8c%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d8%b1%d8%a4%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # باز هم رؤیت هلال با چشم مسلح، رضا مختاری، فصلنامه فقه اهل بیت(ع)، شماره ۴۳، ۱۳۸۴ش. این مقاله نقد مقاله اعتبار ابزار جدید در رؤیت هلال نوشته محمدجواد فاضل لنکرانی است. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%a7%d8%b2-%d9%87%d9%85-%d8%b1%d8%a4%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%a8%d8%a7-%da%86%d8%b4%d9%85-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # رؤیت هلال با چشم مسلح، رضا مختاری، [[فصلنامه فقه اهل بیت(ع)]]، شماره ۳۹-۴۰، ۱۳۸۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b1%d8%a4%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%a8%d8%a7-%da%86%d8%b4%d9%85-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی مبنایی اختلافات در رؤیت هلال(۲): اقوال و مبانی در رؤیت هلال با چشم مسلح، سید مهدی نریمانی زمان‌آبادی. این مقاله بخش دوم از یک نوشتار سه قسمتی است که برای نخستین بار در [[پایگاه اینترنتی اجتهاد]] منتشر شده است. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%85%d8%a8%d9%86%d8%a7%db%8c%db%8c-%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%84%d8%a7%d9%81%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%b1%d8%a4%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84%db%b2-%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ===مقاله‌های عربی===<br /> #إثبات الهلال بكاميرا (سي سي دي)، سعد بن تركي الخثلان، مجلة المجمع الفقهي الإسلامي، شماره ۴۱، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a5%d8%ab%d8%a8%d8%a7%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%a8%d9%83%d8%a7%d9%85%d9%8a%d8%b1%d8%a7-%d8%b3%d9%8a-%d8%b3%d9%8a-%d8%af%d9%8a/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #حکم استخدام المناظير في ترائي الهلال، یوسف احمد الحداد، مجلة كلية دار العلوم، شماره ۱۳۰، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%ad%da%a9%d9%85-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%ae%d8%af%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%86%d8%a7%d8%b8%d9%8a%d8%b1-%d9%81%d9%8a-%d8%aa%d8%b1%d8%a7%d8%a6%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # قراءة نقدیة لأدلّة القول باعتبار الأجهزة الحدیثة فی رؤیة الهلال، محمدتقی الشهیدی، [[دوفصلنامه تا اجتهاد]]، شماره ۲، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%A1%D8%A9-%D9%86%D9%82%D8%AF%DB%8C%D8%A9-%D9%84%D8%A3%D8%AF%D9%84%D9%91%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D9%88%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AC/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> <br /> ==پایان‌نامه‌ها==<br /> ===فارسی===<br /> # بررسی حکم رؤیت هلال ازدیدگاه فقه امامیه وحنفیه، مصطفی احمد، کارشناسی ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مدرسه امام کاظم (ع)، ۱۴۰۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1800351 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # حکم رویت هلال از دیدگاه مذاهب اسلامی، سید قاسم موسوی‌نسب، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید چمران اهواز، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%ad%da%a9%d9%85-%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%85%d8%b0%d8%a7%d9%87%d8%a8-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی رویت هلال با چشم مسلح در فقه شیعه با تأکید بر مسائل مستحدثه، محسن قربانی، کارشناسی ارشد، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۸۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%a8%d8%a7-%da%86%d8%b4%d9%85-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%b4%db%8c%d8%b9%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> == سایر منابع ==<br /> # رؤیت هلال با چشم مسلّح در دیدگاه آیت الله بهجت، یادداشت اینترنتی، بی‌نام، سایت مرکز تنظیم و نشر آثار آیت‌الله بهجت، ۱۴۰۲ش. [https://almabahes.bahjat.ir/رؤیه-الهلال-بالعین-المسلحه/ از اینجا ببینید]<br /> # رؤیة الهلال بالعین المسلّحة (استاد یزدی)، یادداشت اینترنتی، بی‌نام، سایت مرکز تنظیم و نشر آثار آیت‌الله بهجت، ۱۴۰۲ش. [https://almabahes.bahjat.ir/رؤیة-الهلال-بالعین-المسلّحة/ از اینجا ببینید]<br /> # تبیین فقهی عدم کفایت رؤیت هلال با چشم مسلح، [[ناصر مکارم شیرازی]]، [https://makarem.ir/main.aspx?lid=0&amp;typeinfo=4&amp;catid=6411&amp;pageindex=13&amp;mid=60699 گزارش سخنرانی را اینجا ببینید]<br /> # میزان در رؤیت هلال، [[جعفر سبحانی تبریزی]]، متن درس خارج در تاریخ ۸ خرداد ۱۳۹۲. [http://www.eshia.ir/feqh/archive/text/sobhani/feqh/91/920308/ متن درس‌گفتار را اینجا ببینید]. خبرگزاری رسمی حوزه گزارشی از این درس را با عنوان «بررسی فقهی رؤیت هلال از نگاه آیت الله العظمی سبحانی» به صورت مقاله گزارش کرده است. [https://www.hawzahnews.com/news/351920 مقاله را اینجا ببینید]<br /> # رؤية الهلال بالأجهزة الفلکیة (دراسة فقهیة)، فاضل الصفار، مرکز الأبحاث الفلکیة فی جامعة أهل البیت، کربلاء، ۱۴۳۹ق. [https://abu.edu.iq/sites/default/files/articles/falak1.pdf متن درس‌گفتار را اینجا ببینید]<br /> <br /> ==جستارهای وابسته==<br /> * [[اثبات هلال با محاسبات علمی (منابع مطالعاتی)]]<br /> * [[محاسبات نجومی (منابع مطالعاتی)]]<br /> <br /> [[رده:مدخل‌های ۱۴۰۰]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%85%D8%AC%D9%85%D9%88%D8%B9%D9%87_%D8%AF%D9%87_%D8%AC%D9%84%D8%AF%DB%8C_%C2%AB%D9%81%D9%82%D9%87_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%C2%BB&diff=68674 2026-07-12T12:02:54Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به فقه سیاسی (کتاب)</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[فقه سیاسی (کتاب)]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%B3%DB%8C%D8%AF%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=68663 2026-07-12T10:13:59Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به سید عباس موسویان</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[سید عباس موسویان]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B2%DB%8C_(%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA%DB%8C)&diff=68662 2026-07-12T10:13:52Z

<p>Mkhaghanif: /* فارسی */</p> <hr /> <div>{{منابع مطالعاتی}}<br /> [[سپرده‌های امتیازی]] از الگوهای جدید برای تجهیز منابع بانکی است. این نوع سپرده با نام‌های سپرده تعاونی یا چرخشی یا وام‌خواه نیز معروف است. در این نوع سپرده‌ها، مشتریان به هدف اخذ وام، در بانک سپرده گذاری می‌کنند و در مقابل امتیاز وام دریافت می‌کنند. بر اساس ابلاغ بانک مرکزی افتتاح هرگونه سپرده امتیازی ممنوع است؛ با این حال توسط برخی از بانک‌ها و مؤسسات اجرا می‌شود.<br /> <br /> پرسش‌هایی در این زمینه قابل طرح است. آیا سپرده امتیازی مشروع است؟ آیا با قرض به شرط قرض تفاوت دارد؟ با توجه به منع قانونی بانک مرکزی، وظیفه مکلفین چیست؟ خرید و فروش یا واگذاری امتیاز سپرده‌های امتیازی چه حکمی دارد؟ آیا صندوق‌های گردشی قرض‌الحسنه خانگی از مصادیق سپرده‌های امتیازی است؟<br /> <br /> نظر برخی فقها مانند [[سید علی سیستانی]] این است که امتیاز وام به عنوان داعی در قرض است و به همین جهت این نوع سپرده گذاری را جایز می‌دانند. اما برخی دیگر مانند [[سید موسی شبیری زنجانی]] در صورتی که از حیل ربا باشد، آن را جایز نمی‌دانند. <br /> <br /> == کتاب‌ها ==<br /> === فارسی ===<br /> # ربای قرضی در نظام بانکی جمهوری اسلامی ایران، مهدی خطیبی و مجید رضایی دوانی، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، ۱۴۰۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20235%20item&amp;p=1551304 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی و حقوقی صندوق‌های قرض‌الحسنه خانوادگی، م‍ح‍م‍دم‍ه‍دی ک‍ری‍م‍ی‌ن‍ی‍ا و علی اکبری، قم، انتشارات جلوه کمال‏‫، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%b5%d9%86%d8%af%d9%88%d9%82%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%82%d8%b1%d8%b6%d8%a7%d9%84%d8%ad/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> == مقاله‌ها ==<br /> === فارسی ===<br /> # بررسی مشروعیت شرط سپرده‌گذاری برای دریافت تسهیلات (امتیاز تسهیلات در ازای سپرده‌گذاری)، محمدجواد توکلی، ماهنامه معرفت، شماره ۲۸۱، اردیبهشت ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%85%d8%b4%d8%b1%d9%88%d8%b9%db%8c%d8%aa-%d8%b4%d8%b1%d8%b7-%d8%b3%d9%be%d8%b1%d8%af%d9%87%da%af%d8%b0%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%a8%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%af%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر] <br /> # موضوع‌شناسی فقهی صندوق‌های قرض‌الحسنه خانگی و مسائل فقهی مرتبط با آن مقاله، مهدی خطیبی، شماره ۲۸۱، ماهنامه معرفت، اردیبهشت ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d9%88%d8%b6%d9%88%d8%b9%d8%b4%d9%86%d8%a7%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%b5%d9%86%d8%af%d9%88%d9%82%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%82%d8%b1%d8%b6%d8%a7%d9%84%d8%ad/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # شناسایی و ارزیابی چالش‌های فقهی اقتصادی سپرده امتیازی در چارچوب نظام بانکداری بدون ربای جمهوری اسلامی ایران، رضا کریم وردنجانی و حسین حسن‌زاده و محمدحسین قوام و سید مهدی هاشمی‌فر، [[دوفصلنامه معرفت اقتصاد اسلامی]]، شماره ۲۲، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b4%d9%86%d8%a7%d8%b3%d8%a7%db%8c%db%8c-%d9%88-%d8%a7%d8%b1%d8%b2%db%8c%d8%a7%d8%a8%db%8c-%da%86%d8%a7%d9%84%d8%b4%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%a7%d9%82%d8%aa%d8%b5%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # سپرده تعاونی (امتیازی) به عنوان نسل دوم فعالیت‌های قرض‌الحسنه، حسین میثمی و [[سید عباس موسویان]]، [[فصلنامه اقتصاد اسلامی]]، شماره ۷۱، پاییز ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b3%d9%be%d8%b1%d8%af%d9%87-%d8%aa%d8%b9%d8%a7%d9%88%d9%86%db%8c-%d8%a7%d9%85%d8%aa%db%8c%d8%a7%d8%b2%db%8c-%d8%a8%d9%87-%d8%b9%d9%86%d9%88%d8%a7%d9%86-%d9%86%d8%b3%d9%84-%d8%af%d9%88%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی فقهی اخذ کارمزد و ارائه تسهیلات به شرط سپرده‌گذاری در صندوق‌های قرض‌الحسنه، فرشته ملاکریمی خوزانی، ویژه نامه بانکداری اسلامی، شهریور ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%a7%d8%ae%d8%b0-%da%a9%d8%a7%d8%b1%d9%85%d8%b2%d8%af-%d9%88-%d8%a7%d8%b1%d8%a7%d8%a6%d9%87-%d8%aa%d8%b3%d9%87%db%8c%d9%84%d8%a7%d8%aa-%d8%a8/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> == پایان‌نامه‌ها ==<br /> === فارسی ===<br /> # چالش‌های فقهی حقوقی اخذ وام از قرعه کشی‌های خانوادگی، علی رحیمی کمیرمی، کارشناسی ارشد، دانشکده حقوق قضایی، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%da%86%d8%a7%d9%84%d8%b4%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d8%ae%d8%b0-%d9%88%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d8%b2-%d9%82%d8%b1%d8%b9%d9%87-%da%a9%d8%b4/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ارائه الگوی عملیاتی صندوق‌های چرخشی و سپرده‌های امتیازی بر اساس فقه امامیه، روح اله قمری زاده، کارشناسی ارشد، دانشکده معارف اسلامی و مدیریت، دانشگاه امام صادق علیه السلام، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a7%d8%b1%d8%a7%d8%a6%d9%87-%d8%a7%d9%84%da%af%d9%88%db%8c-%d8%b9%d9%85%d9%84%db%8c%d8%a7%d8%aa%db%8c-%d8%b5%d9%86%d8%af%d9%88%d9%82%d9%87%d8%a7%db%8c-%da%86%d8%b1%d8%ae%d8%b4%db%8c-%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی فقهی الگوهای قرض الحسنه و شیوه‌های اجرایی آن از منظر فقه اهل بیت، محمدصالح جوهری، کارشناسی ارشد، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه تخصصی، جامعه المصطفی العالمیه، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%a7%d9%84%da%af%d9%88%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%82%d8%b1%d8%b6-%d8%a7%d9%84%d8%ad%d8%b3%d9%86%d9%87-%d9%88-%d8%b4%db%8c%d9%88%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> == سایر منابع ==<br /> # سپرده سرمایه‌گذاری به شرط تسهیلات (سپرده امتیازی)، [[مؤسسه فقه اقتصادی طیبات]]. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/%d8%b3%d9%be%d8%b1%d8%af%d9%87-%d8%b3%d8%b1%d9%85%d8%a7%db%8c%d9%87%da%af%d8%b0%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%a8%d9%87-%d8%b4%d8%b1%d8%b7-%d8%aa%d8%b3%d9%87%db%8c%d9%84%d8%a7%d8%aa-%d8%b3%d9%be/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # شرط سپرده در وام‌ قرض‌الحسنه، ربای حُکمی است، [[سید عباس موسویان]]، گفتگو با ایکنا، کد خبر ۱۵۱۰۲۳، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/%d8%b4%d8%b1%d8%b7-%d8%b3%d9%be%d8%b1%d8%af%d9%87-%d8%af%d8%b1-%d9%88%d8%a7%d9%85-%d9%82%d8%b1%d8%b6%d8%a7%d9%84%d8%ad%d8%b3%d9%86%d9%87%d8%8c-%d8%b1%d8%a8%d8%a7%db%8c-%d8%ad%d9%8f/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> [[رده:نقص منابع عربی]]<br /> [[رده:مدخل‌های ۱۴۰۱]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%BE%DB%8C%D8%B4%E2%80%8C%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4_%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%86_(%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA%DB%8C)&diff=68661 2026-07-12T10:13:10Z

<p>Mkhaghanif: /* فارسی */</p> <hr /> <div>{{منابع مطالعاتی}}<br /> [[پیش ‌فروش ساختمان|قرارداد پیش‌فروش ساختمان]] نوعی قرارداد جدید است که طبق آن پیش‌فروشنده(سازنده) تعهد می‌کند، ساختمانی را مطابق با اوصاف قرارداد و در مهلت معین شده، در مقابل ثمنی که به طور اقساط از پیش‌خریدار می‌گیرد، ساخته و به او تحویل دهد. این نوع قرارداد با رشد شهرنشینی و گرایش به آپارتمان‌نشینی و همچنین نیاز سازندگان مسکن به سرمایه و از طرف دیگر عدم توان پرداخت یکجای مبلغ مسکن از سوی خریداران به طور گسترده‌ای رواج یافته است. از آنجا که قبل از اجرایی شدن این طرح‌ها، مبیع هنوز وجود ندارد، با توجه به قاعده عدم مشروعیت فروش مال معدوم در فقه، ماهیت این نوع از قراردادها مورد اختلاف واقع شده است. فقها و حقوق‌دان‌ها برای شناخت ماهیت چنین قراردادی و تطبیق آن با اصول و قواعد مسلم فقهی و حقوقی، آن را بر اساس عقود مختلفی مورد بررسی قرار داده‌اند.<br /> <br /> قرارداد مذکور، در عین حال که با برخی از عقود فقهی و حقوقی، شباهت‌هایی دارد ولی دقیقاً منطبق با آنها نیست. قرارداد پیش‌فروش ساختمان شباهت‌هایی با عقد بیع سلم، عقد استصناع، عقد بیع معلق، تعهد به بیع، عقد نامعین (قرارداد خصوصی) دارد؛ ولی از برخی جهات با آنها، متفاوت است: به همین دلیل بسیاری از پژوهشگران فقهی و حقوقی ماهیت این قرارداد را مستقل از دیگر قراردادها دانسته‌اند و عده‌ای نیز آن را ذیل عناوین دیگری مانند بیع مال اعتباری، عقد اجاره به شرط تملیک و بیع سلف قرار داده‌اند.<br /> <br /> ==کتاب ها==<br /> === فارسی ===<br /> # قراردادهای ناقل معدوم در فقه امامیه، حقوق ایران و فرانسه: عقد بیع (بیع مال معین آینده، استصناع (قرارداد سفارش ساخت) ...، محمد ریاحی و محمدجعفری فشارکی، شهرکرد، انتشارات جهاد دانشگاهی استان چهارمحال و بختیاری، ۱۴۰۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%82%d8%b1%d8%a7%d8%b1%d8%af%d8%a7%d8%af%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%86%d8%a7%d9%82%d9%84-%d9%85%d8%b9%d8%af%d9%88%d9%85-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85%db%8c%d9%87%d8%8c-%d8%ad/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # قراردادهای پیش‌فروش ساختمان، احسان جوکار، تهران، زرنوشت، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/قراردادهای-پیشفروش-ساختمان-فایل-منب/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حقوق اموال غیرمنقول: ثبت اسناد و املاک، اجاره و پیش‌فروش ساختمان، جواد پیری و فائزه کاووسی، قم، کتاب طه، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20235%20item&amp;p=1637408 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی ماهیت قرارداد پیش‌فروش ساختمان، هما مقبل‌زاده، تهران، نشر ماهواره، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بررسی-ماهیت-قرارداد-پیشفروش-ساختمان/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # آثار و ماهیت قراردادهای پیش‌فروش و مشارکت ساخت در نظام حقوقی ایران، تهران، حسن عامری، دولت علم، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/آثار-و-ماهیت-قراردادهای-پیشفروش-و-مش/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ‏‫بررسی معاملات سلم با معاملات پیش‌فروش، اسماء پارسایی، نشر سنجش و دانش، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بررسی-معاملات-سلم-با-معاملات-پیشف/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی فقهی و حقوقی قرارداد پیش‌فروش ساختمان، فروزان علایی‌نوین و امیرمحمد علی‌خانی، قم، آستان مهر، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بررسی-فقهی-و-حقوقی-قرارداد-پیشفروش-س/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # زمان انتقال مالکیت در قراردادهای پیش‌فروش ساختمان، محمد صحرائی، تهران، نشر بهنامی، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/زمان-انتقال-مالکیت-در-قراردادهای-پیش/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تحلیل و آسیب‌شناسی قانون پیش‌فروش ساختمان، رضا باستانی‌نامقی و جواد پیری و امیرصادق رحمانی و محمدرضا محمدی، تهران، مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضاییه، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/تحلیل-و-آسیبشناسی-قانون-پیشفروش-سا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ماهیت، اوصاف و آثار قراردادهای پیش‌فروش ساختمان، نیما سکوتی، اردبیل، نشر سایه پرداز، ۱۳۹۷ش. کتاب در اصل، پایان‌نامه مؤلف با همین عنوان است. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/ماهیت،-اوصاف-و-آثار-قراردادهای-پیشفر/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی قرارداد پیش‌فروش در حقوق موضوعه ایران، وفا نریمان، جعفر جعفرزاده، آمل، نشر وارش وا‏‫‬، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بررسی-قرارداد-پیشفروش-در-حقوق-موضوعه/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # شرایط و آثار قراردادهای پیش فروش آپارتمان، فرهاد حق‌شناس، علمی کالج، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/شرایط-و-آثار-قراردادهای-پیش-فروش-آپارت/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نگاهی نو با تحلیلی فقهی و حقوقی قراردادهای پیش‌فروش ساختمان (بر مبنای قانون پیش‌فروش ساختمان، مصوب ۱۳۸۹ و آیین‌نامه اجرایی مصوب ۱۳۹۳)، سید ایمان موسوی، اهواز، مؤسسه فرهنگی آیات، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/نگاهی-نو-با-تحلیلی-فقهی-و-حقوقی-قرارداد/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # آپارتمان (بررسی فقهی و حقوقی)، جواد فخار طوسی، نشر مجد، ۱۳۹۴ش. در بخش اول کتاب پیش‌فروش مطرح می شود. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/آپارتمان-بررسی-فقهی-و-حقوقی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی و تحلیل قراردادهای پیش‌فروش و مشارکت ساختمان (در قوانین و مقررات موضوعه و رویه قضایی) بر اساس قانون و آیین‌نامه اجرای جدید با تجدید نظر و اصلاحات کلی و جزئی، عباس بشیری، بهروز میرزایی، محمد جهان تیغ، امیر آذربایجانی، عیسی شعبانی (زیارانی)، تهران، جنگل و جاودانه، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بررسی-و-تحلیل-قراردادهای-پیشفروش-و-م/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # فقه معاملات جدید، محمدعلی خادمی‌کوشا، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (ص)، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/فقه-معاملات-جدید/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # فقه معاملات جدید ۱ و ۲، مجید رضایی، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (ص)، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/فقه-معاملات-جدید-۱-و-۲-فایل-منبع-موجود-ن/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مطالعه تطبیقی قرارداد سفارش ساخت در فقه و حقوق، محمد صادقی، تهران، نشر خرسندی، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/مطالعه-تطبیقی-قرارداد-سفارش-ساخت-در-فق/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مبانی حقوقی پیش‌فروش ساختمان، محمدباقر شجاعیان، قرارگاه سازندگی نوح (ع)، ۱۳۹۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/مبانی-حقوقی-پیشفروش-ساختمان-فایل-من/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ===عربی===<br /> # حماية المشتري فی عقد بیع عقار تحت الإنشاء، يوسف سعدون محمد المعموری، منشورات الحلبی الحقوقیة، ۲۰۱۶م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/حماية-المشتري-فی-عقد-بیع-عقار-تحت-الإنش/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ضمانات عقد بیع المبانی قید الانشاء، سبیل جعفر حاجی عمر، دار وائل للطباعة و النشر و التوزيع، ۲۰۱۴م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/ضمانات-عقد-بیع-المبانی-قید-الانشاء-فای/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بيع العقارات تحت الإنشاء: دراسة مقارنة، لینا جمیل الحشیمی، المؤسسة الحدیثة للكتاب، لبنان، ۲۰۱۴م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/بيع-العقارات-تحت-الإنشاء-دراسة-مقارنة/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بیع العقار فی طور الإنجاز: دراسة علی ضوء القانون المغربی و المقارن، عبد الحفیظ مشماشی، الدار البیضاء، ۲۰۱۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/بیع-العقار-فی-طور-الإنجاز-دراسة-علی-ضوء/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # عقد بيع المبانی تحت الإنشاء - دراسة قانونية مقارنة، علاء حسین علی، منشورات زین الحقوقیة، ۲۰۱۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/عقد-بيع-المبانی-تحت-الإنشاء-دراسة-قانو/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بیع العقار فی طور الإنجاز، محمد أحمد بونبات، مطبعة و الوراقة الوطنیة مراکش، ۲۰۰۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_243_item&amp;p=1230633 کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # قراءات فقهیة معاصرة، سید محمود شاهرودی، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى، ۱۴۲۳ق. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/قراءات-فقهیة-معاصرة-ج1-فایل-منبع-موجود/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بحوث فی فقه المعاملات المالیة المعاصرة، محیی الدین علی القره داغی، دارالبشائر الاسلامیة، بی‌تا، [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_243_item&amp;p=1230826 کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بيع المبانی تحت الإنشاء (دراسة مقارنة فی القانون المصری و الكویتی و الفرنسی)، محمد المرسی زهره، دار‌الکتاب الحدیث، الکویت، بی‌تا. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_243_item&amp;p=1230920 کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ==مقاله ها==<br /> === فارسی ===<br /> # امکان‌سنجی پیش‌فروش پروژه توسط بانی در اوراق سفارش ساخت، حنظله فندرسکی، [[فصلنامه اقتصاد اسلامی]]، شماره ۸۸، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d9%85%da%a9%d8%a7%d9%86-%d8%b3%d9%86%d8%ac%db%8c-%d9%be%db%8c%d8%b4-%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4-%d9%be%d8%b1%d9%88%da%98%d9%87-%d8%aa%d9%88%d8%b3%d8%b7-%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%a7/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # امکان سنجش ماهیت فقهی قرارداد پیش‌فروش آپارتمان با بیع سلف، اکبر نجم و [[سید عباس موسویان|سیدعباس موسویان]] و [[محمدعلی خادمی کوشا]]، [[فصلنامه حقوق اسلامی]]، دوره ۱۸، شماره ۷۱، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/امکان-سنجش-ماهیت-فقهی-قرارداد-پیشفرو/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # آیین و قواعد داوری منبعث از فقه در قرارداد پیش‌فروش ساختمان، فرشید عارفی و افتخار دانش‌پور و پژمان پیروزی، [[فصلنامه فقه و مبانی حقوق اسلامی]]، دوره ۱۴، شماره ۱، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a2%db%8c%db%8c%d9%86-%d9%88-%d9%82%d9%88%d8%a7%d8%b9%d8%af-%d8%af%d8%a7%d9%88%d8%b1%db%8c-%d9%85%d9%86%d8%a8%d8%b9%d8%ab-%d8%a7%d8%b2-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%af%d8%b1-%d9%82%d8%b1%d8%a7%d8%b1%d8%af/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # قرارداد پیش‌فروش آپارتمان در نظام حقوقی ایران الزامات و بایسته‌ها، سمیه داور پناه بردر و حسین رحمانی، [[ماهنامه پژوهش و مطالعات علوم اسلامی]]، شماره ۳۴، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/قرارداد-پیشفروش-آپارتمان-در-نظام-حقو/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # پیش‌فروش ساختمان به مثابه بیع مال معین اعتباری، اردشیر داسمه، حسین داودی بیرق و سحر کریمی، فصلنامه علمی دانشنامه‌های حقوقی، دوره ۵، شماره ۱۴، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/پیشفروش-ساختمان-به-مثابه-بیع-مال-معی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مقایسه قرارداد پیش‌فروش ساختمان با نهادهای مشابه و تشخیص ماهیت آن، محمدحسین تقی‌پور درزی نقیبی، حمید ابهری، [[فصلنامه حقوق اسلامی]]، شماره ۶۸، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/مقایسه-قرارداد-پیشفروش-ساختمان-با-نه/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بازپژوهی عین معین و کلی و کارکرد آن در تصحیح قراردادهای پیش فروش ساختمان، علی دیلمی معزی و مهدی نوروزی، [[فصلنامه فقه]]، شماره ۴، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بازپژوهی-عین-معین-و-کلی-و-کارکرد-آن-در-ت/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تعهدات پیش‌خریدار و پیش‌فروشنده بر اساس قانون پیش‌فروش ساختمان و انطباق با فقه و حقوق، روح‌الله آهنگران، [[فصلنامه مطالعات حقوق]]، دوره جدید، شماره ۹، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/تعهدات-پیشخریدار-و-پیشفروشنده-بر-ا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی و تحلیلی بر قواعد حقوقی حاکم بر پیش فروش ساختمان در فقه و حقوق ایران، محمدقاسم الوانچی و موسی ظهرابی کیش و محمدباقر عامری‌نیا، [[فصلنامه مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه]]، دوره ۶، شماره ۴، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بررسی-و-تحلیلی-بر-قواعد-حقوقی-حاکم-بر-پی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # جایگاه حقوقی قراردادهای پیش‌فروش ساختمان در رویه قضایی، بهنام اسدی، فصلنامه پژوهش‌های حقوقی قانون‌یار، دوره اول، شماره ۴، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/جایگاه-حقوقی-قراردادهای-پیشفروش-ساخ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # جستاری در نظریات مطرح در باب ماهیت قرارداد پیش‌فروش ساختمان با تأملی بر قانون پیش‌فروش ساختمان مصوب ۱۳۸۹، گودرز افتخار جهرمی و هیوا عبدالکریمی، فصلنامه تحقیقات حقوقی، شماره ۸۱، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/جستاری-در-نظریات-مطرح-در-باب-ماهیت-قرار/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تأملی بر ماهیت و انتقال مالکیت در قرارداد پیش فروش آپارتمان، حمیدرضا ناظمی هرندی، فصلنامه آراء، شماره ۶، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/تأملی-بر-ماهیت-و-انتقال-مالکیت-در-قرارد/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تحلیل حقوقی قرارداد پیش‌فروش آپارتمان با تأملی بر انتقال مالکیت در بیع مال آینده، عادل خوشنوا، [[فصلنامه فقه حقوق و علوم جزا]]، شماره ۲، جلد ۱، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/تحلیل-حقوقی-قرارداد-پیشفروش-آپارتما/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ماهیت و اوصاف قرارداد پیش‌فروش ساختمان، جواد حسین‌زاده و نیما سکوتی، [[فصلنامه تعالی حقوق]]، شماره ۱۷، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/ماهیت-و-اوصاف-قرارداد-پیشفروش-ساختما/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ضمانت اجراهای نقض مقررات ماهوی قانون پیش‌فروش ساختمان، جلیل قنواتی و نیما سکوتی و جواد حسین‌زاده، فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی، شماره ۷۱، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/ضمانت-اجراهای-نقض-مقررات-ماهوی-قانون-پ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تبیین ماهیت حقوقی قرارداد پیش‌فروش ساختمان، سید محمدصادق طباطبائی و عباس کیانی، فصلنامه حقوقی دادگستری، شماره ۸۵، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/تبیین-ماهیت-حقوقی-قرارداد-پیشفروش-سا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حقوق پیش‌فروشنده در قانون پیش‌فروش ساختمان و مقایسة آن با حقوق بایع در قانون مدنی، حمید ابهری و محمد حسین تقی‌پور درزی نقیبی، فصلنامه حقوق خصوصی، دوره ۱۱، شماره ۱، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d9%be%db%8c%d8%b4-%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4%d9%86%d8%af%d9%87-%d8%af%d8%b1-%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86-%d9%be%db%8c%d8%b4-%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4-%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # قرارداد پیش فروش ساختمان در قانون پیش فروش ساختمان (مصوب ۱۳۸۹)، عباسعلی دارویی، فصلنامه مطالعات حقوق خصوصی، دوره ۴۲، شماره ۲، ۱۳۹۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%82%d8%b1%d8%a7%d8%b1%d8%af%d8%a7%d8%af-%d9%be%db%8c%d8%b4-%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4-%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86-%d9%be%db%8c%d8%b4-%d9%81/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # زمان انتقال مالکیت در قانون پیش فروش ساختمان مصوب سال ۱۳۸۹، سام محمدی و سیدحسن حسینی مقدم، فصلنامه حقوق خصوصی، دوره ۹، شماره ۲، ۱۳۹۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b2%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d9%82%d8%a7%d9%84-%d9%85%d8%a7%d9%84%da%a9%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86-%d9%be%db%8c%d8%b4%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی امکان تبیین قرارداد پیش فروش آپارتمان در قالب عقد صلح و بیع سلم، علی غریبه و ناصر مسعودی، [[فصلنامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی]]، شماره ۲۳، ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بررسی-امکان-تبیین-قرارداد-پیش-فروش-آپا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تحلیل فقهی و حقوقی قرارداد پیش‌فروش آپارتمان با تأملی بر انواع بیع، علی غریبه و ناصر مسعودی، فصلنامه مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، شماره ۲، ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/تحلیل-فقهی-و-حقوقی-قرارداد-پیشفروش-آ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # قرارداد پیش‌فروش آپارتمان، عقد استصناع یا قرارداد خصوصی موضوع ماده ۱۰ قانون مدنی، ناصر مسعودی و علی غریبه و حسن پاشازاده و رحیم وکیل‌زاده، [[فصلنامه فقه و مبانی حقوق اسلامی]]، شماره ۴، ۱۳۸۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/قرارداد-پیشفروش-آپارتمان،-عقد-استصن/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ماهیت قرارداد پیش‌فروش ساختمان در حقوق ایران و فقه امامیه، مصطفی سعادت مصطفوی و علی‌اصغر رحیمی، [[فصلنامه پژوهشنامه حقوق اسلامی]]، شماره ۳۱، ۱۳۸۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/ماهیت-قرارداد-پیشفروش-ساختمان-در-حقو/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # توصیف حقوقی قرارداد فروش آپارتمان ساخته نشده، علی‌رضا دارایی، فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی، شماره ۴۶ و ۴۷، ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/توصیف-حقوقی-قرارداد-فروش-آپارتمان-ساخ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ماهیت حقوقی پیش‌فروش آپارتمان و راهکارهای ثبت رسمی آن، فیروز احمدی و هنگامه غضنفری، فصلنامه پژوهش‌های حقوقی، شماره ۱۴، ۱۳۸۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/ماهیت-حقوقی-پیشفروش-آپارتمان-و-راهکا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی فقهی حقوقی قرارداد پیش فروش آپارتمان، علی‌اکبر ایزدی‌فرد و حسین کاویار، فصلنامه حقوق اسلامی، شماره ۱۸، ۱۳۸۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بررسی-فقهی-حقوقی-قرارداد-پیش-فروش-آپار/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ماهیت حقوقی قرارداد پیش فروش آپارتمان، علی اصغرزاده، دوفصلنامه علامه، دوره اول، شماره ۶ و ۷، ۱۳۸۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بررسی-فقهی-حقوقی-قرارداد-پیش-فروش-آپار/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ===عربی===<br /> # عقد البیع الابتدائی للعقار فی طور الإنجاز بین القانون و الاجتهاد القضائی، جهاد أمة الرحمن خديد، مجلة المهن القانونية والقضائية، مجلد ۵، شماره ۶، ۲۰۲۲م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%b9%d9%82%d8%af-%d8%a7%d9%84%d8%a8%db%8c%d8%b9-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%a8%d8%aa%d8%af%d8%a7%d8%a6%db%8c-%d9%84%d9%84%d8%b9%d9%82%d8%a7%d8%b1-%d9%81%db%8c-%d8%b7%d9%88%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d9%86/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # ماهية عقد بيع العقار تحت الإنشاء وطبيعتة، عبدالإله المشهدانى، مجلة البحوث القانونية و الاقتصادیة (المنصورة، مصر)، شماره ۷۶، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1731132 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید] <br /> # الإعلان عن مشروع بیع المبانی تحت الانشاء كأحد ضمانات المشتری قبل التعاقد، هایل عوض سحیمان الحجایا، المجلة القانونیة، جامعة القاهرة، مجلد ۹، شماره ۱۳، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/الإعلان-عن-مشروع-بیع-المبانی-تحت-الانش/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الإتفاق التمهیدی لعقد بیع الوحدات السكنیة تحت الإنشاء، سلوى عبدالعزيز شعبان الصياد، مجلة البحوث القانونیة و الاقتصادیة، جامعة المنوفیة، كلیة الحقوق، شماره ۵۳، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/الإتفاق-التمهیدی-لعقد-بیع-الوحدات-الس/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الآلیات القضائیة المخولة للمشتری من اجل الزام المرقی العقاری بالسعی فی تحریر عقد البیع علی التصامیم، سكفال عبد الجلیل و دلال جلول، نظرة على القانون الاجتماعی، مجلد ۱۱، شماره ۲، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/الآلیات-القضائیة-المخولة-للمشتری-من-ا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الطبيعة القانونية لعقد حجز الوحدات العقارية قيد الإنشاء (دراسة مقارنة)، عقيل سرحان محمد و تبارك ثابت حسن، مجلة القادسیة للقانون و العلوم السیاسیة، مجلد ۱۲، شماره ۲، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/الطبیعة-القانونیة-لعقد-حجز-الوحدات-ال/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الطبيعة القانونية للعقد الابتدائی و أثره كضمانة للبائع و المشتری فی عقد بيع الشقق و المبانی قيد الإنشاء، إيمان عبدالفتاح عودة العلی، المجلة القانونية، جامعة القاهرة، مجلد ۱۰، شماره ۴، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/الطبیعة-القانونیة-للعقد-الابتدائی-و-أ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الطبيعة القانونية لعقد بيع الشقق والمباني قيد الإنشاء دراسة مقارنة بين القانون الأردني والقانون المصري، إيمان عبد الفتاح عوده العلي و عبد الهادي فوزي العوضي، المجلة القانونية (جامعة القاهرة)، مجلد ۱۰، شماره ۳، ۲۰۲۱م. [https://jlaw.journals.ekb.eg/article_206938_f2d33cd3204d8cd469b6632d3260d383.pdf مقاله را از اینجا بخوانید]<br /> # الأحكام المستحدثة لتنظیم عقد البیع علی التصامیم فی القانون 11-04، خواثرة سامیة، المجلة بحوث، مجلد ۱۴، شماره ۱، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/الأحکام-المستحدثة-لتنظیم-عقد-البیع-عل/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # موقف الفقه الإسلامی من عقد بیع العقار على التصامیم فی القانون الجزائری، فغرور رابح، مجلة البحوث العلمیة و الدراسات الإسلامیة، مجلد ۱۱، شماره ۵، ۲۰۱۹م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/موقف-الفقه-الإسلامی-من-عقد-بیع-العقار-ع/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # إشكالات عملیة حول عقد البیع بناء علی التصامیم، جمال بوشنافة، مجلة الدراسات القانونیة و السیاسیة، مجلد ۵، شماره ۱، ۲۰۱۹م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/إشکالات-عملیة-حول-عقد-البیع-بناء-علی-ال/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # التنفیذ العینی للالتزام بنقل الملكیة فی عقد بیع العقار على التصامیم، یوسف لونی، المجلة النقدیة للقانون و العلوم السیاسیة، مجلد ۱۳، شماره ۱، ۲۰۱۸م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/التنفیذ-العینی-للالتزام-بنقل-الملکیة/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حمایة المستهلك فی عقد بیع العقار على التصامیم، كنزة مخناش، مجلة البحوث فی العقود و قانون الأعمال، مجلد ۳، شماره ۲، ۲۰۱۸م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/حمایة-المستهلک-فی-عقد-بیع-العقار-على-ال/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # التأصیل القانونی لعقد بیع العقار تحت الإنشاء: &quot; دراسة مقارنة &quot;، مونة مقلاتی، مجلة الحقوق والعلوم الانسانیة، مجلد ۱۰، شماره ۲، ۲۰۱۷م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/التأصیل-القانونی-لعقد-بیع-العقار-تحت-ا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # عقد البیع بناء على التصامیم، جهیدة أعجیری، مجلة المفکر، شماره ۱۵، ۲۰۱۷م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/عقد-البیع-بناء-على-التصامیم/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # إعادة التوازن العقدی فی عقد البیع علی التصامیم دراسة تحلیلیة علی ضوء قانون الترقیة العقاریة الجزائری، عواطف زرارة، المجلة الجزائریة للعلوم القانونیة و السیاسیة، مجلد ۵۴، شماره ۴، ۲۰۱۷م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/إعادة-التوازن-العقدی-فی-عقد-البیع-علی-ا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # خصائص عقد بیع العقار بناء علی التصامیم، شعبان عیاشی، مجلة العلوم الإنسانیة، شماره ۴۸، ۲۰۱۷م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/خصائص-عقد-بیع-العقار-بناء-علی-التصامیم/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # إشكالیات عقد البیع علی التصامیم فی ضوء القانون الجزائری، حساين محمد، القانون العقاری و البیئة، مجلد ۴، شماره ۲، ۲۰۱۶م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/إشکالیات-عقد-البیع-علی-التصامیم-فی-ضوء/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الحمایة القانونیة للمشتری فی عقد البیع علی التصامیم، محمد أمین دبار، الحوار المتوسطی، الجزایر، مجلد ۷، شماره ۲، ۲۰۱۶م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/الحمایة-القانونیة-للمشتری-فی-عقد-البی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حكم بیع الوحدات السكنیة بناء علی التصامیم الورقیة، عبدالرحمن محمد سلیم بلیق، مجلة الدراسات الإسلامیة و البحوث الأكادیمیة، جامعة القاهرة، شماره ۶۶، ۲۰۱۶م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%ad%da%a9%d9%85-%d8%a8%db%8c%d8%b9-%d8%a7%d9%84%d9%88%d8%ad%d8%af%d8%a7%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d8%b3%da%a9%d9%86%db%8c%d8%a9-%d8%a8%d9%86%d8%a7%d8%a1-%d8%b9%d9%84%db%8c-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b5%d8%a7/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # خصوصیة عقد بیع العقار على التصامیم عن عقد البیع العادی، عز الدين زویة، مجلة الحقوق و الحريات، مجلد ۱، شماره ۱، ۲۰۱۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%ae%d8%b5%d9%88%d8%b5%db%8c%d8%a9-%d8%b9%d9%82%d8%af-%d8%a8%db%8c%d8%b9-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%82%d8%a7%d8%b1-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b5%d8%a7%d9%85%db%8c%d9%85-%d8%b9%d9%86-%d8%b9/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # ضمانات المشتری فی عقد البیع بناء علی التصامیم، سامیة بلجراف، مجلة الحقوق و الحريات، مجلد ۱، شماره ۱، ۲۰۱۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/ضمانات-المشتری-فی-عقد-البیع-بناء-علی-ال/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # إنشاء عقد البیع علی التصامیم و ضماناته، سی یوسف زاهية حورية، مجلة الحقوق و الحریات، مجلد ۱، شماره ۱، ۲۰۱۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/إنشاء-عقد-البیع-علی-التصامیم-و-ضماناته/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مظاهر حمایة المستهلك فی بیع العقار فی طور الانجاز، أيوب عبد الرزاق، منشورات مجلة القضاء المدنی - سلسلة دراسات و أبحاث، شماره ۵، ۲۰۱۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/مظاهر-حمایة-المستهلک-فی-بیع-العقار-فی-ط/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الطبیعة القانونیة لعقد بیع العقار بناء علی التصامیم، عیاشی شعبان، مجلة علوم الإنسانیة، شماره ۳۷، ۲۰۱۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/الطبیعة-القانونیة-لعقد-بیع-العقار-بنا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مفهوم بیع العقار علی الخریطة و تكییفه القانوني: دراسة مقارنة، ضحی محمد سعید عبدالله النعیمی، مجلة الشريعة و القانون، جامعة الإمارات العربية المتحدة، مجلد ۲۶، شماره ۴۹، ۲۰۱۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/مفهوم-بیع-العقار-علی-الخریطة-و-تکییفه-ا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # العقد التمهیدی كأحد ضمانات البائع فی عقد بیع المبانی قید الإنشاء، ياسر باسم ذنون، سبيل حاجي جعفر عمر، مجلة جامعة تكريت للعلوم القانونية و السياسية، مجلد ۳، شماره ۱۲، ۲۰۱۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/العقد-التمهیدی-کأحد-ضمانات-البائع-فی-ع/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ==پایان‌نامه ها==<br /> === فارسی ===<br /> # تبیین ماهیت و حکم قراردادهای پیمانکاری صنعت ساختمان براساس آموزه‌های فقه مذاهب اربعه، علیرضا مهدوی، کارشناسی ارشد، دانشگاه کردستان، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/تبیین-ماهیت-و-حکم-قراردادهای-پیمانکار/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ماهیت قرارداد سلف در مورد پیش فروش ساختمان از دیدگاه مذاهب و حقوق ایران، محسن محمدی‌نیا، کارشناسی ارشد، دانشکده فقه و حقوق، دانشگاه مذاهب اسلامی، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%a7%d9%87%db%8c%d8%aa-%d9%82%d8%b1%d8%a7%d8%b1%d8%af%d8%a7%d8%af-%d8%b3%d9%84%d9%81-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%88%d8%b1%d8%af-%d9%be%db%8c%d8%b4-%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4-%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # ماهیت و آثار قرارداد پیش فروش ساختمان با رویکرد قضائی، محمدجواد اکرمی ابرقوئی، کارشناسی ارشد، دانشکده ثبت و مدیریت قضایی، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%a7%d9%87%db%8c%d8%aa-%d9%88-%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d9%82%d8%b1%d8%a7%d8%b1%d8%af%d8%a7%d8%af-%d9%be%db%8c%d8%b4-%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4-%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%a8/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # شرایط، موانع و آثار انتقال قراردادهای پیش فروش ساختمان، علی عبدی، کارشناسی ارشد، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهر قدس، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%b4%d8%b1%d8%a7%db%8c%d8%b7%d8%8c-%d9%85%d9%88%d8%a7%d9%86%d8%b9-%d9%88-%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d9%82%d8%a7%d9%84-%d9%82%d8%b1%d8%a7%d8%b1%d8%af%d8%a7%d8%af%d9%87%d8%a7%db%8c/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # ارزش حقوقی تعهد رسمی برای انتقال در قراردادهای پیش‌فروش واحدهای ساختمانی، زینب میرزاخانی، کارشناسی ارشد، مؤسسه آموزش عالی طلوع مهر، گروه حقوق، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/ارزش-حقوقی-تعهد-رسمی-برای-انتقال-در-قرا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی تأثیر تقلب در وضعیت حقوقی قراردادهای پیش‌فروش ساختمان و مقایسه آن با قراردادهای دیگر، رسول صفری، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد ملارد، دانشکده علوم انسانی، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-تأثیر-تقلب-در-وضعیت-حقوقی-قراردا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی تطبیقی تعهدات طرفین قرارداد در قانون پیش‌فروش ساختمان و قانون مدنی، الهام آهنی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندر انزلی، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-تطبیقی-تعهدات-طرفین-قرارداد-در-ق/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اختلافات طرفین در قراردادهای پیش‌فروش ساختمان با نگاهی نقادانه به قانون پیش‌فروش ساختمان، اردشیر داس مه، کارشناسی ارشد، دانشگاه خوارزمی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/اختلافات-طرفین-در-قراردادهای-پیشفرو/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مبانی حاکم بر شرایط و آثار قراردادهای پیش‌فروش ساختمان، سید علی موسوی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق، گروه حقوق، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/مبانی-حاکم-بر-شرایط-و-آثار-قراردادهای-پ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اثر فسخ در پیش فروش ساختمان‌ها و آپارتمان‌ها از منظر حقوق خصوصی و فقه امامیه اسلامی، فاطمه ترجانی، کارشناسی ارشد، گروه حقوق، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بهشهر، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a7%d8%ab%d8%b1-%d9%81%d8%b3%d8%ae-%d8%af%d8%b1-%d9%be%db%8c%d8%b4-%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4-%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d9%87%d8%a7-%d9%88-%d8%a2%d9%be%d8%a7%d8%b1%d8%aa%d9%85%d8%a7/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # انحلال قرارداد پیش فروش ساختمان با رویکردی به قانون پیش فروش ساختمان (مصوب ۱۳۸۹)، ولی‌الله مهرابی، کارشناسی ارشد، دانشکده حقوق، دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a7%d9%86%d8%ad%d9%84%d8%a7%d9%84-%d9%82%d8%b1%d8%a7%d8%b1%d8%af%d8%a7%d8%af-%d9%be%db%8c%d8%b4-%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4-%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%a8%d8%a7-%d8%b1%d9%88%db%8c/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # وضعیت حقوقی رهن در قراردادهای پیش‌فروش ساختمان، ابراهیم یوسف‌زاده بالاگفشه، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندر انزلی، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/وضعیت-حقوقی-رهن-در-قراردادهای-پیشفرو/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی احکام و آثار حقوقی رهن در قرارداد پیش‌فروش در حقوق ایران، مهدی احمدی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندرعباس، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-احکام-و-آثار-حقوقی-رهن-در-قرارداد/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اختلاف متعاملین در مبیع در حقوق ایران با تأکید بر قانون پیش‌فروش ساختمان‌ها، زهرا عباسیان، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/اختلاف-متعاملین-در-مبیع-در-حقوق-ایران-ب/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نظام حقوقی حاکم بر قراردادهای مشارکت در ساخت آپارتمان، حمیرا دهقانی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/نظام-حقوقی-حاکم-بر-قراردادهای-مشارکت-د/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # چالش‌های قرارداد مشارکت در ساخت و ارائه راهکارهای آن، مینا سلیم رفتار، کارشناسی ارشد، پردیس بین‌المللی کیش، دانشگاه تهران، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/چالشهای-قرارداد-مشارکت-در-ساخت-و-ارا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # چالش‌های حقوقی قراردادهای پیش‌فروش آپارتمان، حمید شهیادی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تفت، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/چالشهای-حقوقی-قراردادهای-پیشفروش/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # وضعیت حقوقی معاملات معارض با قراردادهای پیش‌فروش املاک، امیرحسین ناظمی معزآبادی، کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید باهنر کرمان، دانشکده حقوق و الهیات، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/وضعیت-حقوقی-معاملات-معارض-با-قرارداده-2/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مطالعه تطبیقی و کاربردی پیش فروش آپارتمان در حقوق ایران و انگلیس، لیلا امیدی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/مطالعه-تطبیقی-و-کاربردی-پیش-فروش-آپارت/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی تفاوت نقش پرداخت ثمن در قانون مدنی و قانون پیش‌فروش آپارتمان، محدثه زارع صلاحی، دانشگاه شمال، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-تفاوت-نقش-پرداخت-ثمن-در-قانون-مدن/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی فقهی حقوقی قانون پیش فروش ساختمان مصوب (۱۳۸۹) و آثار آن در نظام حقوقی ایران، ابوالفضل سلیمانی، کارشناسی ارشد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، مجتمع دانشگاهی ولیعصر (عج)، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86-%d9%be%db%8c%d8%b4-%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4-%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی تعهدات خریدار و فروشنده در عقد پیش‌فروش ساختمان، سید جواد جمالی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد ساری، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-تعهدات-خریدار-و-فروشنده-در-عقد-پی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حمایت از طرف ضعیف قرارداد در قراردادهای پیش فروش آپارتمان، مریم شکیبایی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد گرمی، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/حمایت-از-طرف-ضعیف-قرارداد-در-قراردادها/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # وضعیت حقوقی معاملات معارض با قراردادهای پیش‌فروش آپارتمان، سید محمدصادق حسینی کالجی، کارشناسی ارشد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه علامه محدث نوری، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/وضعیت-حقوقی-معاملات-معارض-با-قرارداده/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی قانون پیش‌فروش ساختمان‌ها و آثار و احکام آن، بهروز سپهر، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شاهرود، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-قانون-پیشفروش-ساختمانها-و-آث/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تحلیل حقوقی قراردادهای پیش‌فروش ساختمان و آثار آن، سید ایمان موسوی، کارشناسی ارشد، دانشگاه شاهد، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۴ش. کتابی در همین موضوع از نویسنده چاپ شده است. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/تحلیل-حقوقی-قراردادهای-پیشفروش-ساخت/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی جایگاه قرارداد پیش‌فروش آپارتمان در نظام حقوقی ایران، احمد شکری شیخی، کارشناسی ارشد، دانشگاه ارومیه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-جایگاه-قرارداد-پیشفروش-آپارتم/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # قرارداد پیش‌فروش ساختمان در حقوق ایران و مطالعه تطبیقی آن با حقوق فرانسه، سید سعید مرتضوی هشجین، کارشناسی ارشد، دانشگاه خوارزمی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/قرارداد-پیشفروش-ساختمان-در-حقوق-ایرا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بیع مال آینده با تأکید بر پیش‌فروش آپارتمان در حقوق ایران، افشانه عطار، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت، پژوهشکده علوم، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بیع-مال-آینده-با-تأکید-بر-پیشفروش-آپا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # آثار حقوقی قول‌نامه و مبایعه‌نامه در پیش‌فروش آپارتمان‌ها با تکیه بر قانون جدید، چنور ایرانپور، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهر قدس، دانشکده حقوق، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d9%82%d9%88%d9%84%d9%86%d8%a7%d9%85%d9%87-%d9%88-%d9%85%d8%a8%d8%a7%db%8c%d8%b9%d9%87%d9%86%d8%a7%d9%85%d9%87-%d8%af%d8%b1/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # انتقال مالکیت مورد معامله در قانون پیش‌فروش ساختمان و مقایسه آن با عقد بیع در قانون مدنی، یونس علی‌زاده مسگر، کارشناسی ارشد، دانشگاه مازندران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/انتقال-مالکیت-مورد-معامله-در-قانون-پیش/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی شرایط صحت عقد در قراردادهای پیش‌فروش آپارتمان، طیبه پهلوان، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات شاهرود، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%b4%d8%b1%d8%a7%db%8c%d8%b7-%d8%b5%d8%ad%d8%aa-%d8%b9%d9%82%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d9%82%d8%b1%d8%a7%d8%b1%d8%af%d8%a7%d8%af%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%be%db%8c%d8%b4-%d9%81/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # الگوی مطلوب قرارداد مشارکت در ساخت در نظام حقوقی ایران، مجید علی‌زاده، کارشناسی ارشد، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهر قدس، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/الگوی-مطلوب-قرارداد-مشارکت-در-ساخت-در-ن/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تحلیل رویکرد قانون پیش‌فروش آپارتمان، صلاح محمودی، کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، پردیس فارابی - دانشکده حقوق، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/تحلیل-رویکرد-قانون-پیشفروش-آپارتمان/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی قانون پیش‌فروش ساختمان و مقایسه احکام آن با احکام بیع در قانون مدنی، مهناز مهوری، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشکده علوم انسانی و حقوق، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-قانون-پیشفروش-ساختمان-و-مقایسه/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مبانی فقهی- حقوقی حمایت ازطرف ضعیف قرارداد درقانون پیش فروش ساختمان مصوب ۱۳۸۹، بابک سالارآبادی، کارشناسی ارشد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%ad%d9%85%d8%a7%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b2%d8%b7%d8%b1%d9%81-%d8%b6%d8%b9%db%8c%d9%81-%d9%82%d8%b1%d8%a7%d8%b1/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # ماهیت حقوقی و آثار قرارداد ساخت و مقایسهٔ آن با عقد استصناع، عصمت منادی‌فرد، کارشناسی ارشد، دانشگاه شاهد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/ماهیت-حقوقی-و-آثار-قرارداد-ساخت-و-مقایس/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نقد و بررسی قانون پیش‌فروش ساختمان، عباس وثوقی‌راد، کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان تهران، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/نقد-و-بررسی-قانون-پیشفروش-ساختمان/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ماهیت حقوقی و احکام قراردادهای پیش‌فروش ساختمان، مریم مجیدیان، کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید باهنر کرمان، دانشکده حقوق و الهیات، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/ماهیت-حقوقی-و-احکام-قراردادهای-پیشفر/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # قراردادهای پیش‌فروش ساختمان با توجه به قانون مصوب ۱۳۸۹، فاطمه چمک، کارشناسی ارشد، دانشگاه بوعلی سینا، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/قراردادهای-پیشفروش-ساختمان-با-توجه-ب/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حقوق و تعهدات خریدار و فروشنده ناشی از قراردادهای پیش‌فروش ساختمان، اکبر آقالر، کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/حقوق-و-تعهدات-خریدار-و-فروشنده-ناشی-از-ق/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # آثار حقوقی قرارداد پیش‌فروش آپارتمان، رضا نادری، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد زنجان، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/آثار-حقوقی-قرارداد-پیشفروش-آپارتمان/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حقوق و تعهدات پیش خریدار بر اساس قانون پیش فروش ساختمان و مقایسه آن با قانون مدنی، مریم رضوانی ثانی، کارشناسی ارشد، دانشگاه مازندران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/حقوق-و-تعهدات-پیش-خریدار-بر-اساس-قانون-پ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی تحولات قانونی در زمینه پیش‌فروش ساختمان براساس قانون پیش‌فروش، روناک معظمی گودرزی، کارشناسی ارشد، دانشگاه گیلان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-تحولات-قانونی-در-زمینه-پیشفروش/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ماهیت، اوصاف و آثار قراردادهای پیش فروش ساختمان، نیما سکوتی علی بابالو، کارشناسی ارشد، دانشگاه علم و فرهنگ تهران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۰ش. این پایان‌نامه با همین عنوان در سال ۱۳۹۷ش به چاپ رسیده است. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/ماهیت،-اوصاف-و-آثار-قراردادهای-پیش-فرو/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ماهیت و آثار حقوقی قرارداد پیش‌فروش آپارتمان، محمود عربشاهی، کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی، ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/ماهیت-و-آثار-حقوقی-قرارداد-پیشفروش-آ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # قرارداد ساخت و انتقال آپارتمان، حسین حمدی، کارشناسی ارشد، دانشگاه کاشان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/قرارداد-ساخت-و-انتقال-آپارتمان/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # وضعیت حقوقی قرارداد پیش فروش آپارتمان، حسن علیزاده، کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ۱۳۸۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/وضعیت-حقوقی-قرارداد-پیش-فروش-آپارتمان/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر] پایان‌نامه در سال ۱۳۸۴ به طبع رسیده است.<br /> # مفهوم و ماهیت حقوقی قرارداد پیش‌فروش آپارتمان، مژگان محمدی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی (تهران مرکزی)، ۱۳۸۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/مفهوم-و-ماهیت-حقوقی-قرارداد-پیشفروش/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ماهیت حقوقی پیش‌فروش آپارتمان‌ها، حیدرعلی نصراصفهانی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد خوراسگان، ۱۳۷۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%a7%d9%87%db%8c%d8%aa-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d9%be%db%8c%d8%b4-%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4-%d8%a2%d9%be%d8%a7%d8%b1%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d9%87%d8%a7-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> <br /> ===عربی===<br /> # إلتزمات البائع و المشتري على عقد بيع عقار على التصاميم، مرجان مريم إيناس، کارشناسی ارشد، جامعة عبد الحمید بن بادیس مستغانم، كلیة الحقوق و العلوم السیاسیة، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/إلتزمات-البائع-و-المشتری-على-عقد-بیع-عق/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # أحكام عقود بيع العقارات تحت الانشاء دراسة فی القانون العراقي و القانون المقارن، عبدالاله احمد خليفة المشهدانى، کارشناسی ارشد، كلية الحقوق، جامعة المنصورة، ۲۰۲۰م.[http://espsb.mans.edu.eg/eulc_v5/Libraries/Thesis/BrowseThesisPages.aspx?fn=PublicDrawThesis&amp;BibID=12621945 پایان‌نامه را از اینجا بخوانید]<br /> # حمایة المستهلك من الشروط التعسفیة فی عقد بیع العقار على التصامیم، عبدالله حفناوی، کارشناسی ارشد، كلية الحقوق و العلوم السياسية، جامعة البويرة، الجزایر، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/حمایة-المستهلک-من-الشروط-التعسفیة-فی-ع/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الإلتزامات المرقی العقاری فی عقد البیع علی التصامیم، جودی مصطفی محمد، کارشناسی ارشد، کلیة الحقوق و العلوم السیاسیة، جامعة محمد خیضر بسکرة، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/الإلتزامات-المرقی-العقاری-فی-عقد-البی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # التنظیم القانونی لعقد بیع عقار تحت الإنشاء: دراسة مقارنة، موسی نظام المجالی، کارشناسی ارشد، جامعة مؤتة، الاردن، ۲۰۱۸م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/التنظیم-القانونی-لعقد-بیع-عقار-تحت-الإ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # إشكالیة بیع العقار فی طور الإنجاز فی التشریع الجزائری، عقون محمد، كلية الحقوق و العلوم السياسية، جامعة زيان عاشورـ الجلفة، الجزایر، ۲۰۱۷م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/إشکالیة-بیع-العقار-فی-طور-الإنجاز-فی-ال/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # عقد البیع بناء علی التصامیم، نور الدين بلفاضل، کارشناسی ارشد، المركز الجامعی أحمد زبانة،‌ معهد العلوم القانونية والإدارية، الجزایر، ۲۰۱۶م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/عقد-البیع-بناء-علی-التصامیم-فایل-منبع-م/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ضمانات تنفیذ عقد الترقیة العقاریة (عقد بیع العقار فی طور الإنجاز)، نسیمة موسی، رساله دکتری، جامعة الجزایر ۱، کلیة الحقوق، ۲۰۱۵م. [https://www.elmizaine.com/2019/08/pdf_400.html پایان‌نامه را از اینجا بخوانید]<br /> # الحمایة القانونیة للمشتری فی عقد بیع العقار بناء علی التصامیم، ریمة بداوی، کارشناسی ارشد، كلية الحقوق و العلوم السياسية، جامعة البویرة، ۲۰۱۵م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/الحمایة-القانونیة-للمشتری-فی-عقد-بیع-ا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # النظام القانونی لعقد بیع العقار علی التصامیم فی التشریع الجزائر، حمدانی دانی، کارشناسی ارشد، کلیة الحقوق و العلوم السیاسیة، جامعة آكلی محند أولحاج، الجزایر، ۲۰۱۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_286_item&amp;p=1271579 کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الحمایة القانونیة لمالك البناء فی عقد البیع بناء علی التصامیم، عائشة طیب، رساله دکتری، کلیة الحقوق، جامعة البلیدة سعد دحلب، الجزایر، ۲۰۱۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/الحمایة-القانونیة-لمالک-البناء-فی-عقد/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # عقد البیع بناء علی التصامیم، بوجنان نسمیة، کارشناسی ارشد، کلیة الحقوق، جامعة أبوبكر بلقاید تلمسان، ۲۰۰۹م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/عقد-البیع-بناء-علی-التصامیم/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بیع العقار علی التصامیم دراسة تحلیلیة، سهام مسکر، کارشناسی ارشد، جامعة سعد دحلب البلیدة، کلیة الحقوق، الجزایر، ۲۰۰۷م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_286_item&amp;p=1271785 کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تملیک العقارات تحت الإنشاء فی القانونین المصری و الفرنسی، إبراهیم عثمان بلال، رساله دکتری، جامعة إبراهيم باشا، ۱۹۹۸م.<br /> # بیع المبانی تحت الإنشاء دراسة مقارنة، محمد المرسی زهره، رساله دکتری، جامعة عین شمس، آلیة الحقوق، قسم الشریعة الإسلامية، مصر، ۱۹۸۷م.<br /> <br /> [[رده:بروزرسانی ۱۴۰۲]]<br /> [[رده:مدخل‌های ۱۴۰۱]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_(%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA%DB%8C)&diff=68660 2026-07-12T10:12:41Z

<p>Mkhaghanif: /* فارسی */</p> <hr /> <div>{{منابع مطالعاتی}}<br /> <br /> [[بانکداری اسلامی]] شیوه‌ای از بانکداری است که با رعایت موازین و مقررات اسلامی همراه است. برای بحث فقهی، در مرحله اول نیاز است که شاخصه‌های بانکداری اسلامی مشخص شود و برای این منظور باید تفاوت آن با بانکداری متعارف بررسی شود. پس از روشن شدن مفهوم بانکداری اسلامی، احکام و ضوابط شرعی آن در فقه معاصر مورد بحث واقع شده است. <br /> <br /> در این زمینه پرسش‌هایی مطرح است؛ آیا مفهوم بانکداری اسلامی و بانکداری بدون ربا تفاوت دارد؟ اساسا مزیت بانکداری اسلامی نسب به نظام بانکداری متعارف چیست؟ پاسخ به این سوال از اهمیت مضاعفی برخوردار است. از این رو قائلین به نظریه بانکداری اسلامی عقیده دارند که با مرور و بررسی مطالعات انجام شده در داخل و خارج از کشور، نتایج به‌دست آمده حاکی از این است که بانکداری اسلامی با داشتن ویژگی‌هایی مانند ممنوعیت انجام معاملات ربوی، تأکید بر قراردادهای واقعی، توزیع ریسک سرمایه‌گذاری، برقراری ارتباط میان عرضه پول و بخش واقعی اقتصاد و محدودیت فعالیت‌های سفته‌بازی به عنوان جایگزینی مطمئن و مناسب برای بانکداری متعارف قابل طرح است. <br /> <br /> == کتاب‌ها ==<br /> === فارسی ===<br /> # ربای قرضی در نظام بانکی جمهوری اسلامی ایران، مهدی خطیبی و مجید رضایی دوانی، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، ۱۴۰۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_235_item&amp;p=1551304 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # الگوی مطلوب بانکداری اسلامی بر اساس مبانی اسلام و روش فقه نظام، محمد مادرشاهی و کمیل قنبرزاده و سیدابراهیم صباغیان و مهدی اصغرزاده، قم، انتشارات پگاه هفتم، ۱۴۰۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d9%84%da%af%d9%88%db%8c-%d9%85%d8%b7%d9%84%d9%88%d8%a8-%d8%a8%d8%a7%d9%86%da%a9%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d8%a8%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a7%d8%b3-%d9%85%d8%a8/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # آشنایی با عقود و عملیات بانکی از منظر فقهی و حقوقی، احمد ارشاد و حسین ابویی،تهران، انتشارات گنج ولایت، ۱۴۰۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a2%d8%b4%d9%86%d8%a7%db%8c%db%8c-%d8%a8%d8%a7-%d8%b9%d9%82%d9%88%d8%af-%d9%88-%d8%b9%d9%85%d9%84%db%8c%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d8%a7%d9%86%da%a9%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%81%d9%82/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مبانی بانکداری اسلامی و عقود مالی اسلامی، حشمت ارغنده و جمال سلیمانی و جواد نارچی، تهران، انتشارات عطران، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/مبانی-بانکداری-اسلامی-و-عقود-مالی-اسلا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی، محمدتقی عثمانی، مترجم عبدالستار نیک‌خوی‌رودی، تهران، انتشارات احسان، ۱۴۰۱ش. اصل این کتاب به زبان انگلیسی نوشته شده است. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی، بهزاد وفاشلمانی، تهران، انتشارات اساتید دانشگاه، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-2/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ماخذشناسی توصیفی بانکداری اسلامی، اکرم ملک‌نژاد، هرمزگان، انتشارات دومینو، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/ماخذشناسی-توصیفی-بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی (تشابهات و تفاوت‌ها)، محمد بارکار، تهران، انتشارات تیماج، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-تشابهات-و-تفاوتها/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مدل استقرار و پیاده‌سازی بانکداری اسلامی در صنعت بانکداری، حمیدرضا نجف‌پور کردی و جلیل صفری، تهران، انتشارات، دانشگاه جامع امام حسین (ع)، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/مدل-استقرار-و-پیادهسازی-بانکداری-اسل/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # [[اعطای تسهیلات در بانکداری اسلامی (کتاب)|اعطای تسهیلات در بانکداری اسلامی]]، فاطمه مقیمیان، تهران، نشر خرسندی، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d8%b9%d8%b7%d8%a7%db%8c-%d8%aa%d8%b3%d9%87%db%8c%d9%84%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%a8%d8%a7%d9%86%da%a9%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بانکداری اسلامی، زینب روزگاری‌ آقبلاغ، تبریز، انتشارات سوار آفتاب، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-3/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تجربه بانکداری اسلامی در کشورهای اسلامی و غیراسلامی، مرکز مطالعات و نوآوری بانک انصار، تهران، انتشارات دانشگاه جامع امام حسین (ع)، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/تجربه-بانکداری-اسلامی-در-کشورهای-اسلا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی، [[سید عباس موسویان]] و محمدتقی نظرپور و ایوب خزائی، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-4/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی بین‌الملل، مهدی رضوی و حسن گلمرادی‌ آدینه‌وند، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-بینالملل/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # سیاست پولی در بانکداری اسلامی، بیژن قزل‌بیگلو، تهران، انتشارات گیوا، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/سیاست-پولی-در-بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی نوین: محصولات و فرایندها، ناتالی شون، مترجم ناصر شاهباز و شهرام رئیسی‌ دهکردی، تهران، انتشارات آوند دانش، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-نوین-محصولات-و-فرایند/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی (۲): بانکداری مرکزی اسلامی و سیاست‌گذاری پولی و ارزی، سید عباس موسویان و حسین میثمی، تهران، انتشارات پژوهشکده پولی و بانکی، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-۲-بانکداری-مرکزی-اسلا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ابزارهای مالی در بانکداری اسلامی، پرستو رحمت‌اللهی، تهران، انتشارات سخنوران، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/ابزارهای-مالی-در-بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی در عصر جدید، سعید رستمی، زنجان، انتشارات قلم مهر، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-در-عصر-جدید/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری راستین: سیستم نوین بانکداری اسلامی عملیاتی: مباحث اجرایی، بیژن بیدآباد، تهران، انتشارات نوین پژوهان، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-راستین-سیستم-نوین-بانکداری-ا-2/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری راستین: سیستم نوین بانکداری اسلامی عملیاتی: مباحث نظری، بیژن بیدآباد، تهران، انتشارات نوین پژوهان، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-راستین-سیستم-نوین-بانکداری-ا-2/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # درآمدی بر شاخص‌های بانکداری اسلامی، محمدجواد محقق‌نیا، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/درآمدی-بر-شاخصهای-بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی ۱: تجهیز منابع پولی و عملیات ریالی شعب، سعید جمشیدی، رشت، انتشارات گپ، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-۱-تجهیز-منابع-پولی-و-عم/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # پول و بانکداری اسلامی، جواد ایروانی و علی‌اکبر ناجی‌ میدانی و سید علی سجادی‌زاده، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/پول-و-بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تجربه جهانی بانکداری اسلامی: روش‌های تأمین مالی، ابزارها، خدمات و محصولات: مجموعه مقالات، مهدی رضوی و احمد شعبانی، تهران، مؤسسه بانکداری ایران سال ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/تجربه-جهانی-بانکداری-اسلامی-روشهای/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # درآمدی بر بانکداری اسلامی، احمد شعبانی، دانشگاه امام صادق (ع)، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/درآمدی-بر-بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی (۱) (مبانی نظری - تجارب عملی)، سید عباس موسویان و حسین میثمی، تهران، انتشارات پژوهشکده پولی و بانکی، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-۱-مبانی-نظری-تجارب-عم/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی در جهان، محمدرضا محمدخانی‌امینی، مترجم محمدرضا طایفه و بهزاد منصوری، تهران، انتشارات تعالی اندیشه، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-در-جهان/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مدیریت بانکداری: معرفی ابزارهای نوین بانکداری اسلامی، اوراق قرضه اسلامی، صکوک اجاره، محمد کاظم، تهران، انتشارات مرزهای نو، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/مدیریت-بانکداری-معرفی-ابزارهای-نوین-ب/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی در ایران: تاریخچه، عملکرد و برنامه‌ریزی، مهدی رضوی، تهران، انتشارات مؤسسه بانکداری ایران، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-در-ایران-تاریخچه،-عمل/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # شاخص‌های ارزیابی بانکداری اسلامی: مطالعه موردی سیاست‌های کلی ابلاغی از سوی مقام معظم رهبری (مدظله العالی) در تدوین برنامه پنجم توسعه و تحقق آن، سید عباس موسویان، قم، انتشارات زمزم هدایت وابسته به پژوهشکده علوم اسلامی امام صادق (ع)، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/شاخصهای-ارزیابی-بانکداری-اسلامی-مطا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الگوی بانکداری اسلامی، محمدجواد محقق‌نیا، قم، انتشارات مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (ص)، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/الگوی-بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # آیا در بانکداری اسلامی «بهره» وجود دارد؟، جواد ایروانی، مشهد، انتشارات دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/آیا-در-بانکداری-اسلامی-بهره-وجود-دار/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # پول و بانکداری اسلامی و مقایسه آن با نظام سرمایه‌داری، توتونچیان، ایرج، توانگران، ۱۳۷۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/پول-و-بانکداری-اسلامی-و-مقایسه-آن-با-نظا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # استانداردهای شرعی بانکداری اسلامی: گزارش‌های هیئت خدمات مالی اسلامی (IFSB) تطبیق‌یافته با فقه امامیه، مؤسسه بین‌المللی تحقیقات و مطالعات بانکداری اسلامی، جهاد دانشگاهی واحد دانشگاه صنعتی امیرکبیر. ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/استانداردهای-شرعی-بانکداری-اسلامی-گز/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # سازوکار بانکداری اسلامی: بررسی ساز و کارهای تجهیز و تخصیص منابع در بانکهای اسلامی، محمدجواد توکلی، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (ص)، سال ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/سازوکار-بانکداری-اسلامی-بررسی-ساز-و-کا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ساختار بانکداری اسلامی و ارائه الگویی برای بانکداری اسلامی در ایران، محمدجواد محقق‌نیا، تهران، دانشگاه علامه طباطبایی، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/ساختار-بانکداری-اسلامی-و-ارائه-الگویی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # شاخص‌های ارزیابی بانکداری اسلامی: مطالعه موردی سیاست‌های کلی ابلاغی از سوی مقام معظم رهبری (مدظله العالی) در تدوین برنامه پنجم توسعه و تحقق آن، سید عباس موسویان، زمزم هدایت. ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/شاخصهای-ارزیابی-بانکداری-اسلامی-مطا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی: رویکردی اقتصادی و فقهی، احمد شعبانی، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق (ع)، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-رویکردی-اقتصادی-و-فقه/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی از منظر مراجع عظام تقلید، محمدرضا راضی، تهران، انتشارات سپید برگ، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-از-منظر-مراجع-عظام-تقل/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # شاخص‌های ارزیابی بانکداری اسلامی (مجموعه مقالات همایش بانکداری اسلامی)، مدیریت امور بازاریابی و طرح و برنامه، اداره برنامه، تهران، انتشارات عترت نو، ۱۳۹۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/شاخصهای-ارزیابی-بانکداری-اسلامی-مجم/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نظام نوین بانکداری اسلامی، عبدالعظیم شفیعی‌اردکانی، تهران، مؤسسه فرهنگی هنری زیتون سبز، ۱۳۹۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/شاخصهای-ارزیابی-بانکداری-اسلامی-مجم/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مسائل انتقادی در بانکداری اسلامی و بازارهای مالی، سیف‌الاظهر راسلی، مترجم سیدمحسن روحانی، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق (ع)، ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/مسائل-انتقادی-در-بانکداری-اسلامی-و-باز/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی (مجموعه مقالات)، فتح‌الله تاری و صمد عزیزنژاد، تهران، انتشارات مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-مجموعه-مقالات/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی، جرحی، مبیدعلی جرحی، مترجم کاظم یاوری، تهران، انتشارات پژوهشکده پولی و بانکی، ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-5/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی: مدیریت ریسک و بهبود سودآوری، امرمحمد التیبی و محمدرضا راضی، تهران، انتشارات آبادبوم، ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-مدیریت-ریسک-و-بهبود-سو/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی در جمهوری اسلامی ایران، شاپور زردموی‌اوردک‌لو، تهران، انتشارات مؤسسه فرهنگی هنری مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-در-جمهوری-اسلامی-ایرا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # چالشهای پیش روی بانکداری اسلامی، منور اقبال و اوصاف احمد و طریق‌الله خان، مترجم مسلم بمانپور و حسین میثمی، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق (ع)، ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/چالشهای-پیش-روی-بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی، سیدکاظم صدر، محمد ولیمقدم‌ زنجانی و سرور ملکان و سیمین عبدالعلی‌زاده و سید علی‌اصغر هدایتی و سعید جمشیدی و علی یاسری، تهران، انتشارات زعیم، ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-6/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مجموعه مقالات سیزدهمین همایش بانکداری اسلامی: مدیریت ریسک در بانکداری اسلامی، مؤسسه بانکداری ایران، ۱۳۸۱ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/مجموعه-مقالات-سیزدهمین-همایش-بانکدار/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> === عربی ===<br /> # البنك اللاربوي في الإسلام، سید محمدباقر صدر، کویت، مکتبة الجامع النقی العامة، ۱۹۸۰م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/البنك-اللاربوي-في-الإسلام/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> == مقاله‌ها ==<br /> === فارسی ===<br /> # مواجهه فقهی با مسئله بانکداری در بستر دولت مدرن در ایران، عباس نصیری و سعید منصوری و محمدرضا پیرهادی، فصلنامه رهیافت انقلاب اسلامی، شماره ۶۰، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d9%88%d8%a7%d8%ac%d9%87%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%a8%d8%a7-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%84%d9%87-%d8%a8%d8%a7%d9%86%da%a9%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%a8%d8%b3%d8%aa%d8%b1-%d8%af/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # نقدی بر کتاب بانکداری اسلامی (مقاله علمی وزارت علوم)، محمد واعظ برزانی، ماهنامه پژوهشنامه انتقادی متون و برنامه های علوم انسانی، شماره ۲، سال ۲۲، اردیبهشت ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/نقدی-بر-کتاب-بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حریم‌های ربا در فقه اسلامی؛ دلالت‌هایی برای الگوی بانکداری اسلامی، سید امراله حسینی، [[دوفصلنامه مطالعات اقتصاد اسلامی]]، شماره ۲۶، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/حریمهای-ربا-در-فقه-اسلامی؛-دلالتها/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # کارایی بانکداری اسلامی در مقابل کارایی بانکداری متعارف، نادیا کیوان و علی لعل بار، ماهنامه مجله اقتصادی، شماره ۱۱ و ۱۲، سال ۲۰، بهمن و اسفند ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/کارایی-بانکداری-اسلامی-در-مقابل-کارای/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تبیین ماهیت بانکداری غربی، بانکداری بدون ربا، بانکداری اسلامی، محمداسماعیل توسلی و محمدمهدی مجاهدی موخر و مرتضی خرسندی، فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی، شماره ۴، سال ۶، زمستان ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/تبیین-ماهیت-بانکداری-غربی،-بانکداری-ب/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر] <br /> # بانکداری اسلامی و حرمت ربا در اسلام، میثم احمدی و مرتضی غلامیان و حسینعلی کیخا، فصلنامه مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، شماره ۲، دوره ۳، تابستان ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بانکداری-اسلامی-و-حرمت-ربا-در-اسلام/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ماهیت بانک و دلالت‌های آن برای مطالعات بانکداری اسلامی، سید مهدی حسینی دولت‌آبادی، دوفصلنامه مطالعات اقتصاد اسلامی، شماره ۱۶، بهار و تابستان ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/ماهیت-بانک-و-دلالتهای-آن-برای-مطالعا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # شاخص بانکداری اسلامی، محمدجواد توکلی و عبدالخالق کریمی، دوفصلنامه معرفت اقتصاد اسلامی، شماره ۱۱، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/شاخص-بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نگاهی به بانکداری اسلامی، آیت الله ابراهیمی، ماهنامه بازار و سرمایه، شماره ۴۱ و ۴۲، مرداد و شهریور ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/نگاهی-به-بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # درآمدی بر تدوین شاخص ربا در بانکداری اسلامی، محمدجواد محقق، دوفصلنامه معرفت اقتصاد اسلامی، شماره ۴، بهار و تابستان ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%af%d8%b1%d8%a2%d9%85%d8%af%db%8c-%d8%a8%d8%b1-%d8%aa%d8%af%d9%88%db%8c%d9%86-%d8%b4%d8%a7%d8%ae%d8%b5-%d8%b1%d8%a8%d8%a7-%d8%af%d8%b1-%d8%a8%d8%a7%d9%86%da%a9%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b3/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # نقد و نظر درباره بانکداری اسلامی، محسن زرندی مقدم، فصلنامه بانک و اقتصاد، شماره ۱۱۵، شهریور ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/نقد-و-نظر-درباره-بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر] <br /> # بانکداری اسلامی: مفهوم عاملیت نقدی بر مقاله انطباق عاملیت با عقود اسلامی در نظام بانکداری ایران، حمید قنبری، فصلنامه تازه‌های اقتصاد، شماره ۱۲۹، پاییز ۱۳۸۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بانکداری-اسلامی-مفهوم-عاملیت-نقدی-بر-م/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اصول بانکداری اسلامی، بهزاد علی‌نژاد، ماهنامه توسعه صادرات، ‌ شماره ۸۰، مهر ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/اصول-بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری و تامین مالی اسلامی: مبانی فقهی - اقتصادی (مجموعه مقالات و سخنرانیها)، محسن عیوض‌لو، تهران، دانشگاه امام صادق(ع)، ۱۳۸۸ش.<br /> # الگوی جدید بانکداری اسلامی در بوته نقد، سید علی‌اصغر هدایتی، فصلنامه بانک و اقتصاد، شماره ۸۲، ۱۳۸۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/الگوی-جدید-بانکداری-اسلامی-در-بوته-نقد/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی، قاسم پورحسین و فریده بختیاری، فصلنامه تازه‌های اقتصاد، شماره ۱۱۷، پاییز ۱۳۸۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی، دریچه‌ای به سوی آینده / مشابهت‌ها یا نزدیکی‌های بانکداری اسلامی با بانکداری سنتی، سید حسین علوی لنگرودی، فصلنامه بانک و اقتصاد، شماره ۷۳، ۱۳۸۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بانکداری-اسلامی،-دریچهای-به-سوی-آیند/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانک اسلامی یک «بازرگان» است / تفاوت بانکداری اسلاامی با بانکداری غیر اسلامی، سهیل زبیری، فصلنامه بانک و اقتصاد، شماره ۷۳، ۱۳۸۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بانک-اسلامی-یک-بازرگان-است-تفاوت-بان/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر] <br /> # بانکداری اسلامی (۱)، سید محمد ستوده، ماهنامه تازه‌های اقتصاد، شماره ۱۰۷، خرداد ۱۳۸۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%a7%d9%86%da%a9%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%db%b1-%d8%aa%d9%88%d8%ac%d9%87-%d9%85%d8%ad%d8%a7%d9%81%d9%84-%d8%a8%db%8c%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%84/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بانکداری اسلامی، محمودرضا خاوری، ماهنامه حسابدار، شماره ۱۵۹، تیر ۱۳۸۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بانکداری-اسلامی-2/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مقایسه بین بانکداری اسلامی و بانکداری اخلاقی، رادنی ویلسون، مترجم علیرضا آذرنوش، ماهنامه بانک و اقتصاد، شماره ۲۷، شهریور ۱۳۸۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/مقایسه-بین-بانکداری-اسلامی-و-بانکداری/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی، اصلاح نظام بانکی، [[سید عباس موسویان]]، فصلنامه اقتصاد اسلامی، شماره ۱۲، دوره ۳، ۱۳۸۲ش. مقاله را از اینجا ببینید<br /> # بانکداری اسلامی، سید حسین میرجلیلی، ماهنامه مجله اقتصادی، شماره ۱۵ و ۱۶، دوره ۲، سال ۲، دی و بهمن ۱۳۸۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بانکداری-اسلامی-3/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر] <br /> # بانکداری اسلامی؛ شیوه های نظری و عملی، مرتضی والی نژاد، فصلنامه بانک و اقتصاد، شماره ۲۷، ۱۳۸۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بانکداری-اسلامی؛-شیوه-های-نظری-و-عملی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نظام بانکداری اسلامی، آزیتا جهانشاد، فصلنامه حسابرس، شماره ۱۳، ۱۳۸۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/نظام-بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی، [[سید محمود هاشمی]]، دوفصلنامه تحقیقات اسلامی، شماره ۱ و ۲، سال دوازدهم، بهار و تابستان ۱۳۷۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بانکداری-اسلامی-4/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی (شیوه نظری)، حسین مهدوی، ماهنامه تازه‌های اقتصاد، شماره ۵۰، دی ۱۳۷۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بانکداری-اسلامی-شیوه-نظری/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی یا عملکرد غیر اسلامی، حیدر شریفی، ماهنامه گزارش، شماره ۱۰، شهریور و مهر ۱۳۷۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بانکداری-اسلامی-یا-عملکرد-غیر-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر] <br /> # بانکداری اسلامی: دربارهٔ «بانکداری اسلامی»، سید علی‌اصغر هدایتی، ماهنامه تازه‌های اقتصاد، شماره ۱، خرداد ۱۳۶۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%a7%d9%86%da%a9%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d8%af%d8%b1%d8%a8%d8%a7%d8%b1%d9%87-%d8%a8%d8%a7%d9%86%da%a9%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b3%d9%84/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بانکداری اسلامی، ابو م.ن وحید، مترجم ناهید داعی، ماهنامه حسابدار، شماره ۴۱ و ۴۲، فروردین و اردیبهشت ۱۳۶۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بانکداری-اسلامی-5/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی، محمدرضا مقدسی، ماهنامه حسابدار، شماره ۱، آذر ۱۳۶۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بانکداری-اسلامی-6/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> === عربی ===<br /> # البنك الإسلامي: أتاجر هو أم وسيط مالي؟، محمد علي القري، مجلة جامعة الملك عبدالعزيز: الاقتصاد الإسلامي، جلد ۱۰، ۱۹۹۸م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/البنك-الإسلامي-أتاجر-هو-أم-وسيط-مالي؟/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مفهوم البنك الإسلامي ونشأته، الأزهري مولاي عبدالعزيز، الوعي الإسلامي، ‌ شماره ۳۵۱، ۱۹۹۵ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/مفهوم-البنك-الإسلامي-ونشأته-فایل-منبع/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # البنك الاسلامي، زهير يحيى، مجلة الفرقان، شماره ۲۳، ۱۹۹۱م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/البنك-الاسلامي-فایل-منبع-موجود-نیست/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # عمليات البنك الإسلامي، زهير يحيى، مجلة الفرقان، شماره ۲۴، ۱۹۹۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/عمليات-البنك-الإسلامي/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # البنوك الاسلامية المفاهيم الاساسية والتطبيق الراهن، إبراهيم دسوقي أباظة، مصر، البنوك الإسلامية، شماره ۴۰، ۱۹۸۵م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/البنوك-الاسلامية-المفاهيم-الاساسية-و/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حول البنوك الاسلامية، أحمد النجار، مصر، البنوك الإسلامية، شماره ۳۴، ۱۹۸۴م.<br /> # ما معنى بنك اسلامي ؟، السيد الهواري، البنوك الإسلامية، شماره ۳۲، ۱۹۸۳ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/ما-معنى-بنك-اسلامي-؟-فایل-منبع-موجود-نی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # البنك الإسلامي نظريته وخصائصه، أحمد النجار، البنوك الإسلامية، شماره ۱۶، ۱۹۸۱م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/البنك-الإسلامي-نظريته-وخصائصه-فایل-من/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # البنك الإسلامي، أحمد جاب‌الله شلبي، الوعي الإسلامي، شماره ۵۶، سال ۵، ۱۹۶۹م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/البنك-الإسلامي-فایل-منبع-موجود-نیست/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> == پایان‌نامه‌ها ==<br /> === فارسی ===<br /> # مقایسه تطبیقی بانکداری اسلامی در فقه شیعه و اهل سنت، محمد یوسف عثمانی، کارشناسی ارشد، دانشکده اقتصاد، مدیریت و حسابداری، دانشگاه یزد، پردیس علوم انسانی و اجتماعی، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1614902 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # قرارداد مشارکت، چالش ها و راهکارها (مطالعه تطبیقی بانک های اسلامی عراق در دوره ۲۰۱۲- ۲۰۲۲)، علی حسن شنان عوده العزاوی، کارشناسی ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، موسسه آموزش عالی علوم و معارف، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_286_item&amp;p=1614960 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # دیدگاه علما و روحانیون اسلامی در مورد بانکداری اسلامی در پاکستان، محمد اسماعیل، کارشناسی ارشد، دانشکده علوم اداری و اقتصادی، دانشگاه بین‌المللی اهل بیت (ع)، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/دیدگاه-علما-و-روحانیون-اسلامی-در-مورد-ب/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # ارائه مدلی برای توسعه روش‌شناسی آینده‌پژوهی در بانکداری اسلامی، سید ابوالفضل بدری، کارشناسی ارشد، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه قم، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/ارائه-مدلی-برای-توسعه-روششناسی-آینده/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # آسیب‌شناسی فقهی-حقوقی نظام بانکداری اسلامی در ایران، مهدی فرخان، کارشناسی ارشد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهر قدس، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/آسیبشناسی-فقهی-حقوقی-نظام-بانکداری-ا/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بانکداری اسلامی از منظر فقهای قدیم و جدید مکتب امامیه، کارشناسی ارشد، دانشکده علوم انسانی، مؤسسه آموزش عالی خزر - محمودآباد، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بانکداری-اسلامی-از-منظر-فقهای-قدیم-و-جد/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی تطبیقی ابعاد نظری بانکداری در نظام اقتصاد سرمایه‌داری و نظام اقتصاد اسلامی، مصطفی خراتیان، ‌کارشناسی ارشد، دانشکده اقتصاد، دانشگاه علامه طباطبائی، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-تطبیقی-ابعاد-نظری-بانکداری-در-نظ/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید] <br /> # ربا و بانکداری اسلامی از منظر فقه امامیه، زهرا شیخی‌پور، کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان لرستان، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/ربا-و-بانکداری-اسلامی-از-منظر-فقه-امامی/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی قوانین بانکداری اسلامی از دیدگاه فرق اسلامی (شیعه و اهل سنت)، محمد بارکار، کارشناسی ارشد، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه سیستان و بلوچستان، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-قوانین-بانکداری-اسلامی-از-دیدگا/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بانکداری مرکزی در نظام بانکداری اسلامی بدون ربا: شناسایی و ارزیابی ابزارهای پولی کارآمد، حمیدرضا حری، دکتری، دانشکده علوم اقتصادی، دانشگاه علامه طباطبائی، ۱۳۸۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بانکداری-مرکزی-در-نظام-بانکداری-اسلام/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> <br /> === عربی ===<br /> # البنك الإسلامي الفليبيني: دراسة تحليلية من منظور إسلامي، عبدالسلام بن واري بن قاضي ديسوممبا، کارشناسی ارشد، جامعة اليرموك، ۲۰۰۰م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/البنك-الإسلامي-الفليبيني-دراسة-تحليل/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # البنك الاسلامي للتنمية: دراسة اقتصادية تحليلية فقهية مقارنة لعملياته، محمد كايد عبدالحق، کارشناسی ارشد، جامعة اليرموك، ۱۹۸۹م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/البنك-الاسلامي-للتنمية-دراسة-اقتصادي/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> == سایر منابع ==<br /> آیا بانکداری ایران اسلامی است؟ ایرج توتونچیان و امیر جلیلی و حسین عیوضلو، محسن نظری و دکتر هدایتی، فصلنامه اقتصاد اسلامی، سال دوم، شماره۶، زمستان ۱۳۸۱ش. [https://eghtesad.iict.ac.ir/article_16466_32493fbdd3d4dc341142bec853c4700f.pdf متن گفتگو را در اینجا بخوانید]<br /> <br /> [[رده:مدخل‌های ۱۴۰۱]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%81%D8%B5%D9%84%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%E2%80%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%85%D8%AA%DB%8C%D9%86&diff=68659 2026-07-12T10:10:42Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به پژوهشنامه متین</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[پژوهشنامه متین]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%86%D8%A7&diff=68658 2026-07-12T10:07:12Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به اقتصادنا (کتاب)</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[اقتصادنا (کتاب)]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%85%D8%B1%D8%AC%D8%B9%DB%8C%D8%AA_%D8%B2%D9%86&diff=68657 2026-07-12T10:01:51Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به تقلید از زنان</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[تقلید از زنان]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%85%D8%B1%D8%AC%D8%B9%DB%8C%D8%AA_%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86&diff=68656 2026-07-12T10:01:23Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به تقلید از زنان</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[تقلید از زنان]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%A2%DB%8C%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%81%D8%A7%D8%B6%D9%84_%D9%84%D9%86%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C&diff=68655 2026-07-12T09:58:16Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به محمد فاضل لنکرانی</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[محمد فاضل لنکرانی]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AC%D8%AA%D9%87%D8%A7%D8%AF_%D9%88_%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF&diff=68654 2026-07-12T09:55:44Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به فصلنامه الاجتهاد و التجدید</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[فصلنامه الاجتهاد و التجدید]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%A8%DB%8C%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%87%D9%85%D9%87%E2%80%8C%DA%AF%DB%8C%D8%B1_(%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA%DB%8C)&diff=68652 2026-07-12T09:48:34Z

<p>Mkhaghanif: /* فارسی */</p> <hr /> <div>{{منابع مطالعاتی|}}<br /> [[بیماری‌های همه‌گیر]] بیماری‌های واگیرداری که سرعت پخش آن در جامعه زیاد است. این بیماری‌ها ناشی از یک عامل عفونی خاص یا فراورده‌های سمی است که به صورت مستقیم یا غیر مستقیم به‌وسیله انسان، حیوان، گیاه یا اشیاء انتقال می‌یابد. این بیماری‌ها ممکن است کشنده یا غیر کشنده و یا حتی دارای درجات خفیف باشند. از جمله مواردی که در فقه نسبت به بیماری‌های همه‌گیر مطرح است بحث ضمان ناقل ویروس در صورت قتل و یا جراحت، مسئله اجبار در [[واکسیناسیون (منابع مطالعاتی)|واکسیناسیون]] و جبران هزینه‌های درمان و [[خسارت معنوی (منابع مطالعاتی)|خسارات معنوی]] است. از منظر فقه و عقل جلوگیری از همه‌گیری بیماری‌ امری لازم و ضروری است. قواعد عقلی نظیر وجوب دفع ضرر محتمل بلکه ضرر قطعی، مساعد قاعده نفی ضرر، غرور، اتلاف و تسبیب در فقه هستند. تحقیقات پیش رو به بررسی فقه و بیماری‌های همه‌گیر می‌پردازد.<br /> == کتاب‌ها ==<br /> === فارسی ===<br /> # پروتکل‌های فقهی مدیریت کرونا، علی کشوری، تهران، انتشارات بازتاب آفرینش نو، ۱۴۰۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%be%d8%b1%d9%88%d8%aa%da%a9%d9%84-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%85%d8%af%db%8c%d8%b1%db%8c%d8%aa-%da%a9%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # پروتکل‌های فقهی مدیریت انواع آبله، علی کشوری، تهران، انتشارات بازتاب آفرینش نو، ۱۴۰۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%be%d8%b1%d9%88%d8%aa%da%a9%d9%84-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%85%d8%af%db%8c%d8%b1%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d9%86%d9%88%d8%a7%d8%b9-%d8%a2%d8%a8%d9%84%d9%87/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مسئولیت دولت نسبت به واکسیناسیون کرونا، کاظم ابراهیم‌زاده، مشهد، انتشارات نورالمبین، ۱۴۰۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%d8%af%d9%88%d9%84%d8%aa-%d9%86%d8%b3%d8%a8%d8%aa-%d8%a8%d9%87-%d9%88%d8%a7%da%a9%d8%b3%db%8c%d9%86%d8%a7%d8%b3%db%8c%d9%88%d9%86-%da%a9%d8%b1%d9%88%d9%86/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # نقش بیماری‌های فراگیر در احکام خانواده از منظر فقهی، تورج اسماعیلی، قم، انتشارات خویی، ۱۴۰۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%86%d9%82%d8%b4-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%81%d8%b1%d8%a7%da%af%db%8c%d8%b1-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%ae%d8%a7%d9%86%d9%88%d8%a7%d8%af%d9%87/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مبانی فقهی مسئولیت کرونا و تاثیر آن بر سبک زندگی، عبدالمعید پقه و سوسن نریمانی، گرگان، انتشارات نوروزی، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7-%d9%88-%d8%aa%d8%a7%d8%ab%db%8c%d8%b1-%d8%a2%d9%86-%d8%a8%d8%b1-%d8%b3/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی فقهی مسائل کرونا، هادی عباسی‌ خراسانی و محمدمهدی عباسی‌ آغوی، قم، انتشارات باران حکمت، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%85%d8%b3%d8%a7%d8%a6%d9%84-%da%a9%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # فقه و کرونا، [[محمدجواد فاضل‌ لنکرانی]]، قم، انتشارات [[مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)]]، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%da%a9%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مسئولیت فقهی و حقوقی انتقال‌دهنده بیماری ایدز، سید احمد میرصانعی، همدان، نشر طرحان، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d9%82%d8%a7%d9%84-%d8%af%d9%87%d9%86%d8%af%d9%87-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> === عربی ===<br /> <br /> == مقاله‌ها ==<br /> === فارسی ===<br /> # امداد و نجات در موقعیت پرمخاطره و بیماری های واگیردار از منظر فقه امامیه، محمدرضا علی‌زاده مقدم بیرکی و مجتبی الهی خراسانی، دوفصلنامه آموزه‌های فقه مدنی، شماره ۲۷، بهار و تابستان ۱۴۰۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d9%85%d8%af%d8%a7%d8%af-%d9%88-%d9%86%d8%ac%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%88%d9%82%d8%b9%db%8c%d8%aa-%d9%be%d8%b1%d9%85%d8%ae%d8%a7%d8%b7%d8%b1%d9%87-%d9%88-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مسئولیت‌های فقهی و حقوقی انتقال بیماری‌های مسری، سید مجتبی سجادی و محمدحسن شیبانی فر و علیرضا پوربافرانی و قاسم جعفری و حیدر امیرپور، فصلنامه جامعه شناسی سیاسی ایران، شماره ۲۸، اسفند ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d9%82%d8%a7%d9%84-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1%db%8c/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #بررسی مسئولیت‌های کیفری ناقلین بیماری‌های مسری در اثر سهل‌انگاری از منظر فقه امامیه با تأکید بر ویروس کرونا، زمان صندوقدار و رضا عباسپور و سید محسن رزمی، دوفصلنامه مبانی فقهی حقوق اسلامی، شماره ۳۰، پاییز و زمستان ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa%d9%87%d8%a7%db%8c-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%d9%86%d8%a7%d9%82%d9%84%db%8c%d9%86-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #وظایف دولت و حکومت اسلامی در موضوع بیماری های مسری و فراگیر، محمدباقر صالحی و سید مرتضی خاتمی سبزواری و علی ظهیری، فصلنامه حکومت اسلامی، شماره ۱۰۵، پاییز ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%88%d8%b8%d8%a7%db%8c%d9%81-%d8%af%d9%88%d9%84%d8%aa-%d9%88-%d8%ad%da%a9%d9%88%d9%85%d8%aa-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%88%d8%b6%d9%88%d8%b9-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #مسئولیت مدنی و حقوقی دولت‌ها در مقابله با شیوع بیماری‌های واگیردار، جوانشیر ساعد رحیم، فصلنامه فقه و مبانی حقوق، سال پانزدهم، شماره ۱، بهار ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%d9%85%d8%af%d9%86%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%af%d9%88%d9%84%d8%aa-%d9%87%d8%a7-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%82%d8%a7%d8%a8%d9%84%d9%87-%d8%a8/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مسئولیت مدنی دولت در قبال بیماری‌های واگیر مانند کرونا، حدیثه لطیفی، [[فصلنامه مطالعات حقوق]]، شماره ۲۴، بهار ۱۴۰۱ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%b3%d9%88%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%d9%85%d8%af%d9%86%db%8c-%d8%af%d9%88%d9%84%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%82%d8%a8%d8%a7%d9%84-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1%db%8c%d9%87%d8%a7%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #تأملی فقهی بر محارب بودن یا نبودن ناقلان ویروس‌های کشنده، فاطمه مهدوی، [[فصلنامه فقه و تاریخ تمدن]]، دوره ۷، شماره ۴، زمستان ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%a3%d9%85%d9%84%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%a8%d8%b1-%d9%85%d8%ad%d8%a7%d8%b1%d8%a8%d9%87-%d8%a8%d9%88%d8%af%d9%86-%db%8c%d8%a7-%d9%86%d8%a8%d9%88%d8%af%d9%86-%d9%86%d8%a7%d9%82%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مبانی فقهی حقوقی تکالیف دولت در وجوب پیشگیری و کنترل بیماری‌های مسری (مطالعه موردی کرونا)، سیدمهدی جوکار، [[فصلنامه حقوق پزشکی]]، شماره ۵۶، ۱–۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%da%a9%d8%a7%d9%84%db%8c%d9%81-%d8%af%d9%88%d9%84%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%88%d8%ac%d9%88%d8%a8-%d9%be%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # واکاوی فقهی مسوولیت حکومت در بلایا و بیماری‌های واگیردار، محمد صادق رجبی، [[فصلنامه حکومت اسلامی]]، شماره ۲، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%88%d8%a7%da%a9%d8%a7%d9%88%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%85%d8%b3%d9%88%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%d8%ad%da%a9%d9%88%d9%85%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d8%a7%db%8c%d8%a7-%d9%88-%d8%a8%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ضمان دیه فوت ناشی از تزریق واکسن، علی رحمانی فرد سبزواری، [[دوفصلنامه مطالعات فقه امامیه]]، شماره ۲، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b6%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%af%db%8c%d9%87-%d9%81%d9%88%d8%aa-%d9%86%d8%a7%d8%b4%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d8%aa%d8%b2%d8%b1%db%8c%d9%82-%d9%88%d8%a7%da%a9%d8%b3%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مسئولیت مدنی ناشی از تزریق واکسن کوید ۱۹، طاهر علی محمدی، حمزه نظرپور، نادیا نظرپور صمصامی، [[دوفصلنامه فقه پزشکی]]، شماره ۴۳، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%d9%85%d8%af%d9%86%db%8c-%d9%86%d8%a7%d8%b4%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d8%aa%d8%b2%d8%b1%db%8c%d9%82-%d9%88%d8%a7%da%a9%d8%b3%d9%86-%da%a9%d9%88%db%8c%d8%af-%db%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ضمان قهری ناشی از سرایت ویروس کرونا در رابطه میان زوجین، حسن شاه‌ملک‌پور، رضا دریائی، [[فصلنامه خانواده‌پژوهی]]، شماره ۳، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b6%d9%85%d8%a7%d9%86-%d9%82%d9%87%d8%b1%db%8c-%d9%86%d8%a7%d8%b4%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d8%b3%d8%b1%d8%a7%db%8c%d8%aa-%d9%88%db%8c%d8%b1%d9%88%d8%b3-%da%a9%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7-%d8%af%d8%b1-%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تحلیل میراث اجتماعی بیماری کرونا با نگاهی به الزامات فقهی حقوقی، زهرا محدثی، حسین ناصری مقدم، علیرضا عابدی سرآسیا، [[فصلنامه اسلام و علوم اجتماعی]]، شماره ۲۶، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%ad%d9%84%db%8c%d9%84-%d9%85%db%8c%d8%b1%d8%a7%d8%ab-%d8%a7%d8%ac%d8%aa%d9%85%d8%a7%d8%b9%db%8c-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1%db%8c-%da%a9%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7-%d8%a8%d8%a7-%d9%86%da%af/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # واکاوی فقهی - حقوقی «حق بر سلامت» و «مسئولیت دولت» در شرایط شیوع بیماری کرونا، حسین جوان آراسته، سمیه رحمانی، [[دوفصلنامه فقه پزشکی]]، شماره ۴۲، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%88%d8%a7%da%a9%d8%a7%d9%88%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%ad%d9%82-%d8%a8%d8%b1-%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d8%aa-%d9%88-%d9%85%d8%b3%d8%a6/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تزاحم رفتارهای دینی با الزامات بهداشتی در دوران کرونا، وریا حفیدی، دوفصلنامه [[مطالعات تطبیقی فقه و اصول]]، شماره۱، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%b2%d8%a7%d8%ad%d9%85-%d8%b1%d9%81%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%af%db%8c%d9%86%db%8c-%d8%a8%d8%a7-%d8%a7%d9%84%d8%b2%d8%a7%d9%85%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%87%d8%af%d8%a7%d8%b4%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # پرسش‌های فقهی عزاداری در دوران کرونا، محمدجواد فاضل لنکرانی، فصلنامه پاسخ، شماره ۱۹، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%be%d8%b1%d8%b3%d8%b4%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%b9%d8%b2%d8%a7%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%af%d9%88%d8%b1%d8%a7%d9%86-%da%a9%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # کرونا، احکام ثانویه، پزشکی مدرن روز، تعامل یا تقابل؟، سید حسین توکلی، [[دوفصلنامه جستارهایی در فقه پزشکی]]، شماره ۵، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%da%a9%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7%d8%8c-%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%ab%d8%a7%d9%86%d9%88%db%8c%d9%87%d8%8c-%d9%be%d8%b2%d8%b4%da%a9%db%8c-%d9%85%d8%af%d8%b1%d9%86-%d8%b1%d9%88%d8%b2%d8%8c-%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تأثیر علم و قصد بر مسؤولیت مدنی ناقل بیماری‌های واگیردار، حسین هوشمند، [[دوفصلنامه فقه پزشکی]]، شماره ۴۲، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%a3%d8%ab%db%8c%d8%b1-%d8%b9%d9%84%d9%85-%d9%88-%d9%82%d8%b5%d8%af-%d8%a8%d8%b1-%d9%85%d8%b3%d8%a4%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%d9%85%d8%af%d9%86%db%8c-%d9%86%d8%a7%d9%82%d9%84-%d8%a8%db%8c%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تعظیم شعائر دینی و نسبت آن با مصوبات ستاد ملی مبارزه با کرونا، سید محمدمهدی غمامی، دوفصلنامه فقه پزشکی، شماره ۴۲، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%b9%d8%b8%db%8c%d9%85-%d8%b4%d8%b9%d8%a7%d8%a6%d8%b1-%d8%af%db%8c%d9%86%db%8c-%d9%88-%d9%86%d8%b3%d8%a8%d8%aa-%d8%a2%d9%86-%d8%a8%d8%a7-%d9%85%d8%b5%d9%88%d8%a8%d8%a7%d8%aa-%d8%b3%d8%aa%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مناسبات دولت اسلامی و خانواده در کنترل بیماری کرونا، سید موسی موسوی، جواد حبیبی‌تبار، دوفصلنامه فقه پزشکی، شماره ۴۲، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d9%86%d8%a7%d8%b3%d8%a8%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d9%88%d9%84%d8%aa-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d9%88-%d8%ae%d8%a7%d9%86%d9%88%d8%a7%d8%af%d9%87-%d8%af%d8%b1-%da%a9%d9%86%d8%aa%d8%b1%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تبیین فقهی مسئولیت دولت در رویارویی با بیماری کرونا، منصور غریب‌پور، دوفصلنامه فقه پزشکی، شماره ۴۲، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%a8%db%8c%db%8c%d9%86-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%d8%af%d9%88%d9%84%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%a7%d8%b1%d9%88%db%8c%db%8c-%d8%a8%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # امکان‌سنجی رفع مسئولیت مدنی ناقلان بیماریهای همه‌گیر (کرونا) در پرتو قاعده تحذیر، حسین هوشمندفیروزآبادی، [[فصلنامه حقوق اسلامی]]، شماره۶۴، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d9%85%da%a9%d8%a7%d9%86%d8%b3%d9%86%d8%ac%db%8c-%d8%b1%d9%81%d8%b9-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%d9%85%d8%af%d9%86%db%8c-%d9%86%d8%a7%d9%82%d9%84%d8%a7%d9%86-%d8%a8%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مطالعه تطبیقی تأثیر کرونا ویروس (کووید۱۹) بر تعهدات، جلیل قنواتی، فصلنامه حقوق اسلامی، شماره۶۴، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%87-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%a3%d8%ab%db%8c%d8%b1-%da%a9%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7-%d9%88%db%8c%d8%b1%d9%88%d8%b3-%da%a9%d9%88%d9%88%db%8c%d8%af/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مبانی اخلاقی، فقهی و حقوقی الگوی مواجهه ملی با بیماری‌های همه‌گیر با تأکید بر کرونا، محمود حکمت‌نیا، فصلنامه حقوق اسلامی، شماره۶۴، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%a7%d8%ae%d9%84%d8%a7%d9%82%db%8c%d8%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d9%84%da%af%d9%88%db%8c-%d9%85%d9%88%d8%a7%d8%ac%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # آثار بیماری‌های واگیردار در حقوق زناشویی، فرج‌الله هدایت‌نیا، فصلنامه حقوق اسلامی، شماره۶۴، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1%db%8c%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%88%d8%a7%da%af%db%8c%d8%b1%d8%af%d8%a7%d8%b1-%d8%af%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d8%b4/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ابعاد فقهی و حقوقی بیماری‌های واگیرِ خطرناک و سریع الانتشار (کرونا) از منظر قاعده وجوب دفع ضرر محتمل، احمد احسانی‌فر، فصلنامه حقوق اسلامی، شماره۶۴، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%a8%d8%b9%d8%a7%d8%af-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1%db%8c%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%88%d8%a7%da%af%db%8c%d8%b1%d9%90/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مسئولیت ناشی از انتقال بیماری واگیر و ویروس، علی محمدی جورکویه، فصلنامه حقوق اسلامی، شماره۶۴، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%d9%86%d8%a7%d8%b4%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d9%82%d8%a7%d9%84-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d9%88%d8%a7%da%af%db%8c%d8%b1-%d9%88-%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # عدم رعایت بهداشت در برابر بیماری‌های واگیر (به ویژه کرونا) از نگاه فقه و حقوق، اکبر محمودی، فصلنامه حقوق اسلامی، شماره۶۴، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b9%d8%af%d9%85-%d8%b1%d8%b9%d8%a7%db%8c%d8%aa-%d8%a8%d9%87%d8%af%d8%a7%d8%b4%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%a8%d8%b1%d8%a7%d8%a8%d8%b1-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1%db%8c%d9%87%d8%a7%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نظام مداخلات حمایتی دولت از گروه‌های آسیب‌پذیر در وضعیت‌های بحرانی و اضطراری، سید احمد حبیب نژاد، زهرا عامری، فصلنامه حقوق اسلامی، شماره۶۴، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85-%d9%85%d8%af%d8%a7%d8%ae%d9%84%d8%a7%d8%aa-%d8%ad%d9%85%d8%a7%db%8c%d8%aa%db%8c-%d8%af%d9%88%d9%84%d8%aa-%d8%a7%d8%b2-%da%af%d8%b1%d9%88%d9%87%d9%87%d8%a7%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # رویکردی فقهی به حکم تعطیلی مساجد در شرایط ویروس کرونا، فاطمه زند اقطاعی، (International Multidisciplinary Journal of Pure Life)، شماره۲۱، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b1%d9%88%db%8c%da%a9%d8%b1%d8%af%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%a8%d9%87-%d8%ad%da%a9%d9%85-%d8%aa%d8%b9%d8%b7%db%8c%d9%84%db%8c-%d9%85%d8%b3%d8%a7%d8%ac%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d8%b4%d8%b1%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # میزان اختیارات و مسئولیت دولت در ایجاد محدودیت برای بیماران مبتلا به کرونا و مبانی آن، حسین زروندی رحمانی، فصلنامه پاسخ، شماره ۱۸، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%db%8c%d8%b2%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%ae%d8%aa%db%8c%d8%a7%d8%b1%d8%a7%d8%aa-%d9%88-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%d8%af%d9%88%d9%84%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%db%8c%d8%ac%d8%a7%d8%af/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # کاووشی فقهی حقوقی دربارهٔ کتمان بیماری‌های واگیردار به‌ویژه کرونا، اکبر محمودی، فصلنامه [[مطالعات فقه اقتصادی]]، شماره۲، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%da%a9%d8%a7%d9%88%d9%88%d8%b4%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%af%d8%b1%d8%a8%d8%a7%d8%b1%d9%87%d9%94-%da%a9%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1-2/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # هنجارهای آغاز سنتی ارتباطات میان‌فردی در شرایط بیماری‌زایی مسری (با تأکید بر COVID-19) از منظر فقه ارتباطات سلامت، مصطفی همدانی، [[دوفصلنامه فقه و اجتهاد]]، شماره ۱۲، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%87%d9%86%d8%ac%d8%a7%d8%b1%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%a2%d8%ba%d8%a7%d8%b2-%d8%b3%d9%86%d8%aa%db%8c-%d8%a7%d8%b1%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d8%b7%d8%a7%d8%aa-%d9%85%db%8c%d8%a7%d9%86-%d9%81%d8%b1%d8%af%db%8c/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی و حقوقی بیوتروریسم، احمد مرادخانی، فاطمه رحمانی، مجله [[پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی]]، شماره ۵۲، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a8%db%8c%d9%88%d8%aa%d8%b1%d9%88%d8%b1%db%8c%d8%b3%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی فقهی- حقوقی مسئله قیادت با نگاهی به تأثیر جرائم نوظهور بر سبک زندگی جوانان، بهرام رمضانی، حمیدرضا تمدن، [[پژوهشنامه میان رشته‌ای فقهی]]، شماره ۱، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%84%d9%87-%d9%82%db%8c%d8%a7%d8%af%d8%aa-%d8%a8%d8%a7-%d9%86%da%af%d8%a7%d9%87%db%8c-%d8%a8/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نحوه احراز مسوولیت کیفری در بیماری‌های واگیردار و جرائم قابل انتساب، فضل‌الله فروغی، محمد میرزایی، امیر باقرزادگان، محسن صوفی زمرد، مجله حقوق پزشکی، شماره ۳۵، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%86%d8%ad%d9%88%d9%87-%d8%a7%d8%ad%d8%b1%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d8%b3%d9%88%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1%db%8c%d9%87%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مسئولیت مدنی بیماران مبتلا به بیماری‌های واگیردار، علیرضا یزدانیان، مریم ثقفی، [[آموزه‌های فقه مدنی]]،، شماره ۱۰، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%d9%85%d8%af%d9%86%db%8c-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d9%85%d8%a8%d8%aa%d9%84%d8%a7-%d8%a8%d9%87-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> === عربی ===<br /> #أسبــاب اخـتـلاف الـفــتــوى في جائحة كرونا: عرض ونقد، سعد خالد الحيص و زايد الهبي زيد العازمي، مجلة كلية دار العلوم، شماره ۱۳۹، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a3%d8%b3%d8%a8%d9%80%d9%80%d8%a7%d8%a8-%d8%a7%d8%ae%d9%80%d8%aa%d9%80%d9%84%d8%a7%d9%81-%d8%a7%d9%84%d9%80%d9%81%d9%80%d9%80%d8%aa%d9%80%d9%80%d9%88%d9%89-%d9%81%d9%8a-%d8%ac%d8%a7%d8%a6%d8%ad/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #الجناية بنقل المرض المعدي (مرض فیروس کورونا المستجد أنموذجا)، رائد بن حمدان بن حمید الحازمي، مجلة البحوث الفقهية المعاصرة، شماره ۱۱۹، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1663748 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #إغلاق المساجد بسبب الوباء -دراسة جدلية مقاصدية-، نوال قاوز و ابراهیم رحمانی، مجلة الشهاب، مجلد ۸، شماره ۳، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a5%d8%ba%d9%84%d8%a7%d9%82-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b3%d8%a7%d8%ac%d8%af-%d8%a8%d8%b3%d8%a8%d8%a8-%d8%a7%d9%84%d9%88%d8%a8%d8%a7%d8%a1-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a9-%d8%ac%d8%af%d9%84%d9%8a%d8%a9/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #تغسيل وتكفين الميت المصاب بفيروس وباء كورونا ( دراسة فقهية )، عزيزة بنت سعيد بن معيض القرني، مجلة كلية الدراسات الإسلامية والعربية للبنات بدمنهور، مجلد ۷، شماره ۴، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%aa%d8%ba%d8%b3%d9%8a%d9%84-%d9%88%d8%aa%d9%83%d9%81%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%8a%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b5%d8%a7%d8%a8-%d8%a8%d9%81%d9%8a%d8%b1%d9%88%d8%b3-%d9%88%d8%a8%d8%a7%d8%a1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #المسؤولية الجنائية المترتبة على نقل فيروس كورونا دراسة فقهية مقارنة، هيثم عبد المولى محمد عبد المولی، مجلة كلية الدراسات الإسلامیة للبنین بأسوان، شماره ۵، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b3%d8%a4%d9%88%d9%84%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%86%d8%a7%d8%a6%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%aa%d8%b1%d8%aa%d8%a8%d8%a9-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d9%86%d9%82%d9%84-%d9%81/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #قواعد دفع الضرر الفقهية وتطبيقاتها الطبية، مع تطبيقات خاصة بجائحة كورونا، ایمان أحمد محمد خلیل الهاشمي، مجلد ۱۱، شماره ۱، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d9%82%d9%88%d8%a7%d8%b9%d8%af-%d8%af%d9%81%d8%b9-%d8%a7%d9%84%d8%b6%d8%b1%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87%d9%8a%d8%a9-%d9%88%d8%aa%d8%b7%d8%a8%d9%8a%d9%82%d8%a7%d8%aa%d9%87%d8%a7-%d8%a7%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #الأحكام الفقهية المتعلقة بالأوبئة والأمراض المعدية دراسة فقهية مقارنة، خميس محمد رجب عامر، مجلة كلية الدارسات الإسلامية والعربية للبنات بدمنهور، مجلد ۷، شماره ۳، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%ad%d9%83%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%82%d8%a9-%d8%a8%d8%a7%d9%84%d8%a3%d9%88%d8%a8%d8%a6%d8%a9-%d9%88%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #إغلاق المساجد في ظل جائحة كورونا كوفيد-۱۹: دراسة فقهية مقارنة، عبدالحميد بن عبدالسلام بنعلي، مجلة العلوم الشرعية (عربستان سعودی)، مجلد ۱۵، شماره ۵، ۲۰۲۲م.[https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1663815 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #حکم انعقاد صلاة الجماعة مع التباعد بسبب جائحة کورونا، يوسف أحمد العازمي، مجلة كلية الشريعة والقانون بتفهنا، شماره ۲۴، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%ad%da%a9%d9%85-%d8%a7%d9%86%d8%b9%d9%82%d8%a7%d8%af-%d8%b5%d9%84%d8%a7%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%85%d8%a7%d8%b9%d8%a9-%d9%85%d8%b9-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d8%b9%d8%af-%d8%a8%d8%b3%d8%a8/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #معالجة الشريعة الإسلامية لآثار جائحة كورونا COVID-19 على العقود: دراسة فقهية مقارنة، فاطمة اسماعيل محمد مشعل، مجلة قطاع الشريعة والقانون (مصر)، شماره ۱۳، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d9%85%d8%b9%d8%a7%d9%84%d8%ac%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%b9%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%8a%d8%a9-%d9%84%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d8%ac%d8%a7%d8%a6%d8%ad%d8%a9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #المستجدات الفقهية لنازلة کورونا (کوفيد – ۱۹) في أبواب ( الطهارة – الصلاة – الجنائز ) دراسة فقهية تأصيلية، نجلاء إبراهيم برکات عبد المجيد، مجلة كلية الشريعة والقانون، مجلد ۳۴، شماره ۱، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b3%d8%aa%d8%ac%d8%af%d8%a7%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87%d9%8a%d8%a9-%d9%84%d9%86%d8%a7%d8%b2%d9%84%d8%a9-%da%a9%d9%88%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7-%da%a9%d9%88%d9%81%d9%8a/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #فقه الأولويات وأثره على أهم الإجراءات العبادية والصحية لمواجهة جائحة كوفيد-۱۹: دراسة فقهية، سليمان دعيج بوسعيد، مجلة التجدید (مالزی)، مجلد ۲۶، شماره ۵۱، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%a3%d9%88%d9%84%d9%88%d9%8a%d8%a7%d8%aa-%d9%88%d8%a3%d8%ab%d8%b1%d9%87-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d8%a3%d9%87%d9%85-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%ac%d8%b1%d8%a7%d8%a1%d8%a7%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #أثر فیروس کورونا فی اختلال التوازن العقدی وطرائق معالجته فی عقد الإجارة دراسة فقهیة قانونیة (الأردن أنموذجًا)، إیاد فلاح الضمور، دراسات: علوم الشریعة والقانون، المجلّد۴۹، عدد۲، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a3%d8%ab%d8%b1-%d9%81%db%8c%d8%b1%d9%88%d8%b3-%da%a9%d9%88%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7-%d9%81%db%8c-%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d9%88%d8%a7%d8%b2%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%b9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #أحکام الجوائح في الفقه الإسلامي &quot;جائحة کورونا أنموذجًا&quot;، هدى حسن صديق عبد السلام، مجلة كلية الشريعة والقانون بأسیوط، مجلد ۳۳، شماره ۱، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a3%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%88%d8%a7%d8%a6%d8%ad-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%8a-%d8%ac%d8%a7%d8%a6%d8%ad%d8%a9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #أثر جائحة الكوفيد (۱۹) في عقد الحج: دراسة فقهية مقارنة، عبد العزيز سويد موسى الرشيدي، مجلةكلية دار العلوم، مجلد ۳۸، شماره ۱۳۷، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a3%d8%ab%d8%b1-%d8%ac%d8%a7%d8%a6%d8%ad%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%83%d9%88%d9%81%d9%8a%d8%af-%db%b1%db%b9-%d9%81%d9%8a-%d8%b9%d9%82%d8%af-%d8%a7%d9%84%d8%ad%d8%ac-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #التعايش مع کورونا وأثره على تعليق الصلوات في المساجد – دراسة فقهية مقارنة، خالد أحمد سليمان شبکة، مجلة كلية الشريعة والقانون بطنطا، شماره ۳۶، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b9%d8%a7%d9%8a%d8%b4-%d9%85%d8%b9-%da%a9%d9%88%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7-%d9%88%d8%a3%d8%ab%d8%b1%d9%87-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%8a%d9%82-%d8%a7%d9%84%d8%b5%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #أحکام تجهيز الميت بالأمراض المعدية من منظور الفقه الإسلامي، هبه عبد المولى محمد عبد المولى، مجلة كلية الدراسات الإسلامية والعربية للبنات بسوهاج، مجلد ۲۷، شماره ۱، ۲۰۲۱م. <br /> #النوازل المتعلقة بوقاية المرأة من وباء کورونا المستجد: «دِراسْة فقْهِية مقاصدية»، ناديه محمود سليم صديق، مجلة كلية الدراسات الإسلامية والعربية للبنات بسوهاج، مجلد ۲۷، شماره ۱، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1663927 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید] <br /> #وباء کورونا والأحکام الفقهيَّة المُسْتجدَّة، رائد محمود دوینع متروک و محمد محیسن هلالات و لبنی محمود دوینع متروک، مجلة كلية الشریعة والقانون بتفهنا، مجلد ۲۳، شماره ۶، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d9%88%d8%a8%d8%a7%d8%a1-%da%a9%d9%88%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7-%d9%88%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87%d9%8a%d9%8e%d9%91%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%8f%d8%b3/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #أثر الوباء على صلاة الجمعة والجماعة في المسجد (دراسـة مقارنـة في الفقه الإسلامي)، محمد عبد الفتاح محمد الفقي و عبد الرحمن بن صالح الغفيلي، مجلة كلية الدراسات الإسلامية والعربية للبنات بدمنهور، مجلد ۶، شماره ۲، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a3%d8%ab%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d9%88%d8%a8%d8%a7%d8%a1-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d8%b5%d9%84%d8%a7%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%85%d8%b9%d8%a9-%d9%88%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%85%d8%a7%d8%b9%d8%a9-%d9%81%d9%8a/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #الأحکام المتعلقة بالأوبئة بين حفظ الدين وحفظ النفس في الفقه الإسلامي، أحمد عبد الجيد حُسَيَّني، مجلة كلية الدارسات الإسلامية والعربية للبنات بدمنهور، مجلد ۶، شماره ۵، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%82%d8%a9-%d8%a8%d8%a7%d9%84%d8%a3%d9%88%d8%a8%d8%a6%d8%a9-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%ad%d9%81%d8%b8-%d8%a7%d9%84%d8%af/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #أثر تداعيات جائحة كوفيد-۱۹ في عقود الإجارة: دراسة فقهية ميدانية لمسائل منها، حبيبة يوسف جاما علی و حسن محمد الرفاعي، مجلة البحوث العلمية والدراسات الإسلامية (الجزائر)، مجلد ۱۳، شماره ۴، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a3%d8%ab%d8%b1-%d8%aa%d8%af%d8%a7%d8%b9%d9%8a%d8%a7%d8%aa-%d8%ac%d8%a7%d8%a6%d8%ad%d8%a9-%d9%83%d9%88%d9%81%d9%8a%d8%af-%db%b1%db%b9-%d9%81%d9%8a-%d8%b9%d9%82%d9%88%d8%af-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%ac/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #القواعد الأصولية المتعلقة بالحکم الشرعي وأثرها في أحکام الأوبئة والأمراض المعدية (وباء کرونا نموذجا)، محمد عبد المحسن بدر، مجلة البحوث الفقهیة والقانون (مصر)، مجلد ۳۶، شماره ۲، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d9%82%d9%88%d8%a7%d8%b9%d8%af-%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%b5%d9%88%d9%84%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%82%d8%a9-%d8%a8%d8%a7%d9%84%d8%ad%da%a9%d9%85-%d8%a7%d9%84%d8%b4/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #الأحکام الفقهية المتعلقة بالصلاة في ظل جائحة کورونا. &quot;دراسة فقهية مقارنة&quot;، رمضان رزق بدوي السيد، مجلة الشريعة والقانون بالقاهرة، شماره ۳۷، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%82%d8%a9-%d8%a8%d8%a7%d9%84%d8%b5%d9%84%d8%a7%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%b8/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #الأحکام الفقهية المتعلقة بلقاحات کورونا المستجد ۱۹ (لقاح فايزر-بيونتيک أنموذجاً): دراسة فقهية تأصيلية، أحمد نبيل محمد الحسينان، مجلة كلية دار العلوم، شماره ۱۳۵، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%82%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d9%82%d8%a7%d8%ad%d8%a7%d8%aa-%da%a9%d9%88%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #حكم الالتزام بالإجراءات الطبية المتعلقة بكوفيد ۱۹ : دراسة تأصيلية فقهية، منی عمر سعید الزبيدي و حسن محمد الرفاعي، مجلة البحوث العلمية والدراسات الإسلامية (الجزائر)، مجلد ۱۳، شماره ۴، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%ad%d9%83%d9%85-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b2%d8%a7%d9%85-%d8%a8%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%ac%d8%b1%d8%a7%d8%a1%d8%a7%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d8%b7%d8%a8%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%aa%d8%b9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #نظرية الجوائح في الفقه الإسلامي- فيروس كورونا (كوفيد ۱۹ ) أنموذجا-، آمال بوخالفی و أم نائل بركاني، مجلة الشهاب، مجلد ۷، شماره ۱، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d9%86%d8%b8%d8%b1%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%88%d8%a7%d8%a6%d8%ad-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%8a-%d9%81%d9%8a%d8%b1%d9%88%d8%b3/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #منهج الشريعة الإسلامية في الوقاية من الأوبئة دراسة تحليلية مقارنة بالقانون الوضعي، زينب محمد بدوى حسن و محمد جبريل إبراهيم، مجلة كلية الدراسات الإسلامية بنین بأسوان، شماره ۴، ۲۰۲۱م. [http://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/منهج-الشريعة-الإسلامية-في-الوقاية-من-ا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # قرارات وتوصیات مؤتمر معالجات الشریعة الإسلامیة لآثار جائحة کورونا کوفید ۱۹ COVID-19، هیئة التحریر، مجلة الشریعة والدراسات الإسلامیة، شماره ۱۲۲، ۱۴۴۲ق، ۲۰۲۰م.[https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_264_item&amp;p=1663976 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #أثر الأوبئة على العبادات دراسة فقهية مقارنة وباء (کورونا) أنموذجا، أحمد أنور عبدالحمید مهندس، مجلة البحوث الفقهية والقانون، مجلد ۳۵، شماره ۲، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a3%d8%ab%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d8%a3%d9%88%d8%a8%d8%a6%d8%a9-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d8%a8%d8%a7%d8%af%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a9-%d9%81%d9%82%d9%87%d9%8a%d8%a9-%d9%85/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # الأحکام الفقهیة المتعلقة بصلاة الجماعة فی فترة وباء کورونا المستجد (کوفید-۱۹) دراسة مقارنة، مریم بنت علی بن محی الشمرانی، الجامعة العراقیة السنة، شماره ۴۷(جزء الثانی)، ۲۰۲۰م، . [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%82%d8%a9-%d8%a8%d8%b5%d9%84%d8%a7%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%85%d8%a7/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #أثر القواعد الشرعية في التدابير الاحترازية لمواجهة الأوبئة &quot;فيروس کورونا (COVID-19) أنموذجًا&quot;، عبد الرقيب صالح محسن الشامي، مجلة البحوث الفقهية والقانون، مجلد ۳۵، شماره ۲، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a3%d8%ab%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d9%82%d9%88%d8%a7%d8%b9%d8%af-%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%b1%d8%b9%d9%8a%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%af%d8%a7%d8%a8%d9%8a%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%ad%d8%aa/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # الأحکام الفقهیة المتعلقة بالمصاب بفیروس کورونا فی الصلاة والصیام والحج نموذجا، أسماء محمود محمدی، مجلة کلیة الشریعة والقانون بتفهنا الأشراف، شماره ۲۲، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%82%d8%a9-%d8%a8%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b5%d8%a7%d8%a8-%d8%a8%d9%81%db%8c/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #دَفعُ الجوائحِ مُقَدّمُ على جَلّبِ المصالحِ- جائحة کورونا - دراسة فقهية، کمال محمد عواد عوض، مجلة كلية الشریعة والقانون بتفهنا، مجلد ۲۲، شماره ۵، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%af%d9%8e%d9%81%d8%b9%d9%8f-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%88%d8%a7%d8%a6%d8%ad%d9%90-%d9%85%d9%8f%d9%82%d9%8e%d8%af%d9%91%d9%85%d9%8f-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d8%ac%d9%8e%d9%84%d9%91%d8%a8%d9%90-%d8%a7%d9%84/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #التأصيل الفقهي لأهم التدابير الاحترازية المتخذة في مواجهة فيروس کورونا المستجد. ( دراسة مقارنة )، کارم أبو اليزيد أحمد محمود، مجلة كلية الشريعة والقانون بتفهنا، مجلد ۲۲، شماره ۴، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%a3%d8%b5%d9%8a%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87%d9%8a-%d9%84%d8%a3%d9%87%d9%85-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%af%d8%a7%d8%a8%d9%8a%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%ad%d8%aa%d8%b1%d8%a7/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #جائحة کورونا وأثرها على أداء العبادات، علي محمد علي مهدي عثمان، مجلة كلية الشریعة والقانون بتفهنا، مجلد ۲۲، شماره ۴، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%ac%d8%a7%d8%a6%d8%ad%d8%a9-%da%a9%d9%88%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7-%d9%88%d8%a3%d8%ab%d8%b1%d9%87%d8%a7-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d8%a3%d8%af%d8%a7%d8%a1-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d8%a8%d8%a7%d8%af%d8%a7%d8%aa/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #الأحکام المتعلقة بوبـاء کورونا &quot;کوفـيد 19&quot; دراسة فقهية مقارنة، سناء عبد الحميد علي عبد الرحمن، مجلة كلية الدراسات الإسلامية والعربية للبنات بالإسكندرية، مجلد ۳۶، شماره ۹، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%82%d8%a9-%d8%a8%d9%88%d8%a8%d9%80%d8%a7%d8%a1-%da%a9%d9%88%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7-%da%a9%d9%88%d9%81%d9%80%d9%8a/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید] <br /> #أحکام صلاة الغائب ومن مات بفيروس کورونا &quot;دراسة فقهية&quot;، محمد البيومي الراوي بهنسي، مجلة كلية الشریعة والقانون بتفهنا، مجلد ۲۲، شماره ۳، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a3%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%b5%d9%84%d8%a7%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%ba%d8%a7%d8%a6%d8%a8-%d9%88%d9%85%d9%86-%d9%85%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%81%d9%8a%d8%b1%d9%88%d8%b3-%da%a9%d9%88%d8%b1%d9%88%d9%86/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #الأحکام الفقهية المتعلقة بوباء کورونا في المعاملات دراسة مقارنة، هشام محمد القاضي، مجلة كلية الدراسات الإسلامية والعربية بدمنهور، مجلد ۵، شماره ۹، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%82%d8%a9-%d8%a8%d9%88%d8%a8%d8%a7%d8%a1-%da%a9%d9%88%d8%b1%d9%88%d9%86/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #حکم إغلاق المساجد في زمن الوباء &quot;قراءة معاصرة في الفقه الإسلامي المقارن&quot;، علي علي غازي تفاحة، مجلة البحوث الفقهية والقانونية، مجلد ۳۵، شماره ۱، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%ad%da%a9%d9%85-%d8%a5%d8%ba%d9%84%d8%a7%d9%82-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b3%d8%a7%d8%ac%d8%af-%d9%81%d9%8a-%d8%b2%d9%85%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%88%d8%a8%d8%a7%d8%a1-%d9%82%d8%b1%d8%a7%d8%a1%d8%a9/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #فقه تعليق التغليق (المساجد في زمن كورونا أنموذجا)، محمد العربي الشايشي، مجلة رسالة المسجد، مجلد ۱۸، شماره ۲، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%8a%d9%82-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%ba%d9%84%d9%8a%d9%82-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b3%d8%a7%d8%ac%d8%af-%d9%81%d9%8a-%d8%b2%d9%85%d9%86-%d9%83%d9%88%d8%b1%d9%88%d9%86/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> <br /> == پایان‌نامه‌ها ==<br /> === فارسی ===<br /> # بررسی فقهی و حقوقی قوه قاهره با تکیه بر بیماری‌های همه‌گیر (اپیدمی‌ها)، احسان صبور، کارشناسی ارشد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1650960 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی تطبیقی حقوق ایران و فرانسه در مسئولیت مدنی ناشی از سرایت بیماری کرونا با تاکید بر دیدگاه فقه امامیه، محمدهادی فراستی، کارشناسی ارشد، موسسه آموزش عالی حکیم طوس، گروه الهیات - فقه و مبانی حقوق، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1651026 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مسئولیت مدنی اشخاص ناقل بیماری های همگیر در صورت انتقال بیماری در حقوق ایران، بهنام صادق گیگلو، کارشناسی ارشد، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی ‌واحد اردبیل، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1651321 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مسئولیت مدنی ناشی از انتقال بیماری های عفونی، ویروس کرونا، بررسی تطبیقی حقوق عراق و فقه اسلامی، زاهر فاضل حسون السرحان، کارشناسی ارشد، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1654390 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #بررسی مسئولیت دولت در قبال بیماری کرونا از منظر فقه امامیه، شافعیه و حقوق موضوعه ایران، محمود کریم پور، کارشناسی ارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده مذاهب، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1659150 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #حکم تکلیفی استنکاف از تزریق واکسن کرونا در وضعیت شیوع بیماری و مسئولیت مدنی ناشی از آن، سمانه راهداری، کارشناسی ارشد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه میبد، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1659188 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی مسئولیت مدنی پزشکان در خسارات ناشی از کووید ۱۹ بیماران کرونایی در ایران، مهدیه مشتاقی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد ملارد، دانشکده علوم انسانی، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1659234 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مسئولیتهای فقهی و حقوقی انتقال بیماریهای مسری، سید مجتبی سجادی، دکتری، دانشگاه پیام نور استان تهران، مرکز پیام نور تهران جنوب، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1659500 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی ضمان عدم رعایت مسائل بهداشتی به هنگام شیوع یک بیماری واگیردار مانند کرونا با تاکید بر قاعده لاضرر، اسماء سیلانی، کارشناسی ارشد، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه اردکان، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%b6%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%b9%d8%af%d9%85-%d8%b1%d8%b9%d8%a7%db%8c%d8%aa-%d9%85%d8%b3%d8%a7%d8%a6%d9%84-%d8%a8%d9%87%d8%af%d8%a7%d8%b4%d8%aa/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید] <br /> # مسئولیت مدنی پزشکان در انتشار ویروس کرونا در فقه و حقوق موضوعه ایران، مریم مهدیخانی، کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان لرستان، مرکز پیام نور خرم‌آباد، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1660605 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # امکان سنجی مسئولیت کیفری ناقلین ویروس کرونا در حقوق موضوعه ایران و فقه امامیه، منیره منیری، کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان یزد، مرکز پیام نور یزد، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1660646 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید] <br /> # مسوولیت مدنی اشخاص حقیقی و حقوقی در قبال بیماری کرونا، افشین آرتلی، کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان تهران، مرکز پیام نور تهران جنوب، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1660682 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی و حقوقی مسئولیت مدنی ناشی از انتقال کرونا، محمدحسین مظفری، کارشناسی ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، موسسه آموزش عالی علوم انسانی، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1660718 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مسئولیت مدنی عوامل انتقال بیماری‌های خطرناک در فقه و حقوق، مجتبی انصاری خراجی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندرعباس، دانشکده علوم انسانی، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1661365 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید] <br /> # مسئولیت مدنی ناشی از انتقال ویروس کرونا (کووید ۱۹) از منظر فقه امامیه و حقوق موضوعه ایران، محمد کارگران بافقی، کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان یزد، مرکز پیام نور یزد، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1661400 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید] <br /> # مسئولیت مدنی ناشی از انتقال بیماری کرونا و مبانی آن از نظر حقوق ایران و فقه امامیه، محمد پورمحمدی مردمکدهی، کارشناسی ارشد، موسسه آموزش عالی شفق، گروه حقوق خصوصی، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1664070 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید] <br /> # مسئولیت مدنی از کرونا ویروس در فقه و حقوق ایران، زهرا سادات حسینی نسب، کارشناسی ارشد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی هدی، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1664117 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی مسئولیت کیفری ناقلان ویروس کرونا در حقوق جزای ایران و فقه امامیه، سعیده سام دلیری، کارشناسی ارشد، موسسه آموزش عالی طبرستان، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1664154 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #مسئولیت کیفری ناشی از انتقال امراض مسری کشنده، یلدا ایرانپور، کارشناسی ارشد، دانشگاه قم، ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1664190 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> <br /> === عربی ===<br /> # المسؤولیة الجنائیة لناقل العدوی بفیروس کورونا، سماهر محمود محمد خلیل، رسالة ماجستیر، جامعة الاسراء الخاصة، ۲۰۲۱م.<br /> <br /> == سایر منابع ==<br /> # مجمع الفقه التابع لمنظمة التعاون الإسلامی یصدر توصیات ندوة «فیروس کورونا المستجد وما یتعلق به من معالجات طبیة وأحکام شرعیة»، التاریخ: ۲۰/۰۴/۲۰۲۰. [https://www.oic-oci.org/topic/?t_id=23343&amp;t_ref=13985&amp;lan=ar متن را از اینجا بخوانید.]<br /> <br /> [[رده:منابع مطالعاتی فقه پزشکی]]<br /> [[رده:بروزرسانی ۱۴۰۲]]<br /> [[رده:مدخل‌های ۱۴۰۱]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%B9%D9%84%D9%86%DB%8C_%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AA_(%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA%DB%8C)&diff=68651 2026-07-12T09:48:08Z

<p>Mkhaghanif: /* فارسی */</p> <hr /> <div>{{منابع مطالعاتی}}<br /> [[اجرای علنی مجازات]] در شریعت اسلامی به نحو منصوص در مورد جرم زنا وارد شده است. از موضوعاتی که فقه معاصر در این زمینه به آن پرداخته، اینست که آیا این نحوه اجرای مجازات‌ها در صورت عدم خدشه به دین، قابل تسری به سایر حدود و مجازات‌ها هست یا خیر؟ و اینکه با توجه به مسئله حفظ کرامت انسانی و لزوم نشان ندادن چهره خشن از اسلام، تهافت بین این نحوه اجرا و نص مذکور چگونه حل می‌شود؟<br /> <br /> طبق فتاوا اجرای حدود از ضروریات دین نیست و فقط اجرا شدن حد زنا به‌صورت علنی مجاز است؛ ولی اگر عناوین دیگری مانند به خطر افتادن حیثیت اسلام در میان باشد، اجرای علنی حدود جایز نیست. این مسئله در زبان عربی با عناوینی چون '''علنیة تنفیذ العقوبات،''' '''تنفیذ العقوبات علنا،''' '''تنفیذ العقوبات امام الناس''' و '''تنفیذ العقوبات بمحضر العام''' قابل جستجو است. عناوینی که در آن‌ها از کلید واژه '''تشهیر''' استفاده شده، به بررسی [[تشهیر مجرمان]] می‌پردازد و به‌‌معنای در ملأعام گرداندن او است که خود نوعی مجازات است.<br /> <br /> ==کتاب‌ها==<br /> === فارسی ===<br /> # اجرای علنی احکام جزایی (در فقه امامیه)، مریم انفرادی، قم، امتداد حکمت، ۱۴۰۱ش. [https://ketab.ir/book/8a32bbc8-ec49-4a7e-8eef-dc48f786167c صفحات ابتدایی را از اینجا بخوانید.]<br /> # اجرای علنی حدود در فقه و اسناد حقوق بشر، علیرضا ابراهیمی و فرزانه طیاری، آموزشی تألیفی ارشدان، تهران، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%d8%a7%d8%b3%d9%86%d8%a7%d8%af-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a8%d8%b4%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اجرای مجازات‌های علنی، صباح سلکی، فرهوش، تهران، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # شرایط و موانع اجرای حدود با رویکردی تطبیقی در فقه و قانون مجازات اسلامی جدید، رضا علیجانی‌ شلمانی، تهران، خرسندی، ۱۳۹۷ش. [https://ketab.ir/book/1dfcadda-9f72-47d3-bbb6-a12e14d93408 صفحات ابتدایی را از اینجا بخوانید.]<br /> # منطق مجازات در اجرای علنی، حسینی‌کاشانی، سید محمد مصطفی، امام عصر (عج)، قم، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%85%d9%86%d8%b7%d9%82-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اجرای علنی مجازات‌ها، فائزه خوشکنار، پیام دانش، قانون یار، تهران، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa%d9%87%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اجرای مجازات در ملأ عام، الهام بیگلری فرد، انتشارات قانون یار، تهران، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%84%d8%a3-%d8%b9%d8%a7%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اجرای علنی حدود در عصر غیبت، بتول فروزنده، مؤسسه اندیشه کامیاب ایرانیان، تهران، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d8%b9%d8%b5%d8%b1%d8%ba%db%8c%d8%a8%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ضمانت‌های اجرای قانون اساسی و اجرای علنی حدود، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، تهران، ۱۳۸۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%b6%d9%85%d8%a7%d9%86%d8%aa-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86-%d8%a7%d8%b3%d8%a7%d8%b3%db%8c-%d9%88-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> <br /> ==مقاله‌ها==<br /> === فارسی ===<br /> # بررسی اجرای مجازات در ملاء عام، احمد بحرینی، [[دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی]]، دوره پنجم، شماره۴۸، اردیبهشت۱۴۰۱ش. [https://www.jonahs.ir/showpaper/6902549 مقاله را از اینجا بخوانید.]<br /> # مطالعه جامعه‌شناختی تحولات مجازات در ملأ عام در جامعه پسا انقلاب ایران، محسن نورپور و سیدمحمدجواد ساداتی، [[دوفصلنامه پژوهش‌های حقوق جزا و جرم‌شناسی]]، دوره ۹، شماره ۱۷، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%87-%d8%ac%d8%a7%d9%85%d8%b9%d9%87-%d8%b4%d9%86%d8%a7%d8%ae%d8%aa%db%8c-%d8%aa%d8%ad%d9%88%d9%84%d8%a7%d8%aa-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ناهمسویی‌های قانونی با سیاست کیفرزدایی در ایران، ولی‌اله صادقی و محمدجعفر حبیب‌زاده، [[فصلنامه سیاستهای راهبردی و کلان]]، دوره ۸، شماره ۱، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%86%d8%a7%d9%87%d9%85%d8%b3%d9%88%db%8c%db%8c-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86%db%8c-%d8%a8%d8%a7-%d8%b3%db%8c%d8%a7%d8%b3%d8%aa-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%d8%b2%d8%af%d8%a7%db%8c/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی حقوقی مجازات در ملاعام، محسن هنرجو، فصلنامه پاسخ، شماره ۱۴، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%80-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%84%d8%a7%d8%b9%d8%a7%d9%85/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مبانی نظری اجرای علنی مجازات‌ها از منظر جامعه‌شناسی جنایی (بررسی نظریه جرم‌شناسی جامعه شناختی برچسب زنی)، حمید بابایی و محمود قیوم زاده و محمد رسول آهنگران، [[فصلنامه تحقیقات حقوقی تطبیقی ایران و بین‌الملل]]، دوره ۱۲، شماره ۴۶، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%86%d8%b8%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d9%87%d8%a7-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اجرای علنی حدود از نظر فقه و قانون، اسماعیل آقابابائی بنی، [[فصلنامه فقه]]، دوره ۲۵، شماره ۹۶، پیاپی ۹۶، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d8%a7%d8%b2-%d9%86%d8%b8%d8%b1%d9%90-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی فقهی حقوقی اجرای علنی کیفر، جواد نصیرایی میر و محمدعلی کرمی، [[دوفصلنامه گفتمان حقوقی]]، شماره ۳۳، ۱۳۹۷ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی اجرای علنی مجازاتها از منظر علم کیفرشناسی و آراء فقها، محمدجواد پورحسینی و سید مهدی قریشی و محمدحسن جوادی، [[دوفصلنامه علمی پژوهش‌نامه حقوق اسلامی]]، دوره ۱۸، شماره ۱، پیاپی ۴۵، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa%d9%87%d8%a7-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1%d8%b9%d9%84%d9%85-%da%a9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اجرای علنی مجازات رویکردها اهداف پیامدها، مینا کوهی، همایش پیشگیری از خشونت چالش‌ها و راهکارها، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d8%b1%d9%88%db%8c%da%a9%d8%b1%d8%af%d9%87%d8%a7-%d8%a7%d9%87%d8%af%d8%a7%d9%81-%d9%be%db%8c%d8%a7%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اجرای علنی مجازات توجیهات و تبعات، جلیل امیدی و حسینعلی عطوف، [[دوفصلنامه مطالعات حقوق کیفری و جرم‌شناسی]]، دوره ۲، شماره ۴ و ۵، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d8%aa%d9%88%d8%ac%db%8c%d9%87%d8%a7%d8%aa-%d9%88-%d8%aa%d8%a8%d8%b9%d8%a7%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # پیامدهای منفی اجرای علنی مجازتها از منظر مکاتب فکری کیفری، داوود سیفی و امیر کندری و محمد مهدی‌پور، اولین کنفرانس بین‌المللی حقوق و توسعه پایدار جامعه مدنی، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%be%db%8c%d8%a7%d9%85%d8%af%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%85%d9%86%d9%81%db%8c-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%aa%d9%87%d8%a7-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی مستندات اجرای علنی حدود در فقه شیعه، حسین حاجی حسینی، [[فصلنامه رسائل]]، شماره۳، ۱۳۹۴ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%85%d8%b3%d8%aa%d9%86%d8%af%d8%a7%d8%aa-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%b4%db%8c/ کتابخانه ی پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اجرای علنی مجازات‌های اسلامی، [[سید مصطفی محقق‌ داماد]] و مهدی نیکجو، [[دوفصلنامه علمی تخصصی پژوهش‌های فقهی]]، شماره ۲، پیاپی ۶، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اجرای علنی مجازاتها از دیدگاه فقه مقارن و تأثیر مقتضیات زمان، سید علی حسینی اشکوری و بهنام دارابی، [[دوفصلنامه فقه مقارن]]، دوره ۲، شماره ۳، پیاپی ۳، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa%d9%87%d8%a7-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%85%d9%82%d8%a7%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # آسیب‌شناسی اجرای مجازات‌های بدنی در ملاء عام، فرزاد کوشا حسینی و اسماعیل ارسلان عبداللهی، [[فصلنامه علمی تخصصی دانش انتظامی بوشهر]]، دوره ۳، شماره ۱۱، ۱۳۹۱ش. [http://Digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/آسیب-شناسی-اجرای-مجازات-های-بدنی-در-ملا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اجرای علنی حدود و مجازات‌ها از منظر عقل و نقل، حسن فلاح، [[دوفصلنامه فقه و مبانی حقوق]]، شماره ۸، ۱۳۸۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d9%88-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d9%87%d8%a7-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d8%b9%d9%82%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # پژوهشی پیرامون اجرای علنی حدود و تعزیرات، محمدروحانی مقدم، [[پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی]]، پیاپی ۱، پیش‌شماره ۳، ۱۳۸۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%be%da%98%d9%88%d9%87%d8%b4%db%8c-%d9%be%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%85%d9%88%d9%86-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d9%88-%d8%aa%d8%b9%d8%b2%db%8c%d8%b1/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # اجرای مجازات در ملأ عام، غلامرضا نوفرستی، [[مجله دانشجویی دانش پژوهان]]، شماره ۵، ۱۳۸۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%84%d8%a3-%d8%b9%d8%a7%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی فقهی حقوقی اجرای علنی حدود و گستره آن، حجت الله فتحی، دوماهنامه رواق اندیشه، شماره ۸، ۱۳۸۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d9%88-%da%af%d8%b3%d8%aa/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # اجرای علنی مجازاتها از دیدگاه حقوق اسلام، رحیم ابوالحسنی، [[دو ماهنامه رواق اندیشه]]، شماره ۶، ۱۳۸۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa%d9%87%d8%a7-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a7%d8%b3%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ==پایان‌نامه‌ها==<br /> === فارسی ===<br /> # مطالعه تطبیقی اجرای علنی حدود در فقه امامیه و اسناد حقوق بشری، فرزانه طیاری، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۹ش، کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%87-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%db%8c-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%85/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی حقوقی اجرای مجازات در ملاء عام، مهران خلیلی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد دامغان، دانشکده حقوق، ۱۳۹۹ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/5529023d7b0e1cf649c42153b4dfdfd7 متن مقاله را از اینجا بخوانید.]<br /> # اجرای علنی مجازات‌ها در فقه و حقوق کیفری افغانستان چالش‌ها موانع، محمداسحاق رحیمی، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی مشهد مقدس، ۱۳۹۹ش، کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d9%87%d8%a7-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی و حقوقی اجرای علنی حدود و تعزیرات و پیامدهای آن، غزاله زهرایی کیا، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهر قدس، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۷ش، کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d9%88-%d8%aa%d8%b9%d8%b2/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی کیفرشناسی اجرای علنی مجازات، سید حمیدرضا میرخباز، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق، ۱۳۹۶ش، کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%d8%b4%d9%86%d8%a7%d8%b3%db%8c-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # تأثیر نحوه اجرای حدود بر پیش‌گیری از جرم از منظر فقه و حقوق، محسن یوسفی، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۶ش، کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%aa%d8%a3%d8%ab%db%8c%d8%b1-%d9%86%d8%ad%d9%88%d9%87-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d8%a8%d8%b1-%d9%be%db%8c%d8%b4-%da%af%db%8c%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d8%ac%d8%b1%d9%85/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی اجرای حدود اللهی در ملاء عام، محمد فرنیا، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهر قدس، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۶ش، کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%84%d8%a7%d8%a1-%d8%b9%d8%a7%d9%85/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # اجرای حدود در عصر غیبت، سید ابراهیم میرکاظمی عزیزی، مؤسسه آموزش عالی پارسا، ۱۳۹۵ش، کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d8%b9%d8%b5%d8%b1%d8%ba%db%8c%d8%a8%d8%aa-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8%d8%b9-%d9%85%d9%88%d8%ac%d9%88%d8%af-%d9%86/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی و حقوقی اجرای علنی مجازاتها در جمهوری اسلامی ایران (مبتنی بر حقوق کیفری اسلام و ایران)، محمدجواد پورحسینی، دانشگاه ارومیه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۵ش، دکتری. <br /> # بررسی فقهی حقوقی و جرم‌شناختی اجرای علنی کیفرها، حسینی کاشانی‏، سید محمد مصطفی، مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، جامعة المصطفی العالمیة، ۱۳۹۴ش.<br /> # بررسی مبانی اجرای علنی مجازات‌ها از دیدگاه فقه و حقوق، هما بقایری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد سبزوار، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۴، ‏کارشناسی ارشد.<br /> # بررسی فقهی حقوقی اجرای مجازات در ملاء عام با نگاهی به موازین حقوق بشر، عالیه اسمعیل‌پور ورمزیار، دانشگاه تربیت معلم تهران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۳ش، کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%84%d8%a7%d8%a1-%d8%b9/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی مبانی و آثار اجرای علنی مجازات در فقه و حقوق موضوعه مصطفی قربانی، دانشگاه آزاد اسلامی آمل، واحد آیت‌الله آملی، دانشکده علوم پایه، ‏‫۱۳۹۳‬‬‬‬، کارشناسی ارشد.<br /> # بررسی اجرای علنی مجازات شلاق در ملاء عام در نظام حقوقی ایران، فرزاد حسینی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد بوشهر، دانشکدهٔ تحصیلات تکمیلی، ۱۳۹۳ش، کارشناسی ارشد.<br /> # اجرای علنی مجازات‌ها در فقه امامیه وحقوق ایران، کلثوم کاهانی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد شیروان، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۳ش، کارشناسی ارشد.<br /> # بررسی فقهی حقوقی مجازات علنی و آثار مترتب بر آن، محمدرضا ملک‌رئیسی، دانشگاه آزاد اسلامی، تحصیلات تکمیلی علوم و تحقیقات سیستان و بلوچستان، ۱۳۹۳ش، ‏کارشناسی‌ارشد.<br /> # مبانی و اهداف اجرای مجازات در ملاعام، کورش رحیمی، شهرام محمدی، مرتضی جوانمردی صاحب، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری دانشگاه کردستان دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، ۱۳۹۳ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%88-%d8%a7%d9%87%d8%af%d8%a7%d9%81-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%84%d8%a7%d8%b9%d8%a7%d9%85-%d9%81%d8%a7/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مبانی و اهداف اجرای مجازات در ملاء عام، کورش رحیمی، دانشگاه کردستان، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، ۱۳۹۳ش، کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%88-%d8%a7%d9%87%d8%af%d8%a7%d9%81-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%84%d8%a7%d8%b9%d8%a7%d9%85-%d9%81%d8%a7/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # تأثیر اجرای علنی حدود الهی در پیشرفت جامعه و کاهش جرائم بر اساس منابع فقهی، حسین طاهری، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۳ش، کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%aa%d8%a3%d8%ab%db%8c%d8%b1-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d8%a7%d9%84%d9%87%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%be%db%8c%d8%b4%d8%b1%d9%81%d8%aa-%d8%ac%d8%a7/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # اجرای علنی مجازات‌ها و تشهیر از دیدگاه فقه و حقوق موضوعه، سمیه جدیدی گیلی، مدرسه عالی و دانشگاه شهید مطهری، ۱۳۹۲ش، کارشناسی ارشد.<br /> # تحلیل فقهی حقوقی محاکمات علنی در حقوق ایران و مصر، صادق مهاجری، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، دانشکده حقوق قضایی، ۱۳۹۱ش، کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%aa%d8%ad%d9%84%db%8c%d9%84-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d9%85%d8%ad%d8%a7%da%a9%d9%85%d8%a7%d8%aa-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a7/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # اجرای علنی احکام جزایی، مجتبی آیت‌اللهی، مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، معاونت پژوهش حوزه‌های علمیه، ۱۳۹۰ش، سطح۳.<br /> # اجرای علنی کیفر در حقوق ایران، فقه امامیه و مطالعه تطبیقی آن با حقوق فرانسه، سید علی هاشمی، دانشگاه امام صادق(ع)، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ۱۳۸۸ش، کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1-%d8%af%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86%d8%8c-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # اج‍رای ع‍ل‍ن‍ی ح‍د سرق‍ت و اح‍ک‍ام آن، ح‍س‍ن م‍وس‍وی، دان‍ش‍گ‍اه آزاد اس‍لام‍ی، واح‍د ت‍ه‍ران م‍رک‍زی، دان‍ش‍ک‍ده ال‍ه‍ی‍ات و م‍ع‍ارف اس‍لام‍ی، ۱۳۸۳ش.<br /> # جرای علنی مجازات‌ها، حسین عبداله‌پور، دانشگاه آزاد اسلامی تهران، دانشکده حقوق، ۱۳۸۳ش، کارشناسی ارشد.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d9%87%d8%a7-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8%d8%b9-%d9%85%d9%88%d8%ac%d9%88%d8%af-%d9%86%db%8c/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # اجرای علنی مجازاتها، صادق غلام نتاج، دانشگاه مازندران، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، ۱۳۸۲ش، کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa%d9%87%d8%a7/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # اج‍رای ع‍ل‍ن‍ی م‍ج‍ازات، م‍ح‍م‍د ب‍اق‍ر رن‍ج‍ب‍ری، دان‍ش‍گ‍اه آزاد اس‍لام‍ی، واح‍د ت‍ه‍ران م‍رک‍ز، دان‍ش‍ک‍ده ال‍ه‍ی‍ات ۱۳۸۱ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8%d8%b9/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> <br /> ==سایر منابع==<br /> # الموقف من تطبيق العقوبات الجزائيّة و الجنائيّة في العلن أمام الناس، حیدر حب‌الله، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%88%d9%82%d9%81-%d9%85%d9%86-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%d9%8a%d9%82-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%82%d9%88%d8%a8%d8%a7%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d8%b2%d8%a7%d8%a6%d9%8a%d9%91%d8%a9-%d9%88-%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اجرای علنی مجازاتها، محمدحسین مرعشی، الهیات و حقوق، شماره ۶، ۱۳۸۱ش.<br /> # میزگرد اجرای علنی حدود و پیامدهای آن، مقتدایی، عباس کعبی، غلامحسین الهام، معرفت، شماره ۴۹، ۱۳۸۰ش.<br /> # اجرای مجازات بصورت علنی، کامران پیرهادی. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d8%b5%d9%88%d8%b1%d8%aa-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی لایحه قانون مجازات اسلامی و اجرای مجازات در ملاء عام، یاسر صفاکار، پایگاه خبری جماران. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%84%d8%a7%db%8c%d8%ad%d9%87-%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d9%88-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نقد حقوقیِ اجرای مجازات اعدام در ملاءعام، ایسنا. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/%d9%86%d9%82%d8%af-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c%d9%90-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d8%a7%d8%b9%d8%af%d8%a7%d9%85-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%84%d8%a7%d8%a1-%d8%b9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> {{منابع مطالعاتی فقه سیاسی}}<br /> <br /> [[رده:بروزرسانی ۱۴۰۴]]<br /> [[رده:مدخل‌های ۱۴۰۱]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%81%D8%B5%D9%84%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AC%D8%AA%D9%87%D8%A7%D8%AF_%D9%88_%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF&diff=68650 2026-07-12T09:47:07Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به فصلنامه الاجتهاد و التجدید</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[فصلنامه الاجتهاد و التجدید]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%81%D8%B5%D9%84%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%85%D8%AA%DB%8C%D9%86&diff=68649 2026-07-12T09:45:57Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به پژوهشنامه متین</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[پژوهشنامه متین]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86_%D8%B3%D9%86_%DA%A9%DB%8C%D9%81%D8%B1%DB%8C_(%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA%DB%8C)&diff=68648 2026-07-12T09:45:31Z

<p>Mkhaghanif: /* فارسی */</p> <hr /> <div>{{منابع مطالعاتی}}<br /> [[تعیین سن کیفری]] به منظور قابلیت انتساب جرم به افراد و امکان تحمیل کیفر به آنهاست. مشهور فقیهان امامیه شروع سن کیفری را در پسران با احتلام و در دختران با دیدن حیض می‌دانند. قانون‌گذار نیز بر اساس نظر مشهور فقها، برای ایجاد رویه یکسان در تعیین سن مسئولیت کیفری در پسران ۱۵ سال و در دختران ۹ سال را تعیین کرده است. در قانون کامن‌لا سن مسئولیت کیفری بین هفت تا چهارده سال ذکر شده است.<br /> <br /> در مورد سن کیفری پرسش‌های ذیل مطرح است: نسبت سن قانونی در امور حقوقی (۱۸ سال) و سن کیفری چیست؟ رابطه سن کیفری با تعزیر در قانون و فقه اسلامی چگونه است؟ آیا سن کیفری در حکومت اسلامی می‌تواند با اجازه حاکم تغییر کند؟ علت اختلاف سن کیفری بین دختران و پسران چیست؟ سن کیفری در قبال تمام جرم‌ها یکسان است یا برخی جرائم مانند قتل استثنا هستند؟ نسبت سن مسئولیت کیفری با سن تکالیف شرعی چیست؟ آیا تبعیض سن دختران و پسران در قبال مسئولیت‌های اجتماعی و تکالیف شرعی امری عقلایی است؟ آیا غیر از مشخصات فوق احراز رشد عقلانی نیز در تعیین سن مسئولیت شرط است یا خیر؟ آیا سن مسئولیت کیفری در مورد جرائم مربوط به انتقال بیماری‌های کشنده نیز مورد پذیرش است؟<br /> ==کتاب==<br /> ===فارسی===<br /> #بررسی فقهی و حقوقی سن مسئولیت کیفری، مهراندخت تابانی، تهران، نشر صالحیان، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%b3%d9%86-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #سن مسئولیت کیفری در فقه و حقوق اسلامی، یوسف مقدسی و مسعود شیخلو، تبریز، نشر پژوهش‌های دانشگاه، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%b3%d9%86-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #سن مسئوليت كيفری اطفال: مطالعه تطبيقي در حقوق ايران، اسناد بين‌المللي و فقه اماميه، ابراهیم حیدری‌لقب، سمنان، نشر حبله رود، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%b3%d9%86-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%d9%8a%d8%aa-%d9%83%d9%8a%d9%81%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b7%d9%81%d8%a7%d9%84-%d9%85%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%87-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%d9%8a%d9%82%d9%8a-%d8%af/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #سن مسئوولیت کیفری در حقوق جزای اسلامی و حقوق موضوعه، عبدالرضا اصغری، مشهد، نشر انصار، ۱۳۸۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%b3%d9%86-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%ac%d8%b2%d8%a7%db%8c-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ==مقاله==<br /> ===فارسی===<br /> #مطالعه تطبیقی سن بلوغ به عنوان سن مسئولیت کیفری در قوانین ایران و قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲، عیسی بزرگمهر، ماهنامه جامعه شناسی سیاسی ایران، دوره ۵، شماره ۸، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%87-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%db%8c-%d8%b3%d9%86-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%a8%d9%87-%d8%b9%d9%86%d9%88%d8%a7%d9%86-%d8%b3%d9%86-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #بررسی سن مسئولیت کیفری اطفال و عدالت حقوقی از منظر فقه و حقوق اسلامی، حمیدرضا قاسمی، پژوهش‌های سیاسی و بین‌المللی، شماره ۴۸، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%b3%d9%86-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b7%d9%81%d8%a7%d9%84-%d9%88-%d8%b9%d8%af%d8%a7%d9%84%d8%aa-%d8%ad%d9%82/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #امکان سنجی تبعیت ازکنوانسیون‌های بین المللی در تعیین سن کودک از منظر فقه و حقوق ایران، رضا الهامی و ماندانا میرزائی، پژوهش‌های نوین دینی، دوره ۲، شماره ۵، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d9%85%da%a9%d8%a7%d9%86-%d8%b3%d9%86%d8%ac%db%8c-%d8%aa%d8%a8%d8%b9%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b2%da%a9%d9%86%d9%88%d8%a7%d9%86%d8%b3%db%8c%d9%88%d9%86%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%a8%db%8c%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #نقش بلوغ در مسئولیت کیفری دختران در فقه امامیه و قوانین کیفری ایران و فرانسه، علی قبادیان و یعقوب برجی و مهدی علی‌عبدی، [[مطالعات فقه امامیه]]، دوره ۹۸، شماره ۲، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%86%d9%82%d8%b4-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%d8%af%d8%ae%d8%aa%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #بررسی فقهی- حقوقی سن مسئولیت کیفری اطفال با تأملی در اسناد بین المللی، کیومرث کلانتری و صالح غفاری چراتی و امین رادمان، [[دوفصلنامه میان رشته ای فقهی]]، سال هفتم، شماره ۲، پیاپی ۱۴، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%b3%d9%86-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b7%d9%81%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #مرتبه‌پذیری مفهوم بلوغ و گونه‌های مسئولیت ناشی از آن در فقه مذاهب اسلامی، سعید نظری توکلی و محمدصالح مصلح، [[دوفصلنامه فقه مقارن]]، دوره ۶، شماره ۱۱، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%b1%d8%aa%d8%a8%d9%87%d9%be%d8%b0%db%8c%d8%b1%db%8c-%d9%85%d9%81%d9%87%d9%88%d9%85-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d9%88-%da%af%d9%88%d9%86%d9%87%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%85%d8%b3/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #نقش سن در تعیین مسئولیت کیفری اطفال و نوجوانان در قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲، اولین همایش ملی جهانی سازی حقوق کودکان و نوجوانان از دیدگاه حقوقی و روانشناسی، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%86%d9%82%d8%b4-%d8%b3%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d8%aa%d8%b9%db%8c%db%8c%d9%86-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b7%d9%81%d8%a7%d9%84-%d9%88-%d9%86%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #تاملی بر نقش سن در تحقق بلوغ و مسئولیت کیفری دختران و تاثر قانونگذار از آن در حوزه حدود و قصاص در قانون مجازات اسلامی مصوب سال ۱۳۹۲، میراحمد موسوی‌اقدم و محمد جعفری هرندی، [[فصلنامه فقه و مبانی حقوق اسلامی]]، شماره ۲، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%a7%d9%85%d9%84%db%8c-%d8%a8%d8%b1-%d9%86%d9%82%d8%b4-%d8%b3%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d8%aa%d8%ad%d9%82%d9%82-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d9%88-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #نقدی بر ادله‌ی لزوم رشد کیفری از منظر فقه و حقوق، عبدالله بهمن‌پوری و عبدالرضا شریفی و ابوالفضل علیشاهی قلعه‌جوقی، [[فصلنامه مطالعات راهبردی زنان]]، دوره ۱۹ و ۷۶، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%86%d9%82%d8%af%db%8c-%d8%a8%d8%b1-%d8%a7%d8%af%d9%84%d9%87%db%8c-%d9%84%d8%b2%d9%88%d9%85-%d8%b1%d8%b4%d8%af-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%81/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #حدود مسؤولیت کیفری و مجازات طفل در فقه امامیه، احمد بیگی حبیب‌آبادی و سید جواد حسینی، فصلنامه قضاوت، دوره ۱۷، شماره ۹۰، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d9%85%d8%b3%d8%a4%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%d9%88-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d8%b7%d9%81%d9%84-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #بررسی تطبیقی سن مسئولیت کیفری اطفال در فقه اسلامی، اسناد بین‌المللی و قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲، مسعود حیدری، پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، سال سوم، شماره ۱، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%db%8c-%d8%b3%d9%86-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b7%d9%81%d8%a7%d9%84-%d8%af%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #سن مسئولیت کیفری اطفال از دیدگاه امام خمینی(س) و قانون مجازات اسلامی، مریم حسینی آهق و زهره خانی، [[پژوهشنامه متین|فصلنامه پژوهشنامه متین]]، سال هجدهم، شماره ۷۰، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b3%d9%86-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b7%d9%81%d8%a7%d9%84-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85-%d8%ae/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر] <br /> #بررسی فقهی حقوقی رویکرد قانون مجازات اسلامی جدید به سن رشد و مسئولیت کیفری کودکان در پرتو اسناد بین المللی، [[سید حسین هاشمی]]، دوفصلنامه حقوق تطبیقی، جلد ۱۱، شماره ۱، پیاپی ۱۰۳، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%b1%d9%88%db%8c%da%a9%d8%b1%d8%af-%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #معیار سن کیفری دختران در فقه و حقوق موضوعه، عادل ساریخانی و سعید عطارزاده، مطالعات حقوق تطبیقی، دوره ۴، شماره ۲، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%b9%db%8c%d8%a7%d8%b1-%d8%b3%d9%86-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%d8%af%d8%ae%d8%aa%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d9%85%d9%88%d8%b6%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # سن و مسئولیت کیفری: بازخوانی نظریه مشهور فقهای امامیه، [[رحیم نوبهار]]، پژوهشنامه حقوق کیفری، سال سوم، شماره ۲، پیاپی ۶، ۱۳۹۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b3%d9%86-%d9%88-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%d8%a8%d8%a7%d8%b2%d8%ae%d9%88%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%86%d8%b8%d8%b1%db%8c%d9%87-%d9%85%d8%b4%d9%87%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر] <br /> #مسوولیت کیفری تدریجی دختران، سام سوادکوهی‌فر و علی کاظمی، فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، دوره ۱۲، شماره ۴۵، ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%b3%d9%88%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%d8%aa%d8%af%d8%b1%db%8c%d8%ac%db%8c-%d8%af%d8%ae%d8%aa%d8%b1%d8%a7%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #سن مسووليت کيفری کودک و عدالت حقوقی از نظر فقه و حقوق اسلامی، فقه و حقوق اسلامی، دوره ۵، شماره ۱۵، ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b3%d9%86-%d9%85%d8%b3%d9%88%d9%88%d9%84%d9%8a%d8%aa-%da%a9%d9%8a%d9%81%d8%b1%db%8c-%da%a9%d9%88%d8%af%da%a9-%d9%88-%d8%b9%d8%af%d8%a7%d9%84%d8%aa-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #مسئولیت کیفری کودک با رویکردی بر نظر امام خمینی(س)، [[سید محمد موسوی بجنوردی]] و نرجس فیروزآبادی، [[پژوهشنامه متین|فصلنامه پژوهشنامه متین]]، دوره ۱۰، شماره ۴۰، ۱۳۸۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%da%a9%d9%88%d8%af%da%a9-%d8%a8%d8%a7-%d8%b1%d9%88%db%8c%da%a9%d8%b1%d8%af%db%8c-%d8%a8%d8%b1-%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d8%a7%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # دختران سن رشد و مسئولیت کیفری، سید حسین هاشمی، فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، شماره ۲۳، ۱۳۸۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%af%d8%ae%d8%aa%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%b3%d9%86-%d8%b1%d8%b4%d8%af-%d9%88-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #سن مسوولیت کیفری در حقوق اسلام، عبدالرضا اصغری، الهیات و حقوق دانشگاه رضوی، سال اول، شماره ۱، پیاپی ۲، ۱۳۸۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b3%d9%86-%d9%85%d8%b3%d9%88%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #رابطه مبانی ضرورت رشد عقلی و مسئولیت پذیری کودکان و نوجوانان در پرتو منابع اسلامی و تحول الگوی اسلامی- ایرانی، حسن فرهودی‌نیا و پریزاد کاوسی خسرقی، دوفصلنامه زنان و خانواده، سال پنجم، شماره نهم، ۱۳۹۶ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b1%d8%a7%d8%a8%d8%b7%d9%87-%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%b6%d8%b1%d9%88%d8%b1%d8%aa-%d8%b1%d8%b4%d8%af-%d8%b9%d9%82%d9%84%db%8c-%d9%88-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%d9%be%d8%b0/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ===عربی===<br /> #معيار تحديد سن المسئولية الجنائية للطفل بين الشريعة الاسلامية و قانون الطفل السوداني، بدرالدين عبداهلل أبكر، ۲۰۱۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d9%85%d8%b9%d9%8a%d8%a7%d8%b1-%d8%aa%d8%ad%d8%af%d9%8a%d8%af-%d8%b3%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%86%d8%a7%d8%a6%d9%8a%d8%a9-%d9%84%d9%84%d8%b7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ==پایان‌نامه==<br /> ===فارسی===<br /> #سن مسئولیت کیفری در ایران و حقوق بین الملل، شیداب جوادی حسنعلی‌ده، کارشناسی ارشد، دانشگاه دامغان دانشکده علوم انسانی، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%b3%d9%86-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a8%db%8c%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%85/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #بررسی تطبیقی تاثیر سن و جنسیت در مسئولیت مدنی وکیفری از منظر فقه امامیه و حقوق ایران، مجتبی حسینایی، کارشناسی ارشد، دانشگاه سیستان و بلوچستان، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%a7%d8%ab%db%8c%d8%b1-%d8%b3%d9%86-%d9%88-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #بررسی فقهی سن مسئولیت کیفری، سید داود محمدی، کارشناسی ارشد، موسسه آموزش عالی ادیب، مازندران، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%b3%d9%86-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #بررسی فقهی و حقوقی سن مسئولیت کیفری اطفال، سیده‌ صدیقه میرصالحی عزیزی، کارشناسی ارشد، دانشگاه مازندران، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%b3%d9%86-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b7%d9%81/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #بررسی مسئولیت اطفال در فقه امامیه و حقوق کیفری ایران، محمد اثنی‌عشری، کارشناسی ارشد، موسسه آموزش عالی ادیب مازندران، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b7%d9%81%d8%a7%d9%84-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85%db%8c%d9%87-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #مسئولیت کیفری نقصان یافته اطفال و نوجوانان معارض با قانون از منظر قانون مجازات اسلامی و فقه امامیه، رضا سلامی، کارشناسی ارشد، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%d9%86%d9%82%d8%b5%d8%a7%d9%86-%db%8c%d8%a7%d9%81%d8%aa%d9%87-%d8%a7%d8%b7%d9%81%d8%a7%d9%84-%d9%88-%d9%86%d9%88%d8%ac%d9%88/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #بررسی تطبیقی سن مسئولیت کیفری در فقه اسلامی و نظام‌های حقوقی غربی، فاطمه صادقی مالواجردی، کارشناسی ارشد، دانشگاه قرآن و حدیث، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%db%8c-%d8%b3%d9%86-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d8%b3/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #بررسی سن مسولیت کیفری کودک از دیدگاه قوانین ایران و فقه امامیه با نگاهی از لایحه جدید قانون مجازات اسلامی، سعید جعفری کلوچه، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی ‌واحد شاهرود، دانشکده حقوق، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%b3%d9%86-%d9%85%d8%b3%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%da%a9%d9%88%d8%af%da%a9-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%82%d9%88/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #تبیین فقهی حقوقی رشد و جایگاه آن در مسئولیت جزایی با رویکردی بر نظر امام (س)، راضیه زارعی، کارشناسی ارشد، پژوهشکده امام خمینی (ره) و انقلاب اسلامی، ۱۳۹۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%aa%d8%a8%db%8c%db%8c%d9%86-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%b1%d8%b4%d8%af-%d9%88-%d8%ac%d8%a7%db%8c%da%af%d8%a7%d9%87-%d8%a2%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #بررسی سن مسئولیت کیفری در فقه و حقوق موضوعه، سیده‌ مریم عطار شهرکی، کارشناسی ارشد، دانشگاه فردوسی مشهد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری، ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%b3%d9%86-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d9%85%d9%88%d8%b6/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #سن مسئولیت کیفری دختران در ایران از دیدگاه فقهی، حقوقی و روانشناختی، حمیده حاتمی، کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت معلم تهران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ۱۳۸۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%b3%d9%86-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%d8%af%d8%ae%d8%aa%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> <br /> [[رده:نقص منابع عربی]]<br /> [[رده:مدخل‌های ۱۴۰۱]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%E2%80%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%85%D8%AA%DB%8C%D9%86&diff=68635 2026-07-12T07:07:27Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به پژوهشنامه متین</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[پژوهشنامه متین]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%86%D8%A7&diff=68634 2026-07-12T07:05:59Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به اقتصادنا (کتاب)</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[اقتصادنا (کتاب)]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Ma.sultanmoradi/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87_%D8%AA%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%B2&diff=68633 2026-07-12T07:04:52Z

<p>Mkhaghanif: صفحه را خالی کرد</p> <hr /> <div></div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%B3%E2%80%8C%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=68632 2026-07-12T07:01:56Z

<p>Mkhaghanif: /* مفهوم‌شناسی */</p> <hr /> <div>{{نویسنده<br /> |نویسنده = مجید خشنودی<br /> |گردآوری =<br /> }}<br /> <br /> {{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | عنوان = بورس‌بازی در نگاه شریعت<br /> | تصویر = corp-2.jpg<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح_تصویر =<br /> | نام‌های دیگر =<br /> | نویسنده = [[محمد توحیدی]]، [[سید عباس موسویان]]<br /> | تاریخ نگارش =<br /> | موضوع = فقه بازارهای مالی<br /> | سبک = گزارشی تحلیلی<br /> | زبان = فارسی<br /> | ویراستار =<br /> | به تصحیح =<br /> | به کوشش =<br /> | تصویرگر =<br /> | طراح جلد =<br /> | تعداد جلد =<br /> | تعداد صفحات = ۳۲۴ص<br /> | قطع = رقعی (شومیز)<br /> | مجموعه =<br /> | ترجمه به دیگر زبان‌ها =<br /> | ناشر = دانشگاه امام صادق (ع)<br /> سازمان بورس و اوراق بهادار<br /> | محل نشر = تهران<br /> | تاریخ نشر = ۱۳۹۹<br /> | نوبت چاپ = اول<br /> | شمارگان = ۱۰۰۰<br /> | شابک =<br /> }}<br /> <br /> * '''چکیده'''<br /> <br /> '''بورس‌بازی در نگاه شریعت''' کتابی در زمینه فقه معاملات جدید و دارای دو بخش کلی است که بورس‌بازی را از جهت موضوع‌شناسی و حکم فقهی مورد بررسی قرار داده است. این کتاب توسط محمد توحیدی و سید عباس موسویان با بهره‌گیری از مقالات سابقشان نگاشته شده است. <br /> نگارنده از معاملات در زمان کوتاه با ریسک زیاد و قصد کسب سود از نوسانات قیمتی، به معاملات بورس‌بازی تعبیر کرده است. به باور او حکم فقهی چنین معاملاتی صحیح است. مگر اینکه بر مسأله عناوین دیگری همچون دستکاری بازار یا استفاده از اطلاعات نهانی منطبق شود که از رفتارهای مخرب بازار هستند و نظام اقتصادی را فاسد می‌کنند.<br /> <br /> == معرفی اجمالی ==<br /> [[بورس‌بازی]] در نگاه شریعت کتابی در زمینه فقه بازارهای مالی و نوشته [[سید عباس موسویان]] (متوفی ۱۳۹۸) و محمد توحیدی است. این کتاب توسط سازمان بورس و اوراق بهادار و [[دانشگاه امام صادق (ع)]] در سال ۱۳۹۹ انتشار یافته است. کتاب در صدد بیان موضوع و ارائه تعریف از بورس‌بازی است. پس از بیان موضوع به تحلیل فقهی جامعی از ابعاد مختلف بورس‌بازی پرداخته است. رویکرد غالب در این کتاب نقل نظریات و جمع‌آوری عناصر مشترک از میان کلمات صاحب‌نظران است. از این روی در موارد اندکی تحلیل‌های شخصی نویسنده ارائه شده است. کتاب شامل هفت بخش است که به تصریح نگارنده، بخش‌های مختلف کتاب مقالات مستقلی بوده و در این کتاب جمع‌آوری شده‌اند.<br /> <br /> == نویسندگان ==<br /> محمد توحیدی نویسنده اصلی کتاب در حوزه‌های [[مدیریت مالی اسلامی]]، [[بازار سرمایه اسلامی]]، [[بانکداری اسلامی]] فعالیت تدریسی و پژوهشی دارد و کتب و مقالات متعددی از وی چاپ شده است.<br /> <br /> سید عباس موسویان دیگر نویسنده کتاب، دانش‌آموخته حوزه علمیه و رئیس سابق [[پژوهشکده نظام‌های اسلامی]]، عضو کمیته فقهی سازمان بورس و اوراق بهادار و عضو شورای فقهی مشورتی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران بود.<br /> موسویان اولین جایزه علوم انسانی اسلامی در دومین کنگره بین‌المللی علوم انسانی اسلامی را دریافت نمود. کتب و مقالات متعددی در حوزه مباحث اقتصادی نگاشته است. از جمله آثار علمی وی می‌توان به [[بانکداری اسلامی (کتاب)| بانکداری اسلامی]] که در چندین جشنواره حائز رتبه شده است، کتاب [[پس‌انداز و سرمایه‌گذاری در اقتصاد اسلامی (کتاب)| پس‌انداز و سرمایه‌گذاری در اقتصاد اسلامی]]، [[کلیات نظام اقتصادی اسلام (کتاب)| کلیات نظام اقتصادی اسلام]]، [[ربا و مسائل عصر حاضر (کتاب)| ربا و مسائل عصر حاضر]]، [[پول و نظام‌های پولی (کتاب)| پول و نظام‌های پولی]]، [[فلسفه اقتصاد اسلامی (کتاب)| فلسفه اقتصاد اسلامی]] و [[بهره یا ربا (کتاب)| بهره یا ربا]] اشاره کرد.<br /> <br /> === ساختار و فهرست ===<br /> کتاب مشتمل بر پیشگفتار و دو بخش و هفت فصل است:<br /> <br /> {{ستون-شروع|۲}}<br /> '''بخش اول: موضوع‌شناسی بورس‌بازی'''<br /> * کلیات بورس‌بازی<br /> * بورس‌بازی و رفتارهای مخرب<br /> * بورس‌بازی و عدم ثبات<br /> <br /> '''بخش دوم: فقه بورس‌بازی'''<br /> * مبانی فقهی بورس‌بازی<br /> * فقه بورس‌بازی با فرض عدم رفتارهای مخرب<br /> * فقه بورس‌بازی با فرض دستکاری بازار<br /> * فقه بورس‌بازی با فرض استفاده از اطلاعات نهانی<br /> {{پایان}}<br /> <br /> == موضوع‌شناسی بورس‌بازی ==<br /> === مفهوم‌شناسی ===<br /> در این کتاب واژه بورس‌بازی و تعاریف عمومی و تخصصی آن از فرهنگ لغات مختلف و تعاریف اصطلاحی اقتصاددانان جمع‌آوری شده و با تمرکز بر عناصر مشترک، تعریفی جامع از بورس‌بازی ارائه شده است.(ص۲۷–۳۱) معیار تحقق بورس‌بازی از نگاه مؤلف عبارت است از: در زمان کوتاه، معامله با ریسک زیاد، عدم قصد نگه‌داری، قصد کسب سود از نوسانات قیمتی و عدم آگاهی و اطمینان. مؤلف سایر مفاهیم مالی همچون سرمایه‌گذاری، قماربازی، [[آربیتراژ]]، پوشش ریسک از طریق [[بازارهای مشتقه]] را توضیح داده و به مقایسه این مفاهیم با مفهوم بورس‌بازی پرداخته است.(ص۳۳–۴۹) بورس‌بازی با توجه به ابزار تحلیل و مدت زمان معامله تقسیم‌بندی می‌شود و ضمن توضیحاتی در مورد بورس‌بازی آگاهانه و ناآگاهانه به بیان مزایا و معایب آن پرداخته است.(ص۵۰–۷۳)<br /> <br /> نگارنده بارها از واژه بورس‌بازی استفاده کرده است و تعریف آن از فرهنگ لغات لاتین را ذکر کرده ولی اصلاً مشخص نمی‌کند که واژه لاتین معادل با بورس‌بازی چیست و دقیقاً در مورد چه مفهومی صحبت می‌کند. همان‌طور که گذشت این کتاب حاصل از چند مقاله است و نویسنده در مقاله واکاوی معاملات بورس‌بازانه در بازار اوراق بهادار بر اساس موازین شریعت اسلام، بورس‌بازی را به سفته‌بازی تعریف می‌کند و معادل لاتین آن را Speculation می‌داند.<br /> <br /> === رفتارهای مخرب ===<br /> به نظر نویسنده رفتارهای مخرب سبب اختلال در نظام اقتصادی می‌شود. دو نمونه از مصادیق آن دستکاری بازار و استفاده از اطلاعات نهانی است. دستکاری بازار بدین معناست که از هر گونه دخالت در روند طبیعی بازار که مانع از تعیین قیمت عادلانه می‌شود. استفاده از اطلاعات نهانی است؛ یعنی با در اختیار داشتن اطلاعات محرمانه کسب سود می‌شود. سه مورد از ضرر و زیان‌های ناشی از معاملات با اطلاعات نهانی را ذکر کرده است.(ص۷۵–۹۹)<br /> <br /> === بی‌ثباتی در بازار ===<br /> نظریه‌پردازان بازار کارا معتقدند بورس‌بازی سبب ایجاد تثبیت در بازارهای مالی می‌شود. نویسنده با اتکا بر این نظریه چنین توضیح می‌دهد که آربیتراژگران (کسانی که به گردش کالا و پول در بازار کمک می‌کنند) با مشاهده عدم تعادل قیمتی وارد عمل شده و اثر انحرافات شناختی و باورهای گمراه کننده را خنثی می‌کنند. برخی اقتصاددانان بر این نظر هستند که فعالیت بورس‌بازانه در مواردی سبب بی‌ثباتی قیمتی و نوسانات غیرطبیعی در بازارهای مالی می‌شود. عدم توان در کنترل هیجانات و رفتارهای گله‌ای علت اصلی نوسانات شدید است. بورس‌بازی می‌تواند قیمت‌ها را از ارزش ذاتی و بنیادی منحرف کرده و سبب ایجاد حباب قیمتی شود. <br /> در ادامه این فصل تعاریف حباب قیمتی و تقسیم‌بندی انواع حباب قیمتی و نحوه شکل‌گیری آن بیان شده و با ذکر عناصر مشترک به جمع‌بندی رسیده و اثرات مطلوب و مخرب حباب قیمتی را بیان کرده است.(ص۱۰۱–۱۳۷)<br /> <br /> == فقه بورس‌بازی ==<br /> === قواعد فقهی ===<br /> بخش دوم کتاب پس از تشخیص موضوع به تبیین مفاهیم و قواعد فقهی قابل انطباق بر مسئله بورس‌بازی به‌صورت مبسوط پرداخته است. قاعده ممنوعیت أکل مال بالباطل، قاعده لاضرر و لا حرج، ممنوعیت تدلیس، ممنوعیت نجش، ممنوعیت غرر، ممنوعت تبانی، ممنوعیت انحصار و احتکار، ممنوعیت قمار را بررسی کرده است.(ص۱۴۵–۲۱۸)<br /> به نظر نویسنده در مواردی که قواعد فقهی مرسوم قابل انطباق نیست، برای برقراری نظم اقتصادی در بازارهای مالی لازم است که قوانینی جعل شود و برخی فعالیت‌ها ممنوع شود. در چنین شرایطی بر اساس نظریه منطقة الفراغ [[سید محمدباقر صدر]] حاکم اسلامی می‌تواند قوانین را الزامی کند.(ص۲۱۹–۲۲۶)<br /> <br /> === فرض عدم رفتارهای مخرب ===<br /> حکم بورس‌بازی یعنی معاملات کوتاه‌مدت و عاری از رفتارهای مخرب را بررسی کرده است. مدعای نویسنده این است که بورس‌بازی از مصادیق خرید و فروش بوده؛ بنابراین فی حد نفسه جایز است و اگر در چارچوب احکام و قوانین شریعت باشد منعی ندارد.(ص۲۲۷)<br /> <br /> ==== دلایل صحت: اطلاقات و عمومات آیات ====<br /> مؤلف برای اثبات جواز بورس‌بازی به اطلاقات و عمومات آیات شریفه تمسک کرده است. از جمله به این آیات شریفه استناد کرده است «أحل الله البیع»،&lt;ref&gt;بقره / ۲۷۵&lt;/ref&gt; «لا تأکلوا أموالکم بالباطل إلا أن تکون تجارة عن تراض منکم»&lt;ref&gt;نساء / ۲۹،&lt;/ref&gt; «و لو کنت أعلم الغیب لاستکثرت من الخیر».&lt;ref&gt;اعراف / ۱۸۸&lt;/ref&gt; در دو آیه ابتدایی هر گونه داد و ستدی اگر از روی رضایت طرفین باشد، حلال شمرده شده است که بورس‌بازی هم از همین قبیل معاملات است. اما نسبت به آیه سوم به دلالت ضمنی آیه استدلال کرده است. با تأکید بر کلمه خیر و تفسیر ابی حاتم و ابن جریج که خیر را به خرید هرآنچه در آن سود می‌کنند، تعریف کرده است. بورس‌بازی نیز خرید به قصد سود است پس با توجه به کلام خدا این عمل منعی ندارد.<br /> در ادامه به سه روایت در تأیید صحت داد و ستد کوتاه‌مدت استدلال کرده است.(ص۲۲۷–۲۳۲)<br /> <br /> ==== طرح اشکالات و پاسخ آنها====<br /> اشکالاتی نسبت به صحت معاملات بورس‌بازی مطرح است. از جمله اینکه بورس‌بازی مصداق عدم کار مفید اقتصادی و أکل مال بالباطل، معاملات صوری، معاملات قماری، معاملات غرری و مصداق معاملات ضرری است.<br /> مؤلف اشکالات مطرح شده را چنین جواب داده است. أکل مال بالباطل نیست زیرا در این معاملات سبب شرعی یعنی عقد بیع وجود دارد. همچنین عوض دارای ارزش است که در حقیقت بخشی از مالکیت یک شرکت را مبادله می‌کنند. بورس‌بازی خدماتی همچون افزایش نقدشوندگی، افزایش ظرفیت تقبل ریسک و افزایش کارایی را به بازارهای مالی ارائه می‌شود. همچنین این معاملات واقعی هستند و عوض دارای ارزش که در حقیقت بخشی از مالکیت یک شرکت است، مبادله می‌شود. بورس‌بازی از آنجا که روی دارایی‌های واقعی انجام شود قمار نیست. اما اگر روی دارایی‌های انتزاعی مانند شاخص سهام که قابل قبض و اقباض نیست، به مثابه شرط‌بندی و قمار بوده و مصداق أکل مال بالباطل است. بین چهار صورت غرر، تنها ابهام در شرایط و اوصاف عوضین تصور دارد. اگر اطلاعات اساسی به‌صورت کامل منتظر و شفاف‌سازی نشود و در دسترس عموم نباشد، ابهام وجود دارد و مصداق معامله غرری خواهد بود. معاملات بروس‌بازی ضرری نیست با تقسیم‌بندی بورس‌بازی به آگاه و عقلایی و ناآگاه و تقلیدی حل کرده است. با ترویج بورس‌بازی آگاهانه از ورود دسته دوم که موجب بروز ضرر در سطح کلان به بازارهای مالی می‌شود، جلوگیری کرد.(ص۲۳۳–۲۵۰)<br /> <br /> === فرض دستکاری بازار ===<br /> در این بخش از کتاب انواع دستکاری‌ها و حکم فقهی آن بررسی شده است. بورس‌بازی با دستکاری بازار رابطه عموم و خصوص من وجه دارد. تمرکز اصلی دستکاری بازار بر فریب معامله گران است؛ بنابراین عناوین تدلیس و غرور و نجش بر بسیاری از روش‌های دستکاری منطبق می‌شود. روش‌های دستکاری همانند ایجاد رونق مصنوعی و ایجاد افزایش قیمت کاذب، قراردادن سفارش بدون قصد انجام معامله به قصد فریب فعالان بازار، نشر اخبار و اطلاعات کذب و گمراه‌کننده، جلوگیری از انتشار عمومی اطلاعات مهم و مؤثر بر قیمت. مدعای نویسنده این است که دستکاری بازار با عناوین فقهی همچون غبن در معامله، معاملات صوری، احتکار و انحصار، قاعده لاضرر، تبانی و قاعده أکل مال به باطل تطبیق دارد و در نتیجه عدم جواز این عمل را ثابت می‌کند. در انتها به نظریه منطقة الفراغ سید محمدباقر صدر اشاره کرده است. در مواردی ممکن است ممنوعیت شرعی برخی از روش‌های دستکاری بازار پذیرفته نشد، اما برای ایجاد نظم اقتصادی در بازارهای مالی نیاز به وضع قوانین و مقررات باشد. بر اساس نظریه منطقة الفراغ حاکم اسلامی می‌تواند دستورات الزامی وضع نماید.(ص۲۵۱–۲۶۸)<br /> <br /> === فرض استفاده از اطلاعات نهانی ===<br /> نویسنده استفاده از اطلاعات نهانی با برخی عناوین فقهی تطبیق کرده و اطلاعات نهانی را به‌عنوان مصادیق سرقت و تصرف غیرقانونی از اموال حقیقی و معنوی، خیانت در امانت، تدلیس در معامله، تدلیس در معامله، روایات نهی از تلقی رکبان، غبن در معامله و ضرر و ضرار در بازار معرفی کرده است و در نتیجه آن را عملی نامشروع دانسته است.(ص۲۷۳–۲۸۷)<br /> <br /> == نقد و ارزیابی کتاب ==<br /> نگارنده در بخش موضوع‌شناسی بیش از حد نیاز قلم‌فرسایی کرده و تطویل کاملاً مشهود و ملال‌آور است. با توجه به رویکرد گزارشی تحلیلی کتاب، جمع‌آوری تعاریف از فرهنگ لغات گوناگون و اقتصاددانان مختلف و تقسیم‌بندی‌ها، نه‌تنها تأثیری در درک موضوع ندارد؛ بلکه همین تشتت آرا سبب آشفتگی ذهن مخاطب می‌شود. با اینکه نویسنده سعی در جمع عناصر مشترک برای رسیدن به تعریف جامعی داشته، به تشخیص و تبیین موضوع دست نیافته یا دست‌کم در تفهیم آن قاصر بوده است. نویسنده به تعریف جامع ارائه شده پایبند نبوده و در بخش‌های مختلف کتاب معیارهای متفاوتی برای تحقق آن بیان می‌کند. گاهی سه(ص۳۲) و گاهی پنج معیار و گاهی بیشتر(ص۷۲)! گاه برای آن بار معنایی منفی(ص۶۷) و گاه معنای اعمی قائل است و تعبیر به بورس‌بازی آگاهانه و ناآگاهانه می‌کند(ص۵۶).<br /> <br /> نویسنده در عناوین این فصل بورس‌بازی را در کنار رفتارهای مخرب ذکر می‌کند که چنین برداشت می‌شود که فعالیت‌های بروس‌بازانه سبب این رفتارهای تخریبی می‌شود. حال‌آنکه این رفتارهای مخرب فقط توسط برخی از فعالان در بازار انجام می‌شود. در نتیجه لزوماً خود بورس‌بازی نتیجه منفی برای نظام اقتصادی ندارد. در واقع محور اصلی کتاب رفتارهای مخرب در بازار است و ارتباطی با بورس‌بازی ندارد. چنان‌که در بخش دوم و بیان حکم فقهی محور بحث را دستکاری قیمتی و اطلاعات نهانی مورد توجه قرار گرفته است.<br /> <br /> در نهایت به‌صورت شفاف مشخص نمی‌شود که در مورد چه حقیقتی مطلب نگاشته است. گمان می‌رود یکی از دلایل این ابهامات این است که کتاب تلفیقی از مجموعه مقالات مختلف بوده است. با رجوع به مقاله واکاوی معاملات بورس‌بازانه در بازار اوراق بهادار بر اساس موازین شریعت اسلام، مشخص می‌شود که مقصود نویسنده از بورس‌بازی، کلمه لاتین Speculation به معنی سفته‌بازی است. <br /> <br /> در بخش حکم فقهی استدلال به آیه «و لو کنت أعلم الغیب لاستکثرت من الخیر».&lt;ref&gt;اعراف / ۱۸۸&lt;/ref&gt; برای صحت بورس‌بازی صحیح نیست. اینکه خیر مادی را به این تفسیر کنیم که پیامبر اکرم (ص) بورس‌بازی و نوسان‌گیری می‌کردند، ثابت شده نیست بلکه متعارف آن زمان هم نبوده است. تجارت در آن زمان به‌صورت خرید کالا از سرزمینی و انتقال و فروش آن در سرزمین دیگر بوده است.<br /> <br /> نویسنده به صورت تفصیلی هر یک از قواعد را بررسی کرده و آیات و روایات و ادله عقلی و عقلائی را جمع‌آوری کند و علاوه بر این برداشت‌های مختلف از علما و صاحب‌نظران را ذکر کرده است. بیان قواعد فقهی گرچه لازم و هدف نگارنده بوده است؛ ولی این مقدار تطویل و تفصیل هیچ لزومی ندارد. مخاطب کتاب‌هایی با موضوعات جزئی تخصصی فقط در پی فهم و حل همان مسئله است. مناسب این بود که به کلیات و نقل برداشت مشهور کفایت می‌کرد و تفصیلات را به کتب مبسوط ارجاع می‌داد. چنان‌که نویسنده در بحث منطقة الفراغ (ص۲۲۳) خیلی مختصر و مفید این نظریه را تبیین کرده و از تطویل دوری جسته است.<br /> <br /> == جستارهای وابسته ==<br /> {{ستون-شروع|۲}}<br /> * [[بورس (منابع مطالعاتی)]]<br /> * [[معاملات سهام (منابع مطالعاتی)]]<br /> {{پایان}}<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> [[en: Bourse According to Shariʿah (book)]]<br /> [[رده:مقالات کتاب‌شناسی]]<br /> [[رده:کتاب‌های سید عباس موسویان]]<br /> [[رده:کتاب‌های محمد توحیدی]]<br /> [[رده:کتاب‌های دانشگاه امام صادق(ع)]]<br /> [[رده:کتاب‌ها درباره بورس]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%A2%DB%8C%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%DB%8C%D9%88%D8%B3%D9%81_%D8%B5%D8%A7%D9%86%D8%B9%DB%8C&diff=68631 2026-07-12T07:00:51Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به یوسف صانعی</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[یوسف صانعی]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%DB%8C%D9%88%D8%B3%D9%81_%D8%B5%D8%A7%D9%86%D8%B9%DB%8C&diff=68630 2026-07-12T07:00:09Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به یوسف صانعی</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[یوسف صانعی]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D9%81%D9%82%D9%87%DB%8C_-_%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82%DB%8C_%D8%AA%D9%84%D9%82%DB%8C%D8%AD_%D9%85%D8%B5%D9%86%D9%88%D8%B9%DB%8C_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=68629 2026-07-12T06:59:22Z

<p>Mkhaghanif: /* معرفی و گزارش ساختار */</p> <hr /> <div>{{نویسنده<br /> |نویسنده = محمود صادقی<br /> |نویسنده۲ = <br /> |نویسنده۳ = <br /> |گردآوری = <br /> |ویراستار۱ = <br /> |ویراستار۲ = <br /> |ویراستار۳ = <br /> }}<br /> {{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | عنوان = بررسی فقهی- حقوقی تلقیح مصنوعی<br /> | تصویر = بررسی فقهی حقوقی تلقیح مصنوعی.jpg<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح_تصویر = <br /> | نام‌های دیگر = <br /> | نویسنده = محمدجواد فاصل لنکرانی<br /> | تاریخ نگارش =<br /> | موضوع = فقه پزشکی<br /> | سبک = گزارشی- تحلیلی، فقه استدلالی<br /> | زبان = فارسی<br /> | ویراستار = <br /> | به تصحیح = <br /> | به کوشش = سید مهدی طباطبایی<br /> | تصویرگر = <br /> | طراح جلد = <br /> | تعداد جلد = ۱<br /> | تعداد صفحات = ۱۷۳<br /> | قطع = <br /> | مجموعه = <br /> | ترجمه به دیگر زبان‌ها = <br /> | ناشر = [[مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)]]<br /> | محل نشر = قم<br /> | تاریخ نشر = ۱۳۸۷ش<br /> | نوبت چاپ = <br /> | شمارگان = <br /> | شابک = <br /> | نوع رسانه = <br /> | وبسایت ناشر = <br /> | نام کتاب = &lt;!-- نام کتاب به زبان فارسی --&gt;<br /> | مترجم = &lt;!-- مترجم به فارسی --&gt;<br /> | مشخصات نشر = &lt;!-- مشخصات نشر در زبان فارسی --&gt;<br /> | نسخه الکترونیکی =[https://www.ghbook.ir/index.php?name=بررسی%20فقهی%20تلقيح%20مصنوعی&amp;option=com_dbook&amp;task=readonline&amp;book_id=3808&amp;page=1&amp;chkhashk=18A0AD00E3&amp;Itemid=218&amp;lang=fa&amp;tmpl=component متن کتاب در سایت قائمیه]<br /> }}<br /> * '''چکیده'''<br /> <br /> '''بررسی فقهی- حقوقی تلقیح مصنوعی''' کتابی درباره احکام تکلیفی و وضعی اقسام مختلف [[تلقیح مصنوعی]] است. این کتاب از دورس خارج [[محمدجواد فاضل لنکرانی]] استخراج و به زبان فارسی منتشر شده است. <br /> <br /> مولف در بخش اول کتاب، تلقیح مصنوعی به پنج قسم تقسیم می‌کند؛ تلقیح اسپرم شوهر به رحم همسرش، [[اهدای اسپرم]]، [[اهدای تخمک]]، تلقیح اسپرم و تخمک زوجین در خارج از رحم و انتقال به رحم همسر یا دیگری ([[رحم اجاره‌ای]]) و تلقیح‌های نادر (تلقیح با استفاده از اسپرم‌ها و تخمک‌های حیوانی یا گیاهی) پنج صورتی است که مولف با استناد به آیات و روایات در پی بررسی احکام تکلیفی و وضعی آن است.<br /> <br /> [[آیه ۷ سوره مؤمنون|آیه هفت سوره مؤمنون]] مهم‌ترین دلیلی است که فاضل لنکرانی با استناد به آن، تمامی موارد تلقیح مصنوعی حرام می‌داند؛ بجز دو مورد تلقیح اسپرم شوهر به رحم همسرش و تلقیح خارج رحمی اسپرم و تخمک زوجین و انتقال جنین شکل‌یافته به رحم همسر، که این دو مورد را به دلیل این‌که خارج از نهی آیه است، جایز می‌داند. <br /> <br /> نویسنده، در بخش دوم کتاب، به بررسی مسئله [[نسب جنین]] تلقیح شده می‌پردازد. به باور او در صورت تلقیح اسپرم مرد به رحم همسرش، فرزند متعلق به زوجین است و در صورت تلقیح نطفه مرد بیگانه به تخمک زن در خارج رحم و انتقال آن به رحم دیگری یا به دستگاه، فرزند متعلق به صاحب نطفه است. به گفته فاضل لنکرانی در صورت تلقیح اسپرم و تخمک زوجین در خارج رحم و انتقال آن به رحم دیگری، فرزند متعلق به زوجین خواهد بود و صاحب رحم [[مادر رضاعی]] او محسوب می‌شود.<br /> <br /> ==معرفی و گزارش ساختار==<br /> کتاب بررسی فقهی- حقوقی تلقیح مصنوعی، متن درس خارج فقه محمدجواد فاضل لنکرانی است که در سال ۱۳۸۴شمسی در قم برگزار شده و متن این درس‌ها در سال ۱۳۸۷شمسی در [[مرکز فقهی ائمه اطهار(علیهم السلام)|مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)]] منتشر شده است.<br /> <br /> کتاب دارای یک مقدمه و دو بخش است. مولف در مقدمه، به مفهوم‌شناسی تلقیح مصنوعی و باروری پرداخته و دو شیوه آن (یعنی کامل و ناقص) و اقسام تلقیح مصنوعی را ذکر می‌کند (ص۱۲-۱۷). نویسنده در بخش اول، اصول عملی احتیاط و برائت را در موارد مشکوک تلقیح مصنوعی مورد بررسی قرار می‌دهد و در نهایت اصل برائت را در این موارد می‌پذیرد و بر اساس آن حکم می‌دهد (ص۵۲). در ادامه همین بخش اقسام تلقیح مصنوعی به همراه دلایل عقلی و نقلی، و نقد و بررسی آنها مطرح می‌شود. در بخش دوم نیز مباحث مرتبط با نسب کودک به‌وجود آمده از راه تلقیح مصنوعی و رابطه او با پدر و مادرش را بیان می‌کند.<br /> <br /> ==احکام تکلیفی تلقیح مصنوعی==<br /> مولف در فصل دوم بخش اول کتاب به بررسی احکام تکلیفی اقسام پنج‌گانه لقاح مصنوعی با بیان دلایل جواز یا عدم جواز آن می‌پردازد. نکته مهم در نظریات فاضل لنکرانی آن است که از نظر او بر زن حرام است که رحمش را در اختیار دیگران قرار دهد تا جنین را در آن قرار دهند و فقط باید پذیرای نطفه شوهر خودش باشد (ص۱۳۹).<br /> <br /> ===تلقیح نطفه شوهر در رحم همسرش===<br /> <br /> صورت اول تلقیح پزشکی آن است که با ابزار جدید پزشکی اسپرم شوهر در رحم همسرش قرار داده شود. به گفته مولف دلیل عقلی و نقلی وجود ندارد که تلقیح فقط باید با رابطه زناشویی زن و شوهر صورت گیرد؛ پس در اینجا که شک در حرمت تلقیح مصنوعی هست، اصالت برائت جاری کرده و حکم به جواز این صورت داده می‌شود (ص۵۶).<br /> <br /> به باور فاضل لنکرانی، اگر زن و شوهر برای اینکه خانواده از بین نرود، مجبور به استفاده از راه‌های جدید پزشکی برای فرزنددار شدن شوند، در این صورت تلقیح نطقه شوهر در رحم همسرش جایز است حتی اگر با مقدمات حرام همراه باشد؛ (ص۵۶-۵۷) ولی اگر آنان مضطر نیستند و زندگی آنها تحت‌الشعاع قرار نمی‌گیرد، تلقیح تلقیح نطفه شوهر در رحم همسرش که مستلزم مقدمات حرام است، برای آنها جایز نیست (ص۵۸-۶۲).<br /> <br /> ===تلقیح میان زن و مرد بیگانه===<br /> <br /> فاضل لنکرانی شکل دوم تلقیح را به تلقیح میان زن و مرد بیگانه اختصاص داده است و آن را به دو صورت قابل تصور می‌داند البته او در این تقسیم‌بندی با لحاظ وجود یک زن و شوهر نابارور به ترسیم دو شکل تلقیح می‌پردازد. ۱) تلقیح نطفه مرد بیگانه با تخمک زوجه به دلیل ضعف اسپرم زوج (اهدای اسپرم). ۲) تلقیح اسپرم زوج با تخمک زن بیگانه به دلیل ناباروری زوجه (اهدای تخمک).<br /> <br /> '''الف: اهدای اسپرم'''<br /> <br /> فاضل لنکرانی شکل دوم بارداری مصنوعی را در صورتی می‌داند که شوهر به خاطر ضعف اسپرم نمی‌تواند همسرش را باردار کند، لذا با [[روش‌های جدید باروری]] نطفه مرد دیگری را در رحم همسر وی قرار می‌دهند (ص۶۳). به گفته او عده‌ای از فقها قائل به جواز این صورت از تلقیح مصنوعی شده و بعضی دیگر آن را حرام می‌دانند (ص۶۴). <br /> <br /> نویسنده کتاب، ابتدا به بررسی دلایل روایی حرمت این شکل از تلقیح می‌پردازد و پس از نقد و بررسی سندی و دلالی پنج روایت&lt;ref&gt;کلینی، كافي، ج‏۵، ص۵۴۰، ح۳؛ ص۵۴۱، ح ۱؛ ج‏۷، ص۲۶۲، ح ۱۲؛ صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج‏۳، ص۵۵۹؛ اهوازی، الزهد، ص۸.&lt;/ref&gt;، آنها را برای اثبات حرمت انتقال نطفه مرد بیگانه به رحم زن نامحرم کافی نمی‌داند و معتقد است اگر دلیل دیگری در این زمینه وجود نداشت، با توجه به اصل عملی برائت، می‌توانستیم آن را جایز بدانیم؛ (ص۶۵-۸۸؛ ص۱۰۹) در حالی که به گفته او در این زمینه آیاتی نیز وجود دارد و با اتکا به آن می‌توان قائل به حرمت این قسم از تلقیح شد. فاضل لنکرانی چند آیه را در این زمینه بررسی می‌کند. به باور او بر اساس آیات [[آیه ۳۱ سوره نور|۳۱ سوره نور]]، [[آیه ۲۳ سوره نساء|۲۳ سوره نساء]] و [[آیه ۳۵ سوره احزاب|۳۵ احزاب]] نمی‌توان قائل به حرمت اهدای اسپرم شد؛ (ص۸۹-۱۰۵) ولی از [[آيه ۷ سوره مؤمنون]] (فَمَنِ ابْتَغى وَراءَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ العادُون‏)&lt;ref&gt;مؤمنون، ۷.&lt;/ref&gt; و روایات ذیل آن (ص۱۰۰) به‌عنوان دلیل حرمت انتقال نطفه مرد بیگانه در رحم همسر استفاده می‌کند (ص۱۰۹).<br /> <br /> نگارنده بعد از نقد و بررسی آیات، یک روایت درباره علت حرمت زنا&lt;ref&gt;صدوق، علل الشرایع، ج۲، ص۴۷۹، باب العلة التي من أجلها حرم الزناء، ح۱.&lt;/ref&gt; را ذکر کرده و بر اساس آن، دلیل حرمت زنا را «فساد در خانواده» معرفی می‌کند و می‌گوید منتقل کردن اسپرم مرد بیگانه در رحم همسر نیز موجب فساد در خانواده می‌شود؛ و با اتکا به همین روایت، صورت دوم را جایز نمی‌داند (ص۱۱۷-۱۱۸). فاضل لنکرانی در ادامه به بررسی ادله قائلین به جواز می‌پردازد و معتقد است که مهمترین دلیل جواز صورت دوم، روایات این باب است و بازگشت همه آنها به دو روایت&lt;ref&gt;طوسی، تهذیب، ج۱۰، ص۴۸، باب حدود الزانی، ح۱۷۹؛ کلینی، کافی، ج۷، ص۲۰۲، باب آخر منه، ح۱.&lt;/ref&gt; است.(ص۱۱۸-۱۲۱) وی بعد از نقد، بررسی و مناقشه در سند و محتوای این دو روایت، آنها را برای اثبات جواز صورت دوم تلقیح مصنوعی که اهدای اسپرم است، کافی نمی‌داند (ص۱۲۴).<br /> <br /> '''ب: اهدای تخمک'''<br /> <br /> فاضل لنکرانی شکل سوم تلقیح مصنوعی را در صورتی می‌داند که به علت ناباروری زن، نطفه شوهرش را به رحم زن دیگری انتقال دهند (ص۱۲۵). به گفته نویسنده انتقال نطفه شوهر در رحم زن بیگانه سه فرض دارد که هر سه فرض بر اساس آیه ۷ سوره مؤمنون حرام است: <br /> <br /> * فرض اول: تخمک زن بیگانه را در رحم همسر مرد قرار می‌دهند و شوهر با رابطه زناشویی او را باردار می‌کند (ص۱۲۷).<br /> * فرض دوم: تلقیح بین اسپرم شوهر با تخمک زن بیگانه در رحم همان زن (ص۱۲۶).<br /> * فرض سوم: تلقیح نطفه شوهر با تخمک زن بیگانه در خارج از رحم و انتقال آن به رحم همسر (ص۱۳۰).<br /> <br /> ===تلقیح اسپرم شوهر و تخمک زن در خارج از رحم همسر===<br /> <br /> صورت چهارم بارداری مصنوعی به گفته نویسنده، با تلقیح اسپرم شوهر به تخمک زن در خارج از رحم همسر انجام و جنین تولید می‌شود. این شکل هم بر اساس محل قرار گرفتن جنین، صورت‌ها و احکام مختلفی پیدا می‌کند: <br /> <br /> * صورت اول و دوم: جنین به هیچ رحمی منتقل نمی‌شود و یا در رحم زوجه قرار می‌گیرد که این دو حالت، جایز است (ص۱۳۱).<br /> * صورت سوم: جنین به رحم همسر دوم یا کنیز صاحب نطفه منتقل شود. به باور فاضل لنکرانی اگرچه اصل تلقیح اسپرم و تخمک زوجین در خارج جایز است؛ ولی منتقل کردن آن به رحم زن دوم یا کنیز همسر، هرچند بر اساس برخی روایات جایز است (ص۱۳۴) ولی طبق آیه ۷ سوره مؤمنون این صورت هم حرام خواهد بود (ص۱۳۶).<br /> * صورت چهارم: انتقال جنین به رحم زن بیگانه که این صورت به گفته نویسنده به تصریح آیات و روایات جایز نیست (ص۱۳۶).<br /> <br /> ===صورت‌های نادر تلقیح مصنوعی===<br /> فاضل لنکرانی برخی از صورت‌های نادر تلقیح مصنوعی همچون [[تلقیح اسپرم مرد با تخمک حیوان]] و [[تلقیح با گیاه]] را ذکر می‌کند و آنها را مصداق آیه ۷ سوره مؤمنون و روایت «رَجُلٌ أَقَرَّ نُطْفَتَهُ فِي رَحِمٍ يَحْرُمُ عَلَيْه‏»&lt;ref&gt;کلینی؛ کافی، ج۵، ص۵۴۱، باب الزانی، ح۱.&lt;/ref&gt; دانسته و لقاح از این طریق را مخالف [[مقاصد شریعت]] (هدف از ازدواج، بارداری از طریق انسان بوده است) می‌داند؛ و بر این اساس همه این صورت‌ها را حرام می‌داند (ص۱۴۰-۱۴۳).<br /> <br /> ==احکام وضعی تلقیح مصنوعی==<br /> فاضل لنکرانی در بخش دوم کتاب با عنوان مسائل حقوقی تلقیح مصنوعی، به آثار و احکام وضعی تلقیح مصنوعی مانند نسبت جنین با والدین (صاحب اسپرم و تخمک) می‌پردازد.<br /> <br /> ===حقیقت و مفهوم نسب===<br /> مولف در فصل اول بخش دوم نخست به بررسی حقیقت «نسب» می‌پردازد. به گفته وی درباره حقیقت «نسب» دو دیدگاه وجود دارد: برخی معتقدند نسب در شریعت یک معنای خاص ندارد بلکه باید به عرف رجوع شود و عرف هم صاحب اسپرم و تخمک را پدر و مادر جنین می‌داند (ص۱۴۸)، در مقابل این دیدگاه برخی می‌گویند نسب یک حقیقت شرعی و دارای اصطلاح خاص است (ص۱۴۹). فاضل لنکرانی برخی مستندات دیدگاه دوم، همچون «نفی نسب از ولد زنا» (ص۱۴۹) و «[[الولد للفراش]]» (ص۱۵۳) را ذکر می‌کند. او ادعای اجماع صاحب جواهر مبنی بر عدم وجود رابطه میان ولدالزنا با زن و مرد&lt;ref&gt;نجفی، جواهر الکلام، ج۲۹، ص۲۵۶.&lt;/ref&gt; به دلیل عدم ارث‌بری از آنها را نقد می‌کند (ص۱۴۹-۱۵۰) و معتقد است، نمی‌توان از «[[ارث نبردن ولد زنا]]» رابطه جنین با زن و مرد را انکار کرد؛ چون شارع فقط خواسته «ارث نبردن جنین» را برای زنا ثابت کند نه اینکه بخواهد همه آثار همچون «محرمیت» و «نسب» را نفی کند (ص۱۵۰-۱۵۲). نویسنده در ادامه، پنج روایت&lt;ref&gt;صدوق، خصال، ج۱، ص۲۱۳؛ کلینی، كافی، ج‏۵، ص ۴۹۱، ح ۲و ۳ و ج‏۷، ص ۱۶۳؛ طوسی، تهذيب الأحكام، ج‏۸، ص ۱۶۹، ح ۱۲.&lt;/ref&gt; از اهل بیت(ع) و یک روایت&lt;ref&gt;بخاری، صحيح البخاري، ج‏۴، ص ۸.&lt;/ref&gt; از اهل سنت را برای قاعده «الولد للفراش» بیان می‌کند (ص۱۵۳-۱۵۸) و قاعده را مخصوص جایی می‌داند که زنایی صورت گرفته و الحاق جنین به یکی از زناکاران مشکوک باشد؛ اما در فرضی که صاحب نطفه مشخص است، قاعده جاری نمی‌شود (ص۱۵۹-۱۶۰).<br /> <br /> ===نسب فرزند در صورت‌های مختلف تلقیح مصنوعی===<br /> نگارنده بعد از بررسی فقهی اشکال تلقیح مصنوعی، مباحث حقوقی آنها را بیان کرده و وضعیت نسب فرزند را مشخص می‌کند.<br /> <br /> * '''تلقیح اسپرم شوهر در رحم همسرش''': در این صورت فرزند متعلق به صاحب نطفه و اسپرم است که همان زوجین هستند (ص۱۶۱). <br /> * '''تلقیح نطفه مرد بیگانه در رحم زن نامحرم''': در این صورت اگر نطفه مرد با تخمک در خارج رحم تلقیح شده و جنین حاصل از آن در دستگاه بزرگ شود و یا به رحم زن بی‌شوهر منتقل شود و یا اسپرم مرد بیگانه را بگیرند و در رحم زن بی‌شوهر قرار دهند، در همه این حالات، جنین به صاحب نطفه تعلق دارد؛ (ص۱۶۱) اما اگر بعد از انتقال نطفه مرد بیگانه به رحم زن، شوهرش با او آمیزش کرد و فرزندی متولد شد، چون این احتمال هم وجود دارد که جنین از نطفه شوهر تشکیل شده باشد، طبق قاعد (الولد للفراش) فرزند به زوجین منسوب می‌شود (ص۱۶۱-۱۶۲).<br /> * '''تلقیح اسپرم و تخمک زوجین در خارج و انتقال آن به رحم زن دیگری (رحم اجاره‌ای)''': در این صورت صاحب نطفه پدر جنین است و عرف هم مادر او را، صاحب تخمک می‌داند نه زنی که نطفه در رحم او قرار گرفته است (ص۱۶۲). به گزارش کتاب، [[آیت الله خویی]] بر اساس [[آیه ۲ سوره مجادله]]، مادر جنین را زنی می‌داند که فرزند را به دنیا آورده است؛ زیرا در آیه به زنی که فرزند از وی متولد شده، مادر گفته شده است.&lt;ref&gt;صراط النجاة، ج۱، ص۳۶۲.&lt;/ref&gt; فاضل لنکرانی نظر خویی را نقد می‌کند و معتقد است آیه فقط در صدد نهی از ظهار است نه اینکه بخواهد مادر را تعریف کند (ص۱۶۳-۱۶۵). نویسنده در نهایت هم احتمال می‌دهد که جنین دو مادر داشته باشد، صاحب تخمک، [[مادر نسبی]] است و زنی که فرزند را به دنیا آورده، [[مادر رضاعی]] محسوب شود (ص۱۶۵).<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع==<br /> {{منابع}}<br /> * بخارى، محمد بن اسماعيل، صحيح البخاري، مصر، وزارة الاوقاف، المجلس الاعلى للشئون الاسلامية، لجنة إحياء كتب السنة، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.<br /> * خویی، ابوالقاسم، صراط النجاة (المحشی)، قم، مکتب نشر المنتخب، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.<br /> * شیخ صدوق، محمد بن علی، الخصال‏، محقق على‌اكبر غفارى، قم، جامعه مدرسين‏، چاپ اول، ۱۳۶۲ ش‏.<br /> * شیخ صدوق، محمد بن علی، من لا يحضره الفقيه‏، محقق على‌اكبر غفارى، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه، چاپ دوم‏، ۱۴۱۳ق.<br /> * طوسى، محمد بن الحسن‏، تهذيب الأحكام، محقق حسن الموسوى‏ خرسان، تهران، دار الكتب الإسلامية‏، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق‏.<br /> * كلينى، محمد بن يعقوب‏، الكافی، على‌اكبر غفارى، و محمد آخوندى، تهران، دار الكتب الإسلامية‏، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق‏.<br /> * كوفى اهوازى، حسين بن سعيد، الزهد، محقق غلامرضا عرفانيان يزدى، قم، المطبعة العلمية، چاپ دوم، ۱۴۰۲ق‏.<br /> * نجفى، محمد حسن، جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام، محقق عباس قوچانى و على آخوندى، بیروت، دار إحياء التراث العربي، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.<br /> {{پایان}}<br /> <br /> [[رده:مقالات کتاب‌شناسی]]<br /> [[رده:کتاب‌ها درباره تلقیح مصنوعی]]<br /> [[رده:کتاب‌های محمدجواد فاضل لنکرانی]]<br /> [[en:A legal - Jurisprudential Study of Artificial Insemination (Book)]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D8%A7%D8%AF%D9%84%D9%87_%D9%88_%D8%A7%D8%AD%DA%A9%D8%A7%D9%85_%D9%81%D9%82%D9%87%DB%8C_%D8%AA%D9%84%D9%82%DB%8C%D8%AD_%D9%85%D8%B5%D9%86%D9%88%D8%B9%DB%8C_%D8%A7%D8%B2_%D9%85%D9%86%D8%B8%D8%B1_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%87_%D9%88_%D8%A7%D9%87%D9%84_%D8%B3%D9%86%D8%AA_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=68628 2026-07-12T06:58:02Z

<p>Mkhaghanif: /* فقه اهل‌سنت */</p> <hr /> <div>{{نویسنده<br /> |نویسنده = هادی صادقی<br /> |نویسنده۲ = <br /> |نویسنده۳ = <br /> |گردآوری = <br /> |ویراستار۱ = <br /> |ویراستار۲ = <br /> |ویراستار۳ = <br /> }}<br /> {{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | عنوان = بررسی ادله و احکام فقهی تلقیح مصنوعی از منظر امامیه و اهل‌سنت<br /> | تصویر =بررسی ادله و احکام فقهی تلقیح مصنوعی از منظر امامیه و اهل‌سنت.jpg<br /> | اندازه تصویر =<br /> | توضیح_تصویر =<br /> | نام‌های دیگر =<br /> | نویسنده = فرزانه داداش‌علی<br /> | تاریخ نگارش =<br /> | موضوع =فقه پزشکی، فقه خانواده<br /> | سبک = <br /> | زبان =فارسی<br /> | ویراستار =<br /> | به تصحیح =<br /> | به کوشش =<br /> | گرداوری =<br /> | تصویرگر =<br /> | طراح جلد =<br /> | تعداد جلد =<br /> | تعداد صفحات =۱۰۵<br /> | قطع =<br /> | مجموعه =<br /> | ترجمه به دیگر زبان‌ها =<br /> | ناشر =میراث ماندگار<br /> | محل نشر =<br /> | تاریخ نشر =۱۴۰۰ش<br /> | نوبت چاپ =<br /> | شمارگان =<br /> | شابک =<br /> | نوع رسانه =<br /> | وبسایت ناشر =<br /> | نام کتاب = &lt;!-- نام کتاب به زبان فارسی --&gt;<br /> | مترجم = &lt;!-- مترجم به فارسی --&gt;<br /> | مشخصات نشر = &lt;!-- مشخصات نشر در زبان فارسی --&gt;<br /> |نسخه الکترونیکی=<br /> |جلدهای دیگر = <br /> }}<br /> * '''چکیده'''<br /> <br /> '''بررسی ادله و احکام فقهی تلقیح مصنوعی از منظر امامیه و اهل‌سنت''' کتابی به زبان فارسی درباره اقسام [[تلقیح مصنوعی]] در زمان زوجیت است. در این کتاب که به قلم فرزانه داداش‌علی تدوین شده، تلقیح مصنوعی با استفاده از تخمک و اسپرم زوجین، تلقیح مصنوعی با استفاده از تخمک و اسپرم نامحرم و تلقیح مصنوعی با استفاده از [[رحم جایگزین]]، سه حالت متصور برای تلقیح مصنوعی برای زوجین دانسته شده است. <br /> <br /> نویسنده در سه فصل به بررسی مفاهیم مورد استفاده در کتاب و ادله‌ قائلین به جواز یا عدم جواز از نظر علمای شیعه و علمای اهل‌سنت ذیل هر کدام از اقسام می‌پردازد. بر اساس گزارش کتاب، در متون فقهی هر دو مذهب شیعه و اهل‌سنت، ادله‌ای برای جواز و همچنین برای عدم جواز درباره هر کدام از اقسام سه‌گانه تلقیح مصنوعی وجود دارد. <br /> <br /> ==معرفی و ساختار کتاب==<br /> <br /> کتاب بررسی ادله و احکام فقهی تلقیح مصنوعی از منظر امامیه و اهل‌سنت، نوشته فرزانه داداش‌علی در سال ۱۴۰۰ش توسط انتشارات میراث ماندگار منتشر شده است. این کتاب تلاش کرده است گزارشی از نگاه فقیهان شیعه و اهل‌سنت به موضوع بارداری‌های پزشکی ارائه بدهد. نویسنده در این کتاب فقط به بررسی احکام تکلیفی روش‌های مختلف تلقیح مصنوعی و نه احکام وضعی آن پرداخته است. او همچنین همین موضوع را فقط در زمان زوجیت زوجین مد نظر دارد، نه بعد از طلاق و یا بعد از مرگ.<br /> <br /> کتاب متشکل از یک مقدمه و سه فصل است. نویسنده در فصل اول، مفاهیم مورد استفاده در کتاب را ریشه‌یابی کرده است. مفاهیمی مانند لقاح، تلقیح مصنوعی و اقسام آن، نطفه و ناباروری ازجمله مفاهیم مورد بررسی در این فصل است. او همچنین در این فصل تاریخچه‌ای از تلقیح مصنوعی و ناباروری، انواع تلقیحِ مصنوعی و عللِ ناباروری در زنان و مردان را بیان کرده است. فصل دوم کتاب به تبیین ادله جواز و عدم جواز تلقیح مصنوعی از دیدگاه شیعه و همچنین اشاره به آراء فقهای شیعه درباره اقسام سه‌گانه تلقیح مصنوعی (استفاده از تخمک و اسپرم زوجین، استفاده از تخمک و اسپرم بیگانه و استفاده از [[رحم جایگزین]]) در زمان زوجیت اختصاص دارد. فصل سوم نیز همان اقسام سه‌گانه مورد اشاره در فصل دوم را از دیدگاه اهل‌سنت و فقهای آن بررسی می‌کند. نویسنده در پایان کتاب نیز به جمع‌بندی مطالب و ارائه چند پیشنهاد پرداخته است.<br /> <br /> == تلقیح مصنوعی با استفاده از تخمک و اسپرم زوجین ==<br /> تلقیح مصنوعی با استفاده از تخمک و اسپرم زوجین، قسم اول از اقسام سه‌گانه تلقیح مصنوعی در زمان زوجیت است که مؤلف ادله جواز و عدم جواز آن را از منظر فقه شیعه و اهل‌سنت و فقهای هر دو مذهب مورد بررسی قرار می‌دهد. <br /> <br /> === فقه شیعه ===<br /> نویسنده کتاب برای جواز تلقیح مصنوعی با استفاده از تخمک و اسپرم زوجین از دیدگاه شیعه، پنج دلیل ذکر می‌کند. به گفته او فقهای شیعه به ۱) اطلاق [[آیه ۲۲۳ سوره بقره]]، ۲) روایت نبوی بدین مضمون که پیامبر در قیامت بر زیادی امتش مباهات می‌کند،&lt;ref&gt;احصائی، عوالی اللئالی العزیزیه فی الاحادیث الدینیه، ج۲، ص۱۲۵.&lt;/ref&gt; ۳) مباح بودن درمان، ۴) عدم محذوریت و ۵) اصل برائت عقلی و شرعی برای اثبات این قسم از تلقیح مصنوعی استناد کرده‌اند. در مقابل برخی از فقها نیز به لزوم آمیزش برای اثبات نسب و صحت الحاق طفل به زوجین، برای عدم جواز این قسم تمسک کرده‌اند. (ص۴۰-۴۳) <br /> <br /> به گفته‌ مولف، بجز [[محمدهادی میلانی]] و [[حسین بروجردی طباطبایی|حسین طباطبایی بروجردی]] از فقهای قرن چهاردهم شیعه که این حالت را محل اشکال و مورد تأمل می‌داند، بقیه‌ فقها این حالت را جایز می‌دانند.(ص۵۹). در مقابل، فقیهانی مثل [[ابوالقاسم خوئی]]، [[سید روح‌الله موسوی خمینی|امام خمینی]]، [[لطف‌الله صافی گلپایگانی]]، [[سید علی سیستانی]] و [[محمد مومن قمی]] برایِ جایز‌بودن این حالت شرط کرده‌اند که عمل تلقیح توسط خود شوهر انجام شود؛ زیرا کار حرامی مثل نگاه به عورت نامحرم و لمس نامحرم بر آن مترتب نمی‌شود (ص۵۹-۶۱). درباره رابطه نسبی فرزند نویسنده تنها نظر نظر امام خمینی را نقل کرده است که معتقد است اگر تلقیح‌کننده غیر از شوهر باشد، هر چند افراد مرتکب حرام شده‌اند، اما فرزند، فرزندِ آن‌هاست (ص۶۰).<br /> <br /> === فقه اهل‌سنت ===<br /> مولف به چهار دلیل برای جواز تلقیح مصنوعی با استفاده از تخمک و اسپرم زوجین از دیدگاه اهل‌سنت اشاره کرده است: ۱) جواز کشف عورت در حالت ضرورت، ۲) عدم وجود محذور به علت تعلق نطفه به زوجین، ۳) ضرورت درمان ناباروری و ۴) ایجاد مودت بین زوجین و استمرار زندگی آنان، دلائلی است که فقهای اهل‌سنت بر جواز این قسم از تلقیح مصنوعی بدان اشاره شده است. همچنین بنا به گزارش نویسنده، مخالفین تلقیح مصنوعی بین زوجین در بین اهل‌سنت به هشت دلیل استناد کرده‌اند. آیات ۲۲۳ بقره، [[آیه ۵ سوره طارق|۵]] تا [[آیه ۷ سوره طارق|۷ طارق]]، [[آیه ۱۸۷ سوره بقره|۱۸۷ بقره]] و [[آیه ۱۸۹ سوره اعراف|۱۸۹ اعراف]]، حدیثی از صحیح بخاری که مضمونش این است که پیامبر کیفیت نزدیکی را مشخص کرده و عدول از این کیفیت جایز نیست،&lt;ref&gt;بخاری، صحیح بخاری، ج۸، ص۲۲.&lt;/ref&gt; [[قاعده لا ضرر و لا ضرار]]، مغایرت با مشیّت الهی با استناد به [[آیه ۵۰ سوره شوری]]، مخالف با قاعده سد ذرایع و ملازمه با کشف عورت، دلائل مخالفت با این قسم از تلقیح مصنوعی نزد اهل‌سنت است (ص۷۲-۷۸).<br /> <br /> به گفته نویسنده، فقهایی مانند [[محمود شلتوت]]، احمد محمد احمد الطیب، شیخ منصور، شیخ مصطفی زرقاء و عده‌ای دیگر از فقهای اهل‌سنت، تلقیح مصنوعی با استفاده از تخمک و اسپرم زوجین را جایز می‌شمارند و در مقابل بعضی مانند شیخ رجب بیوض التمیمی، شیخ محمد شریف احمد، شیخ عبدالعزیز بن عبدالله بن باز، شیخ ابوبکر ابوزید، آن را حرام می‌دانند (۹۰-۹۲). <br /> <br /> == تلقیح مصنوعی با استفاده از تخمک یا اسپرم نامحرم ==<br /> صورت دوم بارداری مصنوعی استفاده از تخمک یا اسپرم زن و مردی است که رابطه زوجیت ندارند. مولف بیان می‌کند که حساسیت در این حالت بیشتر در جایی است که اسپرم مرد نامحرم در رحمِ زوجه قرار بگیرد و ادله بیشتر ناظر به چنین حالتی است (ص۴۴). <br /> <br /> === فقه شیعه ===<br /> نویسنده برای جواز استفاده از تخمک یا اسپرم نامحرم برای تلقیح مصنوعی سه دلیل از منابع فقه شیعه استخراج کرده است. ۱) استناد به [[آیه ۵۰ سوره شوری]] که در آن به‌جای استفاده از واژه «خلق عقیم» که حاکی از عدم تحول و تغییر است از عبارت «جعل عقیم» استفاده کرده است که دال بر امکان تغییر و تحول است. ۲) روایت ابواسحاق بن عمار&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۸، ص۴۶۸.&lt;/ref&gt; که طبق آن قرار دادن نطفه در غیر موضع مورد نهی روایت را شامل مکان‌های مصنوعی نمی‌داند. ۳) اصل جواز و حلیت (ص۴۴-۴۷). <br /> <br /> او در مقابل، دلایل هشت‌گانه‌ای را از منظر فقه شیعه برای عدم جواز جمع‌آوری کرده است. ۱) [[آیه ۳۰ سوره نور]]. ۲) روایت علی بن سالم&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۴، ص۲۳۹.&lt;/ref&gt; که عذاب شدید بر ریختن نطفه در رحم زن نامحرم وعده داده است. ۳) روایت منتسب به پیامبر بدین مضمون که بعد از شرک گناهی بزرگتر از قرار دادن نطفه در رحم حرام وجود ندارد. ۴) روایت محمد بن علی بن الحسین&lt;ref&gt;حرعاملی، وسائل الشیعه، ج۱۴، ص۲۳۹ و ۲۴۰.&lt;/ref&gt; که ریختن منی در رحم زن نامحرم را هم‌ردیف کشتن پیامبر و امام و نابود کردن کعبه قرار داده است. ۵) روایات مربوط به حفظ فرج و بطن. ۶) ناسازگاری تلقیح مصنوعی با تخمک و اسپرم نامحرم با اغراض شارع و قانون‌گذار اسلام. ۷) ناسازگاری این روش با اقتضایِ اخلاق و مصالح جامعه و (۸) ایجاد اثرات روانی (ص۴۷-۵۲). <br /> <br /> به گفته نویسنده، فقیهانی مانند [[محمد فاضل لنکرانی]] و [[سید علی خامنه‌ای]]، استفاده از تخمک زن نامحرم را در تلقیح مصنوعی جایز و فرزند متولد شده را متعلق به صاحبان نطفه می‌دانند. البته در صورت استفاده از اسپرم مرد نامحرم برای تلقیح مصنوعی، بین فقها اختلاف است؛ فقهایی مانند [[محمدتقی بهجت]] و سید علی خامنه‌ای آن را جایز و فقهایی مانند امام خمینی، لطف‌الله صافی گلپایگانی، [[حسین نوری همدانی]]، [[ناصر مکارم شیرازی]]، [[جواد تبریزی]]، محمد فاضل لنکرانی، حسین طباطبایی بروجردی و محمدهادی میلانی آن را حرام می‌دانند (۶۲-۶۵). <br /> <br /> === فقه اهل‌سنت ===<br /> نویسنده کتاب، تلقیح مصنوعی با تخمک و اسپرم نامحرم را در فقه اهل‌سنت نیز پی گرفته و به چند دلیل برای جواز دست یافته است. ۱) آیات ۲۳۳ سوره بقره و ۵ تا ۷ سوره مومنون، ۲) نادرستی استناد به [[قاعده لا ضرر و لا ضرار]] و ۳) جواز دخول منی بدون ایلاج (دخول). او همچنین چندین دلیل برای عدم جواز از متون فقهی اهل‌سنت استخراج کرده است. ۱) آیات ۲۳۳ سوره بقره، ۷ تا ۵ سوره طارق، ۱۸۷ سوره بقره و ۱۸۹ سوره اعراف. ۲) هم‌ماهیت بودن چنین روشی با زنا، ۳) ملازمه تلقیح مصنوعی با تخمک و اسپرم نامحرم با استمناء، کشف عورت و لمس فرج، ۴) قاعده سد ذرایع و قاعده اولویت دفع مفاسد بر جلب منافع، ۵) مخالفت با دین و فطرت انسان و ۶) مخدوش بودن ارکان اصلی لقاح (ص۷۹-۸۶).<br /> <br /> طبق گزارش کتاب، فقهای اهل‌سنت مانند [[محمود شلتوت]]، شیخ ابن عثیمین، شیخ ابوبکر الجزایری، شیخ [[یوسف قرضاوی]]، شیخ عبدالعزیز بن باز و شیخ منصور، تلقیح مصنوعی با تخمک و اسپرم بیگانه را جایز نمی‌دانند (ص۹۲-۹۳).<br /> <br /> == تلقیح مصنوعی با استفاده از رحم جایگزین ==<br /> سومین صورت بارداری پزشکی استفاده از [[رحم جایگزین]] است که خود دو صورت دارد؛ گاه رحم جایگزین، رحمِ همسر دوم و کنیزِ زوج است و گاه رحمِ شخص بیگانه. نویسنده کتاب، تلقیح مصنوعی از طریق رحم جایگزین را نیز همانند دو صورت قبل از منظر فقه شیعه و اهل‌سنت پی گرفته است. <br /> <br /> === فقه شیعه ===<br /> نگارنده کتاب، به دو دلیل برای جواز استفاده از رحم همسر دوم یا کنیز زوج برای تلقیح مصنوعی از دیدگاه فقه شیعه اشاره کرده است. ۱) روایت علی بن سالم&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۴، ص۲۳۹.&lt;/ref&gt; و ۲) جاری شدن اصل برائت. همچنین به [[آیه ۷ سوره مومنون]] برای عدم جواز این صورت استناد شده است. مولف برای تلقیح مصنوعی با استفاده از [[رحم اجاره‌ای]] به یک دلیل برای جواز اشاره کرده که اصل اباحه و برائت عقلی و شرعی است و در مقابل، پنج دلیل برای عدم جواز استخراج کرده که عبارتند از: ۱) روایت ابواسحاق بن عمار،&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۸، ص۴۶۸.&lt;/ref&gt; ۲) روایت علی بن سالم، ۳) احتیاط در حفظ فرج، ۴) کامل نبودن ارکان مادری و اختلاط نسب و ۵) غیرانسانی و تحقیرکننده بودن این عمل (ص۵۲-۵۸). <br /> <br /> به گفته نویسنده فقهای شیعه درباره تلقیح مصنوعی از طریق رحم اجاره‌ای نظرات متفاوتی دارند. بعضی از فقها مانند محمد فاضل لنکرانی و جواد تبریزی این کار را به هیچ وجه جایز نمی‌دانند. در مقابل، عده‌ای از فقها مانند امام خمینی و ناصر مکارم شیرازی، فقط در صورتی که نطقه به همسر دوم یا کنیز انتقال داده شود، استفاده از رحم جایگزین را برای تلقیح مصنوعی مجاز می‌دانند. در این میان، محمد مومن قمی هر دو صورت را مجاز می‌داند (ص۶۵-۶۷). <br /> <br /> === فقه اهل‌سنت ===<br /> به گزارش نویسنده، در فقه اهل‌سنت دو دلیل برای جواز استفاده از رحم همسر دوم یا کنیز برای تلقیح مصنوعی وجود دارد. ۱) قیاس با مادر رضاعی و ۲) استوار ماندنِ بنیان خانواده. در مقابل دو دلیل نیز برای عدم جواز وجود دارد ۱) اختلاط در انساب و اشتباه در احکام و ۲) عدم جواز مساحقه. به گفته نگارنده در فقه اهل‌سنت دلیلی بر جوازِ تلقیح مصنوعی با استفاده از رحم اجاره‌ای وجود ندارد در حالی که دو دلیل برای تحریم ارائه شده است. ۱) عدم وجود زوجیت بین زوج و صاحب رحم و ۲) عدم جواز کشف عورت (ص۸۶-۸۹).<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==منابع==<br /> * بخاری، محمدبن اسماعیل، صحیح بخاری، بیروت، دار طوق النجاة، ۱۴۲۲ق.<br /> * احصائی، ابن ابی جمهور، عَوالِی اللَّئالی العَزیزیة فی الأحادیث الدّینیة، قم، سیدالشهداء، ۱۴۰۳ ق.<br /> * حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، بیروت، دار احیا التراث العربی، بی‌تا.<br /> <br /> [[رده:مقالات کتاب‌شناسی]]<br /> [[رده:کتاب‌ها درباره تلقیح مصنوعی]]<br /> [[رده:کتاب‌های فرزانه داداش‌علی]]<br /> [[en:A study of the Arguments and Jurisprudential Rulings on Artificial Insemination From the Perspectives of Imamiya and Sunni Jurisprudence (Book)]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%B9%D9%85%DB%8C%D8%AF_%D8%B2%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C&diff=68627 2026-07-12T06:49:28Z

<p>Mkhaghanif: /* جایگاه عدالت در ابعاد مختلف اندیشه اسلامی */</p> <hr /> <div>{{ارتباط با فقه معاصر}}<br /> {{نویسنده<br /> |نویسنده = مهدی خسروی سرشکی<br /> |نویسنده۲ = <br /> |نویسنده۳ = <br /> |گردآوری = <br /> |ویراستار۱ = <br /> |ویراستار۲ = <br /> |ویراستار۳ = <br /> }}<br /> <br /> {{جعبه اطلاعات اشخاص<br /> | شهرت = عمید زنجانی<br /> | نام = عباسعلی عمید زنجانی<br /> | تولد = ۱۳۱۶ش<br /> | مرگ = ۱۳۹۰ش<br /> | تصویر = عمید زنجانی.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح_تصویر = <br /> | جایگاه = مجتهد، حقوق‌دان و استاد دانشگاه<br /> | مذهب = شیعه<br /> | ملیت = ایران<br /> | حوزه تخصصی = فقه سیاسی و حقوق<br /> | آثار در فقه معاصر = [[:رده:کتاب‌های عباسعلی عمید زنجانی|مجموعه ده‌جلدی فقه سیاسی و چندین اثر دیگر]]<br /> | آراء = <br /> | استادان = سید محمدحسین بروجردی، [[سید روح‌الله موسوی خمینی]]<br /> | شاگردان = <br /> | وب سایت = <br /> }}<br /> <br /> * '''چکیده '''<br /> <br /> '''عباسعلی عمید زنجانی''' (۱۳۱۶- ۱۳۹۰ش)، مجتهد شیعه ایرانی، و صاحب نظر در دو حوزه [[فقه سیاسی]] و حقوق بود. عمید زنجانی دانش‌آموخته دو [[حوزه علمیه قم]] و [[حوزه علمیه نجف|نجف]] بود و در جمهوری اسلامی نمایندگی مجلس، تدریس در دانشگاه‌ها و ریاست دانشگاه تهران را تجربه کرد. او حقوق اساسی و عمومی اسلامی را در مراکز دانشگاهی و علمی تدریس می‌کرد و تألیفات متعددی در این دو عرصه داشت که [[فقه سیاسی (کتاب)|مجموعه ده جلدی فقه سیاسی]] مشهورترین آنها به‌شمار می‌رود. <br /> <br /> عمید زنجانی در فقه سیاسی و ساختار حکومت اسلامی به [[ولایت مطلقه فقیه]] معتقد است ولی آن را با [[حق رأی|حق رأی مردم]] سازگار می‌داند. [[توسعه سیاسی]] و گسترش آزادی‌ها را باور دارد. عدالت را پایه‌ای‌ترین مفهوم فقه سیاسی می‌داند و بر همین اساس نظارت عمومی بر حکومت اسلامی را پیشنهاد می‌دهد. در حوزه [[حقوق بشر]] به [[کرامت انسانی|کرامت]] و [[برابری و مساوات|برابری انسان‌ها]] معتقد است و نوشته است که [[حقوق اقلیت‌های دینی|اقلیت‌های دینی]] در [[حکومت اسلامی]] هرچند جزیه می‌دهند؛ ولی طبق قرارداد ذمه از حقوق بسیاری برخوردارند و بر خلاف نظر رایج، تحقیر نمی‌شوند. از نظر او [[ارتداد]] در واقع ترک تابعیت سیاسی محسوب می‌شود و حکم آن را دادگاه تعیین می‌کند.<br /> <br /> ==زندگی نامه علمی و سیاسی==<br /> عباسعلی عمید زنجانی، (فروردین ۱۳۱۶ش در زنجان - آبان ۱۳۹۰ تهران) مجتهد دانش‌آموخته دو حوزه علمیه قم (از ۱۳۳۰ش) و نجف (از ۱۳۴۱-۱۳۴۶ش) و از شاگردان آیت‌الله بروجردی، امام خمینی و آیت‌الله خوئی بود که در دو حوزه فقه سیاسی و حقوق صاحب‌نظر و دارای تألیفات متعدد بود.عمید زنجانی در درس اساتید دیگر نجف مثل حکیم و شاهرودی نیز شرکت کرده بود. <br /> <br /> وی در زمینه تدریس حقوق اسلامی در دانشگاه‌ها، تألیف آثار فقهی و حقوقی، تأسیس یا سرپرستی و مدیریت مراکز علمی و دانشگاهی و نیز عضویت در شوراهای مختلف علمی و فرهنگی فعال بوده و چهره ماندگار ۱۳۸۵ش (دوره ششم) و استاد نمونه کشوری ۱۳۸۶ش (ریاست جمهوری و وزارت علوم و تحقیقات و فناوری) از افتخارات او است.&lt;ref&gt;حاج‌بیگی کندری، خاطرات حجت الاسلام و المسلمین عباسعلی عمید زنجانی؛ اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی، معرفی نمایندگان مجلس شورای اسلامی.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> عمید زنجانی دارای فعالیت‌های سیاسی و اجرایی است و از همراهان امام خمینی در قم و نجف است که پس از پیروزی انقلاب اسلامی مسئولیت‌هایی مثل نمایندگی مجلس شورای اسلامی، عضویت در شورای عالی انقلاب فرهنگی و شورای بازنگری قانون اساسی و ریاست دانشگاه تهران (۱۳۸۴ تا ۱۳۸۶ش) را بر عهده داشته است. <br /> === آثار و تألیفات علمی و فقهی ===<br /> {{کتاب‌های دیگر<br /> | رده نویسنده = کتاب‌های عباسعلی عمید زنجانی<br /> | منابع مطالعاتی = <br /> | رده کتاب‌های موضوع = <br /> }}<br /> عمید زنجانی را جزو پیشگامان تدریس حقوق اساسی و عمومی از منظر اسلام در دانشگاه‌ها دانسته‌اند. از عمید زنجانی ۳۵ اثر در موضوعات مختلف فقهی، حقوقی، سیاسی، کلامی، عرفانی و علوم قرآنی به جا مانده است. فقه سیاسی یکی از موضوعات پربسامد در تدریس و تألیفات او، و مجموعه ده‌جلدی فقه سیاسی مشهورترین اثر اوست که به همراه [[تکمله فقه سیاسی (کتاب)|تکمله فقه سیاسی]] و [[دانش‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|دانش‌نامه فقه سیاسی]] مجموعه فقه سیاسی او را تکمیل می‌کند.<br /> <br /> مبانی حقوق اساسی، مبانی حقوق بشر در اسلام و دنیای معاصر، حقوق اساسی ایران، حقوق بشردوستانه بین‌المللی از منظر اسلام، درآمدی بر حقوق اسلامی تطبیقی، حقوق اساسی تطبیقی، و [[حقوق اقلیت‌ها (کتاب)|حقوق اقلیت‌ها]] نیز عناوین آثار او در عرصه دانش حقوق است. <br /> <br /> از عمید زنجانی هم‌چنین بیش از ۱۲ عنوان کتاب دیگر نیز منتشر شده است که بیشتر آن‌ها در حوزه‌ فقه قرار می‌گیرند؛ مثل [[قواعد فقه (کتاب)|قواعد فقه در ۴ جلد]]، مبانی فقهی کلیات قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، موجبات ضمان، آیات الاحکام، و چند کتاب دیگر. مجموعه آثار او در قالب یک نرم‌افزار نیز از سوی سازمان کامپیوتری نور منتشر شده است.<br /> <br /> == فقه سیاسی ==<br /> عمید زنجانی در زمینه فقه سیاسی چندین اثر منتشر کرده است؛ [[فقه سیاسی (کتاب)|دوره ده جلدی فقه سیاسی]] مشهورترین آن‌ها است. [[درآمدی بر فقه سیاسی (کتاب)|درآمدی بر فقه سیاسی]]، ۱۳۸۲ش، فقه سیاسی، ۱۳۸۸ش، [[بایسته‌های فقه سیاسی (کتاب)|بایسته‌های فقه سیاسی]]، و [[دانشنامه فقه سیاسی (کتاب)|دانش نامه دو جلدی فقه سیاسی]]، با همکاری [[ابراهیم موسی زاده]]، و [[تکمله فقه سیاسی (کتاب)|تکمله فقه سیاسی]] دیگر آثار او در حوزه فقه سیاسی هستند. در همین راستا کتاب [[مبانی اندیشه سیاسی اسلام (کتاب)|مبانی اندیشه سیاسی اسلام]] را نیز [[پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی]] از او منتشر کرده است.<br /> <br /> === دفاع تمام قد از ولایت مطلقه فقیه و نظام جمهوری اسلامی ===<br /> عمید زنجانی بر اساس آموزه‌های سیاسی امام خمینی، به [[نظریه ولایت انتصابی مطلقه فقیه]] معتقد بود و در جای جای آثار فقهی و سیاسی‌ خود به دفاع از آن پرداخته است. به نظر وی «خط ولایت فقیه و نظام جمهورى اسلامى، اوج كاربرد فقه سياسى و قله جنبش‌هاى اصيل اسلامى و نقطه موفقيت همه انديشه‌هاى سياسى اسلام تا به امروز است»&lt;ref&gt;عمید زنجانی، فقه سیاسی، ج۱، ص ۲۳.&lt;/ref&gt; و ولایت فقیه با آرای عمومی و اراده آزاد مردم سازگاری دارد و در طول حاکمیت خدا، رسول و امام معصوم است.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، فقه سیاسی، ج۱، ص ۶۸ تا ۷۹.&lt;/ref&gt; در نگاه عمید در همنشینی جمهوریت و اسلامیت، جمهوری نشان‌دهنده دموکراسی و حق تعیین سرنوشت مردم، و اسلامی نشانگر محتوای آن است.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، فقه سیاسی، ج۱، ص ۱۹۳ تا ۱۹۶.&lt;/ref&gt; عمید زنجانی ولایت فقیه را همان ولایت رسول‌الله می‌داند&lt;ref&gt;عمید زنجانی، فقه سیاسی، ج۱، ص ۲۵۹.&lt;/ref&gt; که حق دخالت مستقیم در امور را دارد، ولی اهرم‌های کنترلی متعددی نیز برای جلوگیری از سوء استفاده او وجود دارد.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، فقه سیاسی، ج۱، ص ۲۱۷.&lt;/ref&gt; دفاع تمام قد عمید زنجانی از ولایت مطلقه فقیه و جمهوری اسلامی ایران در همه آثارش دیده می‌شود و یکی از نگاه‌های خاص او علاوه بر ولایت انتصابی و مطلقه فقیه، وجود حمایت الهی از فقیه و دور بودن او از خطاست. وی با رد وجود خودمحوری، سودجویی و خیانت در ولیّ‌فقیه، معتقد است هرچند ولی فقیه معصوم نیست؛ اما تحت عنایت و حمایت خاص الهی و دور از خطا است.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، فقه سیاسی، ج۲، ص۲۷۶، ج۶، ص۱۲۳؛ فقه سیاسی، ج۷، ص۴۸۶؛ دانشنامه فقه سیاسی، ج۲، ص۱۱۸ و ۷۰۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === توسعه سیاسی و گسترش آزادی‌ها، مهم‌ترین چالش فقه سیاسی ===<br /> عمید در بررسی تاریخی و فقهی «اندیشه سیاسی در جهان اسلام معاصر»، در حوزه فقهی شیعه و اهل‌سنت، مهم‌ترین چالش آینده را جمع میان خلافت (در اندیشه سیاسی اهل‌سنت) و امامت (در اندیشه سیاسی شیعه) با توسعه سیاسی و گسترش آزادی‌ها می‌داند. به باور او در فقه اهل‌سنت با بسته‌شدن باب اجتهاد با بحران دموکراسی و نظام سیاسی اسلامی در کشورهای اسلامی مواجه هستیم.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، فقه سیاسی، ج ۱۰، ص ۱۷۹ تا ۱۸۹.&lt;/ref&gt; وی اندیشه سیاسی ولایت فقیه را اندیشه‌ای انعطاف‌پذیر معرفی می‌کند که در آن، عنصر امامت، ثابت و جامع است و مفاهیم عدالت، اجتهاد و بینش سیاسی از امور متغیر و منعطف آن است و با بسیاری از اصول، مبانی و روش‌های دموکراسی قابل جمع است.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، فقه سیاسی، ج۱۰، ص۱۱ تا ۱۷۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === حل چالش دموکراسی، ناسیونالیزم و مدرنیزم در قالب اسلام میانه‌رو ===<br /> عمید زنجانی بر عنصر ایدئولوژیک و توحیدی بودن اندیشه سیاسی اسلام تأکید دارد و برای مشروعیت نظام‌های سیاسی کشورهای اسلامی نظریه‌های منطبق با امامت یا خلافت را پیشنهاد می‌کند. او گزارش می‌دهد که در کنار پیروی از راه غرب و تجربه کنونی انسان لائیک، دموکراسی اسلامی، ناسیونالیزم و مدرنیزم سه اندیشه‌ای است که متفکران اسلامی در کشورهای مختلف اسلامی از آن استقبال کرده‌اند.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، فقه سیاسی، ج۱۰، ص۴۰ تا ۶۰.&lt;/ref&gt; او معتقد است ایدوئولوژی ناسیونالیزم حتی ناسیونالیزم عربی (امت عرب) با وحدت امت اسلامی در تعارض، و با نژادپرستی هم‌سو است. هرچند بعضی از تلفیق ناسیونالیزم عربی و اسلامی استفاده کرده‌اند؛ اما در مقابل، کسی مثل سید جمال‌الدین اسدآبادی، «جامعه اسلامی» را در برابر ناسیونالیزم «جامعه عربی» مطرح کرده‌ است.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، فقه سیاسی، ج ۱۰، ص ۶۱ تا ۸۳.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> عمید در بحث «ناسیونالیزم ایرانی» این اتهام را رد می‌کند که تشیع نوعی جنبش ناسیونالیزم ایرانی در مقابل اسلام حاکم و احساس ملی ایرانیان در جبران شکست در برابر اسلام عربی است.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، فقه سیاسی، ج۱۰، ص۸۴ تا ۱۲۲.&lt;/ref&gt; وی ضمن تأکید بر پاسداری از میراث گذشته و متعهدماندن بر سنت و میراث دینی، آن را لزوماً واپس‌گرایی و پشت کردن به مدرنیزم نمی‌داند و مدرنیزم را در امور اجرایی و «ما لا نص فیه» می‌پذیرد و در برابر اسلام پیشرو (موافقان مدرنیزم) و اسلام سلفی (مخالفان مدرنیزم) نامش را «اسلام میانه‌رو» می‌گذارد که [[علامه طباطبائی]] و [[سید روح‌الله موسوی خمینی|امام خمینی]] را نیز در این دسته می‌بیند.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، فقه سیاسی، ج۱۰، ص۲۰۴ تا ۲۱۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === چالش جمهوریت و اسلامیت و آسیب‌پذیری انقلاب اسلامی ===<br /> به نظر عمید زنجانی چالش قدرت سیاسی و آزادی مردم یکی از نقاط آسیب‌پذیر انقلاب‌هاست. در انقلاب اسلامی ایران نیز این چالش میان اسلامیت (ولایت فقیه) و مردم سالاری و آزادی مردم وجود دارد. این چالش از نظر معرفتی و کاربردی می‌تواند دو نوع انحراف ایجاد کند: ۱) رویکردی که ولایت فقیه را دیکتاتور و عامل سلب آزادی‌ها می‌داند، و ۲) رویکردی که آزادی مردم را به شورش و رهایی به سوی فساد تفسیر می‌کند.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، انقلاب اسلامی، ‌علل، مسائل و نظام سیاسی، ص۲۶۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === دارالاسلام و دارالکفر در جهان جدید ===<br /> اسلام علاوه بر [[مالکیت خصوصی|مالکیت شخصی]]، [[مالکیت عمومی|عمومی]] و [[مالکیت دولتی|دولتی]]، سرزمین‌ها را بر اساس عقیده و ایدئولوژی نیز به ملت‌ها نسبت داده&lt;ref&gt;عمید زنجانی، وطن و سرزمین و آثار حقوقی آن، ص۳۰ و۱۱۹.&lt;/ref&gt; و بر همین اساس، تقسیم‌بندی [[دار الاسلام]] و [[دار الکفر]] شکل گرفته است&lt;ref&gt;عمید زنجانی، وطن و سرزمین و آثار حقوقی آن، ص۳۰ . ۱۰۸.&lt;/ref&gt; در فقه، وطن فقهی با آثار شرعی مطرح است، &lt;ref&gt;عمید زنجانی، وطن و سرزمین و آثار حقوقی آن، ص۳۴.&lt;/ref&gt; اما آرمان اسلام، ایجاد امت و کشور واحد جهانی و حاکمیت قانون خداوند بر زمین است؛&lt;ref&gt;عمید زنجانی، وطن و سرزمین و آثار حقوقی آن، ص۳۸.&lt;/ref&gt; بنابراین، مرزهای جغرافیایی اعتبار واقعی ندارند&lt;ref&gt;عمید زنجانی، وطن و سرزمین و آثار حقوقی آن، ص۳۸.&lt;/ref&gt; و تا زمان تحقق حاکمیت جهانی اسلام، همانند پیامبر اسلام(ص) که با روش‌های مسالمت‌آمیز کشور و دولت اسلامی را به‌جای نظام قبیله‌ای حجاز و جزیرةالعرب تشکیل داد، باید از روش‌های صلح‌آمیز استفاده کرد.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، وطن و سرزمین و آثار حقوقی آن، ص۶۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==اقتصاد سیاسی اسلام و نظریه تعدیل==<br /> عمید زنجانی [[اقتصاد اسلامی]] را درون نظام سیاسی اسلام می‌بیند و معتقد است نظام امامت، حاکم بر مدیریت اقتصادی است و از این رو امامِ امت در امور اقتصادی نیز می‌تواند به مقتضای مصلحت عمل کند.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، فقه سیاسی، ج۴، ص۱۳ و ۱۴.&lt;/ref&gt; همچنین به نظر وی، هر دو نظام اقتصاد آزاد و دولتی در نظام اقتصادی اسلامی جایگاه ویژه‌ای دارند و پذیرش هیچ کدام به معنای نفی دیگری نیست. وی نظریه اقتصاد آزاد اسلامی بر پایه شعار «الناس مسلطون علی اموالهم» و نیز نظریه سوسیالیزیم اسلامی بر اساس شعار «مال الله» را نقد و نظریه تعدیل را مطرح می‌کند و درباره گرایش به بازارهای آزاد و خصوصی‌سازی هشدار می‌دهد.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، فقه سیاسی، ج۴، ص۱۹۰ تا ۲۰۰.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> وی در روش‌شناسی اقتصاد سیاسی اسلام، پرسش‌ها و چالش‌های پیش رو را تذکر می‌دهد؛ مانند: استفاده از استقرا و تجربه منطبق با عرف در احکام «ما لا نص فیه»، بهره گرفتن از قیاس در مسائل اقتصادی در فقه اهل‌سنت، تأثیر مسئله [[تورم]] بر هنجارهای اقتصاد اسلامی (مانند نفقه، اجرت عادلانه و حکم ربا)، تأثیر مقتضیات زمان و مکان در ارزیابی متون و نصوص دینی و استنباط فقهی، میزان مقبولیت، عقلانیت و مصالح و مفاسد احکام و تفاوت و گستردگی آن در مدل‌های اقتصاد اسلامی و غربی، نقش و حدود دخالت امامت در نظام اقتصاد سیاسی اسلام.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، فقه سیاسی، ج۴، ص۲۰۱ تا ۲۳۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==جایگاه عدالت در ابعاد مختلف اندیشه اسلامی==<br /> عدالت از موضوعات مورد توجه ویژه عمید زنجانی است. وی در تبیین ریشه‌های عقیدتی انقلاب اسلامی ایران، برپایی و گسترش عدالت را یکی از مبانی تفکر سیاسی در قرآن معرفی کرده و معتقد است طبق دیدگاه قرآنی، عدالت، علاوه بر اینکه از صفات بارز الهی در آفرینش و نیکوترین خصلت انسانی است، یکی از دو هدف اساسی بعثت پیامبران نیز هست.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، انقلاب اسلامی ایران؛ علل، مسائل و نظام سیاسی، ص۶۱.&lt;/ref&gt; او در فقه سیاسی نیز عدالت را شرط خلافت و امامت دانسته&lt;ref&gt;عمید زنجانی، فقه سیاسی، ج۷، ص۱۶۳.&lt;/ref&gt; در بحث نقش عقل در کشف مصلحت در [[احکام ثابت و متغیر|احکام متغیر اسلام]] نیز، عدالت را ملاک اصلی تشخیص حق و حکم شرعی معرفی می‌کند.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، فقه سیاسی، ج۹، ص۴۱۶.&lt;/ref&gt;‌<br /> <br /> در مسئله [[حقوق بشر]] نیز عدالت میزان سنجش قواعد حقوقی است که یک نمونه آن حقوق اقلیت‌ها است.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، فقه سیاسی، ج۱۰، ص۴۱۴&lt;/ref&gt; اجرا و تعمیم عدالت علاوه بر امنیت عمومی و داخلی&lt;ref&gt;عمید زنجانی، مبانی حقوق بشر در اسلام و دنیای معاصر، ص۱۸۴&lt;/ref&gt; در جامعه بین‌المللی و امنیت جهانی نیز نقش دارد و جهان برای رسیدن به امنیت ناگزیر است به مفهوم درست عدالت برسد و به آن دست یابد&lt;ref&gt;عمید زنجانی، فقه سیاسی، ج۳، ص۴۲۲؛ حقوق بشر دوستانه بین المللی از منظر اسلام، ص۷۵ و ۸۲.&lt;/ref&gt; در اقتصاد اسلامی و اقتصاد سیاسی، هدف نهایی نیز چیزی جز عدالت نیست.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، فقه سیاسی، ج۴، ص۲۱۸.&lt;/ref&gt; همچنین در حق دادخواهی، آموزش و پرورش، تأمین اجتماعی و نظارت عمومی، عدالت نباید فراموش شود&lt;ref&gt;عمید زنجانی، مبانی حقوق بشر در اسلام و دنیای معاصر، ص ۲۰۸-۲۱۰؛ فقه سیاسی، ج۷، ص۵۵۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===نظارت بر اعمال حکومت اسلامی===<br /> عمید زنجانی، نظارت بر اعمال حکومت و عدالت اداری را یکی از اجزای کلیدی حکومت دینی&lt;ref&gt;عمید زنجانی، نظارت بر اعمال حکومت، ص۱.&lt;/ref&gt; و آن را شامل نظارت بر تمامی ابعاد عملکرد دولت، از جمله نظام اداری، بیان کرده است&lt;ref&gt;عمید زنجانی، نظارت بر اعمال حکومت، ص۸.&lt;/ref&gt; وی مشروعیت نظارت و عدالت در نظام اداری را به مشروعیت نظام سیاسی وابسته دانسته و در جمهوری اسلامی ایران، اصول جمهوریت و اسلامیت را دو رکن اصلی مشروعیت نظام تلقی کرده است و همین اصول، پایه نظارت‌های اداری و قوانین را شکل می‌دهند&lt;ref&gt;عمید زنجانی، نظارت بر اعمال حکومت، ص۲۷۳.&lt;/ref&gt; به نظر وی، امر به معروف و نهی از منکر، هم تکلیف مشترک میان دولت و مردم، و هم ابزار قانونی و شرعی مهم محسوب می‌شود.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، نظارت بر اعمال حکومت، ص۷۴ و ۷۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == حقوق بشر ==<br /> عمید زنجانی در موضوع حقوق بشر، چند کتاب به‌صورت مستقل یا در داخل مجموعه‌ها تألیف کرده است: ۱- [[حقوق بین‌الملل اسلام (کتاب)|حقوق بين‌الملل اسلام]] (جلد سوم از مجموعه فقه سياسى)، ۲- [[حقوق و قواعد مخاصمات در حوزه جهاد اسلامى و حقوق بین‌الملل اسلام (کتاب)|حقوق و قواعد مخاصمات در حوزه جهاد اسلامى و حقوق بين‌الملل اسلام]] (جلد پنجم از مجموعه فقه سياسى)، ۳- [[اصول و مقررات حاكم بر مخاصمات مسلحانه (کتاب)|اصول و مقررات حاكم بر مخاصمات مسلحانه]] (جلد ششم از مجموعه فقه سياسى)، ۴- حقوق معاهدات بين‌المللى و ديپلماسى در اسلام، ۵- حقوق اقليت‌ها در فقه اسلامى، ۶- [[مبانی حقوق بشر در اسلام و دنیای معاصر (کتاب)|مبانی حقوق بشر در اسلام و دنیای معاصر]]، ۷- حقوق بشر دوستانه بین‌المللی از منظر اسلام که در دهه هفتم عمرش آن را به پیشنهاد کمیته بین‌المللی صلیب سرخ در تهران، تألیف کرد.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، حقوق معاهدات بین‌المللی و دیپلماسی در اسلام، ص۱: مقدمه.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === تفاوت مبنایی انسان‌شناسی در حقوق بشر جهانی و اسلامی ===<br /> عمید زنجانی در آثار حقوق بشری‌اش، مطالعه تطبیقی بین حقوق بشر جهانی و اسلامی داشته است.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، مبانی حقوق بشر در اسلام و دنیای معاصر، ص۸۶-۱۴۹.&lt;/ref&gt; به نظر وی تأکید روی حقوق بشر در غرب، درج در قوانین اساسی برخی کشورها و جزو شاخص‌های دموکراسی و مدرنیته قرار گرفتن حقوق بشر، ریشه در فرهنگ غربی و پیشرفت‌های علمی آنها دارد.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، مبانی حقوق بشر در اسلام و دنیای معاصر، ص۲۱۱-۲۳۰.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> از نگاه عمید زنجانی، مسائل اصلی حقوق بشر مانند [[کرامت انسانی|کرامت]]، [[مساوات و برابری|برابری]]، امنیت، عدالت و آزادی‌های مشروع، در دیدگاه اسلام وجود دارد و حتی به آنها بیشتر از تفکر غربی توجه شده است&lt;ref&gt;عمید زنجانی، مبانی حقوق بشر در اسلام و دنیای معاصر، ص۱۷۳-۲۳۲.&lt;/ref&gt; همچنین توجه و تمرکز آزادی و حقوق بشر غربی، به سرمایه‌داری، ارضای تمایلات و خواسته‌های مادی اکثریت است، اما در اسلام، آزادی و حقوق بشر بر اساس توحید و خداباوری و اطاعت مطلق از اوست.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، مبانی حقوق بشر در اسلام و دنیای معاصر، ص۱۸۷-۱۹۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===کرامت و برابری انسان‌ها، مسئله اصلی حقوق بشر===<br /> عمید زنجانی کرامت و مساوات انسانی را از مسائل اصلی حقوق بشر و مهم‌ترین آنها دانسته است. این کرامت و تساوی تنها در بعد اجتماعی نیست؛ بلکه در بعد فردی نیز [[کرامت انسانی]] باید حفظ شود. وی به سلول‌های بدن مثال می‌زند و توضیح می‌دهد که انسان‌ها نباید همانند سلول‌ها که کاملاً در اختیار بدن هستند، ابزاری برای خدمت به جامعه و دولت باشند، بلکه هر انسان باید استقلال و اراده و شخصیت ممتاز خودش را داشته باشد. به همین جهت، وحدت حقیقت انسان‌ها به دلیل شباهت‌های نژادی، تاریخی، فرهنگی و زبانی و مسائلی مانند این موارد نیست بلکه وجود ارزش‌های مشترک و کرامت انسانی باعث وحدت حقیقی میان بشر می‌گردد.<br /> <br /> در اسلام نیز به کرامت و مساوات انسان‌ها حتی بیشتر از ادیان و مکاتب دیگر توجه شده است و این اصل، نخستین پایه نظام اجتماعی اسلام است و تنها اختلافی که در اسلام بین انسان‌ها پذیرفته شده است اختلاف آفرینشی میان زن و مرد، در عین تساوی هویت انسانی آنهاست. برخی از تفاوت‌های حقوقی بین این دو جنس نیز از همین تفاوت خلقتی ناشی می‌گردد نه عدم تساوی یا عدم کرامت.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، مبانی حقوق بشر در اسلام و دنیای معاصر، ص۱۷۶-۱۸۲؛ حقوق بشر دوستانه بین المللی از منظر اسلام، ص۲۵-۳۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === اصل همبستگی جهانی و تعاون بین‌المللی بشر ===<br /> یکی از اصولی که عمید زنجانی از دیدگاه اسلام مطرح می‌کند اصل همبستگی جهانی ـ انسانی است. طبق این اصل، نگرش اسلام به بشر بر اساس برادری است و جدایی‌های خونی، نژادی و قومی، هیچ اهمیت یا اصالتی در مسیر انسانیت و اطاعت از خدا ندارد و هیچ تبعیض یا امتیازی برای کسی ایجاد نمی‌کند.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، حقوق معاهدات بین‌المللی و دیپلماسی در اسلام، ص۷۱.&lt;/ref&gt; اصل برابری یا مساوات، مانند اصل آزادی، مطلق است&lt;ref&gt;عمید زنجانی، حقوق معاهدات بین‌المللی و دیپلماسی در اسلام، ص۷۳.&lt;/ref&gt; و بر اساس آیات قرآن، بشر از یک زوج آفریده شده و همه انسان‌ها فزرند یک پدر و مادرند و امتیازی برای هیچ فرد یا خانواده‌ای وجود ندارد.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، حقوق معاهدات بین‌المللی و دیپلماسی در اسلام، ص۷۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اصل برابری همچنین از مؤلفه‌های اصل دعوت برای نیل به امت واحد جهانی است؛ چراکه خداوند اسلام را آخرین دین جهانیان و کل بشریت را یک امت در نظر گرفته است.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، حقوق معاهدات بین‌المللی و دیپلماسی در اسلام، ص۸۳.&lt;/ref&gt; در پرتو این اصل، تعاون بین‌المللی در حل مشکلات اقتصادی و سیاسی جهانی و نیز مبارزه با بیماری‌ها جسمی و روحی شکل خواهد گرفت.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، حقوق معاهدات بین‌المللی و دیپلماسی در اسلام، ص۸۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === حق آزادی سکونت ===<br /> در اسلام، آزادی انتخاب و تغییر وطن، مسکن و اقامتگاه برای همه انسان‌ها، اعم از مسلمان و غیرمسلمان، مشروع است.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، وطن و سرزمین و آثار حقوقی آن، ص۲۰.&lt;/ref&gt; در اسلام، برای اقلیت‌ها و غیرمسلمانان نیز در چارچوب قرارداد ذمه یا امان، حق آزادی مسکن محفوظ است؛ مگر در مناطق ممنوع و حرام مانند شهر مکه.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، وطن و سرزمین و آثار حقوقی آن، ص۱۶۴-۱۶۷.&lt;/ref&gt; سکونت مسلمانان در بلاد کفر و غیراسلامی در صورتی که توانایی انجام وظایف دینی و برپایی شعائر اسلامی را داشته باشند، بی‌اشکال است و در غیر این صورت، مهاجرت آنها به سرزمین‌های اسلامی واجب است؛ مگر در موارد خاص و استثنائی.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، وطن و سرزمین و آثار حقوقی آن، ص۱۵۵-۱۵۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === حقوق اقلیت‌های دینی و پرداخت جزیه ===<br /> عمید زنجانی در آثار خود به بررسی حقوق اقلیت‌ها، به‌ویژه ماهیت قرارداد ذمه پرداخته و آن را با عنوان «پیمان اتحاد ملی» معرفی کرده است. او بر این باور است که این قرارداد، عاملی برای اتحاد و همبستگی ملی و همچنین همکاری میان جامعه اسلامی و گروه‌های غیرمسلمان در قلمرو حکومت اسلامی به شمار می‌آید.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، حقوق اقلیت‌ها، ص۵۷.&lt;/ref&gt; از دیدگاه او تعهد مالی ناشی از قرارداد ذمه ([[جزیه]]) برخلاف تصورات رایج، نه به‌عنوان مجازاتی برای نپذیرفتن اسلام و نه به‌منظور تحقیر اقلیت‌ها است. این قرارداد بر سه اصل کلیدی استوار است: (۱) رضایت و توافق طرفین قرارداد، (۲) ناچیز بودن میزان جزیه و توجه به حداقل امکانات اقلیت‌ها، (۳) معافیت هم‌پیمانان غیرمسلمان از مسئولیت‌های مالی، دفاعی و نظامی که بر عهده جامعه مسلمان است.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، حقوق اقلیت‌ها، ص۹۶-۹۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> علاوه بر این، قرارداد ذمه تعهدات سنگین و مشخصی را برای جامعه اسلامی ایجاد می‌کند که مصونیت همه‌جانبه،&lt;ref&gt;عمید زنجانی، حقوق اقلیت‌ها، ص۱۳۶.&lt;/ref&gt; آزادی مذهبی،&lt;ref&gt;عمید زنجانی، حقوق اقلیت‌ها، ص۱۴۲، ۱۵۷، ۱۶۴، ۱۶۶، ۱۶۸.&lt;/ref&gt; و استقلال قضایی&lt;ref&gt;عمید زنجانی، حقوق اقلیت‌ها، ص۱۷۸-۱۸۴.&lt;/ref&gt; ایشان را تأمین می‌کند و به اقلیت‌های دینی آزادی مسکن و حق انتخاب محل اقامت به استثنای مناطق ممنوعه،&lt;ref&gt;عمید زنجانی، حقوق اقلیت‌ها، ص۱۷۰-۱۷۲.&lt;/ref&gt; و آزادی اقتصادی در چارچوب اصول اقتصادی اسلام، مانند ممنوعیت ربا&lt;ref&gt;عمید زنجانی، حقوق اقلیت‌ها، ص۱۹۱-۲۰۳.&lt;/ref&gt; می‌دهد و ایشنا را از حقوق مدنی برخوردار می‌کند.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، حقوق اقلیت‌ها، ص۲۰۴-۲۲۰.&lt;/ref&gt; اقلیت‌ها بر این اساس با مسلمانان تعاملات اخلاقی و اجتماعی خواهند داشت&lt;ref&gt;عمید زنجانی، حقوق اقلیت‌ها، ص۲۲۱-۲۵۰.&lt;/ref&gt; و از آزادی فعالیت‌های اجتماعی بر اساس منطق اسلامی و قرآنی بهره‌مند می‌شوند.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، حقوق اقلیت‌ها، ص۲۵۱-۲۵۹.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === تطبیق ترک تابعیت سیاسی بر ارتداد ===<br /> در نگاه حقوقی عمید زنجانی، ارتداد نوعی ترک تابعیت و ملیت اسلامی است و از همین رو، بحث دینی ارتداد را ذیل موضوع [[تابعیت سیاسی|تابعیت]] و ملیت آورده است. به نظر وی، در نظام حقوقی اسلامی، ایمان بر اساس آزادی فکر و عقیده و با آگاهی کامل صورت می‌گیرد؛ بنابراین هیچ مجوزی برای نقض و پیمان شکنی یک‌طرفه وجود ندارد و از این رو، در قانون اسلام، ارتداد از جرایم بزرگ محسوب می‌شود.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، بنیادهای ملیت در جامعه ایده‌آل اسلامی، ص۱۱۷.&lt;/ref&gt; که اثبات آن بر اساس حکم دادگاه‌های اسلامی، اعتراف و اقرار به ارتداد یا گواهی شهود معتبر ممکن است.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، بنیادهای ملیت در جامعه ایده‌آل اسلامی، ص۱۲۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از مثال‌های امروزی ارتداد، ترک تابعیت زن مسلمان از طریق ازدواج با مرد غیرمسلمان در برخی کشورها&lt;ref&gt;عمید زنجانی، بنیادهای ملیت در جامعه ایده‌آل اسلامی، ص۱۱۳.&lt;/ref&gt; و ترک تابعیت هنگام جداشدن بخشی از سرزمین‌های اسلامی از حکومت اسلامی است.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، بنیادهای ملیت در جامعه ایده‌آل اسلامی، ص۱۱۴.&lt;/ref&gt; نمود خارجی و تحقق عملی ارتداد سه حالت دارد:<br /> # ارتداد عملی با ارتکاب عمدی فعل حرام با هدف عناد یا استهزا.<br /> # ارتداد عملی با خودداری و امتناع از انجام فعل واجب و اجرای قوانین اسلامی با هدف انکار یا استحلال.<br /> # ارتداد گفتاری با انتقاد و انکار زبانی پاره‌ای از قوانین اسلام و معرفی اسلام به‌عنوان آیین ناقص و نارسا و اسلام را عامل انحطاط مسلمین دانستن&lt;ref&gt;عمید زنجانی، بنیادهای ملیت در جامعه ایده‌آل اسلامی، ص۱۱۸ و ۱۱۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == حرم الهی مکه، منطقه بین‌المللی اسلامی ==<br /> حج ابراهیمی یکی از موضوعاتی است که عمید زنجانی درباره آن سخن گفته و کتاب نوشته است. وی در کتاب «در راه برپایی حج ابراهیمی» حرم الهی شهر مکه را طبق آیات قرآن متعلق به همه مسلمانان می‌داند&lt;ref&gt;عمید زنجانی، در راه برپایی حج ابراهیمی، ص۱۸۷.&lt;/ref&gt; و آن را منطقه بین‌المللی اسلامی معرفی می‌کند. او معتقد است عبادت در حرم و مسجد الحرام منحصر در اصول یک مذهب و دیدگاه نیست.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، در راه برپایی حج ابراهیمی، ص۱۸۹.&lt;/ref&gt; همچنین طبق اعتقاد بسیاری از علمای اسلام، حرم مکه، سرزمین آزاد اسلامی است و قابل تملک نیست.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، در راه برپایی حج ابراهیمی، ص۱۹۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> عمید زنجانی در این کتاب به فلسفه سیاسی برائت از مشرکین و دیدگاه شیعه و اهل‌سنت نیز می‌پردازد و دیدگاه اهل‌سنت را که معتقدند برائت هیچ عنوان مستقلی ندارد و آیه برائت، صرفاً اعلان لغو قرارداهای نقض شده با مشرکان بوده است، مخالف صریح قرآن بر می‌شمرد.&lt;ref&gt;عمید زنجانی، در راه برپایی حج ابراهیمی، ص۱۱۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع==<br /> {{منابع}}<br /> * حاج‌بیگی کندری، محمدعلی، خاطرات حجت الاسلام و المسلمین عباسعلی عمید زنجانی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۹ش.<br /> * عمید زنجانی، عباسعلی، انقلاب اسلامی: علل، مسائل و نظام سیاسی، تهران، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۱ش.<br /> * عمید زنجانی، عباسعلی، بنیادهای ملیت در جامعه ایده‌آل اسلامی، تهران، بنیاد بعثت، ۱۳۶۱ش.<br /> * عمید زنجانی، عباسعی، تحقیق و بررسی در تاریخ تصوف، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۶۷ش.<br /> * عمید زنجانی، عباسعلی، حقوق اقلیت‌ها، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۲ش.<br /> * عمید زنجانی، عباسعلی و حسین نوروزی، حقوق بشردوستانه بین‌المللی از منظر اسلام، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۹۰ش.<br /> * عمید زنجانی، عباسعلی، حقوق معاهدات بین‌المللی و دیپلماسی در اسلام، تهران، سمت، ۱۳۷۹ش.<br /> * عمید زنجانی، عباسعلی، با همکاری دیگران، دانشنامه فقه سیاسی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۹ش.<br /> * عمید زنجانی، عباسعلی، در راه برپایی حج ابراهیمی، تهران، نشر مشعر، ۱۳۷۵ش.<br /> * عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی ده جلد، تهران، امیرکبیر، سال‌های مختلف.<br /> * عمید زنجانی، عباسعلی، مبانی حقوق بشر در اسلام و دنیای معاصر، تهران، مجد، ۱۳۸۸ش.<br /> * عمید زنجانی، عباسعلی و ابراهیم موسی‌زاده، نظارت بر اعمال حکومت و عدالت اداری، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۹ش.<br /> * عمید زنجانی، عباسعلی، وطن و سرزمین و آثار حقوقی آن از دیدگاه فقه اسلامی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۴ش.<br /> * معرفی نمایندگان مجلس شورای اسلامی از آغاز انقلاب شکوهمند اسلامی تا پایان دوره پنجم قانون‌گذاری (۱۳۷۸)، تهران، اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی.<br /> {{پایان}}<br /> <br /> [[رده:مقاله‌های شخصیت‌شناسی]]<br /> [[en:Abbasali Amid Zanjani]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81_%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7_%D8%AF%D8%B1_%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%85_%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=68626 2026-07-12T06:46:46Z

<p>Mkhaghanif: /* مبحث اول: عناوین کیفری متناسب با نقض عفت عمومی */</p> <hr /> <div>{{نویسنده<br /> |نویسنده = مهدی شجریان<br /> |نویسنده۲ = <br /> |نویسنده۳ = <br /> |گردآوری = <br /> |ویراستار۱ = <br /> |ویراستار۲ = <br /> |ویراستار۳ = <br /> }}<br /> {{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | عنوان = اهداف مجازات‌ها در جرایم جنسی؛ چشم‌اندازی اسلامی<br /> | تصویر =اهداف مجازات‌ها در جرایم جنسی.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح_تصویر = <br /> | نام‌های دیگر = <br /> | نویسنده = [[رحیم نوبهار]]<br /> | تاریخ نگارش = <br /> | موضوع = جرایم جنسی<br /> | سبک = <br /> | زبان = فارسی<br /> | ویراستار = <br /> | به تصحیح = <br /> | به کوشش = <br /> | تصویرگر = <br /> | طراح جلد = <br /> | تعداد جلد = <br /> | تعداد صفحات = ۴۰۸<br /> | قطع = <br /> | مجموعه = <br /> | ترجمه به دیگر زبان‌ها = <br /> | ناشر = پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی<br /> | محل نشر = قم<br /> | تاریخ نشر = ۱۳۸۹ش<br /> | نوبت چاپ = اول<br /> | شمارگان = <br /> | شابک = <br /> | نوع رسانه = <br /> | وبسایت ناشر =<br /> | نام کتاب = &lt;!-- نام کتاب به زبان فارسی --&gt;<br /> | مترجم = &lt;!-- مترجم به فارسی --&gt;<br /> | مشخصات نشر = &lt;!-- مشخصات نشر در زبان فارسی --&gt;<br /> | نسخه الکترونیکی =<br /> }}'''چکیده'''<br /> <br /> '''اهداف مجازات‌ها در جرایم جنسی، چشم‌اندازی اسلامی'''، نوشته [[رحیم نوبهار]]، با رویکردی هدف‌گرا (استخراج مقاصد شرعی) و کل‌نگر (نگاه جامع به ابعاد مختلف موضوع)، فلسفه مجازات‌ها در [[جرایم جنسی]] را در فقه اسلامی بازخوانی می‌کند. این اثر با عبور از نگاهی صرفاً تعبدی، استدلال می‌کند که در اسلام، کیفرها ابزاری برای تحقق اهدافی متعالی چون اجرای عدالت، اصلاح بزهکار و بازدارندگی هستند. <br /> <br /> این کتاب با تفکیک میان «لغزش‌های فردی» و «جرایم علیه عفت عمومی» نشان می‌دهد که رویکرد شارع در قبال این دو دسته کاملاً متفاوت است. در نوع اول، با دشوار ساختن راه‌های اثبات، بر پرده‌پوشی و توبه تأکید شده، اما در نوع دوم، هدف اصلی دفاع قاطع از ارزش‌های اجتماعی است. در نهایت، پژوهش با تحلیل «تزاحم» اجرای حدود با مصالح عالی‌تر (مانند پرهیز از [[قاعده تنفیر|تنفیر دین]]) نتیجه می‌گیرد که نظام کیفری اسلام نظامی منعطف و پویا است که در آن، حاکمیت اسلامی می‌تواند و باید برای تحقق اهداف واقعی مجازات‌ها، با [[قاعده مصلحت|مصلحت‌سنجی]]، تغییرات مقتضی را در کیفیت و حتی اصل اجرای کیفرها اعمال کند.<br /> <br /> == معرفی اجمالی ==<br /> کتاب اهداف مجازات‌ها در جرایم جنسی، چشم‌اندازی اسلامی به قلم رحیم نوبهار از کتاب‌های فقه قضایی با نگاه به جرایم جنسی است. این کتاب را برای اولین بار [[پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی]] در سال ۱۳۸۹ و در ۴۰۸ صفحه به چاپ رسانده است.<br /> <br /> === ساختار کتاب ===<br /> این پژوهش در یک مقدمه و پنج فصل اصلی سامان یافته است: فصل اول مبانی نظری و روش‌های شناخت اهداف مجازات‌های اسلامی را آورده است (ص۵۶-۱۲۶). فصل دوم اهداف کیفرها را در [[جرایم جنسی]] مستوجب حد (زنا، لواط و مساحقه)، با تأکید بر دشواری اثبات و اصل پرده‌پوشی، تحلیل می‌کند (ص۱۲۷-۱۸۰). فصل سوم به جرایم جنسی تعزیری با ماهیت خطای فردی اختصاص دارد (ص۱۸۰-۲۳۹). فصل چهارم جرایم علیه عفت عمومی (مانند [[قوادی]]) را بررسی می‌کند (ص۲۴۱-۲۸۸). فصل پایانی نیز بحث تزاحم اجرای حدود با مصالح عالی‌تر، مانند قاعده «[[قاعده نفی حرج|حرج اجتماعی مسلمانان]]» و «[[حرمت تنفیر از دین]]»، را مطرح می‌کند (ص۲۹۱-۴۰۶).<br /> <br /> == اهداف مجازات‌های اسلامی ==<br /> === مبحث اول: راه‌های پی‌بردن به اهداف مجازات‌های اسلامی ===<br /> به باور نویسنده، برای کشف اهداف مجازات‌ها در اسلام می‌توان از چند راه بهره جست:<br /> <br /> '''شناخت اهداف کلی اسلام:''' اصولی چون عدالت، که یکی از اهداف بعثت پیامبران است، و تزکیه، رحمت و کرامت، که برای اصلاح فرد به کار می‌روند، اصولی راهبردی برای جهت‌دهی به اهداف نظام کیفری هستند (ص۵۶-۵۹).<br /> <br /> '''استنباط از نص و ظاهر متون:''' با تأمل در آیات و روایات و همچنین تعلیل‌ها و حکمت‌هایی که برای برخی احکام ذکر شده می‌توان به اهداف شارع پی برد. در این مسیر نباید به نصوص قطعی بسنده کرد، بلکه ظواهر معتبر و حتی فهم حاصل از مجموع ادله (روح قانون) نیز حجت هستند (ص۵۹-۶۹).<br /> <br /> '''مطالعه تاریخ مجازات‌ها:''' بررسی پیشینه تاریخی مجازات‌ها و تحولاتی که در زمان معصومان(ع) در اجرای آن‌ها رخ داده بسیار راهگشا است. برای مثال، تغییر کیفر شرب خمر از چهل تازیانه به هشتاد تازیانه در زمان خلیفه دوم. این تغییر که با پیشنهاد امام علی(ع) و به دلیل بازدارنده نبودن کیفر قبلی رخ داد نشان می‌دهد که «بازدارندگی» یکی از اهداف کلیدی است (ص۶۹-۷۰).<br /> <br /> '''امضایی یا تأسیسی بودن مجازات‌ها:''' تقریباً همه کیفرهای بدنی در اسلام (رجم، تازیانه، قطع دست) پیش از اسلام نیز رایج بوده‌اند. حال آیا شارع این مجازات‌ها را یک بنای عقلایی دانسته و با قید «رواج داشتن» امضا کرده است (حیثیت تقییدی) یا علت امضای شارع، فقط رواج آن‌ها بوده است (حیثیت تعلیلی)؟ اگر قید رواج جزء موضوع باشد، با از بین رفتن رواج عقلایی یک کیفر، موضوع حکم نیز منتفی می‌شود. این بحث امکان تغییر مجازات‌ها بر اساس تحولات اجتماعی و فرهنگی را مطرح می‌کند (ص۷۴-۷۵).<br /> <br /> '''نوع مجازات‌ها و شیوه اجرای آن‌ها:''' نوع مجازات‌ها (مانند [[اعدام]] یا [[حبس]]) و نحوه اجرای آن‌ها (علنی یا پنهانی) می‌تواند نشان‌دهنده اهداف قانون‌گذار باشد. تأکید اسلام بر اجرای مجازات در حضور جمعی از مؤمنان بر جنبه بازدارندگی عمومی و نظارت همگانی دلالت دارد (ص۸۴-۸۵).<br /> <br /> '''موارد سقوط مجازات‌ها:''' عواملی چون توبه، گذشت شاکی و عفو حاکم، که موجب سقوط کیفر می‌شوند، نشان می‌دهند که اصلاح بزهکار و جبران خسارت بزه‌دیده از اهداف مهم نظام کیفری اسلام است (ص۸۶-۸۷).<br /> <br /> '''حکم مجازات‌ها در فرض تزاحم:''' گاه میان [[مصلحت]] اجرای مجازات با دیگر مصالح یا مفاسد تزاحم پیدا می‌شود؛ دقت در احکام قانون‌گذار در موارد تزاحم برای اجرای مجازات یا چشم‌پوشی از آن نمایانگر نگرش قانون‌گذار به مجازات و اهداف آن است (ص۸۷).<br /> <br /> === مبحث دوم: اهداف مجازات‌های اسلامی ===<br /> نویسنده اهداف مجازات‌های اسلامی را به شرح زیر بیان می‌کند:<br /> <br /> '''اجرای عدالت:''' عدالت هدف غایی بعثت انبیا و روح حاکم بر تمام احکام اسلامی است؛ تأکید بر «قصاص به مثل» و نهی از اسراف در قتل جلوه‌هایی از این هدف بنیادین هستند. عدالت اسلامی به مصلحت‌سنجی و پیامدگرایی توجه دارد و با عفو و رحمت آمیخته است (ص۹۹-۱۰۶).<br /> <br /> '''اصلاح و تربیت بزهکار:''' تزکیه و تربیت از اهداف اصلی دین است. نقش برجسته توبه در سقوط بسیاری از مجازات‌ها و تأکید پیشوایان دین بر اصلاح و رأفت با بزهکار به‌وضوح نشان می‌دهد که بازپروری و بازگرداندن فرد به جامعه از اهداف مهم کیفرهای اسلامی است (ص۱۰۷-۱۰۹).<br /> <br /> '''دفاع از جامعه و ارزش‌های آن:''' اسلام در کنار توجه به فرد، به کیان و ارزش‌های جامعه نیز اهتمام دارد. مجازات‌هایی مانند حبس و تبعید برای بزهکاران خطرناک با هدف حفاظت از جامعه تشریع شده‌اند (ص۱۱۱-۱۱۳).<br /> <br /> '''بازدارندگی عمومی و خصوصی:''' ایجاد ترس و عبرت برای خود بزهکار (بازدارندگی خصوصی) و دیگران (بازدارندگی عمومی) از اهداف روشن مجازات‌ها است (ص۱۱۶). تشدید مجازات در صورت تکرار جرم و اجرای علنی برخی کیفرها با همین هدف انجام می‌شوند (ص۱۱۸).<br /> <br /> '''جبران خسارت بزه‌دیده:''' شارع در جرایمی که به حقوق دیگران تعرض می‌شود، به جبران خسارت و تسکین آلام بزه‌دیده توجه کرده است. نهادهایی چون [[دیه]]، حق قصاص و لزوم رضایت شاکی در جرایم حق‌الناسی نشان‌دهنده اهمیت این هدف هستند (ص۱۲۱-۱۲۲).<br /> <br /> == اهداف مجازات‌ها در جرایم جنسی مستوجب حد ==<br /> این فصل ابتدا کیفر [[جرایم جنسی]] مستوجب حد (زنا، لواط و مساحقه) را می‌آورد، سپس اهداف مجازات آن‌ها را بررسی می‌کند (ص۱۲۵-۱۷۸).<br /> <br /> === مبحث اول: کیفر جرایم جنسی مستوجب حد و اثبات قضایی آن‌ها ===<br /> در مورد کیفر زنا، نظریه مشهور فقها این است که در ابتدای اسلام، مجازات آن حبس ابد در خانه بوده ([[آیه ۱۵ سوره نساء]])، اما این حکم با [[آیه ۲ سوره نور]] که کیفر را یکصد تازیانه تعیین کرده، نسخ شده است. پس از آن، برای کیفر زنای غیرمحصن یکصد تازیانه و برای کیفر زنای محصن رجم تعیین شده است (ص۱۳۱-۱۳۲). <br /> <br /> در مورد کیفر لواط، نظریه مشهور فقهای شیعه [[اعدام]] است، اما در روش اجرای آن، حاکم میان شیوه‌هایی چون قتل با شمشیر، سوزاندن، [[سنگسار]]، پرتاب از بلندی یا خراب کردن دیوار بر او مخیر است. فقهای اهل سنت در این باره اختلاف نظر دارند؛ ابوحنیفه لواط را مستوجب تعزیر می‌داند و شافعی و مالک حد آن را مشابه حد زنا (رجم یا تازیانه بر حسب احصان) می‌دانند (ص۱۴۰).<br /> <br /> بر اساس فتوای مشهور فقهای شیعه، مساحقه از جرایم مستوجب حد است که یکصد تازیانه کیفر دارد. در صورت تکرار جرم و سه مرتبه اجرای حد، مرتکب در مرتبه چهارم اعدام می‌شود. جمهور فقهای اهل سنت مساحقه را مستوجب تعزیر می‌دانند (ص۱۴۲-۱۴۳).<br /> <br /> به اعتقاد نویسنده، با وجود کیفرهای شدید پیش‌بینی‌شده برای این جرایم، شارع مقدس در اثبات قضایی آنها به‌شدت سخت‌گیری کرده است. اثبات این جرایم نیازمند شهادت چهار مرد عادل است که عمل را به‌وضوح و بدون هیچ ابهامی دیده باشند؛ امری که در عمل تقریباً محال است. علاوه بر این، [[تجسس]] برای کشف گناه و حتی نگاه کردن به صحنه جرم برای تحمل شهادت جایز نیست. اگر تعداد گواهان به نصاب نرسد، خودشان به حد قذف (هشتاد تازیانه) محکوم می‌شوند (ص۱۴۳-۱۴۴). راه دیگر اثبات، اقرار خود فرد است که آن هم باید چهار مرتبه و در مجالس جداگانه باشد. سیره پیامبر(ص) و امام علی(ع) بر این بوده است که افراد را از اقرار منصرف و به توبه و پرده‌پوشی تشویق می‌کردند (ص۱۴۴-۱۴۷). <br /> <br /> مجموعه این سخت‌گیری‌ها نشان می‌دهد که هدف اصلی شارع حفظ آبرو، جلوگیری از اتهامات ناروا و فراهم آوردن فرصت توبه و اصلاح برای خطاکاران است، نه کیفر دادن و رسوا کردن افراد. در واقع، حساسیت نظام کیفری اسلام، بیش از آنکه متوجه گناه پنهانی باشد، ناظر به جلوگیری از علنی شدن و شیوع فساد در جامعه است (ص۱۵۰-۱۵۱).<br /> <br /> === مبحث دوم: اهداف مجازات‌ها در جرایم جنسی مستوجب حد ===<br /> نویسنده از راه تحلیل مجموع مقررات به اهداف کیفر در جرایم جنسی مستوجب حد می‌رسد. او معتقد است که رویکرد اسلام سزاگرایی صرف مبتنی بر تمرکز بر جرم و مسئولیت اخلاقی مجرم نیست، بلکه پیامدگرایی نیز در آن وجود دارد؛ زیرا عواملی چون توبه، شبهه و عفو حاکم می‌توانند مجازات را ساقط کنند (ص۱۵۲-۱۵۶).<br /> <br /> نویسنده اهداف این مجازات‌ها را در عناوین ذیل تشریح می‌کند:<br /> <br /> '''اصلاح و تربیت بزهکار:''' این هدف محوری‌ترین هدف است. تأکید فراوان بر توبه و پذیرش آن برای سقوط حد و تشویق معصومان(ع) به توبه به جای اقرار، گواه این مدعا است. شارع با باز گذاشتن راه توبه به دنبال اصلاح واقعی فرد است (ص۱۵۷-۱۶۲).<br /> <br /> '''بازدارندگی خصوصی و عمومی:''' کیفرهایی چون تازیانه و تبعید، علاوه بر رنج جسمانی، با ایجاد حس خواری، فرد را از تکرار جرم بازمی‌دارند. اجرای مجازات در حضور گروهی از مؤمنان نیز با هدف عبرت‌آموزی جامعه و تقویت بازدارندگی عمومی است. با این حال، اسلام با تأکید بر حضور گروهی اندک (طایفه‌ای) و نه همه مردم و همچنین قرار دادن شروطی برای حاضران، از تبدیل اجرای مجازات به یک نمایش عمومی که می‌تواند لطمه جبران‌ناپذیر به شخصیت فرد بزند، جلوگیری کرده است (ص۱۶۲-۱۶۵).<br /> <br /> '''عدالت ترمیمی:''' نظام کیفری اسلام در جرایمی که قربانی مشخصی دارند (مانند زنای به عنف) به جبران خسارت و ترمیم آلام بزه‌دیده توجه ویژه دارد. در این موارد، سقوط کیفر با توبه مشروط به کسب رضایت قربانی است که به رسمیت شناختن حقوق بزه‌دیده در فرایند کیفری را نشان می‌دهد (ص۱۷۰-۱۷۴).<br /> <br /> در نهایت، نویسنده نتیجه می‌گیرد که مجازات‌های حدی در [[جرایم جنسی]] برای حمایت از ارزش‌هایی چون «[[عفاف]]» و «سلامت جنسی» وضع شده‌اند، اما شارع با سخت‌گیری شدید در اثبات و تأکید بر توبه و پرده‌پوشی نشان داده است که تمایلی به اجرای گسترده این کیفرها ندارد و هدف اصلی‌اش اصلاح و پیشگیری است (ص۱۷۴-۱۷۸).<br /> <br /> == اهداف مجازات‌ها در جرایم جنسی تعزیری ==<br /> این فصل اهداف مجازات در جرایمی را بررسی می‌کند که ماهیتشان خطای اخلاقی است، اما به حد زنا و لواط نمی‌رسند و مجازاتی «تعزیری» (در اختیار حاکم) دارند.<br /> <br /> === مبحث اول: جرایم جنسی تعزیری منصوص ===<br /> نویسنده با بررسی جرایمی که در روایات برایشان تعزیر تعیین شده است، رویکرد شارع را تحلیل می‌کند. مواردی چون هم‌خوابی نامحرم زیر یک پوشش، بوسیدن از روی شهوت، [[ازاله بکارت]]، [[آمیزش با حیوانات]] و خودارضایی در روایات نکوهش شده‌اند و برایشان کیفرهای تعزیری (مانند تازیانه کمتر از حد) ذکر شده است (ص۱۸۱-۱۸۴). نویسنده درباره ازاله بکارت، آمیزش جنسی با حیوانات، خودارضایی، [[آمیزش جنسی با صغار]] و [[خشونت جنسی]] بحث می‌کند (ص۱۸۵-۲۰۱).<br /> <br /> === مبحث دوم: اصول حاکم بر جرایم جنسی تعزیری ===<br /> نویسنده با تحلیل مباحث پیشین، چند اصل را برای نظام تعزیرات در جرایم جنسی استخراج می‌کند:<br /> <br /> '''دشواری اثبات قضایی:''' رویکرد سخت‌گیرانه و تمایل به پرده‌پوشی که در حدود حاکم است، به طریق اولی در جرایم تعزیری نیز جریان دارد. تجسس برای کشف گناهان پنهانی حرمت دارد و اصل بر عدم مداخله کیفری است (ص۲۰۳-۲۰۷).<br /> <br /> '''اثر توبه:''' توبه همان‌گونه که حدود را ساقط می‌کند، کیفرهای تعزیری را نیز، که ماهیت گناه دارند، ساقط می‌کند. در این مورد حتی اگر شک وجود داشته باشد نیز [[قاعده درء]] مانع از اجرای کیفر توبه‌کننده می‌شود (ص۲۱۱-۲۱۹).<br /> <br /> '''تنوع در ضمانت اجراهای کیفری:''' بر خلاف حدود، در تعزیرات هیچ الزامی به استفاده از کیفر تازیانه نیست. نویسنده این ایده را که تازیانه یک مجازات اسلامی ایدئال است رد می‌کند و معتقد است این کیفر محصول فرهنگ و شرایط زمان خود بوده و شارع با واگذاری تعزیر به نظر حاکم، راه را برای استفاده از مجازات‌های کارآمد، انسانی و متناسب با هر عصر باز گذاشته است (ص۲۱۹-۲۲۰).<br /> <br /> '''لزوم پرهیز از کیفرگرایی:''' اصل [[التعزیر بما دون الحد]] نشان‌دهنده رویکرد مداراگرایانه شارع در این حوزه است. حاکم باید به کمترین مجازاتی که اهداف تربیتی و بازدارنده را تأمین می‌کند بسنده کند و از شدت عمل بپرهیزد (ص۲۲۰-۲۲۴).<br /> <br /> === مبحث سوم: راهبردهای تعیین اهداف مجازات‌ها ===<br /> با توجه به اصول پیش‌گفته، نویسنده راهبردهای زیر را برای تعیین اهداف مجازات در جرایم جنسی تعزیری پیشنهاد می‌دهد:<br /> <br /> '''اصل منع جرم‌انگاری گسترده:''' هر عمل حرامی لزوماً نباید جرم تلقی شود. [[جرم‌انگاری]] باید بر اساس مصلحت عمومی و با احتیاط صورت گیرد تا از تورم کیفری جلوگیری شود (ص۲۲۵-۲۲۷).<br /> <br /> '''اصل ترجیح پرده‌پوشی:''' در مورد خطاهای جنسی که جنبه خصوصی دارند، اصل بر تشویق به توبه و استتار و عدم مداخله کیفری است (ص۲۲۷-۲۲۸).<br /> <br /> '''اصل استفاده کمینه از کیفر برای دفاع از اخلاق:''' حمایت از ارزش‌های اخلاقی لزوماً از طریق کیفر حاصل نمی‌شود؛ بنابراین باید از ابزارهای فرهنگی و تربیتی بهره برد و مجازات را آخرین راه حل دانست (ص۲۲۸-۲۳۰). <br /> <br /> '''اصل اهتمام به اصلاح بزهکار:''' هدف اصلی در این جرایم باید بازپروری و اصلاح فرد باشد، نه صرفاً تنبیه (ص۲۰۳-۲۳۱).<br /> <br /> '''اصل دفاع متناسب و جبران خسارت:''' در جایی که جرمی به حقوق دیگران لطمه می‌زند باید با تناسب و عدالت واکنش نشان داد و حقوق بزه‌دیده را به طور کامل تأمین کرد (ص۲۳۱-۲۳۳).<br /> <br /> '''اصل متنوع و انسانی بودن کیفرها:''' باید از طیف وسیعی از واکنش‌های کیفری متناسب با شخصیت مجرم و شرایط جامعه، از جمله مجازات‌های جایگزین، استفاده کرد و بر کرامت انسانی بزهکار در تمام مراحل تأکید ورزید (ص۲۳۴-۲۳۸).<br /> <br /> == اهداف مجازات‌ها در جرایم مضر به عفت عمومی ==<br /> نویسنده در این فصل جرایمی را بررسی می‌کند که برخلاف خطاهای شخصی، مستقیماً عفت عمومی جامعه را هدف قرار می‌دهند. او با استناد به برخی متفکران غربی، نشان می‌دهد که حفظ عفت عمومی همواره دغدغه قانون‌گذاران بوده است. در دوران معاصر نیز با گسترش فناوری، پدیده‌هایی مانند [[هرزه‌نگاری]] و [[قاچاق انسان]] به چالش‌های جدی تبدیل شده‌اند و اسناد بین‌المللی حقوق بشر نیز بر لزوم حمایت از اخلاق و عفت عمومی تأکید کرده‌اند (ص۲۴۱-۲۴۴).<br /> <br /> === مبحث اول: عناوین کیفری متناسب با نقض عفت عمومی ===<br /> نویسنده در این مبحث از میان جرایم مرتبط با [[نقض عفت عمومی]]، سه عنوان کیفری «[[قوادی]]»، «[[محاربه]] و [[افساد فی الارض]]» و «[[خرید و فروش انسان]]» را بررسی می‌کند.<br /> <br /> «قوادی» در فقه به معنای جمع کردن زن و مرد برای زنا یا لواط است و از نظر مشهور فقهای امامیه مستوجب حد (۷۵ تازیانه و تبعید) می‌شود. نویسنده با نقد مفصل ادله این فتوا به این نتیجه می‌رسد که قوادی جرمی مستوجب تعزیر است، نه حد. این نتیجه‌گیری راه را برای تعیین مجازات‌های متناسب و کارآمدتر برای شکل‌های جدید و پیچیده قوادی در دنیای امروز باز می‌کند (ص۲۴۷-۲۶۵).<br /> <br /> به اعتقاد نویسنده، برخی قوانین پس از انقلاب، جرایمی چون دایر کردن مراکز فساد یا تهیه و توزیع آثار مستهجن را مصداق افساد فی‌الارض و مستوجب حد محاربه دانسته‌اند. نویسنده با تحلیل [[آیه ۳۳ سوره مائده]]، معتقد است که نمی‌توان افساد فی‌الارض را جرمی مستقل و مستوجب حد دانست. همچنین تعمیم این عنوان به [[جرایم علیه عفت عمومی]] فاقد دلیل روشن و مخالف [[اصل احتیاط]] در دماء و حدود است (ص۲۶۵-۲۷۵).<br /> <br /> به اعتقاد نویسنده، خرید و فروش انسان، که از مصادیق بارز نقض کرامت انسانی است، در اسلام حرام و باطل است. روایاتی که کیفر قطع ید را برای فروشنده انسان آزاد تعیین کرده‌اند، به دلیل ضعف سندی نمی‌توانند مبنای حکم به حد باشند؛ ازاین‌رو این جرم نیز مستوجب تعزیر است (ص۲۷۵-۲۸۱).<br /> <br /> === مبحث دوم: اهداف واکنش کیفری به جرایم علیه عفت عمومی ===<br /> با توجه به بررسی‌های قبل، نویسنده سه هدف را در واکنش‌های کیفری به جرایم علیه عفت عمومی شرح می‌دهد:<br /> <br /> '''دفاع از جامعه و عفت عمومی:''' هدف اصلی دفاع قاطع از جامعه و ارزش‌های آن است. واکنش کیفری باید به اندازه‌ای کارآمد و بازدارنده باشد که مجرمان، به‌ویژه باندهای سازمان‌یافته، جرئت تعدی به حریم عفت عمومی را نداشته باشند. در این حوزه نمی‌توان به سخت‌گیری‌های اثباتی که در حدود وجود دارند پایبند بود، بلکه باید با روش‌های متعارف، جرم را اثبات و با آن مقابله کرد (ص۲۸۳-۲۸۶).<br /> <br /> '''جبران خسارت زیان‌دیده از جرم:''' در بسیاری از این جرایم، قربانیان مشخصی (مانند زنان و کودکان) وجود دارند که نیازمند حمایت جدی هستند. نظام کیفری باید به‌گونه‌ای باشد که حقوق مادی و معنوی این افراد به طور کامل جبران شود (ص۲۸۶-۲۸۷).<br /> <br /> '''اصلاح و تربیت بزهکار:''' حتی در جرایم سنگین نیز نباید از هدف اصلاح و تربیت غافل شد، بلکه به‌ویژه در مورد بزهکاران اتفاقی و کسانی که خود قربانی شرایط بوده‌اند باید با نگاهی اصلاحی برخورد کرد و راه را برای بازگشت آنان به جامعه باز گذاشت (ص۲۸۷).<br /> <br /> == اجرای حدود در صورت تزاحم ==<br /> نویسنده این پرسش را می‌آورد که «اگر اجرای حدود ثابت با مصالح مهم‌تری تزاحم یابد و اهداف مدنظر از آنها محقق نشود، تکلیف چیست؟ (ص۲۹۰)»، سپس سه عنوان را مطرح می‌کند:<br /> <br /> '''عدم تحقق اهداف مورد انتظار:''' اگر اجرای یک حد (مانند تازیانه) در شرایطی خاص بازدارندگی نداشته باشد، اصرار بر اجرای آن بیهوده است. از آنجا که مجازات‌ها وسیله هستند و نه هدف، با محقَق نشدن هدف، وسیله نیز موضوعیت خود را از دست می‌دهد (ص۲۹۱-۲۹۷).<br /> <br /> '''تحقق آثار متضاد:''' اگر اجرای حد نتیجه‌ای معکوس به بار آورد (مثلاً اجرای علنی حد بر یک زن، او را بیشتر در معرض آسیب قرار دهد یا اجرای حد در سرزمین دشمن موجب پیوستن فرد به کفار شود)، به حکم عقل و با استناد به سیره معصومان(ع)، باید از اجرای آن خودداری کرد (ص۲۹۸-۳۰۱).<br /> <br /> '''تزاحم با مفاسد جانبی:''' گاه اجرای حد مصلحت دارد، اما مفسده‌ای بزرگ‌تر به دنبال می‌آورد؛ مثل ضرر نامتعارف به محکوم، [[قاعده نفی حرج|حرج شدید برای جامعه اسلامی]] یا تنفیر و بیزاری مردم از دین. نویسنده با تحلیل تفصیلی [[قاعده حرمت تنفیر از دین]] نشان می‌دهد که این قاعده یک اصل عقلی و شرعی است که بر بسیاری از احکام اولیه، از جمله اجرای حدود، حاکم است. اگر اجرای حدی مانند رجم موجب وهن اسلام و دین‌گریزی مردم شود، حاکم اسلامی موظف است اجرای آن را متوقف کند. این مصلحت‌سنجی‌ها، که در سیره پیامبر(ص) و ائمه(ع) سابقه دارد، به معنای تعطیلی حدود نیست، بلکه به معنای اجرای حکیمانه و کارآمد کردن آن‌ها است (ص۳۰۲-۳۴۵).<br /> <br /> کتاب با ارائه چند رهیافت و پیشنهاد به پایان می‌رسد. تأکید می‌شود از آنجا که نظام کیفری اسلام، نظامی تک‌بعدی و سزاگرا نیست، بلکه پیامدگرا و هدفمند است، این ظرفیت را دارد که با اجتهادی پویا و زمان‌شناس همواره کارآمدی خود را حفظ کند و با نیازهای هر عصر هماهنگ شود (ص۳۴۶-۳۶۲).<br /> <br /> [[رده:مقالات کتاب‌شناسی]]<br /> [[رده:کتاب‌های رحیم نوبهار]]<br /> [[رده:کتاب‌های فقه قضایی]]<br /> [[en:The Objectives of Punishments in Sexual Crimes: An Islamic Perspective (Book)]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%A7%D9%84%DA%A9%D9%84_(%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA%DB%8C)&diff=68625 2026-07-12T06:42:21Z

<p>Mkhaghanif: /* فارسی */</p> <hr /> <div>{{منابع مطالعاتی|}}<br /> [[الکل]] ماده‌ای شیمیایی است که در صنایع دارویی، آرایشی و بهداشتی و همچنن در صنایع غذایی و برخی نوشیدنی‌ها کاربرد دارد. از منظر فقهی مصرف خوراکی الکل به دلیل مست‌کنندگی جایز نیست و حتی برخی از موارد آن را نجس می‌دانند. در میان فقهای معاصر [[امام خمینی]] الکل خوراکی و هر نوشیدنی مست‌کننده‌ای که اصل آن مایع باشد را نجس و خوردن آن را حرام می‌داند. همچنین [[ناصر مکارم شیرازی]] الکل‌های قابل شرب و الکلی که از خمر گرفته شده باشد را نجس و خوردن آن را حرام می‌داند. در مقابل [[سید علی سیستانی]] انواع مختلف الکل را محکوم به طهارت دانسته ولی خوردن الکل‌های خوراکی را حرام می‌داند. در این صفحه منابعی که احکام فقهی الکل را مورد بررسی قرارداده‌اند، گردآوری شده است.<br /> <br /> == کتاب‌ها ==<br /> === فارسی ===<br /> # [[الکل و فراورده‌های آن در فقه اسلامی (کتاب)|الکل و فرآورده‌های آن در فقه اسلامی]]، سید حسن وحدتی شبیری، نشر بوستان کتاب، ۱۳۷۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/الکل-و-فرآورده-های-آن-در-فقه-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی فرآورده‌های الکل از نظر نجاست و حرمت، احمد صبور اردوباری، قم، نشر دارالتبلیغ الاسلامی، ۱۳۵۱ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بررسی-فرآورده-های-الکل-از-نظر-نجاست-و-حر/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> === عربی ===<br /> # فتح الغفور فی استعمال الکحول مع العطور، محمد بن قاسم آل غزال الضُّمیری، بی‌جا، ۲۰۰۹م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/فتح-الغفور-فی-استعمال-الکحول-مع-العطور/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # لباب النقول فی طهارة العطور الممزوجة بالکحول، عیسی بن عبد الله بن محمد بن مانع الحمیری، الإمارات، دارالقلم فی النشر و التوزیع، ۱۹۹۵ م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/لباب-النقول-فی-طهارة-العطور-الممزوجة-ب/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بحوث فی شرح العروة الوثقی، [[سید محمدباقر صدر]]، تحقیق [[سید محمود هاشمی شاهرودی]]، جلد ۳(انواع الکل)، قم، نشر مجمع الشهید آیت‌الله الصدر العلمی، ۱۴۰۸ق. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_243_item&amp;p=774628 کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> == مقاله‌ها ==<br /> === فارسی ===<br /> #موضوع‌شناسی انواع الکل و طهارت آن، محمود رفیعی، [[فصلنامه فقه و حقوق نوین]]، شماره ۱۱، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/موضوع-شناسی-انواع-الکل-و-طهارت-آن/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # طهارت الکل از منظر فقه شیعی، عباس نیکزاد، علی بیژنی، دوره ۲۳، شماره ۱، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/طهارت-الکل-از-منظر-فقه-شیعی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی فقهی مقدار مجاز استفاده از الکل در فراورده‌های خوراکی، غلامرضا نورمحمدی، عباس عمادی، فصلنامه قرآن و طب، دوره ۵، شماره ۲، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بررسی-فقهی-مقدار-مجاز-استفاده-از-الکل-د/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # واکاوی ماهیت فقهی الکل و فراورده‌های الکلی، غلامرضا نورمحمدی، عباس عمادی، فصلنامه مطالعات اسلامی در حوزه سلامت، دوره ۳، شماره ۱، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/واکاوی-ماهیت-فقهی-الکل-و-فراورده-های-ال/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # واکاوی نظرات فقهی طهارت مسکرات، فاطمه عرب‌احمدی، سید علی پورمنوچهری، نخستین کنگره بین‌المللی جامع حقوق، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/واکاوی-نظرات-فقهی-طهارت-مسکرات/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی حکم شرعی استعمال مواد مسکر و روان‌گردان از دیدگاه فقهای مذاهب اسلامی، حبیب‌الله عظیمی و مسعود اصغری، دوفصلنامه مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، دوره ۹، شماره ۳۴، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بررسی-حکم-شرعی-استعمال-مواد-مسکر-و-روان/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی علمی و فقهی الکل و فراورده‌های آن، حسینعلی آذربادگان، [[فصلنامه فقه]]، دوره ۹، شماره ۳۲–۳۱، ۱۳۸۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بررسی-علمی-و-فقهی-الکل-و-فراورده-های-آن/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> === عربی ===<br /> #حکم استعمال العطور الکحولية في الفقه الإسلامي، غيداء الطريف، مجلة كلية الدراسات الإسلامية والعربية للبنات بدمنهور، مجلد ۷، شماره ۱، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/حکم-استعمال-العطور-الکحولية-في-الفقه-ا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # هل الکحول هی الخمر؟، عامر بن محمد فداء بن محمد عبدالمعطی بهجت، مجلة کلیة الشریعة و القانون (مصر)، دوره ۳، العدد ۲۳، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/هل-الكحول-هي-الخمر؟-دراسة-فقهية-في-المن/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # استخدام مادة الکحول فی تصنیع العطور حکمه و آثاره، زینب إسماعیل أحمد مبارکی، مجلة الفرائد فی البحوث الإسلامیة و العربیة، المجلد ۳۹، العدد ۲، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/استخدام-مادة-الکحول-فی-تصنیع-العطور-حک/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الکحول و استخداماته - دراسة فقهیة معاصرة، هشام السید عطیه الجناینی، مجلة کلیة الشریعة و القانون بطنطا، المجلد ۳۴، العدد ۴، ۲۰۱۹م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/الکحول-و-استخداماته-دراسة-فقهیة-معاصر/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حکم استخدام الکحول فی الأطعمة و الأدویة، عادل مبارک المطیرات، مجلة البحوث القانونیة و الإقتصادیة (مصر)، المجلد ۲، العدد ۳، 2012. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/حکم-استخدام-الکحول-فی-الأطعمة-و-الأدوی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الأدویة المشتملة علی الکحول و المخدرات، کمال حماد نزیه، مجلة المجمع الفقهی الإسلامی (ریاض)، مجلد ۱۴، عدد۱۶، ۲۰۰۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/الأدویة-المشتملة-علی-الکحول-و-المخدرا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الکحول و المخدرات و المنبهات فی الغذاء و الدواء، محمد علی البار، مجلة المجمع الفقهی الإسلامی (ریاض)، مجلد ۱۴، عدد۱۶، ۲۰۰۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/الکحول-و-المخدرات-و-المنبهات-فی-الغذاء/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # المشروبات الکحولیة و المخدرات، محمد الهواری، مجلة المجمع الفقهی الإسلامی (ریاض)، مجلد ۱۴، عدد۱۶، ۲۰۰۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/المشروبات-الکحولیة-و-المخدرات/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الأدویة المشتملة علی الکحول و المخدرات، أحمد رجائی الجندی، مجلة المجمع الفقهی الإسلامی (ریاض)، مجلد ۱۴، عدد۱۶، ۲۰۰۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/الادویة-المشتملة-علی-الکحول-و-المخدرا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الکحول و المخدرات، نجم عبدالله عبدالواحد، مجلة المجمع الفقهی الإسلامی (ریاض)، مجلد ۱۴، عدد۱۶، ۲۰۰۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/الکحول-و-المخدرات/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الأدویة المشتملة علی الکحول و المخدرات، عبدالله بن محمد علدالله، مجلة المجمع الفقهی الإسلامی (ریاض)، مجلد ۱۴، عدد۱۶، ۲۰۰۳م. [http://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/الأدویة-المشتمله-علی-الکحول-و-المخدرا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> == پایان‌نامه‌ها ==<br /> === فارسی ===<br /> # مبانی فقهی و حقوقی تحریم خمر از دیدگاه فقه امامیه و حقوق موضوعه ایران، حمزه گراوندفر، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام‌نور خرم‌آباد، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/مبانی-فقهی-و-حقوقی-تحریم-خمر-از-دیدگاه-ف/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی مسئولیت کیفری تولیدکنندگان و توزیع کنندگان مواد الکلی صنعتی در خصوص جنایات ناشی از آنها در فقه امامیه و حقوق ایران با تأکید بر رویه قضایی، عاطفه هرمزی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-مسئولیت-کیفری-تولیدکنندگان-و-تو/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی نجاست مسکرات از منظر مقدس اردبیلی، صاحب جواهر، شهید صدر، امام خمینی رحمهم الله، محمود رفیعی، پایان‌نامه سطح ۳، حوزه علمیه قم، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-نجاست-مسکرات-از-منظر-مقدس-اردبیل/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی اثرات ناشی از مسکرات در شروع و وقوع جرم با نگاهی به فقه امامیه، رضا حمزه‌پور، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده اقتصاد و علوم اداری، دانشگاه علامه محدث نوری، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-اثرات-ناشی-از-مسکرات-در-شروع-و-وقو/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی نجاست مسکرات با رویکرد تطبیقی در مصادیق جدید، غلامرضا احسنی ارانی، پایان‌نامه سطح ۳، حوزه علمیه قم، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-نجاست-مسکرات-با-رویکرد-تطبیقی-در/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # تأثیر درصد الکل و اسکار در حرمت ماکولات و مشروبات، محمد امین حسینعلی، پایان‌نامه سطح ۴، حوزه علمیه قم، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/تأثیر-درصد-الکل-و-اسکار-در-حرمت-ماکولات/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی مشروبات الکلی و جرائم مرتبط با آن در شهر دهدشت از سال ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۶، علی شیردادوند، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد گچساران، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-فقهی-مشروبات-الکلی-و-جرائم-مرتبط/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی حقوقی تولید و فروش محرمات و نجاسات به کفار با تکیه بر فقه حکومتی، محبوبه جلولی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده اصول الدین، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-فقهی-حقوقی-تولید-و-فروش-محرمات-و-ن/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # نگاهی بر ریشه‌های فقهی و حقوقی احکام مسکرات الکلی و حمل و نقل آنها، سلمان الماسی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی تهران مرکزی، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/نگاهی-بر-ریشه-های-فقهی-و-حقوقی-احکام-مسک/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی حکم نجاست الکل صنعتی، محمد رهبران یزدی، پایان‌نامه سطح ۴، حوزه علمیه قم، ۱۳۹۴ش. <br /> # مشروبات الکی در اسلام، سید صادق پاکدل، پایان‌نامه سطح ۳، حوزه علمیه قم، ۱۳۹۴ش. <br /> # بررسی فقهی الکل و فرآورده‌های آن، سید جواد موسوی، پایان‌نامه سطح ۳، حوزه علمیه قم، ۱۳۹۲ش. <br /> # مشروبات الکلی در فقه شیعه، شهربانو خدادادی، پایان‌نامه سطح ۳، حوزه علمیه خراسان، ۱۳۹۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/مشروبات-الکلی-در-فقه-شیعه-فایل-منبع-موج/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی و حقوقی ادله غذاهای حلال در فقه امامیه و اهل سنت(ص۱۱۰ به بعد)، بطول حسن‌پور، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده الهیات، مرکز پیام نور تهران، ۱۳۸۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-فقهی-و-حقوقی-ادله-غذاهای-حلال-در-ف/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> <br /> == منابع دیگر == <br /> # کرسی موضوع‌شناسی الکل و فرآورده‌های آن در فقه اسلامی، سید حسن وحدتی شبیری، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/کرسی-موضوع-شناسی-الکل-و-فرآورده-های-آن-د/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی حکم الکل صنعتی و غیر صنعتی از نظر طهارت و نجاست، درس خارج فقه مصطفی اشرفی شاهرودی، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/بررسی-حکم-الکل-صنعتی-و-غیر-صنعتی-از-نظر/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # موضوع‌شناسی و حکم استفاده از الکل، درس خارج فقه هادی عباسی خراسانی، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/موضوع-شناسی-الکل/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حکم مسکر و الکل، درس خارج فقه سید محمدعلی موسوی جزایری، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/حکم-مسکر-و-الکل/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # طهارت و نجاست الکل، استفتائات سید علی خامنه‌ای، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/طهارت-و-نجاست-الکل/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # فرق بین عنوان مسکر در کلام اطبا و فقها، درس خارج فقه محمد محمدی قایینی، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/فرق-بین-عنوان-مسکر-در-کلام-اطبا-و-فقها/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نشست موضوع‌شناسی الکل و خمر، مجموعه سخنرانان، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/نشست-موضوع-شناسی-الکل-و-خمر/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نجاست مسکرات، درس خارج فقه سید کاظم مصطفوی، ۱۳۹۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/نجاست-مسکرات/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # طهارت و نجاست الکل، درس خارج فقه حسین مظاهری، ۱۳۸۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/طهارت-و-نجاست-الکل-2/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الکل، استفتائات سید علی سیستانی. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/استفتائات-سید-علی-سیستانی-النسب/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # طهارت الکل طبی و صنعتی، استفتائات ناصر مکارم شیرازی. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/طهارت-الکل-طبی-و-صنعتی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # طهارت و نجاست الکل، استفتائات امام خمینی. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/طهارت-و-نجاست-الکل-3/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> [[رده:مدخل‌های ۱۴۰۱]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%AD%D9%82_%D9%82%D8%B6%D8%A7%D9%88%D8%AA_%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86&diff=68574 2026-07-09T12:02:37Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به قضاوت زنان</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[قضاوت زنان]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%AA%D8%B4%D8%A8%D9%87_%D8%A8%D9%87_%DA%A9%D9%81%D8%A7%D8%B1_(%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA%DB%8C)&diff=68573 2026-07-09T12:00:16Z

<p>Mkhaghanif: /* فارسی */</p> <hr /> <div>{{منابع مطالعاتی}}<br /> [[تشبه به کفار]] شبیه شدن مسلمانان به غیرمسلمانان در عادات، سبک زندگی، اخلاق و یا نوع تفکر است. این عمل در شریعت اسلامی مورد نهی واقع شده است. عمده دلیل فقیهان آیات و روایاتی است که در آنها از شباهت به غیرمسلمین نهی شده است. در برخی موارد این نهی حمل بر کراهت شده و در برخی موارد حمل به حرمت می‌شود. <br /> <br /> امروزه با توجه به جهانی شدن و همسان شدن سبک زندگی در بسیاری از نقاط دنیا، سوالاتی ذیل مسئله تشبه به کفار مطرح می‌شود؛ از جمله: آیا با توجه به قرابت سبک زندگی حرمت یا کراهت تشبه به کفار به جای خود باقی است؟ آیا تشبه به کفار موجب عدول از اسلام و ارتداد می‌شود؟ آیا انتخاب و استفاده دستاوردهای مشرکین تشبه به کفار محسوب می‌شود؟ <br /> ==کتاب‌ها==<br /> <br /> ==مقاله‌ها==<br /> === فارسی ===<br /> # انطباق یا عدم انطباق قاعدهٔ تشبّه به کفّار بر یوگا، علیرضا ملتی و سید محمدرضا امام و بهزاد حمیدیه، [[فصلنامه فقه و مبانی حقوق اسلامی]]، دوره ۱۵، شماره ۱، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d9%86%d8%b7%d8%a8%d8%a7%d9%82-%db%8c%d8%a7-%d8%b9%d8%af%d9%85-%d8%a7%d9%86%d8%b7%d8%a8%d8%a7%d9%82-%d9%82%d8%a7%d8%b9%d8%af%d9%87%d9%94-%d8%aa%d8%b4%d8%a8%d9%91%d9%87-%d8%a8%d9%87-%da%a9%d9%81/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # واکاوی وضعیت تشبه به کفار در فقه عامه و امامیه، سعید مولوی وردنجانی، [[فصلنامه پژوهش‌های فقهی]]، دوره ۱۷، شماره ۱، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%88%d8%a7%da%a9%d8%a7%d9%88%db%8c-%d9%88%d8%b6%d8%b9%db%8c%d8%aa-%d8%aa%d8%b4%d8%a8%d9%87-%d8%a8%d9%87-%da%a9%d9%81%d8%a7%d8%b1-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%b9%d8%a7%d9%85%d9%87-%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حرمت تشبه به کفار، نادر مختاری افراکتی و فاطمه جان‌جان، نشریه اسوه، شماره۲۰۳، ۱۳۹۷ش.<br /> # نگاهی به مفهوم و حکم فقهی تشبه به کفار، محمدجواد فلاح یخدانی و محمدحسین علی‌پور آنجایی، [[دوفصلنامه پژوهشنامه میان رشته‌ای فقهی]]، سال پنجم، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%86%da%af%d8%a7%d9%87%db%8c-%d8%a8%d9%87-%d9%85%d9%81%d9%87%d9%88%d9%85-%d9%88-%d8%ad%da%a9%d9%85-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%aa%d8%b4%d8%a8%d9%87-%d8%a8%d9%87-%da%a9%d9%81%d8%a7%d8%b1/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی پوشیدن کراوات و پاپیون و دستمال گردن، مصطفی دری، [[فصلنامه فقه اهل بیت]]، شماره ۸۴، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%be%d9%88%d8%b4%db%8c%d8%af%d9%86-%da%a9%d8%b1%d8%a7%d9%88%d8%a7%d8%aa-%d9%88-%d9%be%d8%a7%d9%be%db%8c%d9%88%d9%86-%d9%88-%d8%af%d8%b3%d8%aa/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # تشبه به کفار از منظر فقه امامیه، زین‌العابدین نجفی، روزنامه کیهان، ۳۰ شهریور ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/%d8%aa%d8%b4%d8%a8%d9%87-%d8%a8%d9%87-%da%a9%d9%81%d8%a7%d8%b1-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85%db%8c%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تشبُّه به کفّار در پوشش، آرایش و آداب و رسوم از منظر فقه امامیه، زین العابدین نجفی، [[دوفصلنامه انسان‌پژوهی دینی|دوفصلنامه انسان پژوهی دینی]]، دوره ۳، شماره ۷، ۱۳۸۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%b4%d8%a8%d9%8f%d9%91%d9%87-%d8%a8%d9%87-%da%a9%d9%81%d9%91%d8%a7%d8%b1-%d8%af%d8%b1-%d9%be%d9%88%d8%b4%d8%b4%d8%8c-%d8%a2%d8%b1%d8%a7%db%8c%d8%b4-%d9%88-%d8%a2%d8%af%d8%a7%d8%a8-%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تشبه به کفار و پیروی از آنان، سید محسن خرازی، [[فصلنامه فقه اهل بیت]]، شماره ۱۵، ۱۳۷۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%b4%d8%a8%d9%87-%d8%a8%d9%87-%da%a9%d9%81%d8%a7%d8%b1-%d9%88-%d9%be%db%8c%d8%b1%d9%88%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d8%a2%d9%86%d8%a7%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ===عربی===<br /> #قاعدة منع التشبه بالكفار وتطبيقاتها في باب الجنائز: جمعا و توثيقا و دراسة، حكيم شوال، مجلة الشهاب، المجلد ۴، العدد ۴، ۲۰۱۸م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1664477 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #تشبه المسلم بالكافر أحواله و أحكامه: دراسة فقهية، ياسر عجيل جاسم النشمي، مجلة الشريعة و الدراسات الإسلامية، المجلد ۳۵، العدد ۱۲۰، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1664679 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #المحافظة على الهوية الإسلامية في ضوء السنة النبوية: النهي عن التشبه بالمشركين و أهل الكتاب نموذجاً حاكم عبيسان الحميدي المطيري، مجلة الشريعة و الدراسات الإسلامية، المجلد ۲۵، العدد ۸۰، ۲۰۱۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1664752 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #المخالفات الشرعية في الملابس الرياضية: دراسة عقدية، علي بن عمر بن محمد السحيباني، مجلة البحوث و الدراسات الإسلامية، العدد ۶۳، ۲۰۲۱م.[https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_264_item&amp;p=1664809 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # إرشاد العباد إلى تحريم التشبه بأهل الفساد، علي بن حسن بن علي العريفي الأثري، سلسلة ینابیع الانهار. [https://ebook.univeyes.com/162080# مقاله را از اینجا بخوانید.]<br /> #المحافظة على الهوية الإسلامية في ضوء السنة النبوية، النهي عن التشبه بالمشركين و أهل الكتاب نموذجًا، حاكم عيسان الحميدي المطيري، عواد برد العنزي. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1664752 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #التشبه، خالد السبت. [https://ebook.univeyes.com/135300# مقاله را از اینجا بخوانید.]<br /> #التشبه قواعده و ضوابطه و بعض تطبيقاته المعاصرة، وائل الظواهري سلامة، كلية الشريعة و القانون جامعة الأزهر. [https://ebook.univeyes.com/62189# مقاله را از اینجا بخوانید.]<br /> #تحذير المسلمين من التشبه بالمغضوب عليهم و الضالين، عبدالله بن سعدی العبدلي الغامدي. [https://ebook.univeyes.com/58414# مقاله را از اینجا بخوانید.]<br /> <br /> ==پایان‌نامه‌ها==<br /> ===فارسی===<br /> # ماهیت و مصادیق تشبه به کفار از منظر مذاهب خمسه، راضیه دالائی، کارشناسی ارشد، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهرا(س)، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1708861 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # قاعده فقهی حرمت تشبیه به کفار از منظر فقه امامیه با تطبیق بر مصادیق مربوط به سبک زندگی، اشرف‌السادات حسینی، کارشناسی ارشد، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1708897 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # تشبه به کفار از منظر فقه امامیه، نگارش فاطمه موسوی، کارشناسی ارشد، دانشكده علوم انسانی، گروه الهیات، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد ياسوج، ۱۳۹۲ش.<br /> # بررسی فقهی تشبه به کفار در مذاهب خمسه، زهرا شفیعی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد بناب، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، ۱۳۹۰ش.<br /> # بررسی فقهی تشبه به کفار با تأکید بر مصادیق جدید، عباس دادسرشت، کارشناسی ارشد، پردیس فارابی دانشگاه تهران، دانشکده فقه و فلسفه، ۱۳۸۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1708935 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # ت‍ش‍ب‍ه‌ ب‍ه‌ ک‍ف‍ار، ع‍ل‍ی‌ ش‍ی‍خ‌الاس‍لام‍ی‌، کارشناسی ارشد،دان‍ش‍گ‍اه‌ آزاد اس‍لام‍ی‌، واح‍د م‍ش‍ه‍د، ۱۳۸۱ش.<br /> <br /> ===عربی===<br /> #منكرات التشبه بالكافرات و الاحتساب عليها، منى بنت محمد بن عبد العزيز السليم، کارشناسی ارشد، قسم الدعوة و الاحتساب، ریاض، جامعة الامام محمد بن السعود الاسلامیة، ۲۰۰۶م. [https://ebook.univeyes.com/181773# پایان‌نامه را از اینجا بخوانید.]<br /> #بعض مظاهر التشبه بالكفار في العصر الحديث و أثرها على المسلمين، أشرف بن عبد الحميد بن محمد بارقعان، كلية الدعوة و أصول الدين، قسم العقيدة، جامعة أم القرى بمكة المكرمة، ۲۰۰۲م. [https://ebook.univeyes.com/139103# پایان‌نامه را از اینجا بخوانید.]<br /> #التشبه بغير المسلمين و آثاره التربوية على المسلمين، إبراهيم محمود صالح قرقز، کارشناسی ارشد، کلیة الشریعة و الدراسات الاسلامیة، قسم اصول الدین، جامعة الیرموک، اردن، ۱۹۹۷م. [https://ebook.univeyes.com/175813# پایان‌نامه را از اینجا بخوانید.]<br /> #التدابير الواقية من التشبه بالكفار، عثمان أحمد دوكلي، دکترا، قسم الدعوة و الاحتساب، جامعة الامام محمد بن السعود الاسلامیة، ریاض، ۱۹۹۷م. [https://ebook.univeyes.com/182020# پایان‌نامه را از اینجا بخوانید.]<br /> #التشبه المنهي عنه في الفقه الإسلامي، جميل بن حبيب اللويحق المطيري، کارشناسی ارشد، کلیة الشریعة و الدراسات الاسلامیة، قسم الدراسات العلیا و الشریعة، جامعة ام القری، مکه، ۱۹۹۶م. [https://ebook.univeyes.com/132055# پایان‌نامه را از اینجا بخوانید.]<br /> <br /> {{منابع مطالعاتی فقه سیاسی}}<br /> [[رده:شناسه ناقص]]<br /> [[رده:مدخل‌های ۱۴۰۱]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%B1%D8%A4%DB%8C%D8%AA_%D9%87%D9%84%D8%A7%D9%84_%D8%A8%D8%A7_%DA%86%D8%B4%D9%85_%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD_(%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA%DB%8C)&diff=68572 2026-07-09T11:59:47Z

<p>Mkhaghanif: /* مقاله‌های عربی */</p> <hr /> <div>{{منابع مطالعاتی}}<br /> [[رؤیت هلال با چشم مسلح]] به معنای دیدن ماه (قمر زمین) با وسایل نوین مانند تلسکوپ، دوربین و.. است. تشخیص ابتدا و انتهای ماه‌های قمری در انجام بعضی عبادات و مناسک دینی ارتباط مستقیم دارد. گسترش فناوری‌های جدید برای اثبات این مهم بسیار راه‌گشا است. در عین حال استفاده از این تکنولوژی برای رؤیت ماه از مسائل اختلافی فقها قلمداد می‌شود. موافقین و مخالفین برای اثبات ادعای خود به دلائلی تمسک کرده‌اند. وجود این اختلاف در اعلام عید فطر در سالهای اخیر چالشهایی را برای فقه معاصر ایجاد کرده است. [[محمد فاضل لنکرانی|محمد فاضل‌لنکرانی]] و [[سید محمود هاشمی شاهرودی]] و [[سید علی خامنه‌ای]] از قائلین به کفایت چشم مسلح برای رؤیت هستند. سؤالاتی که در فقه معاصر به دنبال پاسخ آن هستیم: آیا می‌توان مستندات مخالفین را متعلق به زمان و مکان خاص دانست؟ انصراف که به عنوان یکی از مستندات قرار گرفته است در فقه چه جایگاهی دارد؟<br /> <br /> ==کتاب‌ها==<br /> ===فارسی===<br /> # اعتبار ابزار جدید در رویت هلال (همراه با پاسخ به شبهات و اشکالات)، [[محمد فاضل لنکرانی|محمد فاضل‌ لنکرانی]]، قم، انتشارات مرکز فقهی ائمه اطهار (ع)، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d8%b9%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d8%b1-%d8%a7%d8%a8%d8%b2%d8%a7%d8%b1-%d8%ac%d8%af%db%8c%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d9%87%d9%85%d8%b1%d8%a7%d9%87-%d8%a8%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # رویت هلال در اندیشه فقهی معاصر، علی الهی‌خراسانی، مشهد، انتشارات محقق، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d9%86%d8%af%db%8c%d8%b4%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%85%d8%b9%d8%a7%d8%b5%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # رویت هلال ماه در فقه مذاهب اسلامی، علی بهشتی و مسعود ضیائی، مشهد، انتشارات بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d9%85%d8%a7%d9%87-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%85%d8%b0%d8%a7%d9%87%d8%a8-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-2/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # رؤیت هلال (شب قدر و تعیین وقت آن نماز و روزه در سفینه فضایی، قطب شمال و جنوب و در مدار ۶۰ درجه)، مرتضی رضوی، کتاب الکترونیک، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%b1%d8%a4%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%b4%d8%a8-%d9%82%d8%af%d8%b1-%d9%88-%d8%aa%d8%b9%db%8c%db%8c%d9%86-%d9%88%d9%82%d8%aa-%d8%a2%d9%86-%d9%86%d9%85%d8%a7%d8%b2-%d9%88-%d8%b1%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # رساله هلالیه: بررسی فقهی آغاز ماه قمری، [[یدالله دوزدوزانی‌تبریزی]] و محسن دلیر، تهران، همرازقلم، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%b1%d8%b3%d8%a7%d9%84%d9%87-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84%db%8c%d9%87-%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%a2%d8%ba%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d8%a7%d9%87-%d9%82%d9%85%d8%b1%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی مساله رویت هلال در فقه مذاهب اسلامی، علی‌محمد بهشتی، قم، انتشارات مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)، ۱۳۹۱ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%85%d8%b3%d8%a7%d9%84%d9%87-%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%85%d8%b0%d8%a7%d9%87%d8%a8-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ماه نو: مبانی علمی رويت هلال، امير حسن زاده و محمد احمدی و یوسف شعبانی، مشهد، بنياد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۸۷ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%85%d8%a7%d9%87-%d9%86%d9%88-%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%85%db%8c-%d8%b1%d9%88%d9%8a%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اعتبار ابزار جدید در رویت هلال، محمد فاضل‌ لنکرانی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار (ع)، ۱۳۸۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d8%b9%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d8%b1-%d8%a7%d8%a8%d8%b2%d8%a7%d8%b1-%d8%ac%d8%af%db%8c%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # رویت هلال، رضا مختاری و محسن صادقی، قم، انتشارات موسسه بوستان کتاب، ۱۳۸۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # چند نکته مهم درباره رویت هلال، [[ناصر مکارم شیرازی]]، قم، انتشارات امام علی بن ابیطالب (ع)، ۱۳۸۳ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%da%86%d9%86%d8%af-%d9%86%da%a9%d8%aa%d9%87-%d9%85%d9%87%d9%85-%d8%af%d8%b1%d8%a8%d8%a7%d8%b1%d9%87-%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ===عربی===<br /> # الرویه الشرعیه عند فقها الامامیه، مصطفی حسینیان، قم، نشر نجم الهدی، ۱۴۰۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20243%20item&amp;p=1623401 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # أسئلة حول رؤية الهلال مع أجوبتها، السيد علي الحسيني السيستاني، ۲۰۱۰م.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a3%d8%b3%d8%a6%d9%84%d8%a9-%d8%ad%d9%88%d9%84-%d8%b1%d8%a4%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d9%85%d8%b9-%d8%a3%d8%ac%d9%88%d8%a8%d8%aa%d9%87%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ==مقاله‌ها==<br /> ===مقاله‌های فارسی===<br /> # بررسی اعتبار چشم مسلح در رؤیت هلال (با تکیه بر دیدگاه آیت‌الله هاشمی شاهرودی)، علی الهی خراسانی، [[فصلنامه جستارهای فقهی و اصولی]]، دوره ۵، شماره ۱۵، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%a7%d8%b9%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d8%b1-%da%86%d8%b4%d9%85-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad-%d8%af%d8%b1-%d8%b1%d8%a4%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%a8%d8%a7-%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی روایات رؤیت هلال و دلالت آن‌ها بر رؤیت با ابزار نوین، ابراهیم ابراهیمی، سید محمدرضا امام، فصلنامه علوم حدیث، شماره ۴۵-۴۶، ۱۳۸۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%b1%d9%88%d8%a7%db%8c%d8%a7%d8%aa-%d8%b1%d8%a4%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d9%88-%d8%af%d9%84%d8%a7%d9%84%d8%aa-%d8%a2%d9%86%d9%87%d8%a7-%d8%a8/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # چشم مسلح و رؤیت هلال، ‌ [[رضا مختاری]]، مجله [[فصلنامه فقه]]، دوره ۱۳، شماره ۵۰، ۱۳۸۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%da%86%d8%b4%d9%85-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad-%d9%88-%d8%b1%d8%a4%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # پاسخی به نقد مقاله اعتبار ابزار جدید در رؤیت هلال، [[محمدجواد فاضل لنکرانی]]، فصلنامه فقه اهل بیت(ع)، شماره ۴۵، ۱۳۸۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%be%d8%a7%d8%b3%d8%ae%db%8c-%d8%a8%d9%87-%d9%86%d9%82%d8%af-%d9%85%d9%82%d8%a7%d9%84%d9%87-%d8%a7%d8%b9%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d8%b1-%d8%a7%d8%a8%d8%b2%d8%a7%d8%b1-%d8%ac%d8%af%db%8c%d8%af-%d8%af%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اعتبار ابزار جدید در رؤیت هلال، [[محمدجواد فاضل لنکرانی]]، فصلنامه فقه اهل بیت(ع)، شماره ۴۳، ۱۳۸۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%b9%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d8%b1-%d8%a7%d8%a8%d8%b2%d8%a7%d8%b1-%d8%ac%d8%af%db%8c%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d8%b1%d8%a4%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # باز هم رؤیت هلال با چشم مسلح، رضا مختاری، فصلنامه فقه اهل بیت(ع)، شماره ۴۳، ۱۳۸۴ش. این مقاله نقد مقاله اعتبار ابزار جدید در رؤیت هلال نوشته محمدجواد فاضل لنکرانی است. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%a7%d8%b2-%d9%87%d9%85-%d8%b1%d8%a4%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%a8%d8%a7-%da%86%d8%b4%d9%85-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # رؤیت هلال با چشم مسلح، رضا مختاری، [[فصلنامه فقه اهل بیت(ع)]]، شماره ۳۹-۴۰، ۱۳۸۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b1%d8%a4%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%a8%d8%a7-%da%86%d8%b4%d9%85-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی مبنایی اختلافات در رؤیت هلال(۲): اقوال و مبانی در رؤیت هلال با چشم مسلح، سید مهدی نریمانی زمان‌آبادی. این مقاله بخش دوم از یک نوشتار سه قسمتی است که برای نخستین بار در [[پایگاه اینترنتی اجتهاد]] منتشر شده است. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%85%d8%a8%d9%86%d8%a7%db%8c%db%8c-%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%84%d8%a7%d9%81%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%b1%d8%a4%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84%db%b2-%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ===مقاله‌های عربی===<br /> #إثبات الهلال بكاميرا (سي سي دي)، سعد بن تركي الخثلان، مجلة المجمع الفقهي الإسلامي، شماره ۴۱، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a5%d8%ab%d8%a8%d8%a7%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%a8%d9%83%d8%a7%d9%85%d9%8a%d8%b1%d8%a7-%d8%b3%d9%8a-%d8%b3%d9%8a-%d8%af%d9%8a/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #حکم استخدام المناظير في ترائي الهلال، یوسف احمد الحداد، مجلة كلية دار العلوم، شماره ۱۳۰، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%ad%da%a9%d9%85-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%ae%d8%af%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%86%d8%a7%d8%b8%d9%8a%d8%b1-%d9%81%d9%8a-%d8%aa%d8%b1%d8%a7%d8%a6%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # قراءة نقدیة لأدلّة القول باعتبار الأجهزة الحدیثة فی رؤیة الهلال، محمدتقی الشهیدی، [[دوفصلنامه تا اجتهاد]]، شماره ۲، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%A1%D8%A9-%D9%86%D9%82%D8%AF%DB%8C%D8%A9-%D9%84%D8%A3%D8%AF%D9%84%D9%91%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D9%88%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AC/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> <br /> ==پایان‌نامه‌ها==<br /> ===فارسی===<br /> # بررسی حکم رؤیت هلال ازدیدگاه فقه امامیه وحنفیه، مصطفی احمد، کارشناسی ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مدرسه امام کاظم (ع)، ۱۴۰۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1800351 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # حکم رویت هلال از دیدگاه مذاهب اسلامی، سید قاسم موسوی‌نسب، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید چمران اهواز، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%ad%da%a9%d9%85-%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%85%d8%b0%d8%a7%d9%87%d8%a8-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی رویت هلال با چشم مسلح در فقه شیعه با تأکید بر مسائل مستحدثه، محسن قربانی، کارشناسی ارشد، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۸۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%a8%d8%a7-%da%86%d8%b4%d9%85-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%b4%db%8c%d8%b9%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> == سایر منابع ==<br /> # رؤیت هلال با چشم مسلّح در دیدگاه آیت الله بهجت، یادداشت اینترنتی، بی‌نام، سایت مرکز تنظیم و نشر آثار آیت‌الله بهجت، ۱۴۰۲ش. [https://almabahes.bahjat.ir/رؤیه-الهلال-بالعین-المسلحه/ از اینجا ببینید]<br /> # رؤیة الهلال بالعین المسلّحة (استاد یزدی)، یادداشت اینترنتی، بی‌نام، سایت مرکز تنظیم و نشر آثار آیت‌الله بهجت، ۱۴۰۲ش. [https://almabahes.bahjat.ir/رؤیة-الهلال-بالعین-المسلّحة/ از اینجا ببینید]<br /> # تبیین فقهی عدم کفایت رؤیت هلال با چشم مسلح، [[ناصر مکارم شیرازی]]، [https://makarem.ir/main.aspx?lid=0&amp;typeinfo=4&amp;catid=6411&amp;pageindex=13&amp;mid=60699 گزارش سخنرانی را اینجا ببینید]<br /> # میزان در رؤیت هلال، [[جعفر سبحانی تبریزی]]، متن درس خارج در تاریخ ۸ خرداد ۱۳۹۲. [http://www.eshia.ir/feqh/archive/text/sobhani/feqh/91/920308/ متن درس‌گفتار را اینجا ببینید]. خبرگزاری رسمی حوزه گزارشی از این درس را با عنوان «بررسی فقهی رؤیت هلال از نگاه آیت الله العظمی سبحانی» به صورت مقاله گزارش کرده است. [https://www.hawzahnews.com/news/351920 مقاله را اینجا ببینید]<br /> # رؤية الهلال بالأجهزة الفلکیة (دراسة فقهیة)، فاضل الصفار، مرکز الأبحاث الفلکیة فی جامعة أهل البیت، کربلاء، ۱۴۳۹ق. [https://abu.edu.iq/sites/default/files/articles/falak1.pdf متن درس‌گفتار را اینجا ببینید]<br /> <br /> ==جستارهای وابسته==<br /> * [[اثبات هلال با محاسبات علمی (منابع مطالعاتی)]]<br /> * [[محاسبات نجومی (منابع مطالعاتی)]]<br /> <br /> [[رده:مدخل‌های ۱۴۰۰]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D9%85%D8%B1%D8%B9%D8%B4%DB%8C_%D8%B4%D9%88%D8%B4%D8%AA%D8%B1%DB%8C&diff=68571 2026-07-09T11:47:22Z

<p>Mkhaghanif: </p> <hr /> <div>{{ارتباط با فقه معاصر}}<br /> {{نویسنده<br /> |نویسنده = مهدی خسروی سرشکی<br /> |نویسنده۲ = <br /> |نویسنده۳ = <br /> |گردآوری = <br /> |ویراستار۱ = <br /> |ویراستار۲ = <br /> |ویراستار۳ = <br /> }}<br /> <br /> {{جعبه اطلاعات اشخاص<br /> | شهرت = آیت‌الله مرعشی شوشتری<br /> | نام =سید محمدحسن مرعشی شوشتری<br /> | تولد = ۱۳۱۶ش<br /> | مرگ =۱۳۸۷ش<br /> | تصویر =محمدحسن شوشتری.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح_تصویر = <br /> | جایگاه = استاد حوزه و دانشگاه، عضو شورای عالی قضائی، عضو دیوان عالی کشور<br /> | مذهب = شیعه<br /> | ملیت = ایران<br /> | حوزه تخصصی = فقه و اصول<br /> | آثار در فقه معاصر = سبیل الرشاد فی شرح ارشاد الأذهان، شرح قانون مجازات اسلامی، [[دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام]]<br /> | آراء = [[نقش زمان و مکان در اجتهاد|تأثیر زمان و مکان بر احکام شرعی]]، پذیرش توبه مرتد ملی و فطری، جواز [[قضاوت زنان]]، [[بلوغ دختران]] با تکامل جنسی و غریزی<br /> | استادان =[[سید ابوالقاسم خویی]]، [[سید محمدهادی حسینی میلانی|محمدهادی میلانی]] و [[سید روح‌الله موسوی خمینی|امام خمینی]]<br /> | شاگردان =<br /> | وب سایت = <br /> }}<br /> <br /> *چکیده<br /> '''سید محمدحسن مرعشی شوشتری''' (۱۳۱۶–۱۳۸۷ش)، از شاگردان [[سید ابوالقاسم خویی]]، [[سید محمدهادی حسینی میلانی|محمدهادی میلانی]] و [[سید روح‌الله موسوی خمینی|امام خمینی]]، و از بنیان‌گذاران دستگاه قضایی جمهوری اسلامی ایران بود. او در تدریس و آثار خود، دیدگاه‌های نوینی در [[حقوق کیفری|حقوق کیفری اسلام]] ارائه کرده است.<br /> <br /> مرعشی با طرح نظریه امور ثابت و متغیر در اسلام، معتقد بود برخی احکام شرعی همواره ثابت نبوده‌اند و امامان معصوم آن‌ها را بر اساس [[نقش زمان و مکان در اجتهاد|مقتضیات زمان]] تغییر می‌دادند. او درباره [[ارتداد]]، توبه مرتد ملی و فطری را پذیرفته شده می‌دانست و میان مرتد خطرناک و عادی تفکیک قائل بود؛ به‌طوری‌که اطلاق احکام مرتد را تنها شامل افراد خطرناک برای اسلام می‌دانست.<br /> <br /> در حوزه [[جرم سیاسی]]، او میان [[شورش مسلحانه]] و [[اعتراض سیاسی|اعتراض سیاسی مشروع]] تفاوت می‌گذاشت. او جرم سیاسی را عملی گروهی و تشکیلاتی توسط مسلمانان با قصد خروج از اطاعت ولی امر تعریف می‌کرد؛ نه اقدامات فردی یا توسط غیرمسلمانان. همچنین، [[اعدام|حکم اعدام]] را برای مجرم سیاسی غیرمحارب جایز نمی‌دانست.<br /> <br /> مرعشی دیات شش‌گانه را تابع شرایط اقتصادی و عرف زمانه می‌دانست، نه ذات آن اموال، و آن را حکمی تعبدی و ثابت برای همه دوران‌ها نمی‌دانست. او مخالف لحاظ کاهش ارزش پول در محاسبه [[مهریه]] بود و حرمت قضاوت را مطلق نمی‌دانست؛ بلکه در مواردی آن را جایز می‌شمرد. همچنین، سن [[بلوغ دختران|بلوغ نه‌سالگی]] برای دختران را اماره تعبدی نمی‌دانست و عمل به روایات مربوطه را رد کرده است.<br /> <br /> == زندگینامه علمی و اجرایی ==<br /> سید محمدحسن مرعشی شوشتری (زاده ۱۳۱۶ش در شوشتر ـ درگذشته ۱۳۸۷ش در تهران)، در دو [[حوزه علمیه قم]] و [[حوزه علمیه نجف|نجف]]، از شاگردان [[سید ابوالقاسم خویی]]، شیخ محمدتقی شوشتری (مؤلف قاموس الرجال)، [[سید محمدهادی حسینی میلانی|محمدهادی حسینی میلانی]]، [[سید روح‌الله موسوی خمینی|امام خمینی]] و سید محمدحسن موسوی آل‌طیب (در حوزه فلسفه) بود. <br /> <br /> وی مسائل مستحدثه و [[فقه معاصر]] را در درس خارج فقه خود در [[مدرسه عالی شهید مطهری]]، دوره‌های دکتری دانشگاه تهران و دانشگاه تربیت مدرس، و همچنین در آثار علمی خود در قالب کتاب و مقاله ارائه کرده است. ایشان عضو دیوان عالی کشور و شورای عالی قضایی، و یکی از پایه‌گذاران اصلی دستگاه قضایی جمهوری اسلامی ایران بوده است. آرای وی در حوزه [[فقه جزایی]] و [[فقه قضایی|قضایی]]، مرجع و مورد استناد حقوق‌دانان قرار گرفته است. از ایشان چند اثر فقهی در زمینه فقه جزایی و [[حقوق مدنی|مدنی]] برجای مانده است که عبارت‌اند از: سبیل الرشاد فی شرح ارشاد الأذهان، شرح قانون مجازات اسلامی، [[دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام]] (مجموعه مقالات در نشریات)، فقه پویا؛ مجموعه آرا و نظریات آیت‌الله سید محمدحسن مرعشی.<br /> <br /> == لزوم امتداد عقلانیت مکتب بغداد در فقه معاصر ==<br /> مرعشی، با تأکید بر [[مکتب عقل‌گرایی بغداد]] (در قرن چهارم هجری، با محوریت شخصیت‌هایی چون شیخ مفید، سید مرتضی و شیخ طوسی) در فقه شیعه، آن را نقطه عطفی در تحول عقل‌گرایانه دانسته و بر نقش عقل در درک مقتضیات زمان و نقد حجیت خبر واحد در فقه معاصر تأکید می‌کند؛ زیرا این مکتب با تأکید بر عقل به‌عنوان یکی از منابع استنباط احکام، در برابر گرایش‌های اخباری و نقل‌محور ایستاد. از این‌رو، فقه شیعه از همان ابتدا عقل را در کنار قرآن و سنت معتبر می‌دانسته و این ویژگی، آن را از برخی مکاتب اهل سنت متمایز کرده است. <br /> <br /> به گفته او دیدگاه‌های سید مرتضی و دیگر عقل‌گرایان مکتب بغداد، حجیت خبر واحد را در امور اعتقادی و حتی در برخی احکام شرعی مورد تردید قرار دادند؛ چون خبر واحد فاقد قطعیت و اطمینان لازم برای اثبات حکم شرعی است. این نگاه، زمینه‌ساز تحول در روش استنباط و تقویت جایگاه عقل در فقه شیعه در مقابل اخباریان و حجم قابل توجه روایات جعلی شده است.<br /> <br /> وی تأکید دارد که در ادامه سنت عقل‌گرای مکتب بغداد، فقه شیعه باید با حفظ اصول، به مقتضیات زمان پاسخ دهد و عقل ابزار اصلی این تطبیق است. در شرایط جدید اجتماعی، سیاسی و علمی، استفاده از عقل برای فهم موضوعات نوظهور و تنظیم احکام متناسب با آن‌ها ضروری است.&lt;ref&gt;مرعشی، «بررسی نقش نظریه پردازان مکتب بغداد در نهادینه کردن عقل در سیر تحوّل و تطوّر فقه پژوهی امامیه»، ص۱۴۳-۱۴۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == احکام ثابت و متغیر و مصلحت‌اندیشی ولی‌فقیه ==<br /> مرعشی، درباره موضوع [[مصلحت نظام سیاسی|مصلحت نظام]] در دوره جمهوری اسلامی ایران، به مصلحت و پایه‌های فقهی آن پرداخته است. وی با طرح امور ثابت و متغیر در اسلام، معتقد است برخی روایات به‌وضوح دلالت دارند که احکام شرع همیشه ثابت نبوده‌اند و امامان معصوم آن‌ها را به مقتضای زمان تغییر می‌دادند.&lt;ref&gt;شریعتی، فقه پویا، ص ۴۱۴؛ مرعشی، دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام، ج۱، ص۳۷.&lt;/ref&gt; وی در پاسخ به این پرسش که تشخیص مصلحت وظیفه کیست؟ این‌طور پاسخ می‌دهد که تردیدی نیست ما نمی‌توانیم به‌صورت موجبه جزئیه به ملاکات احکام راه یابیم، اما این ثابت نمی‌کند که شارع راهی برای رسیدن به ملاکات احکام به ما نداده است؛ بلکه بر خلاف آن، ادله‌ای داریم که ارزش دادن به فطرت و [[دلیل عقلی|عقل]] است و با آن می‌توان مصلحت را تشخیص داد.&lt;ref&gt;شریعتی، فقه پویا، ص ۴۱۸؛ مرعشی، دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام، ج۱، ص۴۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> وی [[نظریه ولایت فقیه]] را یکی از دلایل طرفداران تشخیص مصلحت، در کنار آیات، عقل و [[سیره عقلا]] می‌داند. به گفته او، ولی‌فقیه با استفاده از اختیارات حکومتی خود، بسیاری از مشکلات را بر اساس مصلحت حل کند.&lt;ref&gt;شریعتی، فقه پویا، ص ۴۲۳ـ۴۲۵؛ مرعشی، دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام، ج۱، ص۴۸.&lt;/ref&gt; او درباره شیوه تصمیم‌گیری و مصلحت‌اندیشی ولایت فقیه یادآور شده که مقصود از ولایت فقیه در نظام جمهوری اسلامی ایران، شخص فعال ما یشاء نیست؛ بلکه باید در مسائلی که تخصص ندارد، مشورت بگیرد و این امر به فقیه و غیر فقیه اختصاص ندارد.&lt;ref&gt;شریعتی، فقه پویا، ص ۳۷۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مرور زمان و تأثیر آن در توبه و سقوط حدود ==<br /> مرعشی، در بررسی مفهوم مرور زمان از ارتکاب گناه و جرم، و عدم ارتکاب مجدد توسط مجرم، این پرسش را مطرح می‌کند که آیا چنین وضعیتی می‌تواند اماره‌ای بر توبه باشد یا خیر. وی برخلاف دیدگاه حقوق عرفی امروزی که مرور زمان را یکی از عوامل سقوط تعقیب یا مجازات می‌داند، معتقد است که در [[حقوق جزای اسلامی]]، مرور زمان تنها به‌صورت محدود پذیرفته شده است. در جرایم حدی، مرور زمان قابل پذیرش نیست و حتی اگر مدت زیادی از ارتکاب جرم گذشته باشد، در صورت اثبات، مجازات اجرا خواهد شد. با این حال، بر اساس برخی روایات، اگر مرور زمان همراه با اصلاح رفتار فرد باشد، می‌تواند قرینه‌ای بر توبه واقعی تلقی شود و در نتیجه، در سقوط مجازات مؤثر واقع گردد. او، دیدگاه مخالفان این نظریه و ادله فقهی آنان را مطرح کرده و سپس با استدلال‌های فقهی و اصولی، آن‌ها را نقد و رد می‌کند. وی بر این باور است که صلاحیت فرد در گذر زمان، تنها زمانی می‌تواند مؤثر باشد که نشانه‌ای از توبه صادقانه در رفتار و کردار او مشاهده شود.&lt;ref&gt;مرعشی، دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام، ج۲، ص۱۲۲ـ۱۳۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پذیرش توبه مرتد و تفکیک مرتد خطرناک و عادی ==<br /> مرعشی، درباره ارتداد ملی یا فطری معتقد است که هر دو را باید هدایت کرد و اگر توبه کنند، توبه‌شان پذیرفته است و اطلاقات ادله قبول توبه شامل همه آن‌ها می‌شود. اما اگر پس از اتمام حجت و راهنمایی‌های لازم، عمداً و عناداً اسلام را نپذیرفت و بر کفر و [[ارتداد]] ادامه داد و فردی خطرناک برای اسلام بود (مانند مرتدین صدر اسلام)، قطعاً لازم است با آن‌ها مقابله به مثل شود و اطلاق احکام مرتد شامل این دسته از مرتدین می‌شود. اما اگر مرتد وجودش برای اسلام و مسلمانان خطرناک نباشد، از باب «الحدود تدرأ بالشبهات» لازم است او را به حال خود واگذار کرد تا شاید روزی با روش‌های صحیح و منطقی به دامان اسلام بازگردد؛ زیرا معلوم نیست روایات وارده درباره مرتدین چنین اطلاقی داشته باشند و شامل همه مرتدین، چه خطرناک و چه غیرخطرناک، شوند.&lt;ref&gt;شریعتی، فقه پویا، ص۴۳ و ۴۴؛ مرعشی، دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام، ج۱، ص۹۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == جرم سیاسی و محاربه از نظر اسلام ==<br /> از نظر مرعشی شوشتری، [[جرم سیاسی]] در فقه اسلامی با مفهوم [[بغی]] پیوند دارد&lt;ref&gt;شریعتی، فقه پویا، ص۸۶.&lt;/ref&gt; و خروج بر امام عادل، اگر همراه با سلاح و تهدید نظم عمومی باشد، مصداق بغی و مستوجب برخورد است؛ اما در مواردی که انگیزه اصلاح‌طلبانه یا اعتراض مشروع وجود دارد، نمی‌توان آن را جرم سیاسی تلقی کرد.&lt;ref&gt;شریعتی، فقه پویا، ص۹۰ و ۹۱.&lt;/ref&gt; وی تأکید دارد جرم سیاسی عملی گروهی و تشکیلاتی توسط مسلمانان است که با قصد و اختیار از فرمان و اطاعت ولی امر مسلمین خارج می‌شوند؛ بنابراین مواردی مانند عمل فردی و شخصی، اقدام گروهی بدون تشکیلات قوی یا توسط مرتد یا کافر حربی، جرم سیاسی محسوب نمی‌شوند. (شریعتی، فقه پویا، ص۹۶) مرعشی حکم اعدام را برای مجرمین سیاسی که در حال جنگ نیستند، مجاز نمی‌داند؛ مگر مرتکب قتلی شده باشند که در صورت تقاضای اولیای دم [[حکم قصاص]] جاری می‌شود و به طور کلی در اسلام و قوانین موضوعه مجرمین سیاسی از تخفیف و ارفاق بیشتری برخوردارند.&lt;ref&gt;شریعتی، فقه پویا، ص۹۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مرعشی شوشتری در صدق محاربه دو شرط را لازم می‌داند: اول آنکه محارب مسلح باشد و دوم اینکه قصد [[افساد فی الارض]] داشته باشد؛ بنابراین اگر فردی یا افرادی مسلح نباشند؛ ولی با افراد مسلح همکاری کنند مصداق محارب نیستند و اگر گروه یا جمعیتی در برابر [[حکومت اسلامی]] قیام کنند در صورتی که به ولایت فقیه قائل باشیم باغی و مجرم سیاسی هستند نه محارب.&lt;ref&gt;شریعتی، فقه پویا، ص۱۲۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == دیات ششگانه و مقتضیات زمان ==<br /> مرعشی، با رویکردی تاریخی، اقتصادی و فقهی به بررسی [[دیه|دیات ششگانه]] پرداخته و تأکید دارد که تعیین دیه بر اساس شتر، گاو، گوسفند، دینار، درهم و حلّه یمانی، برخاسته از شرایط اقتصادی و اجتماعی صدر اسلام بوده است، نه یک حکم تعبدی ثابت برای همه زمان‌ها.&lt;ref&gt;شریعتی، فقه پویا، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt; او معتقد است که شارع این اموال را به‌عنوان دیه تعیین کرده، چون در آن زمان، دارایی مردم عمدتاً از همین موارد تشکیل می‌شده است. بنابراین، موضوعیت دیات ششگانه تابع عرف و قدرت خرید آن‌ها در زمان صدور حکم بوده، نه ذات آن اموال. وی با نقد دیدگاه رایج فقها که این اموال را دارای موضوعیت دائمی می‌دانند، تأکید می‌کند که درهم و دینار امروزه فاقد وجود خارجی‌اند و نمی‌توان آن‌ها را مبنای پرداخت دیه قرار داد. همچنین، قدرت خرید این اموال در زمان صدور حکم مورد توجه بوده و باید در زمان حاضر نیز با توجه به ارزش واقعی و رایج اموال، دیه تعیین شود.&lt;ref&gt;شریعتی، فقه پویا، ص۱۴۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> مرعشی شوشتری پیشنهاد می‌کند که دولت جمهوری اسلامی با توجه به مصالح و عدالت اسلامی، دیه را بر اساس ضرر و زیان واقعی و با معیارهای اقتصادی روز تعیین کند، نه صرفاً بر اساس اموال سنتی صدر اسلام.&lt;ref&gt;شریعتی، فقه پویا، ص۱۴۵.&lt;/ref&gt; وی نظریه تخییر (اختیار جانی در انتخاب هر یک از انواع دیه) را با روح فقه و روایات هماهنگ‌تر می‌داند و نظریه تنویع (الزام به پرداخت نوع خاصی از دیه) را قابل ارجاع به تخییر می‌داند.&lt;ref&gt;شریعتی، فقه پویا، ص۱۴۹-۱۵۲ و ۱۶۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == عدم لحاظ کاهش ارزش پول در محاسبه مهریه ==<br /> مرعشی شوشتری مخالف لحاظ تورم در [[محاسبه مهریه بر اساس نرخ روز|محاسبه مهریه]] است و به چند نکته در این زمینه اشاره می‌کند:<br /> <br /> * یکی از شرایط صحت هر قراردادی، معلوم بودن مقدار مالی است که در قرارداد تعیین می‌شود. از این جهت، مهریه در عقد نکاح باید معین باشد. اگر مقدار مهریه ناظر به ارزش مالی و قدرت خرید آن در وقت اداء باشد و نفس مقدار موضوعیت نداشته باشد، در حقیقت مهریه مجهول می‌شود. این موضوع در بیع قرضی نیز مطرح است؛ اگر مقدار ثمن ناظر به قدرت خرید آن در وقت اداء باشد، معلوم نمی‌گردد مشتری چه مبلغی را باید به بایع بپردازد و این موجب غرر در بیع می‌شود.<br /> <br /> * اگر کاهش ارزش پول را در ثمن‌ها و مهریه‌ها مؤثر بدانیم، باید افزایش ارزش پول را نیز موجب کاهش ثمن و مهریه در نظر بگیریم؛ زیرا اگر قدرت خرید را ملاک قرار دهیم، قدرت خرید پول افزایش یافته است.<br /> <br /> * نمونه دیگر این است که اگر بانک، مبلغی را به شخصی وام دهد و برای [[خسارت تأخیر تأدیه|تأخیر تأدیه]]، مبلغی را در نظر بگیرد و بدهکار دیون خود را در وقت مقرر پرداخت نکند، بانک فقط خسارت تأخیر تأدیه را می‌گیرد؛ چه ارزش ریالی پول کاهش پیدا کرده باشد و چه افزایش یافته باشد. در هر صورت، بانک تغییری در اصل قرارداد به وجود نمی‌آورد. اگر این روش تغییر کند، باعث هرج و مرج در قراردادها می‌شود و در جامعه مشکلاتی ایجاد می‌کند.<br /> <br /> * اگر شخصی که مهریه زن خود را باید عندالمطالبه بپردازد، و زن نیز آن را مطالبه نکرده و قدرت خرید در بازار کاهش پیدا کرده است، این کاهش هیچ‌گونه ارتباطی به شوهر ندارد تا از باب قاعده اتلاف یا تسبیب، شوهر را مسئول پرداخت مابه‌التفاوت ارزش آن بدانیم.&lt;ref&gt;شریعتی، فقه پویا، ص۴۵۱-۴۵۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == قضاوت زنان در دادگاه در جایگاه حاکم ==<br /> مقدس اردبیلی برخلاف نظر مشهور فقها، [[قضاوت زن]] را در برخی موارد جایز دانسته است و مرعشی شوشتری نیز با بررسی دیدگاه مقدس اردبیلی و با تحلیل آیات، روایات و دیدگاه فقها، به این نتیجه می‌رسد که دلیل قطعی بر حرمت قضاوت زنان وجود ندارد و ادله حرمت قضاوت زنان مطلق نیستند و می‌توان در برخی موارد به جواز آن قائل شد.&lt;ref&gt;مرعشی، دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام، ج۲، ص۱۷۵-۱۷۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> مرعشی شوشتری معتقد است که روایات منع قضاوت زنان، از نظر سند و دلالت، ضعف دارند و نمی‌توان بر اساس آن‌ها حکم قطعی صادر کرد.&lt;ref&gt;مرعشی، دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام، ج۲، ص۱۸۵-۱۸۶.&lt;/ref&gt; همچنین، وی به اصولی چون عدالت، علم، و توانایی استدلال در قضاوت اشاره می‌کند و می‌گوید که اگر زنی این شرایط را دارا باشد، جنسیت نباید مانع قضاوت او شود. مرعشی شوشتری با تأکید بر عقلانیت در فقه، به این نکته اشاره دارد که ملاک در قضاوت، صلاحیت علمی و اخلاقی است، نه جنسیت یا احساساتی بودن زنان.&lt;ref&gt;مرعشی، دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام، ج۲، ص۱۸۷٫۱۸۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سن بلوغ شرعی دختران ==<br /> به نظر مرعشی شوشتری، مقصود از [[بلوغ شرعی|بلوغ در اسلام]]، بلوغ جنسی به معنای رسیدن قوای جنسی به حد کمال و امکان طبیعی تولید مثل است. ممکن است دختران در نه‌سالگی به تکامل جنسی و غریزی برسند، اما با توجه به اینکه دختران غالباً در این سن به حد [[بلوغ دختران|بلوغ]] نمی‌رسند و بلوغ در نه‌سالگی، بلوغ زودرس است، نمی‌توان این سن را اماره بلوغ دانست؛ زیرا اماره در جایی است که دائمی یا حداقل غالبی باشد. اشتباه در بلوغ شرعی دختران ناشی از بعضی روایات مربوط به سن نه‌سالگی است که برخی فقها آن را اماره تعبدی فرض کرده‌اند. در این مسئله نمی‌توان به این روایات عمل کرد؛ زیرا اولاً با روایات دیگر سازگار نیستند، ثانیاً با واقعیت خارجی تطابق ندارند، و ثالثاً با ملاک قرآن که حد احتلام است، هماهنگ نیست.&lt;ref&gt;فقه پویا، ص۲۳۳و۲۳۴؛ دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام، ج۱، ص۱۳و۱۴.&lt;/ref&gt;<br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==منابع==<br /> {{منابع}}<br /> * شریعتی، الهام و سیده لیلا موسوی، فقه پویا؛ مجموعه آرا و نظریات آیت الله سید محمدحسن مرعشی، تهران، نشر خرسندی، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.<br /> * مرعشی شوشتری، سید محمدحسن، دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام، تهران، نشر میزان، ۱۳۷۶ش.<br /> *مرعشی شوشتری، سید محمدحسن مرعشی و هرمز اسدی کوه باد، [https://sanad.iau.ir/ar/Article/812912?FullText=FullText «بررسی نقش نظریه پردازان مکتب بغداد در نهادینه کردن عقل در سیر تحوّل و تطوّر فقه پژوهی امامیه»]، دوفصلنامه پژوهشنامه فقه و حقوق اسلامی، ش۱، ۱۳۸۷ش.<br /> {{پایان}}<br /> [[رده:مقاله‌های شخصیت‌شناسی]]<br /> [[en:Sayyid Muhammad Hassan Marashi Shushtari]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%B3%D9%84%D8%A7%D8%AD%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C&diff=68570 2026-07-09T11:43:17Z

<p>Mkhaghanif: /* آیه ۶۰ سوره انفال */</p> <hr /> <div>{{نویسنده<br /> |نویسنده = محمدمهدی عمادی<br /> |گردآوری = <br /> }}<br /> '''سلاح‌های کشتارجمعی''' اعم از سلا‌ح‌های میکروبی،‌ هسته‌ای یا شیمیایی از جمله ابزارهای نوین جنگی است که با پیدایش صنعت و پیشرفت علم پدید آمده و در پی آن موضوعات و احکام جدید نیز وارد مباحث علمی و فقهی شده است. این موضوع به طور مستقیم در متون دینی مطرح نشده است و فقیهان حکم آن را از عمومات و اطلاقات و قواعد کلی استخراج کرده‌اند. آنچه در کاربرد تسلیحات کشتارجمعی محذور است، کشتار مردم بی دفاع و غیرنظامیان و تخریب اموال آنان است که به دور از صحنه منازعه هستند و در حمایت حقوق اسلام قرار دارند، چراکه اصل تفکیک در اهداف، یکی از اصول مسلم جهادی در اسلام محسوب می شود. گروهی از فقیهان در بیان حکم اولیه به حرمت تولید و نگهداری و بسیاری از ایشان به حرمت استفاده از این نوع تسلیحات فتوا داده‌اند. همچنین در مقام مقابله به مثل نیز برخی فتوا به حرمت داده و برخی قائل به جواز شده‌اند. در فرض ضرورت یا اضطرار نیز بسیاری فقیهان استفاده از این سلاح‌ها را روا دانسته‌اند. <br /> ==تبیین مساله و جایگاه آن==<br /> موضوع کنترل تسلیحات کشتارجمعی به ویژه در گونه‌ی اتمی و هسته‌ای یکی از مهم‌ترین مباحث حقوقی و اجتماعی جهان معاصر تلقی می‌شود. استفاده از سلاح‌های‎‎‏ کشتارجمعی از زمان ساخت آن، به ویژه بعد از استفاده از آن در جنگ جهانی دوم، به عرصه‌ای برای گفتگوهای فقهی، حقوقی، اخلاقی و استراتژیکی تبدیل شده است. <br /> ===مفهوم شناسی===<br /> به طور خلاصه تسلیحات کشتارجمعی، عبارتند از تسلیحاتی که چهار ویژگی دارند؛ (۱) بین نظامیان و غیرنظامیان تفاوتی نمی‌‌گذارند (۲) مستقیم یا غیرمستقیم محیط زیست را تخریب می‌کنند (۳)کشتار و تخریب گسترده دارند (۴)آثار آن‌ها جبران ناپذیر بودن است.&lt;ref&gt;عبدی و دیگران، بررسی تحلیلی مفهوم سلاح‌های كشتارجمعی، ص۷۳۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این سلاح‌ها شامل سلاح اتمی، سلاح بیولوژیک و سلاح شیمیایی می‌باشند.&lt;ref&gt;ربانی و دیگران، بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاح‌های کشتارجمعی، ص ۹۰.&lt;/ref&gt;<br /> سلاح‌های هسته‌ای قادر به انهدام یا مسمومیت در سطح بسیار گسترده هستند. سلاح‌های بیولوژیک در داخل ارگانیزم موجودات زنده اعم از انسان و حیوان و گیاه تأثیر می‌گذارند. و سلاح‌های شیمیایی نیز طبق کنوانسیون منع گسترش سلاح‌های شیمیایی مصوب ۱۹۹۳م، شامل تمام مواد شیمیایی خواه به صورت گاز، مایع یا جامد است که به خاطر اثرات سمی مستقیم روی انسان، حیوان و گیاه به کار گرفته می‌شوند.&lt;ref&gt;ممتاز، حقوق بین الملل سلاح‌های کشتارجمعی، ص۱۳- ۱۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===صورت‌های مختلف تولید و کاربست سلاح‌های کشتارجمعی===<br /> فقیهان مسلمان دو بحث «تولید و نگهداری» سلا‌ح‌های نامتعارف را از «به‌کار بستن» آن‌ها تفکیک کرده و جدا بحث کرده‌اند. حکم تولید سلاح‌های کشتارجمعی همانند به کار بستن آن مورد مناقشه و بحث اندیشمندان قرار گرفته است. برخی قائل به حرمت و برخی قائل به جواز مشروط شده‌اند.<br /> <br /> به کار بستن تسلیحات کشتارجمعی از سه منظر قابل تصور است. نخست: استفاده ابتدایی از تسلیحات کشتارجمعی علیه دشمن. دوم: کاربست تسلیحات کشتارجمعی در مقام مقابله به مثل. و سوم: کاربست تسلیحات کشتارجمعی در مقام اضطرار یا ضرورت.<br /> <br /> == نظریه حرمت تولید و نگهداری==<br /> گروهی از فقیهان شیعه تولید و نگهداری سلاح‌ها نامتعارف از جمله سلاح هسته‌ای را حرام ‌می‌دانند و دست‌کم سه دلیل برای آن اقامه کرده‌اند؛ حرمت از باب مقدمه حرام بودن، حرمت از باب اضرار به غیر و حرمت از باب لغویت و اسراف.<br /> === استدلال به حرمت مقدمه حرام===<br /> برای حرمت تولید و نگهداری سلاح‌های کشتارجمعی استدلال کرده‌اند که تولید و نگهداری سلاح، مقدمه استفاده از آن است، از سوی دیگر می‌دانیم که استفاده از این نوع سلاح‌ها حرام است، و چون مقدمه حرام، حرام است، تولید و نگهداری سلاح نامتعارف نیز است.&lt;ref&gt;حب‌الله، فقه البیئة و اسلحة الدمار الشامل، ص۸.&lt;/ref&gt; در میان نظریات مطرح شده درباره مقدمه حرام، برخی همچون آخوند خراسانی، تنها مقدمه تولیدیه را حرام می‌دانند&lt;ref&gt;آخوند خراسانی، کفایة الاصول، ص۱۲۸.&lt;/ref&gt; یعنی مقدمه‌ای که با وقوع آن، وقوع ذی‌المقدمه نیز قطعی خواهد بود. برخی دیگر نیز به طور کلی، مقدمه حرام را حرام نمی‌دانند.&lt;ref&gt;خمینی، مناهج الوصول، ج۱، ص۴۱۵.&lt;/ref&gt; با این تفصیل، تولید تسلیحات کشتارجمعی از این جهت، بنابر هر دو قول، لزوماً حرام نمی‌باشد.<br /> <br /> === حرمت اضرار به غیر===<br /> استدلال دیگر برای حرمت ساخت و نگهداری اسلحه آن است که تلاش برای دستیابی به سلاح‌های کشتارجمعی، به محیط زیست و در نهایت به انسان‌ها حتی به امنیت روانی آنها ضرر جدی می‌زند. برای اثبات صغرای این دلیل باید به متخصصان این امر مراجعه کرد. برخی گزارش‌ها حاکی از این است که تشعشعات و خاکسترهای اتمی ناشی از آزمایش‌های اتمی که تا محدوده وسیعی منتشر می‌شوند موجب بیماری‌های گوناگون و آثار زیانبار می‌باشد.&lt;ref&gt;ربانی و دیگران، بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاح‌های کشتارجمعی،‏ ص۱۰۴&lt;/ref&gt; در صورت اثبات این گزارش و نیز عدم تزاحم تولید این تسلیحات با اهمّ دیگری، تولید و نگهداری سلاح‌های کشتارجمعی به خاطر حرمت ضرر زدن به دیگران حرام خواهد بود.<br /> <br /> === لغو و اسراف===<br /> دلیل سوم بر منع تولید تسلیحات کشتارجمعی، لغویت و اسراف در آن به دلیل هزینه‌های گزاف آن ذکر شده است.&lt;ref&gt;ربانی و دیگران، «بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاح‌های کشتار جمعی»،‏ ص۱۰۴.&lt;/ref&gt; آیت الله خامنه‌ای تولید سلاح‌های کشتارجمعی را کاری بیهوده، پرهزینه، پر دردسر و پرخطر می‌داند&lt;ref&gt;[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=19124 بیانات در دیدار دانشمندان هسته‌ای. مرور خبر ۷ مرداد ۱۴۰۱ش.]&lt;/ref&gt; که جز هزینۀ ایجاد و نگهداری، هیچ فایده ای ندارد.&lt;ref&gt;[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3463 بیانات در نوزدهمین سالگرد رحلت امام خمینی. مرور خبر ۷ مرداد ۱۴۰۱ش.]&lt;/ref&gt; با این بیان و در صورتی که ادله وجوب تولید و بهره‌برداری از این سلاح‌ها (مانند آیۀ ۶۰ انفال) قاصر از اثبات حکم وجوب باشند، حرمت تولید از باب اسراف قابل اثبات است.<br /> <br /> == نظریه جواز تولید و نگهداری==<br /> گروهی از فقیهان شیعه تولید و نگهداری سلاح‌های کشتارجمعی را جایز دانسته‌اند. مهم‌ترین ادله‌ای که برای جواز تولید سلاح‌های کشتارجمعی ممکن است مطرح شود، همان دلایل وجوب آمادگی برای دفاع و لزوم مجهزشدن به سلاح‌ به منظور بازدارندگی دشمن است.<br /> ===آیه ۶۰ سوره انفال===<br /> عموم آیه ۶۰ سوره انفال: «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ ...». شامل هر نوع سلاح اعم از کشتارجمعی و غیر آن، است و به جهت آمادگی و قدرت بازدارنگی باید به سمت تولید آن رفت. چنان‌که [[محمد یزدی]] در فقه القرآن بر همین نکته تصریح می‌کند.&lt;ref&gt;یزدی، فقه القرآن، ج۲، ص۲۵۴.&lt;/ref&gt; یا [[حیدر حب‌الله]] معتقد است که بر اساس ظاهر امرِ «َأَعِدُّوا» آمادگی و تهیۀ امکانات دفاع و مقابله با دشمن واجب است و اگر آیه شامل تهیه سلاح‌های کشتارجمعی هم باشد، تولید و تهیۀ آنها نه تنها جایز بلکه واجب است.&lt;ref&gt;حب‌الله، دراسات فی الفقه الاسلامی المعاصر، ج۲، ص۳۱۷.&lt;/ref&gt; همچنین ظاهر آیه لزوم آمادگی به منظور ایجاد ترس در دشمن است هرچند جنگی واقع نشده باشد که می‌تواند بر دستیابی به سلاح‌های کشتارجمعی یا حداقل بعضی از آنها نیز تطبیق شود.&lt;ref&gt;حب‌الله، دراسات فی الفقه الاسلامی المعاصر، ج۲، ص۳۱۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> برخی نیز معتقدند اگر داشتن نیروهای انسانی جنگجو، یا سلاح‌های متعارف، خوف در دل دشمن ایجاد نمی‌کند، باید به سلاح‌های غیرمتعارف روی آورد، چنان‌که قید «استطاعت» شاهد آن است که باید تمام توان را برای برآورده‌شدن آن هدف به کار گرفت.&lt;ref&gt;ربانی و دیگران، بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاح‌های کشتارجمعی، ص۹۳.&lt;/ref&gt; [[سید عبدالکریم موسوی اردبیلی|موسوی اردبیلی]] ساخت تسلیحات کشتارجمعی را با اذن ولی فقیه و در راستای مصلحت نظام و دفاع از اسلام جائز می‌داند.&lt;ref&gt;ناصر، المنطلقات الفقهية لنظریة التفصیل فی إنتاج اسلحة الدمار الشامل، شماره ۴، ص۵۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ====انصراف آیه از سلاح‌های غیرمتعارف====<br /> گفته‌ شده آیه سوره انفال به خاطر کثرت استعمال، منصرف به سلاح‌های متعارف است، بنابر این دلالت آن بر جواز مشکل است و نمی‌توان آمادگی و تهیۀ امکانات جنگی و سلاح‌های کشتارجمعی را ثابت نمی‌کند.&lt;ref&gt;ربانی و دیگران، «بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاح‌های کشتار جمعی»، ص۹۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخی نیز با توجه به معنای دو کلمه «قوة» و «ترهبون»، معتقدند مفاد آیه و منظور از قدرت در آن، قدرتی را توصیه می‌کند که رغبت دشمنان به تجاوز و ماجراجویی علیه مسلمانان را از میان ببرد. سلاح کشتارجمعی نه تنها امنیت‌زا نیست بلکه باعث ترس و عدم امنیت در دارندگان آن می‌شود. بنابراین اینگونه سلاح‌ها، تخصصاً از دایره آیه خارج می‌شود و هرگونه استفاده از این آیه به عنوان یک عام قاعده‌ساز منتفی است. چنان‌که [[سید روح‌الله موسوی خمینی|امام خمینی]] و [[سید علی حسینی خامنه‌ای|آیت‌الله خامنه‌ای]] بر این باورند که سلاح‌های کشتارجمعی نه تنها تأمین کنندۀ صلح و امنیت جامعۀ بشری نیستند، بلکه مصیبت و تهدیدی جدی علیه بشریت و امنیت می‌باشند. &lt;ref&gt;خمینی، صحیفه امام، ج۱۷، ص۳۹۳؛ خامنه‌ای، [https://farsi.khamenei.ir/message-content?id=9171 پیام به نخستین کنفرانس بین‌المللی خلع سلاح هسته‌ای و عدم اشاعه]. مرور خبر ۷ مرداد ۱۴۰۱ش.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === آیه ۱۱ سوره نساء===<br /> آیه ۱۱ سورۀ نساء نیز به عنوان دلیل جواز ساخت و نگهداری سلاح نامتعارف مورد استناد قرار گرفته است؛ «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا». در این آیه مراد از «حذر» به معنی بیداری و آماده‌باش و مراقبت در برابر خطر به قدری وسیع است که هر گونه وسیلۀ مادی و معنوی را در بر می‌گیرد. &lt;ref&gt;مكارم شيرازى تفسير نمونه، ج۴، ص۴.&lt;/ref&gt; بنابراین مجهزشدن به مدرن‌ترین سلاح‌های روز از جمله سلاح‌های پیشرفتۀ کشتارجمعی را نیز در برمی‌گیرد. و آیه نه تنها دال بر جواز است، بلکه بر وجوب نیز دلالت می‌کند.&lt;ref&gt;ربانی و دیگران، بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاح‌های کشتارجمعی، ص۹۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==حرمت استفاده ابتدایی==<br /> در مورد کاربست ابتدایی تسلیحات کشتارجمعی، همه صاحبنظران شیعی قائل به حرمت هستند و دلیلی بر جواز آن وجود ندارد. ایشان برای این مدعا به چند آیه، روایت و قواعد فقهی استناد کرده‌اند.<br /> === آیات قرآن===<br /> آیه قتل نفس «مَن قَتَلَ نَفسَاً بغَیرِ نفسٍ اَو فِسادٍ فِی الَارضِ فکانَّما قَتَلَ الناسَ جَمیعَاً»(مائده/۳۲) کشتن یک انسان محترم را به‌منزله کشتن تمام انسانها می‌داند، پس به طریق اولی کشتن اهالی یک شهر یا کشور که بالبداهه در آن انسان‌های بیگناه هم خواهد بود، از منظر خداوند بسیار قبیح خواهد بود و خدا به آن راضی نیست.&lt;ref&gt;رستمی و دیگران، «جرم بودن اقدام علیه بشریت به‌وسیله سلاح‌های هسته‌ای از نگاه فقه»، ص۱۰۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بر اساس آیه ۲۰۵ سوره بقره، «لیُفسِد فیها ویَهلِکَ الحَرثَ والنَسلَ واللهُ لا یُحِبُّ الفَسادِ». از بین‌بردن کشتزارها و نسل‌کشی مصداق فساد در زمین است. و روشن است که سلاح‌های میکروبی، شیمیایی، نیتروژنی و هسته‌ای بارزترین عواملی هستند که در زمین موجب فساد می‌شوند.&lt;ref&gt;رستمی و دیگران، «جرم بودن اقدام علیه بشریت به‌وسیله سلاح‌های هسته‌ای از نگاه فقه»، ص۱۰۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دلیل دیگر آیه اعتدا است: «فَمَن إعتَدی علیکُم اعتَدوا علیه بمِثل ما اعتَدی علَیکُم»(بقره/۱۹۴). که می‌توان از آن دو اصل «تناسب در تسلیحات جنگی» و «[[اصل تفکیک بین نظامیان و غیرنظامیان|تفکیک میان دشمن نظامی و غیر نظامی]]» را نتیجه گرفت.&lt;ref&gt;رستمی و دیگران، «جرم بودن اقدام علیه بشریت به‌وسیله سلاح‌های هسته‌ای از نگاه فقه»، ص۱۰۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> بنابر اصل تناسب در تسلیحات جنگی وقتی دشمن از سلاح ضعیف یا قوی استفاده کند، باید طرف مقابل نیز به تناسب آن سلاح، عکس‌العمل نشان دهد. درحالیکه در سلاح‌های کشتارجمعی این تناسب وجود ندارد و این سلاح‌ها معمولا در برابر سلاح‌های غیرهمسو و یا به صورت ابتدائی بکار برده می‌شود.<br /> <br /> بنابر اصل تفکیک نیز در جنگ باید میان نظامیان وغیرنظامیان تفکیک قائل شد. گروه‌هایی همانند کودکان، زنان، پیران، بیماران، مجروحان و نیز حیوانات و اشجار و مزارع و به طور کلی محیط زیست از اهداف نظامی جدا انگاشته می‌شوند و نباید مورد تعرض قرار گیرند. علامه طباطبایی معتقد است زنان، کودکان، پیران و همانند آنها، تخصصاً از آیه اعتداء خارج‌اند.&lt;ref&gt;طباطبايى، الميزان، ج‏۲، ص۶۱&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===روایات===<br /> ممنوعیت استفاده از سلاح‌های نامتعارف از برخی احادیث نیز استفاده می‌شود که مضمون آن‌‌ها ممنوعیت زیاده‌روی در جنگ، مثله‌کردن کشتگان، کشتن پیران، کودکان و زنان و قطع درختان جز در موقعیت اضطراری است. و نیز روایاتی که از انتشار سم در بلاد دشمنان نهی کرده‌اند. مثل:<br /> *«عن أبی عبدالله (ع) قال: کان رسول الله (ص) ...یقول ... لا تغلُوا ولاتمثِلوا ولا تغدُروا ولا تقتُلوا شیخاً فانیاً ولا صَبیّاً ولا امرأة ولا تَقطَعوا شَجراً إلا أن تضطَروا إلیها...»،&lt;ref&gt;حر عاملى، وسائل الشيعة، ج۱۵، ص۵۸.&lt;/ref&gt; <br /> * «عن أبی عبدالله (ع) قال: إن النبی (ص) ... یَقول ... ولا تغدُروا ولا تغلُوا ولا تَمثلوا ولاتَقتلُوا ولیداً»&lt;ref&gt;حر عاملى، وسائل الشيعة، ج۱۵، ص۵۹.&lt;/ref&gt; <br /> * روایت سکونی؛ ان النبیّ (ص) نهی ان یلقی السّم فی بلاد المشرکین»&lt;ref&gt;حر عاملى، وسائل الشيعة، ج۱۵، ص۶۲.&lt;/ref&gt; . [[سید محمد محمدصادق صدر|محمد صدر]] تصریح می‌کند: هرچند در روایت سکونی عنوان سَمّ به کار رفته است، اما بی شک سمّ موضوعیت ندارد، بلکه ملاک آن هرگونه سلاح غیر متعارف را شامل می‌شود.&lt;ref&gt;صدر، ماوراء الفقه، ج۲، ص۳۸۴.&lt;/ref&gt; زیرا اگر استفاده از سمّ که به منطقه محدودی آسیب می‌رساند حرام باشد، استفاده از بمب اتم و سلاح شیمیایی به طریق اولی حرام است.<br /> <br /> === قواعد فقهی===<br /> علاوه بر نصوص روایی و قرآنی، برخی قواعد فقهی مثل لاضرر، اثم و وِزر نیز به عنوان دلیل حرمت استفاده بدوی از تسلیحات کشتارجمعی ذکر شده است؛<br /> <br /> بر اساس قاعده لاضرر کسی حق ندارد ضرر غیرقابل‌جبران و کنترل‌نشده‌ای را به بهانه دفاع، بر دیگران وارد کند. در حالی‌که سلاح کشتارجمعی ضررهای غیرقابل‌جبران بر انسان‌ها و طبیعت وارد می‌کند.&lt;ref&gt;افضل زاده و دیگران، به کارگیری سلاح کشتار جمعی از منظر فقه و حقوق بین الملل، ص۹۱.&lt;/ref&gt; یا بر اساس قاعده‌ی إثم اگر گناه یک عمل از نفع و سود آن عمل بیشتر و بزرگ‌تر باشد، باعث تحریم آن عمل می‌گردد.&lt;ref&gt;بروجردى، لمحات الأصول‏، ص۲۳۹.&lt;/ref&gt; سلاح‌های هسته‌ای به‌وضوح، إثمی بزرگ‌تر از نفع دارند. و هرچند آیه «إثمُهُما اَکْبَر ُمِن ْ نَفْعِهِما» (بقره،۲۱۹) درباره «خمر و میسر» است، ولی قابل تطبیق بر هر موردی است که بزرگتر بودن إثم در آن احراز شود.&lt;ref&gt;افضل زاده و دیگران، به کارگیری سلاح کشتار جمعی از منظر فقه و حقوق بین الملل، ص۹۱.&lt;/ref&gt; مطابق «قاعده‌ی وزر»&lt;ref&gt;برگرفته از آیه ۱۶۴ سوره انعام: «و لا تَزِرُ وازرةٌ وزرَ أُخری»&lt;/ref&gt; یا همان «اصل شخصی بودن مجازات» نیز دامنه‌ی مجازات نباید فراتر از محدوده کسانی رود که استحقاق آن را دارند.&lt;ref&gt;محقق داماد، قواعد فقه، ج۴، ص۱۵۸.&lt;/ref&gt; در حالی‌که استفاده از سلاح‌های کشتارجمعی به‌شیوه‌ای گسترده و فارغ از تمایزگذاری، انجام می‌شود و افراد بی‌گناه را نیز هدف قرار می‌دهد و بنابر این مصداق قاعده‌ی وزر است.&lt;ref&gt;افضل زاده و دیگران، به کارگیری سلاح کشتار جمعی از منظر فقه و حقوق بین الملل، ص۹۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == کاربرد تسلیحات کشتارجمعی در مقام مقابله به مثل==<br /> یکی از موارد قابل گفت‌وگو در استعمال تسلیحات کشتارجمعی، مقام مقابله به مثل است که یکی از مبانی [[دفاع مشروع]] است. امروزه یکی از مباحث مهم در فقه و حقوق بین الملل تعیین حدود و ثغور استفاده از تسلیحات کشتارجمعی در پرتو قاعده مقابله به مثل است. این قاعده گرچه اصل حکم اولیه حرمت را می‌شکافد و بر آن حاکم می‌شود اما اجرای آن نباید باعث اضرار به شخص ثالث و طرف غیر درگیر جنگ باشد به طوری که مقابله را از مثلیت خارج نماید.&lt;ref&gt;حب‌الله، فقه البیئة و اسلحة الدمار الشامل، ص۳۰.&lt;/ref&gt;<br /> ===دایره مقابله‌به‌مثل محدود است===<br /> برای جواز مقابله‌به‌مثل، به آیه اعتداء تکیه شده است. این آیه هرچند به جواز مقابله‌به‌مثل اشاره دارد، لکن نمی تواند لزوم مماثلت در جمیع اجزا را برساند.&lt;ref&gt;الهیان و دیگران، تسلیحات کشتار جمعی در مقام مقابله‌به‌مثل از نظر فقه، فصلنامه پژوهش‌های فقهی، دوره ۱۴، شماره ۴، ص۸.&lt;/ref&gt; امام خمینی معتقد است این آیه دلالت بر مماثلت در مقدار اعتدا ندارد و فقط به اصل اعتدا دلالت دارد. چرا که پذیرش این مطلب مستلزم این است که آیه شریفه در جزییات جنگ هم قائل به مماثلت است و روشن است که چنین مماثلتی در جنگ امکان وقوعی ندارد. بنابراین آیه شریفه مماثلت در اصل اعتدا را بیان کرده است.&lt;ref&gt;خمینی، کتاب البیع، ج۱، ص۴۸۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> چنان که بر اساس آیه ۴۰ سوره شوری؛ «وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا ...» نیز گفته شده که به موجب این آیه مظلوم می تواند با ظالم مقابله‌به‌مثل کند و در قبال ظلمی که بر او شده همان میزان ظلم را به وی بازگرداند، اما باید میان تجاوز دشمن و اقدام مقابله‌ای تناسب وجود داشته باشد. در حالیکه در تسلیحات کشتارجمعی هیچ تناسبی میان تجاوز و مقابله برقرار نخواهد بود. تسلیحات کشتارجمعی باعث نابودی اموال و جانهای غیرنظامیان و محیط زیست می‌گردد و تناسب در جزییات این فاجعه‌ها میان دو گروه متجاوز و مقابله‌گر، امری غیرمعقول به نظر می‌رسد.&lt;ref&gt;رک: الهیان و دیگران، تسلیحات کشتارجمعی در مقام مقابله‌به‌مثل از نظر فقه.&lt;/ref&gt; بنابراین دلیلی بر جواز استفاده از تسلیحات کشتارجمعی صرفا در مقام مقابله‌به‌مثل و بدون حدوث ضرورت وجود ندارد.<br /> <br /> ==کاربست تسلیحات کشتارجمعی در مقام ضرورت ==<br /> در فقه اسلامی ضرورت اضطرار موجب تغییر حکم واقعی اولیه به ثانویه می‌شود. در جنگ مسلمانان با کفار، اگر حفظ اصل اسلام یا جمعیت مسلمانان متوقف بر استفاده از هر ابزاری باشد، یا دشمن ازسلاح‌های نامتعارف استفاده کند، یا مسلمانان بدانند که اگر از این نوع سلاح‌ها استفاده نکنند اصل دین و یا تمام جمعیت مسلمین از بین می‌رود، مصداق ضرورت محقق خواهد شد. استفاده از سلاح کشتارجمعی در این فرض خود محل گفت‌وگو خلاف است.<br /> <br /> ===موافقان استفاده از مطلق تجهیزات در فرض ضرورت===<br /> فقیهان متعددی در باب کیفیت جهاد، ملاک در جنگ را حفظ اسلام و پیروزی مسلمانان دانسته‌اند و به استفاده از هر اقدامی برای پیروزی مسلمانان فتوا داده‌اند، محقق حلی در کتاب شرائع الاسلام است که تصریح می‌کند اگر فتح از راهی به جز القاء سم و همانند آن امکان نداشته باشد جایز است و کشتن کودکان و زنان یاری‌کننده کفار هم در فرض اضطرار جایز است.&lt;ref&gt;محقق حلّى، شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام، ج۱، ص۲۸۳.&lt;/ref&gt; شیخ طوسی نیز در المبسوط استفاده از هر آنچه که در کارزار، فتح مسلمین متوقف بر آن است را جایز بلکه واجب می‌داند. &lt;ref&gt;طوسى، المبسوط في فقه الإمامية، ج۲، ص۱۱.&lt;/ref&gt; فخر المحققین در ایضاح،&lt;ref&gt;حلّى، ایضاح الفواید، ج۱، ص۳۵۷.&lt;/ref&gt; شمس الدين حلّى،&lt;ref&gt;حلّى، معالم الدين في فقه آل ياسين، ج۱، ص۲۸۹.&lt;/ref&gt; محقق کرکی که می‌نویسد: «يجوز المحاربة بكل ما يرجى فيه الفتح»،&lt;ref&gt;محقق ثانى، جامع المقاصد في شرح القواعد، ج۳، ص۳۸۴.&lt;/ref&gt; ابن جنید&lt;ref&gt;حلّى، مختلف الشيعة في أحكام الشريعة، ج۴، ص۳۹۱.&lt;/ref&gt; و علامه حلی&lt;ref&gt;حلّى، مختلف الشيعة في أحكام الشريعة، ج۴، ص۳۹۱.&lt;/ref&gt; از دیگر فقیهانی هستند که قائل به استفاده از هرگونه ابزار جنگی در فرض توقف پیروزی بر آن هستند. شهید ثانی مستند حرمت استفاده از سم را حمل بر کراهت می‌کند و می‌گوید: لو توقّف الفتح عليه وجب.&lt;ref&gt;شهيد ثانى، مسالك الأفهام، ج۳، ص۲۵.&lt;/ref&gt; صاحب ریاض نیز روایات منع را مردود دانسته است.&lt;ref&gt;طباطبايى، رياض المسائل، ج۸، ص۶۹.&lt;/ref&gt; اما آغاضیاء عراقی قائل به تفصیل شده و برای رسیدن به پیروزی فقط استفاده از تسلیحات جنگی را جایز دانسته ولی استفاده از سمومات را حتی در فرض توقف پیروزی بر آن ممنوع می‌داند.&lt;ref&gt;عراقى، شرح تبصرة المتعلمين، ج۴، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[سید محمدحسین فضل‌الله]] نیز استفاده از تسلیحات کشتارجمعی را به عنوان اولی حرام و به عنوان ثانوی جایز می‌داند. این عنوان همان، توقف پیروزی بر دشمن و دفع غلبه آنان است که با صلاح‌دید ولی امر و بعد از رجوع به اهل خبره تحقق می‌یابد.&lt;ref&gt;فضل الله، علي، الجهاد، ص۲۹۶. به نقل از: ناصر، «اسلحة الدمار الشامل من منظور فقهي إسلامی».&lt;/ref&gt; این ادبیات نشان می‌دهد، اصل حاکمیت و لزوم تسلط مسلمانان بر کافران با استفاده از روش‌های غیرمتعارف جهادی لااقل در فرض اضطرار در میان فقیهان مطرح بوده است.<br /> ===مخالفان کاربرد سلاح نامتعارف حتی در فرض ضرورت===<br /> مهم‌ترین دلیل روایی این این قول روایت امام صادق(ع) است: «سألت أباعبداالله عن مديِنَةٍ من مدائنِ الحربِ هـل يجـوز أن يرسـلَ عليهـا المـاء أو تُحرَقُ بِالنّار او تُرمي بِالمنجنيِق حتّي يقتَلُوا و منهم النِّساء و الصبيان و الشيخُ الكَبيِر و الاُسراء منَ المسلمين و التجار؟ فقال: يفعلُ ذلك بِهِم»:&lt;ref&gt;حر عاملي، وسایل الشیعه، ج۱۵، ابواب جهاد العدو، باب ۱۶ ،ص۶۲ ،حديث ۲.&lt;/ref&gt; منطوق این روایت دلالت بر جواز کشتار غیر نظامیان، و اطلاق آن دال بر جواز استفاده از سلاح‌های غیرمتعارف میباشد. اما در این سند قاسم بن محمد، فردی ناشناخته و مجهول است. سلیمان بن داوود منقری و حفص بن غیاث نیز از سوی برخی رجالیون شیعه تضعیف شده‌اند.&lt;ref&gt;تقی زاده، رجال همراه، ص ۱۴۰، رقم ۲۴۵۴ و ص ۱۹۱، رقم ۳۲۹۱ به نقل از: علیدوست، فقه توليد، انباشت و كاربرد سلاحهاي غيرمتعارف با محوريت فقه اماميه، ص۱۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[محمدجواد فاضل لنکرانی]] معتقد است قاعده‌ای وجود ندارد که هر عملی برای فتح و غلبه مسلمانان را تجویز کند، هر چند در کلمات فقها تعابیری نظیر «ما یتوقف علیه الفتح»&lt;ref&gt;شهيد ثانى، الروضة البهية في شرح اللمعة الدمشقية، ج۲، ص۳۹۲.&lt;/ref&gt; وجود دارد که دال بر استفاده از هر گونه ابزار جنگی است، اما با ملاحظه ادله به این نتیجه می‌رسیم که چنین قاعده‌ای در میان نیست. زیرا دلیلی نداریم که مسلمانان برای حفظ اسلام بتوانند و یا لازم باشد هر عملی انجام دهند. بلکه حفظ اسلام در دایره وسائل مشروع معنا دارد و اینطور نیست که حفظ اسلام در صورتی که به کشتن هزاران زن و بچه کافر متوقف باشد لازم باشد.&lt;ref&gt;فاضل لنکرانی، «تولید و استفاده از سلاح‌های کشتارجمعی از دیدگاه فقه اسلامی»، ص۳۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==رویکردها و نظرات در فقه اهل سنت==<br /> مسئله تولید تسلیحات کشتارجمعی و استفاده از آن در اندیشه اهل سنت، معطوف به این مسئله است که اصل ارتباطی بین مسلمانان و کافران جنگ است یا صلح. در این باره می‌توان آراء اهل سنت را در دو رویکرد اصالت صلح و اصالت جنگ دسته‌بندی کرد.<br /> === اصل ارتباطی با کفار جنگ است===<br /> قدماء از فقیهان حنبلی، شافعی، حنفی و مالکی بر این باورند که اصل ارتباطی بین مسلمانان و کافران جنگ است. بنابر این تا وقتی که چیزی که موجب مسالمت باشد یعنی «ایمان» و «امان»، وجود نداشته باشد، وظیفه مسلمانان جنگ است. در نتیجه آمادگی مسلمانان برای غلبه بر کفر حتی قبل از وقوع جنگ، در بالاترین درجه ممکن لازم است. طبق این نظریه، دستیابی و بکار بستن هر نوع تسلیحاتی جهت غلبه باید مشروع باشد.&lt;ref&gt;عبدالرحمن شهاب، الأسلحة غیر التقلیدیة فی الفقه الأسلامی، ص۱۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخی عدم تجهیز مسلمانان به تسلیحات جدید در صورت دستیابی دشمن به آن را موجب ضعف و وهن اسلام دانسته و با تمسک به آیه «اعتداء» و «تهلکه» و «إعداد قوة» بر لزوم استفاده از آن تاکید دارد. این نظر، حکم حرمت را منحصر به استعمال ابتدایی دانسته و جواز استعمال را لزوما متوقف بر حدوث اضطرار و توقف پیروزی بر کفار نمی‌داند. &lt;ref&gt;یسن، السلاح النووی، ص۲۰۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===اصل ارتباطی با کفار صلح است===<br /> بیشتر متاخرین از فقیهان اهل سنت و بعضی از متقدمین معتقدند اصل ارتباطی بین مسلمانان و کافران صلح است. این گروه جنگ با کافر را مشروط به وقوع «حرب» می‌داند نه صرف «کفر»، بنابر این دستیابی به هر تسلیحاتی را منوط به وقوع جنگ و با هدف دفاع می‌داند. لذا استفاده از تسلیحات کشتارجمعی در غیر جهت مقابله به مثل طبق این نظریه مشروع نخواهد بود. &lt;ref&gt;عبدالرحمن شهاب، الأسلحة غیر التقلیدیة فی الفقه الأسلامی، ص۱۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> رشید رضا، مفسر اهل سنت با تکیه بر عنوان اعتدا در آیه ۱۹۴ سوره بقره می‌نویسد: «آغاز به جنگ، کشتن افراد مسلم، جنگ با غیرنظامیان، مانند کودکان و زنان مورد کراهت و غصب خداوند است.» &lt;ref&gt;رشيدرضا، تفسير المنار، ج۲، ص۱۶۸.&lt;/ref&gt; دکتر [[وهبه الزحیلی]] می‌نویسد: استفاده از سلاح کشتارجمعی خلاف مبادی رحمت در دین اسلام است، اما اگر این رخداد از سوی دشمن آغاز شود، مسلمانان مجازند از باب مقابله و ضرورت و دفع اعتداء از این ابزار استفاده نمایند. &lt;ref&gt;الزحیلی، الأسلحة والأساليب المستخدمة والوسائل المحرمة في الحروب : أسلحة الدمار الشامل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخی نیز به تقسیم‌بندی تسلیحات کشتارجمعی به دو نوع استراتژیکی و تاکتیکی اشاره کرده‌اند و تسلیحات دارای بُردِ زیاد که می‌تواند منطقه یا کشوری را نابود کند را سلاح استراتژیک، و تسلیحات دارای بُرد کمتر را سلاح تاکتیکی نامگذاری کرده‌اند. تولید تسلیحات نوع اول با هدف بازدارندگی مجاز و به کار بستن آن تنها از باب مقابله به مثل مشروع است، ولی تولید و به کار بستن نوع دوم به طور مطلق مجاز است.&lt;ref&gt;الصلاحین، «أسلحة الدمار الشامل وأحكامها في الفقه الإسلامي»، ص ۱۴۱.&lt;/ref&gt; نکته مغفول‌مانده در این تقسیم‌بندی این است که چه بسا تسلیحات کشتارجمعی دارای بُردِ کم باشند و مشمول تعریف نوع دوم نباشند.<br /> <br /> ==منابع مطالعاتی==<br /> {{اصلی|سلاح‌های کشتار جمعی (منابع مطالعاتی)}}<br /> برخی از منابع مطالعاتی این موضوع در فقه شیعی عبارتند از:<br /> # أسلحة الدمار الشامل و موضع الفقه الأسلامی منها: دراسة مقارنة، عادل موسی عوض.<br /> # واکاوی فقهی حقوقی حرمت استفاده از سلاح کشتارجمعی، غلامرضا عارفیان و محمدرضا علیائی.<br /> # فقه البیئة و اسلحة الدمار الشامل: مدخل لمقاربة فقهیة اولیة، حیدر حب‌الله.<br /> # فقه هسته‌ای، به کوشش ابوالقاسم علیدوست.<br /> منابع مطالعاتی این موضوع در فقه اهل سنت عبارتند از:<br /> # الأسلحة والأساليب المستخدمة والوسائل المحرمة في الحروب : أسلحة الدمار الشامل، وهبة بن محمد الزحیلی.<br /> # الأسلحة غیر التقلیدیة فی الفقه الأسلامی، محمود ابراهیم عبدالرحمن شهاب.<br /> # أسلحة الدمار الشامل وأحكامها في الفقه الإسلامي، عبدالمجید محمود الصلاحین.<br /> # السلاح النووی: دراسة مقارنة بین الفقه الإسلامی و القانون الدولی، یسن عبداللطیف عبدالحلیم محمد.<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع==<br /> {{منابع}}<br /> * ابن قدامه الجماعیلی المقدسی، عبدالله بن احمد بن محمد (بیتا)، الکافی فی فقه الامام احمد بن حنبل، علی اصغر مروارید، دارالتراب،<br /> * ابن منظور، محمدبن مکرم (بیتا)، لسان العرب، بیروت دار صادر.<br /> * آبی الأزهری، صالح بن عبدالسمیع (بیتا)، الثمر الدانی، بیروت: المکتبۀ التقافیه.<br /> * الزحیلی، وهبة بن محمد، الأسلحة والأسالیب المستخدمة والوسائل المحرمة فی الحروب: أسلحة الدمار الشامل، مجلة نهج الإسلام، مجلد ۲۴، شماره ۹۲، ۲۰۰۳م.<br /> * افضل‌زاده، رضیه و دیگران، «به کارگیری سلاح کشتار جمعی از منظر فقه و حقوق بین الملل»، مبانی فقهی حقوق اسلامی، سال دهم، شماره ۱۹، ۱۳۹۶ش.<br /> * الهیان، مجتبی و دیگران، تسلیحات کشتارجمعی در مقام مقابله به مثل از نظر فقه، فصلنامه پژوهش‌های فقهی، دوره ۱۴، شماره ۴، ۱۳۹۷ش.<br /> * بروجردی، حسینلمحات الأصول‏، تقریرات امام خمینی؛ روح الله‏، ‏، چاپ: اول‏، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی( ره)، قم. ‏(۱۴۲۱ ق‏)،<br /> * پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله خامنه ای khamenei.ir<br /> * حب‌الله، حیدر، دراسات فی الفقه الاسلامی المعاصر، چاپ اول، قم، دارالفقه الاسلامی المعاصر. (۱۴۳۲ ق)<br /> * حب‌الله، حیدر، فقه البیئة و اسلحة الدمار الشامل: مدخل لمقاربة فقهیة اولیة، مجلة الفقاهة عدد ۱۸. (۲۰۱۰م)<br /> * حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، قم.۱۴۰۹ق.<br /> * حلّی، شمس الدین محمد بن شجاع القطّان (، معالم الدین فی فقه آل یاسین ، بهادری، ابراهیم، مؤسسه امام صادق علیه السلام ، قم، ۱۴۲۴ق.<br /> * حلّی، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۱۳ ه‍ ق.<br /> * حلّی، فخر المحققین محمد بن حسن بن یوسف، إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد، سید حسین موسوی کرمانی و دیگران، مؤسسه اسماعیلیان، قم، ۱۳۸۷ق.<br /> * حلّی، محقق، جعفر بن حسن، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، مؤسسه اسماعیلیان، قم، ۱۴۰۸ق.<br /> * خمینی، سید روح‌الله، صحیفه امام: مجموعه آثار امام خمینی(س)، جلد ۱۷. <br /> * خمینی، سید روح‌الله، کتاب البیع، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س)، تهران. ۱۴۲۱ق.<br /> * دهخدا، علی اکبر، (۱۳۷۷ ش)، لغتنامه، تهران، دانشگاه تهران.<br /> * ربانی، مهدی؛ روحانی، عباسعلی، «بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاح‌های کشتارجمعی»، فصلنامه فقه و اصول، شماره ۱۲۳، ۱۳۹۹ش.‏<br /> * رستمی نجف‌آبادی، حامد و دیگران، «جرم بودن اقدام علیه بشریت به‌وسیله سلاح های هسته ای از نگاه فقه»، فصلنامه فقه و مبانی حقوق اسلامی، ش۴، ۱۳۹۹ش.<br /> * رشیدرضا، سید محمد، تفسیر المنار، الهیئة المصریة العامة للکتاب، قاهره، ۱۹۹۰م.<br /> * زبیدی، مرتضی، تاج العروس، دار الفکر، بیروت. ۱۴۱۴ق. <br /> * شهید ثانی، زین الدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة (المحشی - کلانتر). کتابفروشی داوری قم، ۱۴۱۰ ه‍ ق<br /> * شهید ثانی، زین الدین بن علی،مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، مؤسسة المعارف الإسلامیة ، چاپ: اول قم. ۱۴۱۳ق.<br /> * صدر، سید محمد، ماوراء الفقه، جعفر هادی الدجیلی، بیروت، دار الاضواء للطباعة و النشر و التوزیع، ۱۴۲۰ق.<br /> * طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۱۷ق.<br /> * طباطبائی، سید علی بن محمد، ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل( ط- الحدیثة)، محمد بهره‌مند و دیگران، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، چاپ: اول، قم. (۱۴۱۸ ه‍ ق)،<br /> * طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیة، سید محمدتقی کشفی، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، تهران، ۱۳۸۷. <br /> * عبدالرحمن شهاب، محمود ابراهیم، الأسلحة غیر التقلیدیة فی الفقه الأسلامی، کلیة الشریعة و القانون، الجامعة الإسلامیة - غزه، ۲۰۰۷م.<br /> * عبدالمجید محمود الصلاحین، أسلحة الدمار الشامل وأحکامها فی الفقه الإسلامی، مجلة الشریعة و القانون، العدد ۲۳، اردن، ربیع الاول ۱۴۲۶ق.<br /> * عبدی، حسن، حسن و محمّدجواد، «بررسی تحلیلی مفهوم سلاح‌های کشتارجمعی...»، فصلنامه سیاست، شماره ۳، ۱۳۹۷ش.<br /> * عراقی، آقا ضیاء الدین، شرح تبصرة المتعلمین، محمد حسون، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۱۴ق.<br /> * علیدوست، ابوالقاسم، فقه تولید، انباشت و کاربرد سلاح‌های غیرمتعارف با محوریت فقه امامیه، حقوق اسلامی، دوره ۱۰، شماره ۳۸، پاییز ۱۳۹۲.<br /> * فاضل لنکرانی محمدجواد، «تولید و استفاده از سلاح‌های کشتارجمعی از دیدگاه فقه اسلامی»، فصلنامه حقوق اسلامی، شماره ۳۹، سال۱۰، ۱۳۹۲ش.<br /> * فضل الله، علی، الجهاد- تقریراً لبحث آیة الله العظمی السید محمد حسین فضل الله، ط۲، بیروت-لبنان، دار الملاک، ۱۴۱۸هـ - ۱۹۹۸م.<br /> * کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، علی اکبر غفاری، دار الکتب الإسلامیة، تهران، ۱۴۰۷ق.<br /> * محقق ثانی، علی بن حسین، جامع المقاصد فی شرح القواعد، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، قم، ۱۴۱۴ق. <br /> * محقق داماد، سید مصطفی، قواعد فقه، مرکز نشر علوم اسلامی، تهران، ۱۴۰۶ق.<br /> * مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، دار الکتب الإسلامیة، تهران، ۱۳۷۴ش. <br /> * ممتاز، جمشید، حقوق بین الملل سلاح‌های کشتارجمعی، ترجمه و تحقیق: امیر حسین رنجبریان، نشر دادگستر، تهران، زمستان ۱۳۷۷.<br /> * موسویان، سیدحسین و دیگران، «خاورمیانه به عنوان منطقه ای عاری از سلاح‌های کشتارجمعی: چشم انداز جدید»، فصلنامه راهبرد، شماره ۴۸، ۱۳۸۷ش.<br /> * موصلی الحنفی، الامام عبدالله بن محمود بن مودود، الاختیار لتعلیل المختار، تعلیق و تخریج: عبدالطیف محمدعبدالرحمن، دارالکتب العلمی‍ة، بیروت، ۱۴۱۹ق.<br /> * ناصر، علی، [https://iul.edu.lb/wp-content/uploads/2020/12/Sawt-AlJamiaa-4-Arabic-2010.pdf «المنطلقات الفقهیة لنظریة التفصیل فی إنتاج اسلحة الدمار الشامل»]، مجلة الصوت الجامعة، شماره ۴، ۲۰۱۳م. <br /> * نووی، محیی الدین، الاذکار النوویۀ، دارالفکر للطباعۀ و النشر و التوزیع، بیروت، ۱۴۱۴ق.<br /> * یزدی، محمد، فقه القرآن، مؤسسۀ اسماعیلیان، قم، ۱۴۱۵ق.<br /> * یسن عبداللطیف، عبدالحلیم محمد، السلاح النووی: دراسة مقارنة بین الفقه الإسلامی و القانون الدولی، مجله الدرایة، دوره ۱۵، شماره ۵، ۲۰۱۵م.<br /> {{پایان}}<br /> [[en:Weapons of Mass Destruction]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%B3%D9%84%D8%A7%D8%AD%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C&diff=68569 2026-07-09T11:41:42Z

<p>Mkhaghanif: /* آیه ۶۰ سوره انفال */</p> <hr /> <div>{{نویسنده<br /> |نویسنده = محمدمهدی عمادی<br /> |گردآوری = <br /> }}<br /> '''سلاح‌های کشتارجمعی''' اعم از سلا‌ح‌های میکروبی،‌ هسته‌ای یا شیمیایی از جمله ابزارهای نوین جنگی است که با پیدایش صنعت و پیشرفت علم پدید آمده و در پی آن موضوعات و احکام جدید نیز وارد مباحث علمی و فقهی شده است. این موضوع به طور مستقیم در متون دینی مطرح نشده است و فقیهان حکم آن را از عمومات و اطلاقات و قواعد کلی استخراج کرده‌اند. آنچه در کاربرد تسلیحات کشتارجمعی محذور است، کشتار مردم بی دفاع و غیرنظامیان و تخریب اموال آنان است که به دور از صحنه منازعه هستند و در حمایت حقوق اسلام قرار دارند، چراکه اصل تفکیک در اهداف، یکی از اصول مسلم جهادی در اسلام محسوب می شود. گروهی از فقیهان در بیان حکم اولیه به حرمت تولید و نگهداری و بسیاری از ایشان به حرمت استفاده از این نوع تسلیحات فتوا داده‌اند. همچنین در مقام مقابله به مثل نیز برخی فتوا به حرمت داده و برخی قائل به جواز شده‌اند. در فرض ضرورت یا اضطرار نیز بسیاری فقیهان استفاده از این سلاح‌ها را روا دانسته‌اند. <br /> ==تبیین مساله و جایگاه آن==<br /> موضوع کنترل تسلیحات کشتارجمعی به ویژه در گونه‌ی اتمی و هسته‌ای یکی از مهم‌ترین مباحث حقوقی و اجتماعی جهان معاصر تلقی می‌شود. استفاده از سلاح‌های‎‎‏ کشتارجمعی از زمان ساخت آن، به ویژه بعد از استفاده از آن در جنگ جهانی دوم، به عرصه‌ای برای گفتگوهای فقهی، حقوقی، اخلاقی و استراتژیکی تبدیل شده است. <br /> ===مفهوم شناسی===<br /> به طور خلاصه تسلیحات کشتارجمعی، عبارتند از تسلیحاتی که چهار ویژگی دارند؛ (۱) بین نظامیان و غیرنظامیان تفاوتی نمی‌‌گذارند (۲) مستقیم یا غیرمستقیم محیط زیست را تخریب می‌کنند (۳)کشتار و تخریب گسترده دارند (۴)آثار آن‌ها جبران ناپذیر بودن است.&lt;ref&gt;عبدی و دیگران، بررسی تحلیلی مفهوم سلاح‌های كشتارجمعی، ص۷۳۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این سلاح‌ها شامل سلاح اتمی، سلاح بیولوژیک و سلاح شیمیایی می‌باشند.&lt;ref&gt;ربانی و دیگران، بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاح‌های کشتارجمعی، ص ۹۰.&lt;/ref&gt;<br /> سلاح‌های هسته‌ای قادر به انهدام یا مسمومیت در سطح بسیار گسترده هستند. سلاح‌های بیولوژیک در داخل ارگانیزم موجودات زنده اعم از انسان و حیوان و گیاه تأثیر می‌گذارند. و سلاح‌های شیمیایی نیز طبق کنوانسیون منع گسترش سلاح‌های شیمیایی مصوب ۱۹۹۳م، شامل تمام مواد شیمیایی خواه به صورت گاز، مایع یا جامد است که به خاطر اثرات سمی مستقیم روی انسان، حیوان و گیاه به کار گرفته می‌شوند.&lt;ref&gt;ممتاز، حقوق بین الملل سلاح‌های کشتارجمعی، ص۱۳- ۱۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===صورت‌های مختلف تولید و کاربست سلاح‌های کشتارجمعی===<br /> فقیهان مسلمان دو بحث «تولید و نگهداری» سلا‌ح‌های نامتعارف را از «به‌کار بستن» آن‌ها تفکیک کرده و جدا بحث کرده‌اند. حکم تولید سلاح‌های کشتارجمعی همانند به کار بستن آن مورد مناقشه و بحث اندیشمندان قرار گرفته است. برخی قائل به حرمت و برخی قائل به جواز مشروط شده‌اند.<br /> <br /> به کار بستن تسلیحات کشتارجمعی از سه منظر قابل تصور است. نخست: استفاده ابتدایی از تسلیحات کشتارجمعی علیه دشمن. دوم: کاربست تسلیحات کشتارجمعی در مقام مقابله به مثل. و سوم: کاربست تسلیحات کشتارجمعی در مقام اضطرار یا ضرورت.<br /> <br /> == نظریه حرمت تولید و نگهداری==<br /> گروهی از فقیهان شیعه تولید و نگهداری سلاح‌ها نامتعارف از جمله سلاح هسته‌ای را حرام ‌می‌دانند و دست‌کم سه دلیل برای آن اقامه کرده‌اند؛ حرمت از باب مقدمه حرام بودن، حرمت از باب اضرار به غیر و حرمت از باب لغویت و اسراف.<br /> === استدلال به حرمت مقدمه حرام===<br /> برای حرمت تولید و نگهداری سلاح‌های کشتارجمعی استدلال کرده‌اند که تولید و نگهداری سلاح، مقدمه استفاده از آن است، از سوی دیگر می‌دانیم که استفاده از این نوع سلاح‌ها حرام است، و چون مقدمه حرام، حرام است، تولید و نگهداری سلاح نامتعارف نیز است.&lt;ref&gt;حب‌الله، فقه البیئة و اسلحة الدمار الشامل، ص۸.&lt;/ref&gt; در میان نظریات مطرح شده درباره مقدمه حرام، برخی همچون آخوند خراسانی، تنها مقدمه تولیدیه را حرام می‌دانند&lt;ref&gt;آخوند خراسانی، کفایة الاصول، ص۱۲۸.&lt;/ref&gt; یعنی مقدمه‌ای که با وقوع آن، وقوع ذی‌المقدمه نیز قطعی خواهد بود. برخی دیگر نیز به طور کلی، مقدمه حرام را حرام نمی‌دانند.&lt;ref&gt;خمینی، مناهج الوصول، ج۱، ص۴۱۵.&lt;/ref&gt; با این تفصیل، تولید تسلیحات کشتارجمعی از این جهت، بنابر هر دو قول، لزوماً حرام نمی‌باشد.<br /> <br /> === حرمت اضرار به غیر===<br /> استدلال دیگر برای حرمت ساخت و نگهداری اسلحه آن است که تلاش برای دستیابی به سلاح‌های کشتارجمعی، به محیط زیست و در نهایت به انسان‌ها حتی به امنیت روانی آنها ضرر جدی می‌زند. برای اثبات صغرای این دلیل باید به متخصصان این امر مراجعه کرد. برخی گزارش‌ها حاکی از این است که تشعشعات و خاکسترهای اتمی ناشی از آزمایش‌های اتمی که تا محدوده وسیعی منتشر می‌شوند موجب بیماری‌های گوناگون و آثار زیانبار می‌باشد.&lt;ref&gt;ربانی و دیگران، بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاح‌های کشتارجمعی،‏ ص۱۰۴&lt;/ref&gt; در صورت اثبات این گزارش و نیز عدم تزاحم تولید این تسلیحات با اهمّ دیگری، تولید و نگهداری سلاح‌های کشتارجمعی به خاطر حرمت ضرر زدن به دیگران حرام خواهد بود.<br /> <br /> === لغو و اسراف===<br /> دلیل سوم بر منع تولید تسلیحات کشتارجمعی، لغویت و اسراف در آن به دلیل هزینه‌های گزاف آن ذکر شده است.&lt;ref&gt;ربانی و دیگران، «بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاح‌های کشتار جمعی»،‏ ص۱۰۴.&lt;/ref&gt; آیت الله خامنه‌ای تولید سلاح‌های کشتارجمعی را کاری بیهوده، پرهزینه، پر دردسر و پرخطر می‌داند&lt;ref&gt;[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=19124 بیانات در دیدار دانشمندان هسته‌ای. مرور خبر ۷ مرداد ۱۴۰۱ش.]&lt;/ref&gt; که جز هزینۀ ایجاد و نگهداری، هیچ فایده ای ندارد.&lt;ref&gt;[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3463 بیانات در نوزدهمین سالگرد رحلت امام خمینی. مرور خبر ۷ مرداد ۱۴۰۱ش.]&lt;/ref&gt; با این بیان و در صورتی که ادله وجوب تولید و بهره‌برداری از این سلاح‌ها (مانند آیۀ ۶۰ انفال) قاصر از اثبات حکم وجوب باشند، حرمت تولید از باب اسراف قابل اثبات است.<br /> <br /> == نظریه جواز تولید و نگهداری==<br /> گروهی از فقیهان شیعه تولید و نگهداری سلاح‌های کشتارجمعی را جایز دانسته‌اند. مهم‌ترین ادله‌ای که برای جواز تولید سلاح‌های کشتارجمعی ممکن است مطرح شود، همان دلایل وجوب آمادگی برای دفاع و لزوم مجهزشدن به سلاح‌ به منظور بازدارندگی دشمن است.<br /> ===آیه ۶۰ سوره انفال===<br /> عموم آیه ۶۰ سوره انفال: «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ ...». شامل هر نوع سلاح اعم از کشتارجمعی و غیر آن، است و به جهت آمادگی و قدرت بازدارنگی باید به سمت تولید آن رفت. چنان‌که [[محمد یزدی]] در فقه القرآن بر همین نکته تصریح می‌کند.&lt;ref&gt;یزدی، فقه القرآن، ج۲، ص۲۵۴.&lt;/ref&gt; یا [[حیدر حب‌الله]] معتقد است که بر اساس ظاهر امرِ «َأَعِدُّوا» آمادگی و تهیۀ امکانات دفاع و مقابله با دشمن واجب است و اگر آیه شامل تهیه سلاح‌های کشتارجمعی هم باشد، تولید و تهیۀ آنها نه تنها جایز بلکه واجب است.&lt;ref&gt;حب‌الله، دراسات فی الفقه الاسلامی المعاصر، ج۲، ص۳۱۷.&lt;/ref&gt; همچنین ظاهر آیه لزوم آمادگی به منظور ایجاد ترس در دشمن است هرچند جنگی واقع نشده باشد که می‌تواند بر دستیابی به سلاح‌های کشتارجمعی یا حداقل بعضی از آنها نیز تطبیق شود.&lt;ref&gt;حب‌الله، دراسات فی الفقه الاسلامی المعاصر، ج۲، ص۳۱۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> برخی نیز معتقدند اگر داشتن نیروهای انسانی جنگجو، یا سلاح‌های متعارف، خوف در دل دشمن ایجاد نمی‌کند، باید به سلاح‌های غیرمتعارف روی آورد، چنان‌که قید «استطاعت» شاهد آن است که باید تمام توان را برای برآورده‌شدن آن هدف به کار گرفت.&lt;ref&gt;ربانی و دیگران، بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاح‌های کشتارجمعی، ص۹۳.&lt;/ref&gt; [[سيد عبدالكريم موسوی اردبیلی|موسوی اردبیلی]] ساخت تسلیحات کشتارجمعی را با اذن ولی فقیه و در راستای مصلحت نظام و دفاع از اسلام جائز می‌داند.&lt;ref&gt;ناصر، المنطلقات الفقهية لنظریة التفصیل فی إنتاج اسلحة الدمار الشامل، شماره ۴، ص۵۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ====انصراف آیه از سلاح‌های غیرمتعارف====<br /> گفته‌ شده آیه سوره انفال به خاطر کثرت استعمال، منصرف به سلاح‌های متعارف است، بنابر این دلالت آن بر جواز مشکل است و نمی‌توان آمادگی و تهیۀ امکانات جنگی و سلاح‌های کشتارجمعی را ثابت نمی‌کند.&lt;ref&gt;ربانی و دیگران، «بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاح‌های کشتار جمعی»، ص۹۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخی نیز با توجه به معنای دو کلمه «قوة» و «ترهبون»، معتقدند مفاد آیه و منظور از قدرت در آن، قدرتی را توصیه می‌کند که رغبت دشمنان به تجاوز و ماجراجویی علیه مسلمانان را از میان ببرد. سلاح کشتارجمعی نه تنها امنیت‌زا نیست بلکه باعث ترس و عدم امنیت در دارندگان آن می‌شود. بنابراین اینگونه سلاح‌ها، تخصصاً از دایره آیه خارج می‌شود و هرگونه استفاده از این آیه به عنوان یک عام قاعده‌ساز منتفی است. چنان‌که [[سید روح‌الله موسوی خمینی|امام خمینی]] و [[سید علی حسینی خامنه‌ای|آیت‌الله خامنه‌ای]] بر این باورند که سلاح‌های کشتارجمعی نه تنها تأمین کنندۀ صلح و امنیت جامعۀ بشری نیستند، بلکه مصیبت و تهدیدی جدی علیه بشریت و امنیت می‌باشند. &lt;ref&gt;خمینی، صحیفه امام، ج۱۷، ص۳۹۳؛ خامنه‌ای، [https://farsi.khamenei.ir/message-content?id=9171 پیام به نخستین کنفرانس بین‌المللی خلع سلاح هسته‌ای و عدم اشاعه]. مرور خبر ۷ مرداد ۱۴۰۱ش.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === آیه ۱۱ سوره نساء===<br /> آیه ۱۱ سورۀ نساء نیز به عنوان دلیل جواز ساخت و نگهداری سلاح نامتعارف مورد استناد قرار گرفته است؛ «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا». در این آیه مراد از «حذر» به معنی بیداری و آماده‌باش و مراقبت در برابر خطر به قدری وسیع است که هر گونه وسیلۀ مادی و معنوی را در بر می‌گیرد. &lt;ref&gt;مكارم شيرازى تفسير نمونه، ج۴، ص۴.&lt;/ref&gt; بنابراین مجهزشدن به مدرن‌ترین سلاح‌های روز از جمله سلاح‌های پیشرفتۀ کشتارجمعی را نیز در برمی‌گیرد. و آیه نه تنها دال بر جواز است، بلکه بر وجوب نیز دلالت می‌کند.&lt;ref&gt;ربانی و دیگران، بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاح‌های کشتارجمعی، ص۹۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==حرمت استفاده ابتدایی==<br /> در مورد کاربست ابتدایی تسلیحات کشتارجمعی، همه صاحبنظران شیعی قائل به حرمت هستند و دلیلی بر جواز آن وجود ندارد. ایشان برای این مدعا به چند آیه، روایت و قواعد فقهی استناد کرده‌اند.<br /> === آیات قرآن===<br /> آیه قتل نفس «مَن قَتَلَ نَفسَاً بغَیرِ نفسٍ اَو فِسادٍ فِی الَارضِ فکانَّما قَتَلَ الناسَ جَمیعَاً»(مائده/۳۲) کشتن یک انسان محترم را به‌منزله کشتن تمام انسانها می‌داند، پس به طریق اولی کشتن اهالی یک شهر یا کشور که بالبداهه در آن انسان‌های بیگناه هم خواهد بود، از منظر خداوند بسیار قبیح خواهد بود و خدا به آن راضی نیست.&lt;ref&gt;رستمی و دیگران، «جرم بودن اقدام علیه بشریت به‌وسیله سلاح‌های هسته‌ای از نگاه فقه»، ص۱۰۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بر اساس آیه ۲۰۵ سوره بقره، «لیُفسِد فیها ویَهلِکَ الحَرثَ والنَسلَ واللهُ لا یُحِبُّ الفَسادِ». از بین‌بردن کشتزارها و نسل‌کشی مصداق فساد در زمین است. و روشن است که سلاح‌های میکروبی، شیمیایی، نیتروژنی و هسته‌ای بارزترین عواملی هستند که در زمین موجب فساد می‌شوند.&lt;ref&gt;رستمی و دیگران، «جرم بودن اقدام علیه بشریت به‌وسیله سلاح‌های هسته‌ای از نگاه فقه»، ص۱۰۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دلیل دیگر آیه اعتدا است: «فَمَن إعتَدی علیکُم اعتَدوا علیه بمِثل ما اعتَدی علَیکُم»(بقره/۱۹۴). که می‌توان از آن دو اصل «تناسب در تسلیحات جنگی» و «[[اصل تفکیک بین نظامیان و غیرنظامیان|تفکیک میان دشمن نظامی و غیر نظامی]]» را نتیجه گرفت.&lt;ref&gt;رستمی و دیگران، «جرم بودن اقدام علیه بشریت به‌وسیله سلاح‌های هسته‌ای از نگاه فقه»، ص۱۰۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> بنابر اصل تناسب در تسلیحات جنگی وقتی دشمن از سلاح ضعیف یا قوی استفاده کند، باید طرف مقابل نیز به تناسب آن سلاح، عکس‌العمل نشان دهد. درحالیکه در سلاح‌های کشتارجمعی این تناسب وجود ندارد و این سلاح‌ها معمولا در برابر سلاح‌های غیرهمسو و یا به صورت ابتدائی بکار برده می‌شود.<br /> <br /> بنابر اصل تفکیک نیز در جنگ باید میان نظامیان وغیرنظامیان تفکیک قائل شد. گروه‌هایی همانند کودکان، زنان، پیران، بیماران، مجروحان و نیز حیوانات و اشجار و مزارع و به طور کلی محیط زیست از اهداف نظامی جدا انگاشته می‌شوند و نباید مورد تعرض قرار گیرند. علامه طباطبایی معتقد است زنان، کودکان، پیران و همانند آنها، تخصصاً از آیه اعتداء خارج‌اند.&lt;ref&gt;طباطبايى، الميزان، ج‏۲، ص۶۱&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===روایات===<br /> ممنوعیت استفاده از سلاح‌های نامتعارف از برخی احادیث نیز استفاده می‌شود که مضمون آن‌‌ها ممنوعیت زیاده‌روی در جنگ، مثله‌کردن کشتگان، کشتن پیران، کودکان و زنان و قطع درختان جز در موقعیت اضطراری است. و نیز روایاتی که از انتشار سم در بلاد دشمنان نهی کرده‌اند. مثل:<br /> *«عن أبی عبدالله (ع) قال: کان رسول الله (ص) ...یقول ... لا تغلُوا ولاتمثِلوا ولا تغدُروا ولا تقتُلوا شیخاً فانیاً ولا صَبیّاً ولا امرأة ولا تَقطَعوا شَجراً إلا أن تضطَروا إلیها...»،&lt;ref&gt;حر عاملى، وسائل الشيعة، ج۱۵، ص۵۸.&lt;/ref&gt; <br /> * «عن أبی عبدالله (ع) قال: إن النبی (ص) ... یَقول ... ولا تغدُروا ولا تغلُوا ولا تَمثلوا ولاتَقتلُوا ولیداً»&lt;ref&gt;حر عاملى، وسائل الشيعة، ج۱۵، ص۵۹.&lt;/ref&gt; <br /> * روایت سکونی؛ ان النبیّ (ص) نهی ان یلقی السّم فی بلاد المشرکین»&lt;ref&gt;حر عاملى، وسائل الشيعة، ج۱۵، ص۶۲.&lt;/ref&gt; . [[سید محمد محمدصادق صدر|محمد صدر]] تصریح می‌کند: هرچند در روایت سکونی عنوان سَمّ به کار رفته است، اما بی شک سمّ موضوعیت ندارد، بلکه ملاک آن هرگونه سلاح غیر متعارف را شامل می‌شود.&lt;ref&gt;صدر، ماوراء الفقه، ج۲، ص۳۸۴.&lt;/ref&gt; زیرا اگر استفاده از سمّ که به منطقه محدودی آسیب می‌رساند حرام باشد، استفاده از بمب اتم و سلاح شیمیایی به طریق اولی حرام است.<br /> <br /> === قواعد فقهی===<br /> علاوه بر نصوص روایی و قرآنی، برخی قواعد فقهی مثل لاضرر، اثم و وِزر نیز به عنوان دلیل حرمت استفاده بدوی از تسلیحات کشتارجمعی ذکر شده است؛<br /> <br /> بر اساس قاعده لاضرر کسی حق ندارد ضرر غیرقابل‌جبران و کنترل‌نشده‌ای را به بهانه دفاع، بر دیگران وارد کند. در حالی‌که سلاح کشتارجمعی ضررهای غیرقابل‌جبران بر انسان‌ها و طبیعت وارد می‌کند.&lt;ref&gt;افضل زاده و دیگران، به کارگیری سلاح کشتار جمعی از منظر فقه و حقوق بین الملل، ص۹۱.&lt;/ref&gt; یا بر اساس قاعده‌ی إثم اگر گناه یک عمل از نفع و سود آن عمل بیشتر و بزرگ‌تر باشد، باعث تحریم آن عمل می‌گردد.&lt;ref&gt;بروجردى، لمحات الأصول‏، ص۲۳۹.&lt;/ref&gt; سلاح‌های هسته‌ای به‌وضوح، إثمی بزرگ‌تر از نفع دارند. و هرچند آیه «إثمُهُما اَکْبَر ُمِن ْ نَفْعِهِما» (بقره،۲۱۹) درباره «خمر و میسر» است، ولی قابل تطبیق بر هر موردی است که بزرگتر بودن إثم در آن احراز شود.&lt;ref&gt;افضل زاده و دیگران، به کارگیری سلاح کشتار جمعی از منظر فقه و حقوق بین الملل، ص۹۱.&lt;/ref&gt; مطابق «قاعده‌ی وزر»&lt;ref&gt;برگرفته از آیه ۱۶۴ سوره انعام: «و لا تَزِرُ وازرةٌ وزرَ أُخری»&lt;/ref&gt; یا همان «اصل شخصی بودن مجازات» نیز دامنه‌ی مجازات نباید فراتر از محدوده کسانی رود که استحقاق آن را دارند.&lt;ref&gt;محقق داماد، قواعد فقه، ج۴، ص۱۵۸.&lt;/ref&gt; در حالی‌که استفاده از سلاح‌های کشتارجمعی به‌شیوه‌ای گسترده و فارغ از تمایزگذاری، انجام می‌شود و افراد بی‌گناه را نیز هدف قرار می‌دهد و بنابر این مصداق قاعده‌ی وزر است.&lt;ref&gt;افضل زاده و دیگران، به کارگیری سلاح کشتار جمعی از منظر فقه و حقوق بین الملل، ص۹۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == کاربرد تسلیحات کشتارجمعی در مقام مقابله به مثل==<br /> یکی از موارد قابل گفت‌وگو در استعمال تسلیحات کشتارجمعی، مقام مقابله به مثل است که یکی از مبانی [[دفاع مشروع]] است. امروزه یکی از مباحث مهم در فقه و حقوق بین الملل تعیین حدود و ثغور استفاده از تسلیحات کشتارجمعی در پرتو قاعده مقابله به مثل است. این قاعده گرچه اصل حکم اولیه حرمت را می‌شکافد و بر آن حاکم می‌شود اما اجرای آن نباید باعث اضرار به شخص ثالث و طرف غیر درگیر جنگ باشد به طوری که مقابله را از مثلیت خارج نماید.&lt;ref&gt;حب‌الله، فقه البیئة و اسلحة الدمار الشامل، ص۳۰.&lt;/ref&gt;<br /> ===دایره مقابله‌به‌مثل محدود است===<br /> برای جواز مقابله‌به‌مثل، به آیه اعتداء تکیه شده است. این آیه هرچند به جواز مقابله‌به‌مثل اشاره دارد، لکن نمی تواند لزوم مماثلت در جمیع اجزا را برساند.&lt;ref&gt;الهیان و دیگران، تسلیحات کشتار جمعی در مقام مقابله‌به‌مثل از نظر فقه، فصلنامه پژوهش‌های فقهی، دوره ۱۴، شماره ۴، ص۸.&lt;/ref&gt; امام خمینی معتقد است این آیه دلالت بر مماثلت در مقدار اعتدا ندارد و فقط به اصل اعتدا دلالت دارد. چرا که پذیرش این مطلب مستلزم این است که آیه شریفه در جزییات جنگ هم قائل به مماثلت است و روشن است که چنین مماثلتی در جنگ امکان وقوعی ندارد. بنابراین آیه شریفه مماثلت در اصل اعتدا را بیان کرده است.&lt;ref&gt;خمینی، کتاب البیع، ج۱، ص۴۸۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> چنان که بر اساس آیه ۴۰ سوره شوری؛ «وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا ...» نیز گفته شده که به موجب این آیه مظلوم می تواند با ظالم مقابله‌به‌مثل کند و در قبال ظلمی که بر او شده همان میزان ظلم را به وی بازگرداند، اما باید میان تجاوز دشمن و اقدام مقابله‌ای تناسب وجود داشته باشد. در حالیکه در تسلیحات کشتارجمعی هیچ تناسبی میان تجاوز و مقابله برقرار نخواهد بود. تسلیحات کشتارجمعی باعث نابودی اموال و جانهای غیرنظامیان و محیط زیست می‌گردد و تناسب در جزییات این فاجعه‌ها میان دو گروه متجاوز و مقابله‌گر، امری غیرمعقول به نظر می‌رسد.&lt;ref&gt;رک: الهیان و دیگران، تسلیحات کشتارجمعی در مقام مقابله‌به‌مثل از نظر فقه.&lt;/ref&gt; بنابراین دلیلی بر جواز استفاده از تسلیحات کشتارجمعی صرفا در مقام مقابله‌به‌مثل و بدون حدوث ضرورت وجود ندارد.<br /> <br /> ==کاربست تسلیحات کشتارجمعی در مقام ضرورت ==<br /> در فقه اسلامی ضرورت اضطرار موجب تغییر حکم واقعی اولیه به ثانویه می‌شود. در جنگ مسلمانان با کفار، اگر حفظ اصل اسلام یا جمعیت مسلمانان متوقف بر استفاده از هر ابزاری باشد، یا دشمن ازسلاح‌های نامتعارف استفاده کند، یا مسلمانان بدانند که اگر از این نوع سلاح‌ها استفاده نکنند اصل دین و یا تمام جمعیت مسلمین از بین می‌رود، مصداق ضرورت محقق خواهد شد. استفاده از سلاح کشتارجمعی در این فرض خود محل گفت‌وگو خلاف است.<br /> <br /> ===موافقان استفاده از مطلق تجهیزات در فرض ضرورت===<br /> فقیهان متعددی در باب کیفیت جهاد، ملاک در جنگ را حفظ اسلام و پیروزی مسلمانان دانسته‌اند و به استفاده از هر اقدامی برای پیروزی مسلمانان فتوا داده‌اند، محقق حلی در کتاب شرائع الاسلام است که تصریح می‌کند اگر فتح از راهی به جز القاء سم و همانند آن امکان نداشته باشد جایز است و کشتن کودکان و زنان یاری‌کننده کفار هم در فرض اضطرار جایز است.&lt;ref&gt;محقق حلّى، شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام، ج۱، ص۲۸۳.&lt;/ref&gt; شیخ طوسی نیز در المبسوط استفاده از هر آنچه که در کارزار، فتح مسلمین متوقف بر آن است را جایز بلکه واجب می‌داند. &lt;ref&gt;طوسى، المبسوط في فقه الإمامية، ج۲، ص۱۱.&lt;/ref&gt; فخر المحققین در ایضاح،&lt;ref&gt;حلّى، ایضاح الفواید، ج۱، ص۳۵۷.&lt;/ref&gt; شمس الدين حلّى،&lt;ref&gt;حلّى، معالم الدين في فقه آل ياسين، ج۱، ص۲۸۹.&lt;/ref&gt; محقق کرکی که می‌نویسد: «يجوز المحاربة بكل ما يرجى فيه الفتح»،&lt;ref&gt;محقق ثانى، جامع المقاصد في شرح القواعد، ج۳، ص۳۸۴.&lt;/ref&gt; ابن جنید&lt;ref&gt;حلّى، مختلف الشيعة في أحكام الشريعة، ج۴، ص۳۹۱.&lt;/ref&gt; و علامه حلی&lt;ref&gt;حلّى، مختلف الشيعة في أحكام الشريعة، ج۴، ص۳۹۱.&lt;/ref&gt; از دیگر فقیهانی هستند که قائل به استفاده از هرگونه ابزار جنگی در فرض توقف پیروزی بر آن هستند. شهید ثانی مستند حرمت استفاده از سم را حمل بر کراهت می‌کند و می‌گوید: لو توقّف الفتح عليه وجب.&lt;ref&gt;شهيد ثانى، مسالك الأفهام، ج۳، ص۲۵.&lt;/ref&gt; صاحب ریاض نیز روایات منع را مردود دانسته است.&lt;ref&gt;طباطبايى، رياض المسائل، ج۸، ص۶۹.&lt;/ref&gt; اما آغاضیاء عراقی قائل به تفصیل شده و برای رسیدن به پیروزی فقط استفاده از تسلیحات جنگی را جایز دانسته ولی استفاده از سمومات را حتی در فرض توقف پیروزی بر آن ممنوع می‌داند.&lt;ref&gt;عراقى، شرح تبصرة المتعلمين، ج۴، ص۴۰۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[سید محمدحسین فضل‌الله]] نیز استفاده از تسلیحات کشتارجمعی را به عنوان اولی حرام و به عنوان ثانوی جایز می‌داند. این عنوان همان، توقف پیروزی بر دشمن و دفع غلبه آنان است که با صلاح‌دید ولی امر و بعد از رجوع به اهل خبره تحقق می‌یابد.&lt;ref&gt;فضل الله، علي، الجهاد، ص۲۹۶. به نقل از: ناصر، «اسلحة الدمار الشامل من منظور فقهي إسلامی».&lt;/ref&gt; این ادبیات نشان می‌دهد، اصل حاکمیت و لزوم تسلط مسلمانان بر کافران با استفاده از روش‌های غیرمتعارف جهادی لااقل در فرض اضطرار در میان فقیهان مطرح بوده است.<br /> ===مخالفان کاربرد سلاح نامتعارف حتی در فرض ضرورت===<br /> مهم‌ترین دلیل روایی این این قول روایت امام صادق(ع) است: «سألت أباعبداالله عن مديِنَةٍ من مدائنِ الحربِ هـل يجـوز أن يرسـلَ عليهـا المـاء أو تُحرَقُ بِالنّار او تُرمي بِالمنجنيِق حتّي يقتَلُوا و منهم النِّساء و الصبيان و الشيخُ الكَبيِر و الاُسراء منَ المسلمين و التجار؟ فقال: يفعلُ ذلك بِهِم»:&lt;ref&gt;حر عاملي، وسایل الشیعه، ج۱۵، ابواب جهاد العدو، باب ۱۶ ،ص۶۲ ،حديث ۲.&lt;/ref&gt; منطوق این روایت دلالت بر جواز کشتار غیر نظامیان، و اطلاق آن دال بر جواز استفاده از سلاح‌های غیرمتعارف میباشد. اما در این سند قاسم بن محمد، فردی ناشناخته و مجهول است. سلیمان بن داوود منقری و حفص بن غیاث نیز از سوی برخی رجالیون شیعه تضعیف شده‌اند.&lt;ref&gt;تقی زاده، رجال همراه، ص ۱۴۰، رقم ۲۴۵۴ و ص ۱۹۱، رقم ۳۲۹۱ به نقل از: علیدوست، فقه توليد، انباشت و كاربرد سلاحهاي غيرمتعارف با محوريت فقه اماميه، ص۱۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[محمدجواد فاضل لنکرانی]] معتقد است قاعده‌ای وجود ندارد که هر عملی برای فتح و غلبه مسلمانان را تجویز کند، هر چند در کلمات فقها تعابیری نظیر «ما یتوقف علیه الفتح»&lt;ref&gt;شهيد ثانى، الروضة البهية في شرح اللمعة الدمشقية، ج۲، ص۳۹۲.&lt;/ref&gt; وجود دارد که دال بر استفاده از هر گونه ابزار جنگی است، اما با ملاحظه ادله به این نتیجه می‌رسیم که چنین قاعده‌ای در میان نیست. زیرا دلیلی نداریم که مسلمانان برای حفظ اسلام بتوانند و یا لازم باشد هر عملی انجام دهند. بلکه حفظ اسلام در دایره وسائل مشروع معنا دارد و اینطور نیست که حفظ اسلام در صورتی که به کشتن هزاران زن و بچه کافر متوقف باشد لازم باشد.&lt;ref&gt;فاضل لنکرانی، «تولید و استفاده از سلاح‌های کشتارجمعی از دیدگاه فقه اسلامی»، ص۳۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==رویکردها و نظرات در فقه اهل سنت==<br /> مسئله تولید تسلیحات کشتارجمعی و استفاده از آن در اندیشه اهل سنت، معطوف به این مسئله است که اصل ارتباطی بین مسلمانان و کافران جنگ است یا صلح. در این باره می‌توان آراء اهل سنت را در دو رویکرد اصالت صلح و اصالت جنگ دسته‌بندی کرد.<br /> === اصل ارتباطی با کفار جنگ است===<br /> قدماء از فقیهان حنبلی، شافعی، حنفی و مالکی بر این باورند که اصل ارتباطی بین مسلمانان و کافران جنگ است. بنابر این تا وقتی که چیزی که موجب مسالمت باشد یعنی «ایمان» و «امان»، وجود نداشته باشد، وظیفه مسلمانان جنگ است. در نتیجه آمادگی مسلمانان برای غلبه بر کفر حتی قبل از وقوع جنگ، در بالاترین درجه ممکن لازم است. طبق این نظریه، دستیابی و بکار بستن هر نوع تسلیحاتی جهت غلبه باید مشروع باشد.&lt;ref&gt;عبدالرحمن شهاب، الأسلحة غیر التقلیدیة فی الفقه الأسلامی، ص۱۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخی عدم تجهیز مسلمانان به تسلیحات جدید در صورت دستیابی دشمن به آن را موجب ضعف و وهن اسلام دانسته و با تمسک به آیه «اعتداء» و «تهلکه» و «إعداد قوة» بر لزوم استفاده از آن تاکید دارد. این نظر، حکم حرمت را منحصر به استعمال ابتدایی دانسته و جواز استعمال را لزوما متوقف بر حدوث اضطرار و توقف پیروزی بر کفار نمی‌داند. &lt;ref&gt;یسن، السلاح النووی، ص۲۰۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===اصل ارتباطی با کفار صلح است===<br /> بیشتر متاخرین از فقیهان اهل سنت و بعضی از متقدمین معتقدند اصل ارتباطی بین مسلمانان و کافران صلح است. این گروه جنگ با کافر را مشروط به وقوع «حرب» می‌داند نه صرف «کفر»، بنابر این دستیابی به هر تسلیحاتی را منوط به وقوع جنگ و با هدف دفاع می‌داند. لذا استفاده از تسلیحات کشتارجمعی در غیر جهت مقابله به مثل طبق این نظریه مشروع نخواهد بود. &lt;ref&gt;عبدالرحمن شهاب، الأسلحة غیر التقلیدیة فی الفقه الأسلامی، ص۱۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> رشید رضا، مفسر اهل سنت با تکیه بر عنوان اعتدا در آیه ۱۹۴ سوره بقره می‌نویسد: «آغاز به جنگ، کشتن افراد مسلم، جنگ با غیرنظامیان، مانند کودکان و زنان مورد کراهت و غصب خداوند است.» &lt;ref&gt;رشيدرضا، تفسير المنار، ج۲، ص۱۶۸.&lt;/ref&gt; دکتر [[وهبه الزحیلی]] می‌نویسد: استفاده از سلاح کشتارجمعی خلاف مبادی رحمت در دین اسلام است، اما اگر این رخداد از سوی دشمن آغاز شود، مسلمانان مجازند از باب مقابله و ضرورت و دفع اعتداء از این ابزار استفاده نمایند. &lt;ref&gt;الزحیلی، الأسلحة والأساليب المستخدمة والوسائل المحرمة في الحروب : أسلحة الدمار الشامل.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخی نیز به تقسیم‌بندی تسلیحات کشتارجمعی به دو نوع استراتژیکی و تاکتیکی اشاره کرده‌اند و تسلیحات دارای بُردِ زیاد که می‌تواند منطقه یا کشوری را نابود کند را سلاح استراتژیک، و تسلیحات دارای بُرد کمتر را سلاح تاکتیکی نامگذاری کرده‌اند. تولید تسلیحات نوع اول با هدف بازدارندگی مجاز و به کار بستن آن تنها از باب مقابله به مثل مشروع است، ولی تولید و به کار بستن نوع دوم به طور مطلق مجاز است.&lt;ref&gt;الصلاحین، «أسلحة الدمار الشامل وأحكامها في الفقه الإسلامي»، ص ۱۴۱.&lt;/ref&gt; نکته مغفول‌مانده در این تقسیم‌بندی این است که چه بسا تسلیحات کشتارجمعی دارای بُردِ کم باشند و مشمول تعریف نوع دوم نباشند.<br /> <br /> ==منابع مطالعاتی==<br /> {{اصلی|سلاح‌های کشتار جمعی (منابع مطالعاتی)}}<br /> برخی از منابع مطالعاتی این موضوع در فقه شیعی عبارتند از:<br /> # أسلحة الدمار الشامل و موضع الفقه الأسلامی منها: دراسة مقارنة، عادل موسی عوض.<br /> # واکاوی فقهی حقوقی حرمت استفاده از سلاح کشتارجمعی، غلامرضا عارفیان و محمدرضا علیائی.<br /> # فقه البیئة و اسلحة الدمار الشامل: مدخل لمقاربة فقهیة اولیة، حیدر حب‌الله.<br /> # فقه هسته‌ای، به کوشش ابوالقاسم علیدوست.<br /> منابع مطالعاتی این موضوع در فقه اهل سنت عبارتند از:<br /> # الأسلحة والأساليب المستخدمة والوسائل المحرمة في الحروب : أسلحة الدمار الشامل، وهبة بن محمد الزحیلی.<br /> # الأسلحة غیر التقلیدیة فی الفقه الأسلامی، محمود ابراهیم عبدالرحمن شهاب.<br /> # أسلحة الدمار الشامل وأحكامها في الفقه الإسلامي، عبدالمجید محمود الصلاحین.<br /> # السلاح النووی: دراسة مقارنة بین الفقه الإسلامی و القانون الدولی، یسن عبداللطیف عبدالحلیم محمد.<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع==<br /> {{منابع}}<br /> * ابن قدامه الجماعیلی المقدسی، عبدالله بن احمد بن محمد (بیتا)، الکافی فی فقه الامام احمد بن حنبل، علی اصغر مروارید، دارالتراب،<br /> * ابن منظور، محمدبن مکرم (بیتا)، لسان العرب، بیروت دار صادر.<br /> * آبی الأزهری، صالح بن عبدالسمیع (بیتا)، الثمر الدانی، بیروت: المکتبۀ التقافیه.<br /> * الزحیلی، وهبة بن محمد، الأسلحة والأسالیب المستخدمة والوسائل المحرمة فی الحروب: أسلحة الدمار الشامل، مجلة نهج الإسلام، مجلد ۲۴، شماره ۹۲، ۲۰۰۳م.<br /> * افضل‌زاده، رضیه و دیگران، «به کارگیری سلاح کشتار جمعی از منظر فقه و حقوق بین الملل»، مبانی فقهی حقوق اسلامی، سال دهم، شماره ۱۹، ۱۳۹۶ش.<br /> * الهیان، مجتبی و دیگران، تسلیحات کشتارجمعی در مقام مقابله به مثل از نظر فقه، فصلنامه پژوهش‌های فقهی، دوره ۱۴، شماره ۴، ۱۳۹۷ش.<br /> * بروجردی، حسینلمحات الأصول‏، تقریرات امام خمینی؛ روح الله‏، ‏، چاپ: اول‏، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی( ره)، قم. ‏(۱۴۲۱ ق‏)،<br /> * پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله خامنه ای khamenei.ir<br /> * حب‌الله، حیدر، دراسات فی الفقه الاسلامی المعاصر، چاپ اول، قم، دارالفقه الاسلامی المعاصر. (۱۴۳۲ ق)<br /> * حب‌الله، حیدر، فقه البیئة و اسلحة الدمار الشامل: مدخل لمقاربة فقهیة اولیة، مجلة الفقاهة عدد ۱۸. (۲۰۱۰م)<br /> * حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، قم.۱۴۰۹ق.<br /> * حلّی، شمس الدین محمد بن شجاع القطّان (، معالم الدین فی فقه آل یاسین ، بهادری، ابراهیم، مؤسسه امام صادق علیه السلام ، قم، ۱۴۲۴ق.<br /> * حلّی، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۱۳ ه‍ ق.<br /> * حلّی، فخر المحققین محمد بن حسن بن یوسف، إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد، سید حسین موسوی کرمانی و دیگران، مؤسسه اسماعیلیان، قم، ۱۳۸۷ق.<br /> * حلّی، محقق، جعفر بن حسن، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، مؤسسه اسماعیلیان، قم، ۱۴۰۸ق.<br /> * خمینی، سید روح‌الله، صحیفه امام: مجموعه آثار امام خمینی(س)، جلد ۱۷. <br /> * خمینی، سید روح‌الله، کتاب البیع، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س)، تهران. ۱۴۲۱ق.<br /> * دهخدا، علی اکبر، (۱۳۷۷ ش)، لغتنامه، تهران، دانشگاه تهران.<br /> * ربانی، مهدی؛ روحانی، عباسعلی، «بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاح‌های کشتارجمعی»، فصلنامه فقه و اصول، شماره ۱۲۳، ۱۳۹۹ش.‏<br /> * رستمی نجف‌آبادی، حامد و دیگران، «جرم بودن اقدام علیه بشریت به‌وسیله سلاح های هسته ای از نگاه فقه»، فصلنامه فقه و مبانی حقوق اسلامی، ش۴، ۱۳۹۹ش.<br /> * رشیدرضا، سید محمد، تفسیر المنار، الهیئة المصریة العامة للکتاب، قاهره، ۱۹۹۰م.<br /> * زبیدی، مرتضی، تاج العروس، دار الفکر، بیروت. ۱۴۱۴ق. <br /> * شهید ثانی، زین الدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة (المحشی - کلانتر). کتابفروشی داوری قم، ۱۴۱۰ ه‍ ق<br /> * شهید ثانی، زین الدین بن علی،مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، مؤسسة المعارف الإسلامیة ، چاپ: اول قم. ۱۴۱۳ق.<br /> * صدر، سید محمد، ماوراء الفقه، جعفر هادی الدجیلی، بیروت، دار الاضواء للطباعة و النشر و التوزیع، ۱۴۲۰ق.<br /> * طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۱۷ق.<br /> * طباطبائی، سید علی بن محمد، ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل( ط- الحدیثة)، محمد بهره‌مند و دیگران، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، چاپ: اول، قم. (۱۴۱۸ ه‍ ق)،<br /> * طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیة، سید محمدتقی کشفی، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، تهران، ۱۳۸۷. <br /> * عبدالرحمن شهاب، محمود ابراهیم، الأسلحة غیر التقلیدیة فی الفقه الأسلامی، کلیة الشریعة و القانون، الجامعة الإسلامیة - غزه، ۲۰۰۷م.<br /> * عبدالمجید محمود الصلاحین، أسلحة الدمار الشامل وأحکامها فی الفقه الإسلامی، مجلة الشریعة و القانون، العدد ۲۳، اردن، ربیع الاول ۱۴۲۶ق.<br /> * عبدی، حسن، حسن و محمّدجواد، «بررسی تحلیلی مفهوم سلاح‌های کشتارجمعی...»، فصلنامه سیاست، شماره ۳، ۱۳۹۷ش.<br /> * عراقی، آقا ضیاء الدین، شرح تبصرة المتعلمین، محمد حسون، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۱۴ق.<br /> * علیدوست، ابوالقاسم، فقه تولید، انباشت و کاربرد سلاح‌های غیرمتعارف با محوریت فقه امامیه، حقوق اسلامی، دوره ۱۰، شماره ۳۸، پاییز ۱۳۹۲.<br /> * فاضل لنکرانی محمدجواد، «تولید و استفاده از سلاح‌های کشتارجمعی از دیدگاه فقه اسلامی»، فصلنامه حقوق اسلامی، شماره ۳۹، سال۱۰، ۱۳۹۲ش.<br /> * فضل الله، علی، الجهاد- تقریراً لبحث آیة الله العظمی السید محمد حسین فضل الله، ط۲، بیروت-لبنان، دار الملاک، ۱۴۱۸هـ - ۱۹۹۸م.<br /> * کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، علی اکبر غفاری، دار الکتب الإسلامیة، تهران، ۱۴۰۷ق.<br /> * محقق ثانی، علی بن حسین، جامع المقاصد فی شرح القواعد، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، قم، ۱۴۱۴ق. <br /> * محقق داماد، سید مصطفی، قواعد فقه، مرکز نشر علوم اسلامی، تهران، ۱۴۰۶ق.<br /> * مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، دار الکتب الإسلامیة، تهران، ۱۳۷۴ش. <br /> * ممتاز، جمشید، حقوق بین الملل سلاح‌های کشتارجمعی، ترجمه و تحقیق: امیر حسین رنجبریان، نشر دادگستر، تهران، زمستان ۱۳۷۷.<br /> * موسویان، سیدحسین و دیگران، «خاورمیانه به عنوان منطقه ای عاری از سلاح‌های کشتارجمعی: چشم انداز جدید»، فصلنامه راهبرد، شماره ۴۸، ۱۳۸۷ش.<br /> * موصلی الحنفی، الامام عبدالله بن محمود بن مودود، الاختیار لتعلیل المختار، تعلیق و تخریج: عبدالطیف محمدعبدالرحمن، دارالکتب العلمی‍ة، بیروت، ۱۴۱۹ق.<br /> * ناصر، علی، [https://iul.edu.lb/wp-content/uploads/2020/12/Sawt-AlJamiaa-4-Arabic-2010.pdf «المنطلقات الفقهیة لنظریة التفصیل فی إنتاج اسلحة الدمار الشامل»]، مجلة الصوت الجامعة، شماره ۴، ۲۰۱۳م. <br /> * نووی، محیی الدین، الاذکار النوویۀ، دارالفکر للطباعۀ و النشر و التوزیع، بیروت، ۱۴۱۴ق.<br /> * یزدی، محمد، فقه القرآن، مؤسسۀ اسماعیلیان، قم، ۱۴۱۵ق.<br /> * یسن عبداللطیف، عبدالحلیم محمد، السلاح النووی: دراسة مقارنة بین الفقه الإسلامی و القانون الدولی، مجله الدرایة، دوره ۱۵، شماره ۵، ۲۰۱۵م.<br /> {{پایان}}<br /> [[en:Weapons of Mass Destruction]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%B9%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%86%D8%A7%D9%85%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D8%B1%D9%81_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=68568 2026-07-09T11:41:13Z

<p>Mkhaghanif: /* ضرر جسمانی */</p> <hr /> <div>{{نویسنده<br /> |نویسنده = مهدی محمدی<br /> |نویسنده۲ = <br /> |نویسنده۳ = <br /> |گردآوری = <br /> |ویراستار۱ = <br /> |ویراستار۲ = <br /> |ویراستار۳ = <br /> }}<br /> <br /> {{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | عنوان =عزاداری‌های نامتعارف (قمه‌زنی) تبیین فقهی، کیفری و جرم‌شناسی<br /> | تصویر =کتاب عزاداری های نامتعارف.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح_تصویر = <br /> | نام‌های دیگر = <br /> | نویسنده =محمد محمدی<br /> | تاریخ نگارش = <br /> | موضوع = <br /> | سبک = تحلیلی<br /> | زبان = فارسی<br /> | ویراستار = <br /> | به تصحیح = <br /> | به کوشش =<br /> | تصویرگر = <br /> | طراح جلد = <br /> | تعداد جلد = <br /> | تعداد صفحات = <br /> | قطع = <br /> | مجموعه = <br /> | ترجمه به دیگر زبان‌ها = <br /> | ناشر = جاودانه جنگل<br /> | محل نشر =تهران<br /> | تاریخ نشر = ۱۳۹۷ش<br /> | نوبت چاپ =<br /> | شمارگان = <br /> | شابک = <br /> | نوع رسانه = <br /> | وبسایت ناشر =https://jangal.com/<br /> | نام کتاب = &lt;!-- نام کتاب به زبان فارسی --&gt;<br /> | مترجم = &lt;!-- مترجم به فارسی --&gt;<br /> | مشخصات نشر = &lt;!-- مشخصات نشر در زبان فارسی --&gt;<br /> | نسخه الکترونیکی = <br /> }}<br /> * '''چکیده'''<br /> <br /> '''عزاداری‌های نامتعارف (قمه‌زنی): تبیین فقهی، کیفری و جرم‌شناسی''' اثری پژوهشی درباره انواع مختلف [[عزاداری‌های نامتعارف]] مانند [[قمه‌زنی]]، قفل‌زنی، غلطیدن روی خرده شیشه، قلاده به گردن آویختن و قرار دادن بدن خود را در معرض سمّ‌ اسبان و شکل کهن آن مالیدن گل به سر و صورت، راه‌رفتن بر روی ذغال‌گداخته و بر روی تیغ است. بر اساس یافته‌های محمد محمدی نویسنده کتاب، موافقان عمل قمه‌زنی و سایر عزاداری‌های نامتعارف با استناد به سخن امام صادق(ع) در استنثناء حکم حرمت ایراد لطمه به خود در مصیبت امام حسین(ع) و همچنین اتکا به فتوای [[محمدحسین غروی نائینی|میرزای نائینی]] قائل به جواز این نوع از عزاداری‌ها هستند. البته باید گفت که میرزای نائینی در این حکم به جهت وهن مذهب نپرداخته‌اند. به گفته نویسنده در مقابل نظر قائلان به جواز، تعداد زیادی از فقها با قمه‌زنی و رفتارهای مشابه، به دلیل [[قاعده لاضرر|وجود ضرر]] و بدعت بودن آن مخالفت کرده‌اند. همچنان آنها با استناد به [[آیه ۱۰۴ سوره بقره]]، قمه‌زنی و سایر رفتارهای مشابه را با توجه به موج شیعه‌هراسی و تخریب چهره مذهب، موجب وهن و سست‌شدن دین و مذهب دانسته و طبق [[قاعده تنفیر]] حرام می‌دانند. [[حکم حکومتی|حکم حاکم]] نیز یکی از دلایل مهمّ مخالفان عزاداری‌های نامتعارف است که اطاعت از این حکم بر همه مراجع و مردم واجب است.<br /> <br /> نویسنده در تبیین کیفری عزاداری‌های نامتعارف، با توسعه در شمول قاعده لاضرر، ناخوشایندی و آزار را نیز داخل آن دانسته است و معتقد است که، می‌توان نسبت به جرم‌انگاری برخی از عزاداری‌های نامتعارف از جمله قمه‌زنی، تیغ‌زنی، راه رفتن بر روی آتش و غلتیدن بر روی شیشه خرده، اقدام کیفری انجام داد<br /> <br /> == معرفی اجمالی و ساختار ==<br /> کتاب عزاداری‌های نامتعارف (قمه‌زنی): تبیین فقهی، کیفری و جرم‌شناسی با پژوهش محمد محمدی از دانش‌آموختگان حقوق کیفری و جرم‌شناسی دانشگاه تهران و از قضات دادگستری، در سال ۱۳۹۷ش از سوی انتشارات جنگل جاودانه منتشر شده است. نویسنده عزاداری را نیز مانند بسیاری از پدیده‌های اجتماعی به دور از آسیب و تحریف نمی‌داند به‌ویژه با توجه به توسعه در سبک‌های جدید عزاداری و اقدام برخی از عزاداران اقدام به انجام رفتارهای نامتعارف مانند قمه‌زنی. به گفته او تحقیق فقهی این گونه رفتارها بر بُعد حقوقی و کیفری این مسئله تأثیرگذار است به همین دلیل این کتاب به‌دنبال ارزیابی ادله فقهی موافقان و مخالفان این گونه از عزاداری‌هاست تا در گام بعدی ماهیت حقوقی و کیفری این قبیل عزاداری‌ها را از حیث جرم یا انحراف مورد بررسی قرار دهد و همچنین به شرح و نقد رویه‌های قضایی موجود در این زمینه اقدام کند. نگارنده در نهایت با رویکرد جرم‌شناسانه قصد توصیف علل گرایش به این گونه رفتارها را دارد و به ارائه راهکارهایی برای پیشگیری از آن می‌پردازد. <br /> <br /> === ساختار ===<br /> نویسنده پژوهش خود را در دو بخش تنظیم نموده است. در بخش اول ذیل عنوان مفاهیم و مبانی فقهی عزاداری‌های نامتعارف ابتدا به معناشناسی، انواع و تاریخچه عزاداری‌های نامتعارف پرداخته (ص۳-۲۶) و سپس ادله موافقان و مخالفان و مبانی مورد اتکا آنان مورد بررسی قرار گرفته شده است (ص۲۷-۷۰)؛ نویسنده بخش دوم را به تبیین کیفری و جرم‌شناختی عزاداری‌های نامتعارف اختصاص داده است. در این بخش نگارنده ابتدا به تبیین کیفری عزاداری‌های نامتعارف در پرتو اصول و قواعد فقهی پرداخته (ص۷۱-۱۰۳) و در ادامه به جرم‌شناسی عزاداری‌های نامتعارف مورد بررسی قرار گرفته شده است (ص۱۰۳-۱۵۴). در پایان نیز نویسنده به نتیجه‌گیری و ارائه پیشنهادات پرداخته است (ص۱۵۵-۱۶۸).<br /> <br /> == شرایط ابداع عزاداری‌های نوین ==<br /> به گفته نویسنده، شعائر حسینی آن دسته از آداب و رسومی ازجمله گریه‌کردن، سیاه‌پوشیدن، روضه‌خوانی، شبیه‌خوانی، سینه‌زنی و زنجیرزنی است که به‌مناسبت شهادت امام حسین(ع) با هدف ابراز حزن انجام می‌شود (ص۷). نگارنده دو شرط را برای اینکه بتوان عمل و شیوه خاصی را در زمره شعائرحسینی قرار داد، لازم می‌داند: ۱) اینکه عرف جامعه آن را نشانه و نماد عزا بداند و ۲) اینکه این رفتارها مشروع و حلال باشند. با در نظر گرفتن این دوشرط می‌توان گفت، ابداع شعائر جدید به عنوان شعائرحسینی امری نیکو و پسندیده است (ص۸).<br /> <br /> نویسنده با توجه به تعریف و محدوده شعائرحسینی به بیان این پرششی می‌پردازد که آیا قمه‌زنی و رفتارهای مشابه آن در بین شعائر حسینی جایگاهی دارند؟ و در مقام پاسخ معتقد است که اول باید دانسته شود آیا قمه‌زنی و امثال آن در عزاداری‌ها جایز است یا خیر (ص۱۱)؟ بر اساس گزارش نویسنده، برخی از صاحب نظران معتقدند که قمه‌زنی اصلا عزاداری محسوب نمی‌شود تا چه رسد، به این که آن را در زمره شعائر حسینی بدانیم؛ در واقع گفته شده است، [[عرف معیار]]، هیچ‌گاه عمل قمه‌زنی را عزاداری نمی‌داند و هیچ کس در سوگ عزیزان خود این چنین عزاداری نمی‌کند (ص۱۱). البته در نقد این سخن گفته شده که ملاک عرفی بودن یک رفتار، جامعه و مردمی هستند که در آن جامعه زندگی می‌کنند؛ نه این که افراد جامعه دیگری نسبت به رفتار آنان اظهار نظر کنند. مردم وقتی در یک زمان و مکان خاص، مانند روز عاشورا و در حسینه‌ای عده‌ای از افراد را می‌بینند که کفن بر تن کرده و گریه‌کنان قمه بر سر می‌زنند، بدون تردید اولین چیزی که متبادر به ذهن آنها است، همان عزاداری نمودن آن مردم است (ص۱۱-۱۲)؛ اما اگر گفته شود عمل قمه‌زنی نزد عموم مردم مقبولیت لازم و کافی را ندارد، سخن قابل قبولی است (ص۱۲).<br /> <br /> عزاداری‌های نامتعارف نوین، به باور نویسنده، عزاداری‌هایی هستند که در عصر حاضر یا گذشته نه چندان دور توسط برخی از مردم انجام گرفته و از مقبولیت عرفی برخوردار نیست؛ ازجمله قمه‌زنی، تیغ‌زنی، غلطیدن روی خرده‌شیشه و راه رفتن بر روی آتش (ص۱۳-۲۲). به گفته نگارنده بر اساس برخی از تحقیقات، آغازگر این‌گونه اعمال نامتعارف ازجمله قمه‌زنی، حکومت صفویه بوده‌اند؛ البته در مقابل عده‌ای معتقدند که اَشکال نامتعارف عزاداری‌ها در دوره قاجاریه ابداع شده و گسترش یافته است. گروه دیگری از محققان نیز بر این باورند که این‌گونه عزاداری‌ها وارداتی از کشورهای‌ غربی بوده است. به باور نویسنده کشورهای غربی زمینه را برای این‌گونه عزاداری‌ها فراهم کرده و مغرضانه به‌دنبال ترویج این رفتارها، با هدف تضعیف مذهب و خرافی جلوه دادن دین بوده‌اند (ص۲۳-۲۶).<br /> <br /> == مبانی و ادلّه فقهی موافقان عزاداری‌های نامتعارف ==<br /> پژوهشگر کتاب بیان می‌کند متعارف یا غیرمتعارف بودن یک رفتار تعیین‌کننده شرعی و غیرشرعی بودن آن رفتار نیست؛ چه بسا یک رفتار نادر ممکن است مشروع باشد، ولی رفتار عده‌ّ کثیری مشروع نباشد؛ بنابراین مشروع یا نامشروع بودن عزاداری‌های نامتعارف نیازمند بررسی فقهی است (ص۲۷). بر اساس گزارش نویسنده، موافقان و حامیان عمل قمه‌زنی و تیغ‌زنی و سایر عزاداری‌های نامتعارف که در طول آن، عزاداران لطمه و آسیب به بدن خود وارد می‌کنند، برای توجیه و مشروع جلوه دادن عمل خود، به روایات و فتاوای برخی از فقها و حتی به داستان‌های تاریخی استناد می‌کنند (ص۲۷).<br /> <br /> === روایت امام صادق(ع)===<br /> موافقان عزاداری‌های نامتعارف به روایاتی ازجمله روایت خالد بن سدیر از امام صادق(ع) استناد کرده‌اند، که در آن آمده است: «لطمه زدن دست بر صورت کفاره‌ای جز استغفار و توبه ندارد، البته دختران فاطمه در سوگ امام حسین گریبان‌های خود را پاره کردند و بر صورت خود سیلی زدند، لیکن جا دارد که در مثل چنین مصیبتی سیلی به صورت زده شود و گریبان‌ها پاره گردد» (ص۲۸). آنان با تمسک به این فراز از حدیث «و علی مثله تلطم الخدود و تشقّ الجیوب» اظهار می‌دارند که امام صادق در این روایت به صراحت عزا و مصیبت امام حسین(ع) را از سایر مصیبت‌ها متمایز کرده و حکم حرمت ایراد لطمه به سر و صورت در عزای او را مستثنی کرده است (ص۲۹). <br /> <br /> درباره این روایت علاوه بر ضعف سندش و اِعراض فقها از آن گفته شده که کلمه «لطمه» به معنای ضربه زدن با کف دست و سیلی زدن است، نه وارد کردن خراش به صورت؛ بنابراین نمی‌توان از این روایت جواز قمه‌زنی و سایر رفتارهای نامتعارف را استخراج کرد. به‌علاوه در صورت اثبات لطمه‌زنی توسط زنان فاطمی و همچنین اثبات این که امام سجاد ناظر این اعمال بودند و در برابر آنها سکوت کردند، بازهم نمی‌توان حکم جواز آن را مشمول دیگران دانست. چون ممکن است این حکم فقط اختصاص به زنان فاطمی داشته باشد که در آن شرایط حضور داشتند و دارای رابطه خویشاوندی با آن حضرت بودند (ص۲۹-۳۰).<br /> <br /> === روایت امام رضا(ع) ===<br /> روایت مورد استناد دیگر در موافقت با عزاداری‌های نامتعارف، روایت امام رضا است که در آن می‌گوید: «همانا روز حسین مژه‌های ما را از شدت گریستن مجروح ساخت و اشک‌های ما را جاری نمود و عزیز ما را در سرزمین گرفتاری مبتلا کرد و ما را تا روز مرگ میراث دار گرفتاری و بلا نمود، پس بر مثل حسین گریه‌کنندگان باید گریه کنند» (ص۳۱). برخی از طرفداران رفتارهای نامتعارف در عزاداری‌ها برای مشروع خواندن رفتارهای خود به این روایت استناد کرده و می‌گویند، عزاداری برای سالار شهیدان از چنان اهمیتی برخوردار است که امام رضا(ع) در ماتم ایشان به نحوی گریستند که مژه‌های آن حضرت مجروح شدند و روشن است که این نحوه گریستن، مصداق بارز صدمه و آسیب زدن به جسم خود است (ص۳۱). <br /> <br /> درباره این روایت نیز گفته شده که سخن معصوم در این‌باره بیانگر شدت حزن و ماتم است و بعید است که منظور امام مجروح شدن واقعی مژه‌ چشمانشان باشد. چنانچه بپذیریم که امام رضا به این شکل گریسته و مژه‌هایشان آسیب دیده است، باز هم از امام معصوم هیچ رفتار و فعلی جز گریه‌کردن صادر نشده است و چه بسا مداوم و شدید گریه‌کردن منجر به آسیب چشم بشود که این امر اتفاقی و موردی است و هیچ ربطی به لطمه و صدمه وارد کردن به بدن ندارد. به این ترتیب این روایت نیز از اثبات جواز رفتارهای نامتعارف در عزاداری‌ها از قبیل قمه‌زنی و تیغ‌زنی ناتوان است (ص۳۲).<br /> <br /> === فتوای میرزای نائینی ===<br /> به گزارش نویسنده یکی از فتاوایی که طرفداران قمه‌زنی فراوان به آن استناد می‌کنند، فتوای [[میرزای نائینی]] است که گفته است «هیچ اشکالی نیست در جایز بودن سینه زدن یا با دست به صورت زدن، بلکه اقوی جواز زنجیر زدن است، بر شانه و پشت به حدّی که به بیرون آمدن کم خون منجر گردد؛ اما بیرون آمدن خون از پیشانی در اثر شمشیر و قمه‌زدن در صورتی که از ضرر آن محفوظ باشد جایز است؛ لکن احوط و سزاوار است، کسانی که عارف به زدن‌شمشیر و قمه نیستند، خودداری کنند، خصوصا جوانانی که دل‌هایشان پر از محبت امام حسین است و از عشق آن حضرت بی‌اختیار می‌گردند و در موقع قمه‌زدن توجه ندارند که ممکن است، پس از آن زیان ببیند» (ص۳۴-۳۵).<br /> <br /> به باور نویسنده، طرفداران لطمه‌زنی و قمه‌زنی همواره در تلاشند، تا با تمسّک به این سخن میرزای‌نایینی به تجویز بی‌قیدوشرط لطمه‌زنی و قمه‌زنی بپردازنند، اما با بررسی این فتوا به چند نکته مهم می‌توان رسید (ص۳۵):<br /> <br /> * اولا مرحوم‌نایینی در این فتوا به وضوح نوشته‌اند «در صورتی که از ضرر آن محفوظ باشد جایز است» پس ایشان مطلق عمل قمه‌زنی را اجازه نداده‌اند، هرچند از نظر ایشان آسیب جزئی ضرر محسوب نمی‌شود. <br /> * ثانیا این‌که در این‌جا، مبنای حکم، فقط اضرار است و جهت وهن مذهب بودن این عمل توسط نائینی بررسی نشده است. <br /> * ثالثا حدود یک قرن از صدور این فتوا می‌گذرد و اکنون کسی مقلّد مرحوم نائینی نیست (ص۳۵-۳۶).<br /> <br /> در مورد جریان سر به محمل کوبیدن حضرت زینب(س) هم که مورد استناد طرفداران قمه‌زنی قرار گرفته، باید گفت اولا این روایت مرسله است و اعتبار ماخذ نزد اهل فنّ مخدوش است و ثانیا صدور این عمل از حضرت زینب که اسوه صبر و استقامت است نوعی تعارض در پی دارد و در نهایت این که در لهوف نقل شده است که اصلا شتران محمل و هودج نداشته‌اند (ص۳۹-۴۰).<br /> <br /> == مبانی و ادلّه فقهی مخالفان رفتارهای نامتعارف در عزاداری‌ها ==<br /> نویسنده گزارش کرده است که تعدادی از فقها با بعضی از شیوه‌های عزاداری مخالف هستند و رای به عدم جواز شرعی آن داده‌اند؛ این گروه معتقدند ما نمی‌توانیم، با هدف عزاداری به هر شیوه و وسیله‌ای متوسل شویم (ص۴۶) و به دلائلی استناد کرده‌اند؛ ازجمله:<br /> <br /> === ضرر جسمانی ===<br /> یکی از دلایل مخالفت تعداد زیادی از فقها با قمه‌زنی و رفتارهای مشابه، ایراد ضرر به بدن و در پی‌داشتن تبعات آن بر روی بدن است و این ضرر از نظر کارشناسان پزشکی امری ثابت شده است و از طرفی خداوند، انسان را از ضرر رساندن به خود و دیگران منع کرده است؛ البته مقصود از ضرر، قابل اعتنا بودن آن است، چنانکه [[سید ابوالقاسم خویی]] در رابطه با جواز یا عدم جواز قمه‌زنی و رفتارهای مشابه فتوا داده‌ است «در صورتی‌که موجب ضرر معتدّبه باشد، جایز نیست» (ص۴۶-۵۰).<br /> <br /> === بدعت ===<br /> بدعت نیز ازجمله مستندات مخالفان قمه‌زنی و سایر رفتارهای نامتعارف در عزاداری است. با در نظر گرفتن معنای لغوی بدعت بدون تردید می‌توان قمه‌زنی و تیغ‌زنی را بدعت دانست؛ چراکه این رفتارها از امور اختراعی است و هیچ سابقه‌ای در عصر ائمه نداشته است. مرتضی مطهری در رابطه با نوظهور بودن قمه‌زنی می‌گوید «قمه زنی از قفقاز به ایران سرایت کرده است». البته نویسنده معتقد است اگر معنای اصطلاحی بدعت در نظر گرفته شود، چون عزاداران به قمه‌زنی صرفا به‌عنوان یک وسیله عزاداری می‌نگرند و صرف این نگاه، نسبت دادن به شریعت محسوب نمی‌شود، قضاوت در بدعت بودن آن محل تامّل است (ص۵۲-۵۴).<br /> <br /> === وهن مذهب ===<br /> تعداد زیادی از فقها با استناد به [[آیه ۱۰۴ سوره بقره]]، اعمالی را که موجب وهن و سست‌شدن دین می‌گردد را حرام می‌دانند. از نظر عقل و منطق نیز گفتار و رفتاری که موهن و منجر به لطمه زدن به دین و مذهب باشد، باید از آن اجتناب کرد (ص۵۵). در عصر حاضر جریان‌های سیاسی با راه‌انداختن موج اسلام‌هراسی و شیعه‌هراسی سعی در تخریب چهره دین و مذهب دارند؛ یکی از طرق شیعه‌هراسی برجسته کردن و وارونه نشان دادن انواع عزاداری‌ها خصوصا قمه‌زنی است، آنها با توسل به این شیوه عزاداری، مذهب شیعه را اهل خشونت و خرافی‌گر معرفی می‌کنند. از این رو اکثر فقهایی که فتوا به حرمت این‌گونه عزاداری‌ها داده‌اند، مبنای فتوای خود را «[[وهن مذهب]]» می‌دانند؛ چنانچه این مبنا در فتاوای [[امام خمینی]]، [[سید علی سیستانی]]، [[محمدتقی بهجت]] و [[لطف‌الله صافی گلپایگانی]] به چشم می‌خورد (ص۵۸-۵۹).<br /> <br /> === حکم حاکم شرع ===<br /> به باور نویسنده مهم‌ترین دلیل مخالفان انجام برخی از شیوه‌های عزاداری‌های نامتعارف، [[حکم حکومتی|حکم حاکم]] شرع است (ص۶۰-۶۲). مخالفان عزاداری‌های نامتعارف از قبیل قمه‌زنی به دلیل رواج این‌گونه عزاداری‌ها و سوءاستفاده بیگانگان از این رفتارها و موهن جلوه دادن چهره دین اسلام و مذهب تشیّع، به فتوای [[سید علی خامنه‌ای]] استناد کرده‌اند که عدم جواز این‌گونه رفتارها را در قالب حکم چنین اعلام کردند: «هر کاری که برای انسان ضرر داشته یا باعث وهن دین و مذهب گردد حرام است و مومنین باید از آن اجتناب کنند. قمه‌زنی نیز در حال حاضر موجب وهن و بدنام شدن مذهب می‌شود، بنابراین در هیچ حالتی (حتی در خفاء) جایز نیست». (ص۶۴-۶۶).<br /> <br /> == تبیین کیفری عزاداری‌های نامتعارف==<br /> تبیین ابعاد حقوقی و کیفری عزاداری‌های نامتعارف به باور نویسنده حائز اهمیت است. به گفته او از مهم‌ترین مبنای جرم‌انگاری این نوع عزاداری‌ها، [[قاعده لاضرر|اصل ضرر]] است؛ به‌گونه‌ای که شناخت ماهیت حقوقی این‌گونه از عزاداری‌ها از جهت جرم و یا انحراف بودنشان، ما را در جهت فهم امکان برخورد کیفری با فاعلان این‌گونه عزاداری‌ها مساعدت می‌کند (ص۱۵۷). نگارنده معتقد است که در عصر حاضر بسان بسیاری از سنت‌ها و رسوم دیگر در جامعه، عزاداری نیز از انحراف مصون نمانده است و به بیان حقوقی دچار انحراف شده استو عزاداران از هنجار‌ها و قواعد اجتماعی حاکم بر عزاداری‌ها دوری جسته‌اند. به این ترتیب انحراف بودن یک رفتار یا یک عمل خاص، نه‌تنها نافی جرم بودن و جرم انگاری آن رفتار نمی‌شود، بلکه قانونگذار به دلیل اهمیت آن انحراف می‌تواند اقدام به جرم انگاری آن رفتار کرده و برای آن کیفر تعیین کند (ص۱۵۷-۱۵۸). به گفته نویسنده در صورتی که فهم گسترده و جامعی از اصل ضرر داشته باشیم و ناخوشایندی و آزار را نیز داخل آن بدانیم، می‌توان نسبت به جرم‌انگاری برخی از عزاداری‌های نامتعارف از جمله قمه‌زنی، تیغ‌زنی، راه رفتن بر روی آتش و غلتیدن بر روی شیشه خرده، اقدام کیفری انجام داد (ص۱۵۸).<br /> <br /> به اعتقاد مولف، با توجه به اصل اخلاق گرایی در قانون، برخی از ارزش‌های اخلاقی، دینی و ارزش‌های مربوط به کرامت انسانی برای جامعه حائز اهمیت است و جامعه عدول از آن ارزش‌ها را توسط افراد خود برنمی‌تابد؛ به همین دلیل قانونگذار می‌تواند، به منظور صیانت از این‌گونه ارزش‌ها دست به دامان کیفر شده و رفتارهای منتهی به نقض ارزش‌های مذکور و بر خلاف اخلاق متعارف جامعه را ممنوع اعلام کند (ص۱۵۸). به گفته نویسنده، در حال حاضر قانونگذار صراحتا، هیچ یک از این نوع عزاداری‌ها را جرم‌انگاری نکرده، ولی به دلیل حرمت این شیوه از عزاداری‌ها و با تفسیر جرم‌انگارانه، از اصل ۱۶۷ قانون اساسی که مطابق منابع اسلام است، می‌توان به برخورد کیفری با مرتکبین آنها پرداخت؛ با این استدلال که حرمت این‌گونه از عزاداری‌های نامتعارف با توجه به [[حکم حکومتی]] حاکم اسلامی، امری مسلم است و از طرفی هم برای هر عمل حرام در شرع تعزیر در نظر گرفته شده است (ص۱۵۹). نویسنده معتقد است از آنجا که طبق قانون، قاضی موظف است که حکم هر دعوا را بیابد و در راستای این تکلیف قانونی، اجمال، ابهام، سکوت و تعارض قوانین مدوّنه، برای قاضی عذر محسوب نشده، بلکه با استناد به منابع معتبر اسلامی و فتاوای فقها، باید حکم مسئله مربوطه داده شود و دعوا خاتمه یابد. بنابراین به نظر می‌رسد، در حال حاضر با در نظر گرفتن قوانین موجود، صرفا می‌توان به تعزیر مرتکبان عزاداری‌های نامتعارفی که حکم به حرمت آنها داده شده است، اقدام نمود و آنان را به مجازات تعزیری محکوم کرد (ص۱۵۹).<br /> <br /> <br /> <br /> [[رده:مقالات کتاب‌شناسی]]<br /> [[رده:کتاب‌های محمد محمدی]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%AF_%D8%B2%D9%88%D8%AC%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D8%B2_%D9%85%D9%86%D8%B8%D8%B1_%D9%81%D9%82%D9%87_%D9%88_%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82_%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9%D9%87_%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=68567 2026-07-09T11:40:09Z

<p>Mkhaghanif: /* منافات با حق کفویت */</p> <hr /> <div>{{نویسنده<br /> |نویسنده = مهدی محمدی<br /> |نویسنده۲ = <br /> |نویسنده۳ = <br /> |گردآوری = <br /> |ویراستار۱ = <br /> |ویراستار۲ = <br /> |ویراستار۳ = <br /> }}<br /> {{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | عنوان = تعدد زوجات از منظر فقه و حقوق موضوعه کشورهای اسلامی<br /> | تصویر = تعدد زوجات (کتاب).jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح_تصویر = <br /> | نام‌های دیگر = <br /> | عنوان اصلی = <br /> | نویسنده = رسول مظاهری کوهانستانی و عذرا هرتمنی<br /> | تاریخ نگارش = <br /> | موضوع = فقه خانواده<br /> | سبک = تحلیلی<br /> | زبان اصلی = فارسی<br /> | ویراستار = <br /> | به تصحیح = <br /> | به کوشش = <br /> | گرداوری = <br /> | تصویرگر = <br /> | طراح جلد = <br /> | تعداد جلد = ۱<br /> | تعداد صفحات = ۲۱۸<br /> | قطع = <br /> | مجموعه = <br /> | ترجمه به دیگر زبان‌ها = <br /> | ناشر = مجد<br /> | محل نشر = تهران<br /> | تاریخ نشر = ۱۳۹۶ش<br /> | نوبت چاپ = اول<br /> | شمارگان = <br /> | شابک = <br /> | نوع رسانه = <br /> | وبسایت ناشر = <br /> | نام کتاب = &lt;!-- نام کتاب به زبان فارسی --&gt;<br /> | مترجم = <br /> | مشخصات نشر = &lt;!-- مشخصات نشر در زبان فارسی --&gt;<br /> | نسخه الکترونیکی = <br /> | جلدهای دیگر = <br /> }}<br /> <br /> * '''چکیده'''<br /> <br /> '''تعدد زوجات از منظر فقه و حقوق موضوعه کشورهای اسلامی'''، کتابی در حوزه [[فقه خانواده]] است که ادله جواز و منع [[تعدد زوجات]] را از دیدگاه فقهی و حقوقی بررسی کرده است. نویسندگان کتاب، رسول مظاهری کوهانستانی و عذرا هرتمنی، با اشاره به دلایل مختلفی از جمله قرآن، روایات، سیره معصومان و اجماع فقیهان، بر مشروعیت تعدد زوجات تأکید کرده‌اند. آنان از اشکالاتی مانند تضاد تعدد زوجات با [[حقوق بشر]] و فرهنگ غربی، و مخالفت آن با عدالت و حق کفویت پاسخ داده‌‌اند و تعدد زوجات را به شرایط خاصی، مانند رعایت عدالت، محدود می‌دانند. <br /> <br /> به نظر نویسندگان، شرط عدم ازدواج مجدد در ضمن عقد ازدواج، اشکالی ندارد؛ چنان‌که به نظر همه فقیهان شرط حق وکالت زن برای طلاق گرفتن مورد اعتراض نیست و نافذ تلقی می‌شود. در این اثر قانونی ایران و دیگر کشورهای اسلامی در زمینه تعدد زوجات بررسی گردیده و تأثیر آن‌ها بر حقوق زنان مقایسه شده است.<br /> <br /> == معرفی اجمالی ==<br /> تعدد زوجات از منظر فقه و حقوق موضوعه کشورهای اسلامی، کتابی در حوزه [[فقه خانواده]]، با هدف پاسخ‌گویی به اشکال [[تعدد زوجات]] از منظر فقهی و حقوقی نوشته شده است (ص۱۵). این اثر را رسول مظاهری کوهانستانی، عضو هیأت علمی گروه حقوق دانشگاه اصفهان، و عذرا هرتمنی، مدرس حوزه‌های علمیه خواهران اصفهان نوشته‌اند و انتشارات مجد در سال ۱۳۹۶ش در ۲۱۸ صفحه منتشر کرده است.<br /> <br /> === ساختار و محتوای کتاب ===<br /> مباحث اصلی کتاب در سه بخش اصلی سامان یافته است. بخش نخست به تبیین کلیات و مفهوم‌شناسی اختصاص دارد (ص۱۷). در بخش دوم ادله مشروعیت و عدم‌مشروعیت تعدد زوجات بررسی شده است (ص۲۹) و در بخش سوم اشکالات و پاسخ‌های حقوقی تعدد زوجات تبیین می‌شود (ص۹۷). فهرست مطالب و مقدمه در ابتدای کتاب، و دو پیوست (قانون حمایت از خانواده و آیین‌نامه اجرایی قانون حمایت خانواده) و فهرست منابع در انتهای کتاب قرار دارد.<br /> <br /> ==ادله جواز چندهمسری==<br /> به گفته نویسندگان کتاب، تعدد زوجات سنتی دیرینه و جاری در بسیاری از تمدن‌ها بوده که در دین اسلام با شرایطی پذیرفته شده است. این قانون از سوی مسیحیان، به دلیل مساوی‌بودن تعداد زنان و مردان، و از سوی برخی مسلمانان، به دلیل زمینه‌سازی آن برای شهوت‌رانی مردان و در تضاد‌بودنش با قوانین اخلاقی مورد انتقاد قرار گرفته است. همچنین منتقدان این سنت را با تساوی حقوق زن و مرد و سلامت روانی خانواده در تضاد می‌دانند (ص۱۷-۱۸). مؤلفان، اسلام را دینی جهانی و واقع‌نگر معرفی می‌کنند که با توجه به واقعیت‌های فردی و اجتماعی، احکامی مانند تعدد زوجاتِ محدود و مشروط به عدالت را تشریع کرده است. فقیهان برای اثبات مشروعیت چندهمسری، به قرآن، روایات، اجماع و سیره معصومان(ع) تمسک کرده‌اند (ص۲۹).<br /> <br /> ===قرآن===<br /> به گفته نویسندگان، آیات متعددی از قرآن بر جواز تعدد زوجات دلالت دارد، که صریح‌ترین آنها [[آیه ۳ سوره نساء]] است. ایشان پس از بررسی شأن نزول و محتوای آیه چنین نتیجه گرفته‌اند که موضوع این آیه ازدواج با دختران یتیم است و آیه بر جواز تعدد زوجات دلالت دارد (ص۳۱-۳۷). برخی فقیهان با استناد به صیغه امر در آیه، چندهمسری را مستحب دانسته‌اند. اکثر فقیهان با استناد به این آیه، تعدد زوجات را جایز دانسته، معتقدند این عمل ممکن است، همانند افعال مباح دیگر، به عنوان ثانوی، واجب، مستحب، مکروه و یا حرام شود (ص۳۰-۳۸).<br /> <br /> ===روایات===<br /> به گزارش نویسندگان، روایات بسیاری، به صراحت یا به صورت ضمنی، بر جواز چندهمسری دلالت دارد. در بیشتر روایات احکام مربوط به چندهمسری و شرایط آن ذکر شده، که بر اصل جواز آن نیز دلالت دارد. از جمله این روایات می‌توان به روایات دال بر حرمت همسر پنجم و روایات بیان‌کنندۀ حکمت تعدد زوجات اشاره کرد. البته در این میان، احادیثی نیز وجود دارد که از تعدد زوجات، به خاطر وجود انگیزه‌های فاسد، نهی کرده است (ص۳۸-۴۲).<br /> <br /> === سیره معصومان(ع)===<br /> پیامبر اکرم(ص) با داشتن همسران متعدد، اولین کسی بود مشروعیت تعدد زوجات را عملاً به مسلمانان آموخت. همچنین ائمه(ع) و اصحاب آنان و نیز مسلمانان دیگر از گذشته تا کنون همسران متعددی داشتند که از مشروعیت چندهمسری در اسلام حکایت دارد (ص۴۳-۴۴).<br /> <br /> ===اجماع===<br /> فقیهان شیعه و سنی در جواز تعدد زوجات ادعای اجماع نموده‌اند. از آنجا که اجماع دلیل لبّی است، باید به قدر متیقن آن اکتفا کرد که آن، جواز چندهمسری به شرط رعایت عدالت میان همسران است. استدلال به ضرورت دین، هرچند به عنوان دلیل مستقل مطرح نشده، اما ذیل استدلال اجماعی فقها مورد توجه مؤلفان قرار دارد (ص۴۴-۴۵).<br /> <br /> ==ادله عدم جواز چندهمسری==<br /> به گفته مؤلفان کتاب، اصل تشریع تعدد زوجات در اسلام با اشکال فقهی مواجه نیست، ولی برخی نویسندگان معاصر، شبهاتی را مطرح کرده و ازدواج مجدد را یا باطل و یا جواز آن را مخصوص شرایط بسیار خاص و محدودی دانسته‌اند. شبهات مطرح شده درباره تعدد زوجات عمدتاً دو منشأ دارد: نخست، تأثیرپذیری از فرهنگ غربی و جریان نوگرایی که این حکم را نقض حقوق زنان و نوعی ظلم علیه آنان تفسیر می‌کند؛ دوم، برداشتی که این حکم را مخصوص شرایط معیشتی صدر اسلام و متناسب با مقتضیات آن دوران می‌داند (ص۴۶). در این اثر ده دلیل برای جایزنبودن تعدد زوجات بررسی شده که برخی از آنها چنین است:<br /> <br /> ===مخالفت تعدد زوجات با عدالت===<br /> گفته شده ازدواج مجدد مرد بدون رضایت همسر اول حرام و جرم است. بر اساس این دیدگاه به مقتضای عدالت، ازدواج مجدد باید در اختیار زن اول باشد. نویسندگان این دیدگاه را به [[یوسف صانعی]] نسبت داده‌اند (ص۴۶-۴۷). نگارندگان کتاب در پاسخ به این اشکال، ادله نقلی را نسبت به تأثیر رضایت زوجه اول مطلق دانسته، جواز ازدواج مجدد را به رضایت زوجه مشروط نمی‌دانند. علاوه بر اینکه در روایات، رضایت زوجه به عنوان شرط جواز ازدواج مجدد، معرفی نشده است (ص۴۷).<br /> <br /> برخی معتقدند، قرآن با رویکرد تدریجی، در سه مرحله به مقابله با چندهمسری پرداخته است؛ در مرحله نخست آن را به چهار همسر محدود کرده، سپس آن را منوط به رعایت عدالت می‌کند و در مرحله سوم با [[آیه ۱۲۹ سوره نساء]] رعایت عدالت را ناممکن می‌خواند؛ ازاین‌رو قانون نهایی قرآن عدم جواز تعدد زوجات است (ص۴۸). مؤلفان کتاب معتقدند، اگرچه بخش نخست آیه ۱۲۹ سوره نساء امکان تحقق عدالت را نفی می‌کند، اما ادامه آیه، مرحله نازل‌تری را در برخورد با همسران توصیه می‌کند که به معنای پذیرش چندهمسری است. بنابراین مقصود از آیه، رعایت عدالت همه‌جانبه، حتی تساوی در تمایلات قلبی نیست، بلکه مراد از آن رعایت حق قسم (حق همخوابگی) و حق نفقه است که امری ممکن به شمار می‌آید (ص۴۸-۴۹).<br /> <br /> === تبدل موضوع در مسئله تعدد زوجات ===<br /> [[سید محمد موسوی بجنوردی]] معتقد است، در مسئله تعدد زوجات که در آیات قرآن بیان گردیده، موضوع حکم تغییر یافته است. به نظر او، حکم جواز تعدد زوجات تنها نسبت به دختران یتیم و برای حفظ اموال آنان تشریع گردید بود. این در حالی است که حفظ اموال دختران یتیم در دوران معاصر به راحتی امکان‌پذیر است و بر ازدواج با آنان توقف ندارد. نویسندگان کتاب، استدلال موسوی بجنوردی را به مخالفت‌داشتن تعدد زوجات با عدالت اجتماعی پیوند زده‌ و توضیح کافی برای این پیوند بیان ننموده‌اند. ایشان در نقد سخن موسوی بجنوردی، به روایات تفسیری که ذیل آیات قرآن وارد شده، تمسک کرده و حکم تعدد زوجات را مخصوص دختران یتیم نمی‌دانند (ص۵۲-۵۴).<br /> <br /> ===بیشتر‌بودن فساد تعدد زوجه بر مصالح آن===<br /> به گزارش کتاب، [[محمد عبده]] و پیروانش معتقدند، دین برای مصلحت مردم نازل شده است و اگر حکمی، مفسده‌ای داشته باشد که پیشتر نداشته، تغییر و متناسب‌ساختن آن با وضعیت موجود واجب است. تعدد زوجات نیز با اینکه در صدر اسلام فوایدی داشت، اما امروزه مفاسد فراوانی دارد و بیشتر افراد، انگیزه‌ای جز شهوت‌رانی ندارند. همچنین از آنجا که تعدد زوجات، دشمنی میان فرزندان را به دنبال دارد، تربیت فرزندان در چنین شرایطی ممکن نخواهد بود و باید در جواز چندهمسری تجدید نظر صورت گیرد (ص۵۹). نویسندگان، دیدگاه عبده را مبتنی بر استحسان دانسته، معتقدند فساد ناشی از تعدد زوجات و دشمنی میان فرزندان، معلول مراعات‌نشدن شرط تعدد زوجات (عدالت) است، نه اصل حکم. علاوه بر اینکه با این استدلال حکم قرآن، لغو و بیهوده خواهد بود (ص۶۰).<br /> <br /> === منافات با حق کفویت ===<br /> به باور محمدعلی غفاری، از شاگردان [[شیخ هاشم قزوینی]] و [[سید محسن حکیم]]، زنان با داشتن چهار صفت (۱. رابطه نیکو در امور زناشویی، ۲. حفظ منافع اقتصادی شوهر، ۳. حفظ آبروی شوهر، و ۴. زادن و تربیت فرزند) صفتِ همسری را در خود کامل کرده، هم‌کفو زوج می‌شوند و ازدواج دوبارۀ شوهر ممنوع می‌شود؛ چنان‌که پیامبر(ص) با داشتن خدیجه(س)، و امام علی(ع) با داشتن حضرت زهرا(س) همسر دیگری اختیار نکردند. نویسندگان دیدگاه غفاری را ادعایی بدون دلیل دانسته، رفتار پیامبر(ص) و امام علی(ع) را به سبب ممنوعیت اخلاقی بر‌شمرده‌اند (ص۶۰-۶۲).<br /> <br /> ===توهین به منزلت زن===<br /> به گزارش کتاب، مسیحیان چندهمسری را مخالف منزلت اجتماعی زنان، و معادله چهار زن با یک مرد را ستمکارانه قلمداد کرده‌اند. مؤلفان در پاسخ به این اشکال بیان کرده‌اند که دین اسلام به رعایت حقوق زنان توجه بسیاری دارد، به‌گونه‌ای که با هیچیک‌ از مسلک‌های دینی و غیردینی قابل مقایسه نیست. در اسلام زن و مرد در خلقت، هیچ برتری نسبت به یکدیگر نداشته، از نظر شئون اجتماعی یکسانند، ولی در مواردی که طبیعت آنان اقتضا کند، با هم اختلاف دارند (ص۶۴-۶۶).<br /> <br /> == ممنوعیت ازدواج پنجم و چندشوهری، و نقد ادله جواز آنها ==<br /> همه فقهای مذاهب اسلامی، با استناد به آیات قرآن، روایات و ضرورت دین، ازدواج با همسر پنجم را جایز نمی‌دانند. مطابق برخی نقل‌ها، افرادی برای ازدواج محدودیتی قرار نداده، ازدواج با هر تعداد از زنان را جایز دانسته‌اند. آنها برای مدعای خود به [[آیه ۳ سوره نساء]] و سیره نبوی (داشتن نُه همسر) استدلال کرده‌اند (ص۷۱-۷۲). مؤلفان با استناد به کتاب‌های تفسیری، استدلال به این آیه را فاقد اعتبار دانسته و تأکید نموده‌اند که جواز ازدواج با بیشتر از چهار همسر، از احکام اختصاصی پیامبر(ص) بوده و به سایر امت توسعه نمی‌یابد (ص۷۷-۸۰). نویسندگان در ادامه به پدیده چندشوهری در برخی قبایل غیرمسلمان اشاره کرده و چالش‌های فرهنگی و ناسازگاری آن با فطرت انسانی را توضیح می‌دهند (ص۸۴-۹۶).<br /> <br /> == بررسی حقوقی جواز تعدد زوجات ==<br /> گروهی حکم اسلامی جواز تعدد زوجات را در تضاد با اعلامیه حقوق بشری و تساوی حقوق زن و مرد دانسته‌اند. نویسندگان این دیدگاه را برخاسته از فرهنگ جدید غرب و بدون درنظرگرفتن حقیقت انسان و هدف از آفریش او می‌دانند. نویسندگان در ادامه عوامل مختلفی (مانند عوامل فردی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی) را که در طول تاریخ بشر برای تعدد زوجات جریان داشته، بررسی کرده‌اند. ایشان در ادامه عوامل حقوقی تأثیرگذار در جواز چندهمسری را توضیح می‌دهند، عواملی مانند ازکارافتادگی جنسی یا جسمی زن، نیاز جامعه به رشد جمعیت، رهایی از بیوه‌ماندن زنان و برهم‌خوردن تعادل زنان و مردان (ص۹۷-۱۲۰). در ادامه کتاب، قانون‌های مصوّب ایران در حمایت از خانواده در زمینه چندهمسری از سال ۱۳۰۷ش تا ۱۳۹۱ش بررسی شده، اشکال‌ها و نقاط مثبت آنها توضیح داده شده است (ص۱۲۱-۱۳۵).<br /> <br /> == جایز‌بودن شرط منع ازدواج مجدد در عقد نکاح ==<br /> بر اساس نظریه مشهور فقیهان، شرط عدم ازدواج مجدد در عقد نکاح باطل است؛ زیرا چنین شرطی با کتاب و سنت مخالفت دارد. گروهی از حقوقدانان نیز با استناد به برخی مواد قانون مدنی، چنین شرطی را باطل دانسته‌اند. نویسندگان با رد این دیدگاه معتقدند، تعهد بر ترک فعل مباح، امری ثانوی و ناشی از عقد است که به حکم اولیۀ اباحه لطمه‌ای نمی‌زند. برخی از حقوقدانان نیز چنین شرطی را صحیح دانسته، مواد قانونی یادشده را در همین راستا تفسیر می‌کنند (ص۱۴۰-۱۴۹). گرچه برخی فقیهان و حقوقدانان با شرط عدم ازدواج مجدد در ضمن عقد ازدواج، مخالفت کرده‌اند، اما همه فقیهان، شرط حق وکالت طلاق برای زن را معتبر می‌دانند (ص۱۷۰). به گفته مؤلفان کتاب، ازدواج مجدد در تمامی فرق مسلمانان مورد پذیرش واقع شده و کشورهای اسلامی قوانینی برای آن در نظر گرفته‌اند که همه آنها در جهت محدود‌کردن ازدواج مجدد و رعایت شرط عدالت مشترک هستند. نویسندگان در ادامه با بررسی قوانین کشورهای مختلف، قانون ایران را پیشرفته‌تر و نسبت به زنان مساعد‌تر نشان داده‌اند (ص۱۵۱-۱۷۰).<br /> [[رده:مقالات کتاب‌شناسی]]<br /> [[رده:کتاب‌ها درباره تعدد زوجات]]<br /> [[رده:کتاب‌های رسول مظاهری کوهانستانی]]<br /> [[رده:کتاب‌های عذرا هرتمنی]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%81%D9%82%D9%87_%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87&diff=68566 2026-07-09T11:39:09Z

<p>Mkhaghanif: </p> <hr /> <div>{{جستارهای هم‌بسته|فقه زنان}}<br /> {{نویسنده<br /> |نویسنده = مهدی شجریان<br /> |نویسنده۲ = <br /> |نویسنده۳ = <br /> |گردآوری = <br /> |ویراستار۱ = <br /> |ویراستار۲ = <br /> |ویراستار۳ = <br /> }}<br /> <br /> * '''چکیده'''<br /> <br /> '''فقه خانواده''' شاخه‌ای از فقه‌های مضاف است که به استنباط احکام شرعی مربوط به تشکیل، استمرار و انحلال خانواده می‌پردازد. از دلایل برجستگی این حوزه در مطالعات [[فقه معاصر]] می‌توان به این موارد اشاره کرد: اهمیت خانواده و چالش‌های آن در دنیای معاصر، چالش‌های دنیای مدرن، تجربه حکمرانی فقهی، خلأهای قانونی و پیدایش مسائل نوظهور. همچنین خلأهای قوانین مدنی و گسست میان آموزه‌های فقه سنتی و هنجارهای فرهنگی جدید، نیازمند پاسخ‌های اجتهادی نوین است. <br /> <br /> در دوره معاصر، دیدگاه‌های نوپدید با بهره‌گیری از ظرفیت‌های فقه، به بازنگری در مسائل این حوزه پرداخته‌اند، مانند حقوق و تکالیف زوجین با محوریت [[معاشرت به معروف]]، محدودسازی [[چند همسری|تعدد زوجات]] و [[ازدواج موقت|نکاح موقت]]، توسعه موجبات طلاق، بازنگری در فسخ نکاح، بازاندیشی در [[حضانت]]، مسائل مربوط به [[تلقیح مصنوعی|فناوری‌های نوین تولیدمثل]]، اعتبار اشکال جدید عقد نکاح (مانند [[عقد آریایی]]، [[ازدواج سپید]]) و مسئولیت‌پذیری در شرایط اختیار بالاضطرار.<br /> <br /> فقه خانواده با نگاهی کل‌نگر به نهاد خانواده، و [[فقه زنان]] با نگاهی خردنگر به حقوق فردی و اجتماعی زن، مکمل یکدیگرند و به‌صورت متوازن، عدالت در خانواده و حقوق زنان را دنبال می‌کنند. [[یوسف صانعی]]، [[مهدی مهریزی]]، [[سید ضیاء مرتضوی]] و [[فرج‌الله هدایت‌نیا]] از شخصیت‌های فعال در حوزه فقه زنان، و [[فقه نظام جامع خانواده (کتاب)|فقه نظام جامع خانواده]]، [[بررسی تطبیقی حقوق خانواده (کتاب)|بررسی تطبیقی حقوق خانواده]]، و [[فقه و حقوق تأسیس خانواده (کتاب)|فقه و حقوق تأسیس خانواده]] از آثار نوشته‌شده در این حوزه به‌شمار می‌آیند.<br /> <br /> == اهمیت فقه خانواده در دنیای معاصر ==<br /> فقه خانواده شاخه‌ای از فقه‌های مضاف به‌شمار می‌آید که در آن احکام شرعی ناظر بر نهاد خانواده در سه مرحله تشکیل، استمرار و انحلال آن استنباط و تبیین می‌شود. اهمیت این رشته در [[فقه معاصر|مطالعات فقه معاصر]]، دلایل مختلفی دارد. نخست، اهمیت خانواده در اسلام و چالش‌های پیش‌روی آن در دنیای مدرن، ضرورت بازنگری در مسائل مرتبط با فقه خانواده را افزایش داده است.&lt;ref&gt;حق‌خواه و محمدحسنی، «پیشرفت فرهنگی و جایگاه حیات طیبه در فقه خانواده»، ص۷۰.&lt;/ref&gt; دوم، تجربه عملی حکمرانی فقهی پس از انقلاب اسلامی است که با الزام به تدوین قوانین بر اساس موازین شرعی، فقه را به‌طور مستقیم در مدیریت جامعه درگیر کرده و حضور آن را در این عرصه پررنگ‌تر ساخته است.&lt;ref&gt;هدایت نیا، «طراحی ساختار جامع فقه خانواده»، ص۶۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> علاوه بر این، وجود برخی خلأها در قوانین مدنی، موجب اهمیت این شاخه از فقه شده است، تا با مراجعه دوباره به منابع فقهی، خلأها برطرف شوند.&lt;ref&gt;سید ناصرالدینی، یاقوتی، و فهرستی، «امکان‌سنجی توافق میان زوجین در آثار و احکام انحلال نکاح در خصوص حقوق مالی از منظر نظام فقه خانواده و حقوق ایران»، ص۹۰.&lt;/ref&gt; همچنین، گسست میان برخی آموزه‌های فقه سنتی و هنجارهای فرهنگی جدید جامعه، به پیدایش مسائل نوظهوری منجر شده که نیازمند پاسخ‌های اجتهادی روزآمد است.&lt;ref&gt;محمدزاده و اجتهادی، «جایگاه عقد آریایی در نظام فقه خانواده اسلامی»، ص۱۶۳-۱۶۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == چیستی ==<br /> به مجموعه‌ای از احکام و دستورات شارع مقدس در حوزه مباحث مرتبط با خانواده (ازجمله نکاح، طلاق و ارث)، فقه خانواده گفته می‌شود.&lt;ref&gt;حق‌خواه و محمدحسنی، «پیشرفت فرهنگی و جایگاه حیات طیبه در فقه خانواده»، ص۶۱.&lt;/ref&gt; این فقه به استنباط احکام مربوط به تشکیل خانواده (نظیر شرایط عقد)، روابط، حقوق و تکالیف متقابل اعضای آن (همسران، والدین و فرزندان) و انحلال خانواده (احکام طلاق) می‌پردازد.&lt;ref&gt;اسحاقی، حاجی‌علی، و نفر، «کاربرد انصاف در فقه خانواده»، ص۱۲۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === تفاوت فقه خانواده و فقه زنان ===<br /> فقه خانواده و [[فقه زنان]]، هر دو از شاخه‌های فقه‌های مضاف هستند. فقه خانواده با نگاهی کل‌نگر، نهاد خانواده را موضوع قرار می‌دهد و تمام اعضا و مراحل حیات خانواده را پوشش می‌دهد. در مقابل، فقه زنان نگاهی خردنگر به زن (به‌عنوان فردی مستقل) دارد و هدف آن کشف و تبیین حقوق فردی و اجتماعی زن و نقد احکام تبعیض‌آمیز است. آثار نوشته‌شده در این حوزه پس از انقلاب اسلامی ایران رویکردی انتقادی و بازاندیشانه یافته‌اند.&lt;ref&gt;مهریزی، «چیرگی سنت بر فضای مطالعات دینی زنان»، ص۸۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> فقه زنان و فقه خانواده دو حوزه مکمل یکدیگرند؛ فقه خانواده به‌دنبال عدالت در خانواده و فقه زنان در پی عدالت برای زن در خانواده و جامعه است. [[فقه پویا]] به‌صورت متوازن هر دو هدف را دنبال می‌کند. از دید برخی، مسائل زنان به عنوان فرد، اهمیت دارد و افراط در خانواده‌گرایی که به کم‌توجهی به زنان منجر می‌شود، از آسیب‌های تحقق عدالت در حق زنان و مردان است.&lt;ref&gt;علاسوند، عدالت، زن، جنسیت، ص۲۰۶، و ص۲۲۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == دیدگاه‌های نوپدید معاصر ==<br /> فقه خانواده در دوره معاصر در پاسخ به چالش‌های جدید اجتماعی و فرهنگی، شاهد شکل‌گیری دیدگاه‌های نوینی در مسائل مختلف بوده است. این دیدگاه‌ها که عمدتاً با بهره‌گیری از ظرفیت‌های درونی فقه به دست آمده‌اند، می‌کوشند تا میان اصول شریعت و نیازهای زمانه پیوند برقرار کنند.<br /> <br /> === بازنگری در حقوق و تکالیف زوجین با استناد به قاعده معاشرت به معروف ===<br /> یکی از محورهای اصلی تحول در فقه خانواده، بازنگری در حقوق و تکالیف زوجین با تکیه بر [[قاعده معاشرت به معروف]] است. بر این اساس، بسیاری از حقوقی که به‌طور سنتی برای شوهر مطلق پنداشته می‌شود، به رفتار متعارف و عقلایی مقیّد شده‌اند. برای مثال، [[ریاست مرد بر خانواده]] (قوّامیت) به‌معنای مدیریت و تأمین مصالح است، نه خودکامگی؛ ازاین‌رو هر دستور مرد که برخلاف عرف و مصلحت خانواده باشد، لازم‌الاطاعه نیست.&lt;ref&gt;روحانی مشهدی، معاشرت به معروف در روابط زوجین با تاکید بر فقه امامیه و حقوق ایران، ص۱۱۰-۱۱۱.&lt;/ref&gt; همچنین حق شوهر در ممانعت از [[خروج زن از منزل]] مطلق نبوده و او نمی‌تواند به دلایل غیرمنطقی از نیازهای عرفی همسرش (مانند دیدار والدین، یا تحصیل) منع کند، زیرا این عمل مصداق ترک معاشرت به معروف است.&lt;ref&gt;نوذری فردوسیته، «تحلیل فقهی حقوقی استیذان زن از شوهر در خروج از منزل با تاکید بر قاعدۀ معروف»، ص۱۴۰۲، و ص ۱۴۱۳-۱۴۱۴.&lt;/ref&gt; چنان‌که مرد -به‌ویژه در صورت وجود توافق قبلی- نباید مانع [[اشتغال زنان|اشتغال زن]] شود، زیرا مخالفت او خلاف انصاف است.&lt;ref&gt;اسحاقی و دیگران، «کاربرد انصاف در فقه خانواده»، ص۱۳۲.&lt;/ref&gt; این رویکرد در روابط جنسی نیز جریان پیدا کرده و روابط جنسی را به چارچوب معروف و پرهیز از هرگونه اجبار و خشونت محدود کرده است.&lt;ref&gt;نوبهار، حسینی «حدود روابط جنسی زن و شوهر در چارچوب قاعده معاشرت به معروف»، ص۸۶-۸۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === محدودسازی تعدد زوجات و نکاح موقّت ===<br /> {{اصلی|تعدد زوجات}}<br /> در حوزه [[تعدد زوجات]] و [[نکاح موقت]]، دیدگاه‌های نوپدیدی با هدف حفاظت از کیان خانواده ارائه شده است. به اعتقاد [[یوسف صانعی]]، جواز تعدد زوجات مشروط به آن است که ازدواج مجدد باعث صدمه به زن اول نشود و عرفاً منکر و ناپسند نباشد. او با استناد به [[آیه ۱۹ سوره نساء|آیه وَ عَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ]]، استدلال می‌کند که ازدواج مجدد بدون رضایت قلبی و اختیاری همسر اول، مصداق سوء معاشرت بوده و نه تنها تکلیفاً حرام، که وضعاً نیز باطل است.&lt;ref&gt;صانعی، «گفت‌وگو با آيت‌الله صانعی درخصوص لايحه حمايت از خانواده».&lt;/ref&gt; او عقد موقت را فقط در شرایط اضطراری و استثنایی مجاز می‌داند و معتقد است ترویج آن به‌عنوان راه‌حلی عمومی، به خانواده آسیب می‌زند و باعث بی‌بندوباری می‌شود. به نظر او، راه‌حل اصلی، آسان‌کردن ازدواج دائم است.&lt;ref&gt;صانعی، «ازدواج موقت و شرايط و حدود آن».&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیدگاه دیگر درباره تعدد زوجات، اباحه مقیّد است که اصل جواز را به عدالت در همه جوانب مشروط می‌داند. به نظر [[محمد صادقی تهرانی]] در مسئله جواز تعدد زوجات، حتی داشتن یک همسر نیز به عدالت‌داشتن مقیّد است. او با استناد به [[آیه ۳ سوره نساء]]، شرط عدالت را مطلق و فراگیر می‌داند و معتقد است، این شرط، عدالت در جامعه، عدالت بین زنان و حتی عدالت نسبت به یک همسر را شامل می‌شود. بنابراین اگر در هر یک از این مراحل بیم وجود داشته باشد، فرد تنها مجاز است با تعداد کمتری از زنان ازدواج کند.&lt;ref&gt;صادقی، تهرانی، الفرقان فی تفسیر القرآن، ج۶، ص۱۷۱-۱۷۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نظریه اباحیه مقید در میان اهل‌سنت نیز طرفدارانی دارد. به نظر [[محمد رشید رضا]]، اگرچه در گذشته تعدد زوجات فوایدی به همراه داشته، در عصر حاضر مفاسد فردی و اجتماعی زیادی (مانند دشمنی میان فرزندان و همسران) به همراه دارد. او با تأکید بر اینکه شریعت بر پایه مصالح بنا شده، نتیجه می‌گیرد در مواردی که بیم عدم برقراری عدالت وجود دارد، تعدد زوجات حرام است؛ زیرا دفع مفاسد بر جلب مصالح مقدم است.&lt;ref&gt;رشید رضا، تفسیر المنار، ج۴، ص۳۴۹-۳۵۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === توسعه در موجبات طلاق ===<br /> عدم رعایت [[قاعده معاشرت به معروف|معاشرت به معروف]] از سوی شوهر، حتی در مواردی که به حد عسر و حرج نرسد، می‌تواند به‌عنوان دلیل مشروع برای درخواست [[طلاق]] از سوی زن تلقی شود و امکان اجبار شوهر به طلاق را از سوی قاضی فراهم آورد. این رویکرد با استناد به قاعده «امساک به معروف یا تسریح باحسان» بیان می‌کند که شوهر مکلف است یا همسر خود را به شایستگی نگه دارد یا به نیکی او را رها سازد؛ بنابراین با فقدان معاشرت به معروف، گزینه‌ دیگری وجود ندارد و به این ترتیب چالش قضاییِ اثبات [[عسروحرج]] نیز حل می‌شود.&lt;ref&gt;خداکرمی، «بررسی تطبیقی قاعده معاشرت به معروف در فقه اسلام و حقوق موضوعه ایران»، ص۱۱۸-۱۱۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === بازنگری در موجبات فسخ نکاح ===<br /> برخلاف دیدگاه سنتی که موارد فسخ نکاح را حصری و محدود به عیوب منصوص می‌داند، رویکردی نوین معتقد است که ملاک اصلی، «ایراد ضرر و ایجاد حرج شدید» برای طرف مقابل است. بر این اساس، بیماری‌های جدید و صعب‌العلاج مانند ایدز نیز می‌توانند از [[فسخ نکاح با عیوب و بیماری‌های جدید|موجبات جدید فسخ نکاح]] به شمار آیند. این دیدگاه با استناد به قواعدی چون [[قاعده لاضرر|لاضرر]] و [[قاعده لاحرج|لاحرج]] تقویت می‌شود. از سوی دیگر، در صورت درمان‌پذیری عیوب منصوص، حق فسخ از بین می‌رود.&lt;ref&gt;حسینی، «نگاهی دوباره به موجبات فسخ نکاح و بررسی دیدگاه انحصار موارد آن از منظر نظام فقه خانواده»، ص۳۲۵-۳۲۶؛ هدایت‌نیا، «ظرفیت‌های فقه امامیه و به‌روزرسانی فقه خانواده»، ص۳۷-۴۶.&lt;/ref&gt; به نظر [[محمدهادی معرفت]]، هر عیبی که مانع امکان معاشرت و استمتاع در یکی از زوجین باشد، موجب جواز فسخ نکاح است و این امر به مردان اختصاص ندارد؛ زیرا ملاک قاعده لاضرر است که در زن و مرد جریان دارد.&lt;ref&gt;معرفت، «عیوب موجبه فسخ نکاح»، ص۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === بازاندیشی در حضانت با محوریت مصلحت طفل ===<br /> دیدگاه نوپدید فقهی با حاکم‌دانستن [[اصل مصلحت طفل]]، [[حضانت]] را بیش از آنکه یک حق قابل معامله بداند، یک تکلیف غیرقطعی می‌داند. بر این اساس، هر توافقی میان والدین (مانند واگذاری حضانت در قبال بخشش [[مهریه]]) تنها تا زمانی معتبر است که مصلحت کودک را تأمین کند و در صورت تعارض، چنین توافقی قابلیت اجرایی ندارد.&lt;ref&gt;سلیمان کلوانق، «واکاوی وضعیت حقوقی واگذاری حضانت در مقابل بذل مهر یا طلاق»، ص۱۵۳-۱۵۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === کاربست فناوری‌های نوین در مسائل نوپدید خانواده ===<br /> برخی با تمسک به [[قاعده فراش]]، به مسائل جدیدی چون [[تلقیح مصنوعی]] پاسخ داده‌اند. برای مثال، حتی در صورت تلقیح با اسپرم بیگانه که عملی حرام است، اگر زن شوهردار باشد و احتمال بارداری از شوهر وجود داشته باشد، فرزند به شوهر ملحق می‌شود.&lt;ref&gt;نقیبی، «قواعد اختصاصی فقه خانواده و کاربرد آن در قانون مدنی»، ص۱۴-۱۵.&lt;/ref&gt; همچنین در مورد [[سقط جنین|سقط درمانی]]، مراجع تقلید معاصر با استناد به قاعده لاضرر، سقط جنینی که سلامت مادر را به خطر می‌اندازد (قبل از ولوج روح) جایز دانسته‌اند.&lt;ref&gt;هدایت‌نیا، «ظرفیت‌های فقه امامیه و به‌روزرسانی فقه خانواده»، ص۳۳-۳۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === اعتبار شکل‌های جدید عقد نکاح ===<br /> پدیده‌های نوظهوری مانند [[ازدواج سپید]] و [[عقد آریایی]] نمونه‌ای از تأملات فقه درباره هنجارهای فرهنگی جدید دانسته شده است. مثلا یک دیدگاه آن است که اگر این عقد آریایی واجد ارکان اساسی نکاح (مانند ایجاب و قبول و دلالت عقد بر دوام) باشد، با استناد به عمومات صحت عقود (مانند اوفوا بالعقود) و نقد دیدگاه توقیفی‌بودن الفاظ نکاح، صحیح و معتبر است.&lt;ref&gt;محمدزاده و اجتهادی، «جایگاه عقد آریایی در نظام فقه خانواده اسلامی»، ص۱۶۲-۱۸۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === مسئولیت‌پذیری در شرایط اختیار بالاضطرار ===<br /> با بهره‌گیری از قاعده عقلیِ «[[قاعده الامتناع بالاختیار لاینافی الاختیار|الامتناع بالاختیار لاینافی الاختیار]]»، دیدگاه‌های جدیدی برای مواجهه با آسیب‌های اجتماعی مطرح شده است. برای مثال، ناهوشیاری ناشی از مصرف اختیاری مواد مخدر، موجب سقوط مسئولیت فرد در قبال تکالیف خانوادگی نمی‌شود. همچنین در موضوع [[کودک‌آزاری]]، در صورت کوتاهی والدین در پیشگیری یا فراهم‌نشدن شرایط لازم، مسئولیت آنان در چارچوب این قاعده مورد بررسی قرار گرفته شده است.&lt;ref&gt;حق خواه، «کاربرد قاعده ی «امتناع ناشی از سوء اختیار» در حوزه ی فقه خانواده»، ص۷۰ و ۷۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === باز‌اندیشی در مباح‌بودن کودک‌همسری ===<br /> هرچند در نگاه رایج فقهی، [[کودک همسری|ازدواج با صغیره]] (دختر نابالغ) مباح است؛&lt;ref&gt;علامه حلی، منتهی المطلب، ج۲، ص۲۶۹؛ قطب راوندی، فقه القرآن، ج۲، ص۱۵۱-۱۵۲.&lt;/ref&gt; اما در دیدگاه‌های معاصر این اباحه مورد تأمل قرار گرفته است. [[مرتضی مطهری]] یکی از شرایط ازدواج را «رُشد» می‌داند و معتقد است رشد، یک کمال روحی و به‌معنای درک هدف و ارزش ازدواج و برخورداری از قدرت تشخیص و اراده مستقل و شایستگی اداره سرمایه‌های مادی و معنوی زندگی است.&lt;ref&gt;مطهری، امدادهای غیبی در زندگی بشر، ص۱۰۲-۱۰۴.&lt;/ref&gt; [[ناصر مکارم شیرازی]] نیز معتقد است، ازدواج در صورتى جايز است كه دختر رشد جسمانى كافى براى ازدواج داشته باشد؛ ازاین‌رو، اگر كارشناسان به‌طور خاص يا به‌طور عام تأييد كنند كه دختری، يا عموم دختران منطقه‌ای، در سنی مشخص، رشد جسمانى كافى براى ازدواج را ندارند، ازدواج در‌ آن سنّ حرام است.&lt;ref&gt;مکارم شیرازی، احکام بانوان، ص۲۰۵-۲۰۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == شخصیت‌ها و آثار ==<br /> برخی از شخصیت‌هایی که در حوزه فقه خانواده دیدگاه‌ها و آثار تأثیرگذاری دارند، عبارت‌اند از:<br /> <br /> * [[یوسف صانعی]] از مراجع تقلید، در شمار فقیهانی محسوب می‌شود که به مسائل فقه خانواده اهتمام داشته و دیدگاه‌های نوینی در این خصوص ارائه داده است؛ دیدگاه‌هایی مانند حرمت و بطلان ازدواج مجدد در فرض عدم رضایت زوجه، جواز [[خروج زن از خانه|خروج زن از خانه بدون نیاز به اجازه همسر]]، [[قیومیت مادر|قیومیّت قهری مادر]] پس از پدر نسبت به فرزند، و [[محرمیت فرزندخوانده|محرمیّت فرزندخوانده]].<br /> * [[مهدی مهریزی]] تحقیقات فقهی زیادی در حوزه زنان و خانواده به رشته تحریر درآورده است. از مهمترین آنها می‌توان به [[شخصیت و حقوق زن در اسلام (کتاب)|کتاب شخصیت و حقوق زن در اسلام]] اشاره کرد که به مسائل متعددی از نظام خانواده، مانند ریاست خانواده، خروج از منزل، [[تنبیه بدنى زوجه]]، تمکین جنسى، [[کودک همسری|نکاح صغیره]] و [[چند همسری|تعدد زوجات]] پرداخته و در مواردی دیدگاه‌های نوینی ارائه کرده است. از دیگر آثار او می‌توان به [[قرآن و مسئله زن (کتاب)|قرآن و مسئله زن]] و نیز [[نواندیشی دینی و مسئله زن (کتاب)|نواندیشی دینی و مسئله زن]] اشاره کرد.<br /> * [[سیدضیاء مرتضوی]] در آثار مختلفی به بررسی فقهی مسائل زنان و خانواده پرداخته است. وی در [[پژوهش‌های فقهی در مسائل زنان و خانواده (کتاب)|کتاب پژوهش‌های فقهی در مسائل زنان و خانواده]] ضمن بررسی برخی احکام فقهی خانواده، با طرح مفاهیمی نظیر [[کرامت انسانی]]، عدالت و توازن میان حقوق و تکالیف، تلاش کرده راهکارهایی برای مواجهه با تحولات اجتماعی ارائه دهد.<br /> * [[فرج‌الله هدایت‌نیا]] مقالات متعددی در حوزه فقه خانواده نگاشته است. وی در اثر سه جلدیِ [[فلسفه حقوق خانواده (کتاب)|فلسفه حقوق خانواده]] زوایای مختلفی از این موضوع را کاویده است، مسائلی مانند شروط ضمن عقد، کودک همسری، [[نفقه]] و [[طلاق]]. او ساختار سنتی فقه خانواده را ناکارآمد می‌داند، زیرا ابواب آن پراکنده است و به مناسبات خانواده با دولت توجه نشده است.&lt;ref&gt;هدایت‌نیا، «طراحی ساختار جامع فقه خانواده»، ص۵۵-۶۱.&lt;/ref&gt; او ریشه این ضعف را در فردمحوری فقه سنتی و فاصله تاریخی فقها از عرصه حکمرانی تحلیل می‌کند.&lt;ref&gt;هدایت‌نیا، «طراحی ساختار جامع فقه خانواده»، ص۶۱-۶۴.&lt;/ref&gt;<br /> * [[ناصر قربان‌نیا]] آثار متعددی در حوزه مسائل زنان و خانواده دارد. او به موضوعاتی نظیر اصل مودت و رحمت میان همسران از منظر قرآن، قاعده معاشرت به معروف میان همسران، [[مناصب سیاسی زنان|حق تصدی مناصب عمومی از سوی زنان]]، و بازاندیشی در تصویر [[ریاست مرد بر خانواده]] پرداخته است.<br /> <br /> === آثار ===<br /> برخی از منابع مطالعاتی فقه خانواده که به زبان فارسی منتشر شده به شرح زیر است:<br /> <br /> * [[فقه نظام جامع خانواده (کتاب)|فقه نظام جامع خانواده]]: تقریرات درس خارج فقه [[سید منذر حکیم]]، نوشته محمدرضا میرزایی‌راوندی، محمدامین محمدیزاده و علی زمزم؛<br /> * [[بررسی تطبیقی حقوق خانواده (کتاب)|بررسی تطبیقی حقوق خانواده]]، نوشته [[ابوالقاسم گرجی]] و همکاران؛<br /> * [[فقه و حقوق تأسیس خانواده (کتاب)|فقه و حقوق تأسیس خانواده]]، نوشته جواد حبیبی‌تبار؛<br /> * [[فقه و حقوق اداره خانواده (کتاب)|فقه و حقوق اداره خانواده]]، نوشته جواد حبیبی‌تبار و سید موسی موسوی؛<br /> * [[فقه خانواده (کتاب)|فقه خانواده]]، نوشته علی‌اصغر الهامی‌نیا؛<br /> * [[نگاهی نو به حقوق خانواده در اسلام: خواستگاری، دوران نامزدی، نکاح و طلاق (کتاب)|نگاهی نو به حقوق خانواده در اسلام: خواستگاری، دوران نامزدی، نکاح و طلاق]]، نوشته سید مختار موسوی؛<br /> * [[فقه خانواده، طلاق (کتاب)|فقه خانواده، طلاق]] و نیز [[فقه خانواده، نکاح (کتاب)|فقه خانواده، نکاح]]، نوشته زهرا فهرستی.<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> * اسحاقی، محمد، و فریبا حاجی‌علی و زینب نفر، [https://ensani.ir/file/download/article/1621766478-9626-88-6.pdf «کاربرد انصاف در فقه خانواده»]، در مجله مطالعات راهبردی زنان، شماره ۸۸، تابستان ۱۳۹۹.‬‬‬‬‬‬<br /> * حسینی، سید امراله، [https://ensani.ir/file/download/article/1671433146-10278-20-8.pdf «نگاهی دوباره به موجبات فسخ نکاح و بررسی دیدگاه انحصار موارد آن از منظر نظام فقه خانواده»]، در پژوهش‌نامه فقه اجتماعی، شماره ۲۰، بهار و تابستان‬‬ ۱۴۰۱.‬‬‬‬‬‬<br /> * حق‌خواه، منیر، [https://ensani.ir/file/download/article/20160926143503-9626-58.pdf «کاربرد قاعده امتناع ناشی از سوء اختیار در حوزه فقه خانواده»]، در مجله مطالعات راهبردی زنان، شماره ۶۶،‬‬ زمستان ۱۳۹۳.‬‬‬‬‬‬<br /> * حق‌خواه، منیر، و صدیقه محمدحسنی، [https://ensani.ir/file/download/article/20160914150101-9551-102.pdf «پیشرفت فرهنگی و جایگاه حیات طیبه در فقه خانواده»]، در دوفصلنامه فقه و حقوق خانواده، شمار ۶۴، بهار و تابستان ۱۳۹۵.‬‬‬‬‬‬<br /> * خداکرمی، سمیه، بررسی تطبیقی قاعده معاشرت به معروف در فقه اسلام و حقوق موضوعه ایران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد در رشته فقه و حقوق خصوصی، تهران، دانشگاه شاهد، ۱۳۹۸ش.<br /> * رشيد رضا، محمد، تفسير القرآن الحكيم الشهير بتفسير المنار، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۱۴ق.<br /> * روحانی مشهدی، محمد‌حسن، معاشرت به معروف در روابط زوجین با تاکید بر فقه امامیه و حقوق ایران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد در رشته فقه و مبانی حقوق اسلامی، تهران، دانشگاه علامه طباطبایی، ۱۴۰۰ش.<br /> * سلیمان کلوانق، امین، [https://ensani.ir/file/download/article/1741685134-67d0018edea00-10000-1403-6.pdf «واکاوی وضعیت حقوقی واگذاری حضانت در مقابل بذل مهر یا طلاق (رفع چالش قضایی با تأکید بر آموزه‌های فقه خانواده)»]، در فصلنامه مطالعات زن و خانواده، شماره ۳۲، بهار ۱۴۰۳.<br /> * سید ناصرالدینی، سیده طاهره، و ابراهیم یاقوتی و زهرا فهرستی، [https://ensani.ir/file/download/article/1671433173-10278-21-5.pdf «امکان‌سنجی توافق میان زوجین در آثار و احکام انحلال نکاح در خصوص حقوق مالی از منظر نظام فقه خانواده و حقوق ایران»]، در پژوهش‌نامه فقه اجتماعی، شماره ۲۱، پاییز و زمستان ۱۴۰۱.‬‬‬‬‬‬<br /> * صادقى تهرانى، محمد، الفرقان فى تفسير القرآن بالقرآن و السنه، قم، فرهنگ اسلامى، ۱۴۰۶ق.<br /> * صانعی، یوسف، [https://saanei.xyz/?view=01,02,48,378,0 «گفت‌وگو با آيت‌الله صانعی درخصوص لايحه حمايت از خانواده»]، در پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حضرت آیت‌الله العظمی صانعی(ره)، تاریخ بازدید: ۷ دی ۱۴۰۴ش.<br /> * صانعی، یوسف، [https://saanei.xyz/?view=01,05,13,309,0 «ازدواج موقت و شرايط و حدود آن»]، در پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حضرت آیت‌الله العظمی صانعی(ره)، تاریخ بازدید: ۷ دی ۱۴۰۴ش.<br /> * علاسوند، فریبا، عدالت زن جنسیت، قم، پژوهشکده زن و خانواده،‬‬ ۱۴۰۳ش.‬‬‬‬‬‬<br /> * محمدزاده، زینب و مهدی اجتهادی، [https://ensani.ir/file/download/article/6644b245e1615-10394-1402-1-8.pdf «جایگاه عقد آریایی در نظام فقه خانواده اسلامی»]، در دوفصلنامه مطالعات تطبیقی فقه و اصول مذاهب، شماره ۱۰، ۱۴۰۲ش.‬<br /> * معرفت، محمدهادی، [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/73985 «عیوب موجبه فسخ نکاح»]، ماهنامه دادرسی، شماره ۳، مرداد ۱۳۷۶.<br /> * نقیبی، سید ابوالقاسم، [https://ensani.ir/file/download/article/20131124150031-9551-37.pdf «قواعد اختصاصی فقه خانواده و کاربرد آن در قانون مدنی»]، در مجله فقه و حقوق خانواده، شماره ۵۵، پاییز و زمستان ۱۳۹۰. <br /> * نوبهار، رحیم، و سیده ام‌البنین حسینی، [https://ensani.ir/file/download/article/1546080189-9869-237.pdf «حدود روابط جنسی زن و شوهر در چارچوب قاعده معاشره به معروف»]، در فصلنامه خانواده‌پژوهی، شماره ۵۳. بهار ۱۳۹۷.<br /> * نوذری فردوسیه، محمد، [https://ensani.ir/file/download/article/1644214427-9467-1400-4-12.pdf «تحلیل فقهی حقوقی استیذان زن از شوهر در خروج از منزل با تأکید بر قاعدهٔ معروف»]، در مجله پژوهش‌های فقهی، شماره ۴، زمستان ۱۴۰۰.<br /> * هدایت‌نیا، فرج‌الله، [https://ensani.ir/file/download/article/64a29cecc5540-9773-76-3.pdf «طراحی ساختار جامع فقه خانواده»]، در مجله حقوق اسلامی، شماره ۷۶، بهار ۱۴۰۲.‬‬‬‬‬‬<br /> * ‏‫علامه حلی، حسن بن یوسف، منتهی المطلب في تحقیق المذهب، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۸ش.‬‬‬<br /> * ‏‫قطب راوندی، سعید بن هبه‌الله، فقه القرآن، قم، کتابخانه آيت‌الله مرعشی نجفی(ره)، ۱۴۰۵ق.‬‬‬<br /> * ‏‫مطهری، مرتضی، امدادهای غیبی در زندگی بشر، تهران، صدرا، ۱۳۸۷ش.‬‬‬<br /> * ‏‫مکارم شیرازی، ناصر، احکام بانوان، قم، مدرسة الإمام علي بن أبي طالب(ع)، ۱۳۸۶ش.‬‬‬<br /> * ‫مهریزی، مهدی، [https://ensani.ir/file/download/article/20120426130535-3093-181.pdf «چیرگی سنت بر فضای مطالعات دینی زنان»]. در کتاب ماه دین، شماره ۱۳۷، اسفند ۱۳۸۷.‬‬‬‬‬‬‬<br /> * ‫هدایت‌نیا، فرج‌الله، [https://zan-khanevade.urd.ac.ir/article_82353_75ecc7815c90984683f5428c68f09933.pdf «ظرفیت‌های فقه امامیه و به‌روزرسانی فقه خانواده»]، در دوفصلنامه مطالعات فقهی حقوقی زن و خانواده، شماره ۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۷.<br /> {{پایان}}<br /> [[en:Family Fiqh]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA_%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86_(%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA%DB%8C)&diff=68565 2026-07-09T11:37:58Z

<p>Mkhaghanif: /* عربی */</p> <hr /> <div>{{منابع مطالعاتی}}<br /> [[بلوغ دختران]] به معنای تعیین سنی برای بلوغ و مکلف‌شدن دختران از چالش‌هایی است که در فقه شیعه سابقه چندانی ندارد. اغلب فقیهان شیعه سن بلوغ دختران را نُه سال تمام قمری می‌دانند. با این حال در دهه‌های اخیر فقه‌پژوهانی چند بلوغ را مسئله‌ای زیستی و نه قراردادی و شرعی دانسته‌اند و تلاش کرده‌اند آن را با تغییرات جسمی همراه بدانند که در نژادها و محیط‌های مختلف یکسان نیست. گروهی دیگر مثل [[یوسف صانعی]] و [[جناتی شاهرودی]] با تکیه بر برخی از روایات سن بلوغ دختران را بالاتر از نُه سال و بلکه سیزده سال دانسته‌اند. روشن است که تغییر سن بلوغ در احکام فردی مثل نماز و روزه و حجاب، و احکام مدنی مثل ازدواج و سایر معاملات تأثیر آشکاری خواهد داشت. <br /> ==کتاب‌ها==<br /> ===فارسی===<br /> # بررسی فقهی حقوقی بلوغ دختران، مریم صرفی، تهران، آموزش برتر، ۱۴۰۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20235%20item&amp;p=1661236 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بلوغ دینی دختران (سن تکلیف)، محمد سروش، تهران، میراث اهل قلم، ۱۴۰۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20235%20item&amp;p=1661306 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بلوغ دختران (۲): بررسی فقهی سن بلوغ دختران، بتول زاهدی‌فر، قم، قلم خانه، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%af%d8%ae%d8%aa%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%b3%d9%86-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%af%d8%ae%d8%aa%d8%b1%d8%a7%d9%86/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بلوغ دختران در فقه و ادله آن، اکرم‌ سادات سیدی، اصفهان، مشارق الانوار، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بلوغ-دختران-در-فقه-و-ادله-آن/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # سن بلوغ دختران و پسران، امیر غنوی، قم، نگاهی دوباره، ‏‫۱۳۹۹ ش.<br /> # بررسی فقهی و حقوقی سن مسئولیت کیفری، مهراندخت تابانی، تهران، صالحیان، ‏‫۱۳۹۹ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بررسی-فقهی-و-حقوقی-سن-مسئولیت-کیفری/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # سن بلوغ در فقه اسلامی و حقوق ایران، انگلستان و فرانسه، شهاب شیرمحمدی، تهران، آفتاب گیتی‏‫‬، ۱۳۹۹ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/سن-بلوغ-در-فقه-اسلامی-و-حقوق-ایران-،-انگ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ دختران(۱): بررسی فقهی نشانه‌های بلوغ دختران (به غیر از سن) و احکام آنان، بتول زاهدی‌فر، قم، قلم‌خانه‏‫، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بلوغ-دختران۱-بررسی-فقهی-نشانههای-بل/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی فقهی بلوغ دختران، [[سید مجتبی نورمفیدی]]، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%af%d8%ae%d8%aa%d8%b1%d8%a7%d9%86/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بلوغ دختران در فقه اسلامی، ژیلا بهرام‌زاده، اردبیل، نیک‌آموز، ‏‫۱۳۹۲ ش.‬ [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بلوغ-دختران-در-فقه-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نقد کتاب فقه و زندگی « بلوغ دختران» نوشته حضرت آیةالله صانعی، احسان مهرکش، قم، مهر امیرالمومنین(ع)‏‫، ۱۳۹۲ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/نقد-کتاب-فقه-و-زندگی-بلوغ-دختران-نوشت/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ شرعی در مذاهب اسلامی (با مقدمه‌ای در تکلیف و فلسفه شرایع)‬‏، عذرا مرادی‬‏، ‏‏‫مشهد‬‏، بنیاد پژوهش‌های اسلامی‬‏‫، ۱۳۸۹ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بلوغ-شرعی-در-مذاهب-اسلامی-با-مقدمهای/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # احکام بلوغ دختران، محبوبه پدیدار، قم، رسالت یعقوبی، ۱۳۸۹ش.<br /> # ‏‫احکام بلوغ دختران مطابق با فتاوای مراجع عظام تقلید، محبوبه پدیدار، قم، رسالت یعقوبی‏‫‏، ‏‫‏۱۳۸۸ ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/احکام-بلوغ-دختران-مطابق-با-فتاوای-مر/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تدبیر قانونی در سن ازدواج: (مروری بر سن بلوغ و ازدواج در فقه و قوانین موضوعه ایران)، لیلی بروجردی، تهران، اطلاعات‏‫، ۱۳۸۶ ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/تدبیر-قانونی-در-سن-ازدواج-مروری-بر-سن-ب/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تحقیقی در سن تکلیف و استفتاآت مربوطه، اصغر محمدی‌همدانی، تهران، گلزار کتاب، ۱۳۸۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20235%20item&amp;p=1661846 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بلوغ دختران: برگرفته از نظریات فقهی مرجع عالیقدر حضرت آیه‌الله‌العظمی صانعی مدظله‌العالی، [[یوسف صانعی]]، قم، میثم تمار‏‫، ۱۳۸۵ ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بلوغ-دختران-برگرفته-از-نظریات-فقهی-مرج/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مسائل مستحدثه پزشکی (۱)، دفتر تبلیغات اسلامی (شعبه خراسان رضوی)، بوستان کتاب، قم، ۱۳۸۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%85%d8%b3%d8%a7%d8%a6%d9%84-%d9%85%d8%b3%d8%aa%d8%ad%d8%af%d8%ab%d9%87-%d9%be%d8%b2%d8%b4%da%a9%db%8c-%d8%ac2-%d8%b4%d8%a8%db%8c%d9%87%d8%b3%d8%a7%d8%b2%db%8c%d8%8c-%d9%86%d8%b4%d8%a7/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # س‍ن‌ ب‍ل‍وغ‌ دخ‍ت‍ران‌ و م‍س‍ائ‍ل‌ ح‍ق‍وق‍ی‌ آن‌ (پ‍ژوه‍ش‍ی‌ ع‍ل‍م‍ی‌، ف‍ق‍ه‍ی‌)، ل‍ی‍لا ش‍ادل‍و، ت‍ه‍ران‌، ب‍رگ‌ زی‍ت‍ون‌، ۱۳۸۳ ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/سن-بلوغ-دختران-و-مسائ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ دختران، به کوشش [[مهدی مهریزی]]، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۶ ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بلوغ-دختران-فایل-منبع-موجود-نیست/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ح‍ق‍وق‌ اس‍لام‌: ش‍رای‍ط ت‍ک‍ل‍ی‍ف‌ و م‍س‍ئ‍ول‍ی‍ت‌، ن‍وی‍س‍ن‍ده‌ ع‍ب‍اس‌ع‍ل‍ی‌ م‍ح‍م‍ودی‌، ت‍ه‍ران‌، ب‍ع‍ث‍ت‌‏‫، ۱۳۶۱ ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/حقوق-اسلام-شرایط-تکل/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ===عربی===<br /> # بلوغ البنت فی فقه الإمامیة دراسة فقهیة، حسن عطوان، المرکز الاسلامی الثقافی، بیروت، ۲۰۱۷م. [http://ijtihadnet.net/%D8%B5%D8%AF%D9%88%D8%B1-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%86%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D9%81%D9%82%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%D9%8A%D8%A9-%D8%AF%D8%B1/ کتاب را اینجا بخوانید.]<br /> # البلوغ والرشد فی الشریعة الإسلامیة، موسى محمود إغباریة، دارالکتب العلمیة، بیروت، ۲۰۱۱ م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/البلوغ-والرشد-فی-الشریعة-الإسلامیة-فا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # المناط فی بلوغ الفتاة، [[سید مجتبی نورمفیدی]]، مؤسسة انتشارات دارالعلم للنشر، ۲۰۰۶م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/المناط-فی-بلوغ-الفتاة/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ال‍وج‍ی‍ز ف‍ی ال‍ف‍ق‍ه الاس‍لام‍ی‌: اص‍ول ال‍ع‍ق‍ائ‍د و اح‍ک‍ام ال‍ت‍ق‍ل‍ی‍د و ال‍ب‍ل‍وغ‌، [[م‍ح‍م‍دت‍ق‍ی‌ ال‍م‍درس‍ی‌]]، ت‍ه‍ران‌، دار م‍ح‍ب‍ی ال‍ح‍س‍ی‍ن‌(ع‌)، ۲۰۰۲م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/الوجیز-فی-الفقه-الاسلام/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ضوابط البلوغ عند الفقهاء، محمود شمس الدین أمیر الخزاعی، دارالکتب العلمیة، بیروت، ۲۰۰۲ م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/ضوابط-البلوغ-عند-الفقهاء-فایل-منبع-موج/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الاض‍وآ ال‍ف‍ق‍ه‍ی‍ه‌: رس‍ال‍ه ف‍ی ال‍ب‍ل‍وغ‌، م‍ول‍ف ال‍م‍ح‍ق‍ق ع‍ل‍ی ال‍غ‍ض‍ن‍ف‍ری‌؛ ع‍ش‍رون ب‍ال‍م‍ئ‍ه م‍ن م‍ون‍ه ه‍ذا ال‍ک‍ت‍اب‌... م‍ح‍م‍د و رس‍ول ال‍ج‍ع‍ف‍ری ال‍ه‍رن‍دی الاص‍ب‍ه‍ان‍ی‌، ق‍م‌، طاووس ب‍ه‍ش‍ت‌، ۲۰۰۱م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/الاضوآ-الفقهیه-رساله-ف/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ال‍ب‍ل‍وغ : ح‍ق‍ی‍ق‍ته‌، ع‍لام‍ات‍ه و اح‍ک‍ام‍ه‌. وت‍ل‍ی‍ه رس‍ال‍ه ف‍ی ت‍اث‍ی‍رال‍زم‍ان وال‍م‍ک‍ان ع‍ل‍ی اس‍ت‍ن‍ب‍اط لاح‍ک‍ام‌ال‍ش‍رع‍ی‍ه‌، [[ج‍ع‍ف‍ر س‍ب‍ح‍ان‍ی‌]]، ق‍م‌، م‍وس‍س‍ه الام‍ام ال‍ص‍ادق‌(ع‌)، ۱۹۹۷م.‏‫[https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_243_item&amp;p=1070846 کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ==مقالات==<br /> ===فارسی===<br /> # نفی اماریت «سن» برای بلوغ دختران با تاکید بر بررسی در پرتو مبانی کلامی اجتهاد، سعید ضیائی‌فر، مجله فقه، شماره پیاپی ۱۲۱، خرداد ۱۴۰۴ش. [https://jf.isca.ac.ir/article_77745_b7623d81766a7f535a50fe2e6bca844d.pdf مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # بررسی تطبیقی سن بلوغ دختران از منظرفقه امامیه و اهل سنت، یاسر تک فلاح، یاسر، اولین کنفرانس بین المللی حقوق، علوم سیاسی، سیاست اسلامی و فقه اسلامی، ۱۴۰۳ش. [https://civilica.com/doc/2066677/ چکیده را اینجا بخوانید.]<br /> # گذر از اماره به فرض در تعیین معیار بلوغ، اصغر دوستی، داریوش بابایی، محمدباقر عامری نیا، مجله تحقیقات حقوقی، شماره پیاپی ۱۰۳، ۱۴۰۳ش. [https://lawresearchmagazine.sbu.ac.ir/article_103061_f7b634c6815cf347a1629d85639788be.pdf مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # مخاطب روایات متضمن تعیین سنّ بلوغ، سید محمد کیکاوسی و مارال جعفری قاضی جهانی، [[فصلنامه مطالعات میان رشته‌ای فقه]]، شماره ۹، زمستان ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/مخاطب-روایات-متضمن-تعیین-سنّ-بلوغ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نقد و بررسی اقسام بلوغ و آثار شرعی آن، محمدحسن وکیلی و محمد دانش‌نهاد، مجله مصباح الفقاهه، شماره ۷، بهار و تابستان ۱۴۰۱ش. [https://ensani.ir/fa/article/555664 مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # بررسی سن بلوغ و مفهوم‌شناسی آن از منظر فقه امامیه، محمد نوری و حسین احمری و سید محسن رزمی، فصلنامه مطالعات فقهی و فلسفی، دوره ۱۳، شماره ۴۹، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بررسی-سن-بلوغ-و-مفهومشناسی-آن-از-منظر/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مطالعه تطبیقی سن بلوغ به عنوان سن مسئولیت کیفری درقوانین ایران و قانون مجازات اسلامی۱۳۹۲، عیسی بزرگمهر، ماهنامه جامعه شناسی سیاسی ایران، شماره ۷، مهر ۱۴۰۱ش. [https://jou.spsiran.ir/article_155750_d9a23aa58f6a97418b7636d1c2ea93e7.pdf مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # تأثیر سن بلوغ شرعی دختران 9 تا 15 سال تمام شمسی بر صلاحیت مراجع قضایی کیفری در مرحله تحقیقات مقدماتی جنایات ارتکابی، المیرا نقی زاده باقی، محمد آشوری، نسرین مهرا و باقر شاملو، دوفصلنامه فقه و حقوق خانواده، شماره ۷۷، پاییز و زمستان ۱۴۰۱ش. [https://flj.isu.ac.ir/article_76369_1a6e2ea34ea4be7482e2f393c2edb64d.pdf مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # ارایه روشی برای تعیین بلوغ تکوینی با استناد به اماره نوعی سن در فقه امامیه، سید مسلم حسینی ادیانی و معصومه زمانیان، فصلنامه فقه و حقوق نوین، شماره ۶، تابستان ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%b1%d8%a7%db%8c%d9%87-%d8%b1%d9%88%d8%b4%db%8c-%d8%a8%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%aa%d8%b9%db%8c%db%8c%d9%86-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%aa%da%a9%d9%88%db%8c%d9%86%db%8c-%d8%a8%d8%a7-%d8%a7%d8%b3/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی و حقوقی سن بلوغ، محمدرضا ملک ثابت و حمیدرضا صادقی شاهم آبادی، دومین کنفرانس حقوق، علوم سیاسی و علوم انسانی، ۱۴۰۰ش. [https://civilica.com/doc/1266247 چکیده را اینجا بخوانید.]<br /> # رد ادله ۱۳ سال در سن بلوغ دختران وزمان آغازین معنویت و سبک زندگی دینی، مهرناز بهشتی و رقیه محمدی، دومین کنفرانس بین المللی دین، معنویت و کیفیت زندگی، ۱۳۹۹ش. [https://civilica.com/doc/1247081/ چکیده را اینجا بخوانید.]<br /> # نقش بلوغ در مسئولیت کیفری دختران در فقه امامیه و قوانین کیفری ایران و فرانسه، برجی، یعقوب‌علی، مهدی عبدی، [[دوفصلنامه مطالعات فقه امامیه]]، شماره ۱۳، پاییز و زمستان ۱۳۹۸ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/نقش-بلوغ-در-مسئولیت-کیفری-دختران-در-فقه/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تفاوت سن بلوغ و رشد در شریعت اسلام و سن قانونی در قانون مدنی ایران، مظاهر حیدری، دوفصلنامه مطالعات فقه امامیه، شماره ۱۲، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش. [https://pfe.journals.miu.ac.ir/article_4188_4fffbc124e47a6fb306953f51830d44b.pdf مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # مرتبه پذیری مفهوم بلوغ و گونه های مسئولیت ناشی از آن در فقه مذاهب اسلامی، سعید نظری توکلی و محمدصالح مصلح، دوفصلنامه فقه مقارن، شماره ۱۱، بهار و تابستان ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/مرتبهپذیری-مفهوم-بلوغ-و-گونههای-مس/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی تطببقی سن بلوغ در فقه اسلامی و حقوق ایران و تاثیر آن بر مسوولیت کیفری، زانا ملکیان و افسانه قربانی درزی محله، کنفرانس ملی اندیشه های نوین و خلاق در مدیریت،حسابداری مطالعات حقوقی و اجتماعی، ۱۳۹۷. [https://civilica.com/doc/824838 چکیده را اینجا بخوانید.]<br /> # بررسی سن بلوغ در حقوق خصوصی ایران با فقه اسلامی، سیدمحمدرضا موسوی فرد و مهرداد پاکزاد، اولین کنفرانس بین المللی علوم اجتماعی، تربیتی علوم انسانی و روانشناسی، ۱۳۹۶ش. [https://civilica.com/doc/676697/ چکیده را اینجا بخوانید.]<br /> # بلوغ و ازدواج کودکان ازمنظر فقه اسلامی، سید مصطفی سجادی، فصلنامه پاسخ، شماره ۷، پاییز ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d9%88-%d8%a7%d8%b2%d8%af%d9%88%d8%a7%d8%ac-%da%a9%d9%88%d8%af%da%a9%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b2%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # تبعیض در عرصه قانون گذاری (در تعیین سن بلوغ و در ارتباط با منشا تولد)، حسین مهرپور، [[فصلنامه تحقیقات حقوقی]]، شماره ۶۹، بهار ۱۳۹۴ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/تبعیض-در-عرصه-قانون-گذاری-در-تعیین-سن-ب/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # از بلوغ جسمانی تا رشد عقلانی: بازخوانی اماره‌ی رشد در حقوق موضوعه‌ی ایران و فقه اسلامی با مطالعه‌ی تطبیقی در حقوق فرانسه، محمود کاظمی و عباس برزویی، پژوهش حقوق خصوصی، زمستان ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%b2-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%ac%d8%b3%d9%85%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%aa%d8%a7-%d8%b1%d8%b4%d8%af-%d8%b9%d9%82%d9%84%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%a8%d8%a7%d8%b2%d8%ae%d9%88%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%a7/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی - حقوقی شرطیت بلوغ و ایمان در شاهد، عصمت السادات طباطبایی لطفی، زهراسادات سرکشیکیان، مجله پژوهشهای فقهی، دوره ۱، شماره ۱، بهار ۱۳۹۴ش. [https://jorr.ut.ac.ir/article_54655_e895231337f599e09528b5d81bba2ac4.pdf مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # بررسی سن بلوغ از دیدگاه فقهی، جلال الدین قیاسی، مسعود حیدری، پژوهش های فقه و حقوق اسلامی، شماره ۳۲، تابستان ۱۳۹۲ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/حوزه-فقه-نکاح-و-طلاق-بررسی-سن-بلوغ-از-دی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی سن بلوغ به عنوان سن مسئولیت کیفری با تکیه بر قانون مجازات اسلامی، محمود درویش ترابی، سید ابراهیم قدسی و فاطمه خدادادی، کنفرانس ملی سیاست کیفری ایران در قبال بزهکاری و بزه دیدگی کودکان و نوجوانان، ۱۳۹۲ش. [https://civilica.com/doc/244197 چکیده را اینجا بخوانید.]<br /> # علائم بلوغ از دیدگاه تشیع و تسنن، محمدرضا ضمیری، مجله حبل المتین، سال اول، پیش شماره دوم، تابستان ۱۳۹۱ش. [https://ensani.ir/fa/article/349356 مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # سن بلوغ دختران در فقه امامیه، محمد فاکر میبدی، [[دوفصلنامه پژوهش‌نامه فقهی]]، شماره ۳، بهار ۱۳۹۰. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/سن-بلوغ-دختران-در-فقه-امامیه/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی بلوغ دختران از دیدگاه آیات و روایات، بهجت یزدخواستی، فریبا سلیمی، فرشته وحدانی، دوفصلنامه بانوان شیعه، شماره ۱۹، بهار ۱۳۸۸ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بررسی-بلوغ-دختران-از-دیدگاه-آیات-و-روای/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اهلیت حقوقی، شناسایی سن بلوغ و تاثیر آن در تکلیف،حسن جوهری، فصلنامه فقه اهل بیت(ع)، شماره پیاپی ۶۰، زمستان ۱۳۸۸ش. [https://www.magiran.com/paper/781283 چکیده را اینجا بخوانید.]<br /> # اهلیت حقوقی، شناسایی سن بلوغ و تاثیر آن در تکلیف، حسن جوهری، فصلنامه فقه اهل بیت(ع)، شماره پیاپی ۵۸ و ۵۹، تابستان و پاییز ۱۳۸۸ش. [https://www.magiran.com/paper/701359 چکیده را اینجا بخوانید.]<br /> # نگاه فقه تطبیقی به سن بلوغ؛ اماره تعبدی یا نشانه طبیعی. علی رضا اسماعیل آبادی، حمیده یزدی مقدم، [[دوفصل‌نامه آموره‌های فقه مدنی]] شماره ۲۷، الهیات و حقوق بهار ۱۳۸۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/نگاه-فقه-تطبیقی-به-سن-بلوغ؛-اماره-تعبدی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی سن بلوغ از دیدگاه فقهی مقاله، زهرا فهرستی، [[فصلنامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی]]، شماره ۸ تابستان ۱۳۸۶ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/حوزه-فقه-نکاح-و-طلاق-بررسی-سن-بلوغ-از-دی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # علائم بلوغ و رشد در فقه اسلام، فصلنامه فقه و تاریخ تمدن، شماره ۷ و ۸، بهار و تابستان ۱۳۸۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بلوغ-دختران/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ دختران، [[سید مجتبی نورمفیدی]]، [[فصلنامه پژوهشنامه متین]]، شماره ۲۰، پاییز ۱۳۸۲. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بلوغ-دختران/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر] <br /> # سن بلوغ، سید مرتضی قاسم‌زاده، [[فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی]]، شماره ۲۵، بهار ۱۳۸۱ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/سن-بلوغ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بازنگری در سن بلوغ و آثار فقهی قبل از بلوغ، محمدجواد ارسطا، مجله طلوع نور (پژوهشنامه حکمت و فلسفه اسلامی)، شماره ۳ و ۴، پاییز و زمستان ۱۳۸۱ش. [https://ensani.ir/fa/article/214390 مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # بلوغ دختران، [[جعفر سبحانی]]، علی اکبر کلانتری، [[فصلنامه فقه]]، شماره ۲۴، تابستان ۱۳۷۹. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بلوغ-دختران-2/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ، سیدرضا هاشمی، دانشنامه جهان اسلام، شماره ۴، سال ۱۳۷۹ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بلوغ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ، سید محمد موسوی بجنوردی، پژوهشنامه متین، شماره ۲، بهار ۱۳۷۸ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بلوغ-2/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ دختران، [[محمدهادی معرفت]]، [[فصلنامه کتاب نقد]]، شماره ۱۲، پاییز ۱۳۷۸. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بلوغ-دختران-3/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ از دیدگاه فقه و حقوق، حسن مبینی، کیهان هوایی، ش۱۱۰۰، ۱۳۷۷ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بلوغ-از-دیدگاه-فقه-و-حقوق-فایل-منبع-موج/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ دختران از منظر فقه اجتهادی، [[سید محمد موسوی بجنوردی]]، [[کیهان اندیشه]]، شماره ۷۶، بهمن و اسفند ۱۳۷۶. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بلوغ-دختران-از-منظر-فقه-اجتهادی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # پژوهش در بلوغ دختران، [[محمدعلی گرامی]]، کیهان اندیشه، شماره ۶۶، خرداد و تیر ۱۳۷۵. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/پژوهش-در-بلوغ-دختران/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ از دیدگاه فقه اجتهادی، [[محمدابراهیم جناتی شاهرودی|محمد ابراهیم جناتی]]، ماهنامه کیهان اندیشه، شماره ۶۱، مرداد و شهریور ۱۳۷۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d8%ac%d8%aa%d9%87%d8%a7%d8%af%db%8c/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بلوغ از دیدگاه فقهی و کارشناسی، محمدتقی فاضل میبدی، مجله فرزانه، شماره ۵، ۱۳۷۴ش. [http://majmaqom.ir/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA/%D9%81%D9%82%D9%87%DB%8C/2015-06-13-17-42-06-629 مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # بلوغ دختران، [[ مهدی مهریزی]]، [[مجله فقه]]، پیش شماره اول، بهمن ۱۳۷۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بلوغ-دختران-4/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ===عربی===<br /> # سن التکلیف فی الدیانات الثلاث: دراسة مقارنة، انعام إبراهیم عبدالرزاق، مجلة لارک للفلسفة واللسانیات والعلوم الاجتماعیة، عراق، المجلد ۱۶، شماره ۳، ۲۰۲۴م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1661958 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # نقد البلوغ فی القانون المدنی الإیرانی بناء علی مصادر فقهیة، أبو الفضل قهاری، مجلة مرکز دراسات الکوفة، عراق، شماره ۶۸، ۲۰۲۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1662027 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # سن البلوغ فی نظام الأحداث الجدید: دراسة فقهیة قانونیة، یحیى بن حسین بن یحیى الحربی، مجلة کلیة دار العلوم، شماره ۱۳۹، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%b3%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d9%81%d9%8a-%d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%ad%d8%af%d8%a7%d8%ab-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d8%af%d9%8a%d8%af-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # آراء فقهاء الإمامیة فی تحدید سن بلوغ الأنثى، عباس عبدالرضا قاسم محمد، مجلة الدراسات المستدامة، عراق، المجلد ۳، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1662113 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # البلوغ المبکر وأثره فی الحکم الشرعی للمرأة: دراسة طبیة فقهیة، محمد بن عواجی بین محمد المدخلی، [[مجلة الدراسات الطبیة الفقهیة]]، شماره ۴، ۲۰۲۰م.[https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_264_item&amp;p=1662187 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # البلوغ كشرط للمسؤولية الجنائية في الفقه الإسلامي والتشريعين الليبي والإماراتي، مصطفى إبراهيم العربي خالد، مجلة الشريعة والقانون، الامارات، المجلد ۳۴، شماره ۸۳، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1662245 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مراحل الطفولة والبلوغ بين الرؤية الإسلامية والمواثيق الدولية، جودة، مصطفى عطية جمعة، مجلة الوعي الإسلامي، الکویت، شماره ۶۴۴، ۲۰۱۸م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1662337 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # سنوات البلوغ الأولى وخصائصها فی الشریعة الإسلامیة: دراسة تأصیلیة مقارنة، خیریة بنت عمر موسى هوساوی، حولیة کلیة الدراسات الإسلامیة والعربیة للبنات بالزقازیق، مصر، شماره ۷، ۲۰۱۷ م.[https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1662380 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # الرشد: حقیقته وأحکامه فى الشریعة الإسلامیة، خیریة بنت عمر موسى هوساوی، مجلة الدراسات الإسلامیة والبحوث الأکادیمیة، مصر، شماره ۸۳، ۲۰۱۷م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1662423 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # أثر القرائن الطبیة فی إثبات البلوغ: دراسة فقهیة مقارنة، هشام محمد بن عبدالملک بن عبدالله بن محمد ال الشیخ، مجلة الدراسات الطبیة الفقهیة، عربستان سعودی، شماره ۱، ۲۰۱۵ م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1662458 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # الرشد الجزائی بین سن البلوغ والبلوغ بالسن: مقاربة بین الفقه الإسلامی وتقریر لجنة اندریه فارینار الفرنسیة، مختار صالحی، مجلة الشریعة والاقتصاد، الجزائر، شماره ۶، ۲۰۱۴م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1662517 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # السن القانونی للأحداث، دراسة فقهیة مقارنة، محمد بن سلیمان بن عثمان المنیعی، مجلة مرکز البحوث والدراسات الإسلامیة، مصر، المجلد ۷، شماره ۲۳، ۲۰۱۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86%d9%8a-%d9%84%d9%84%d8%a3%d8%ad%d8%af%d8%a7%d8%ab-%d8%8c-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a9-%d9%81%d9%82%d9%87%d9%8a%d8%a9-%d9%85%d9%82/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ضوابط البلوغ فی الفقه الإسلامی : دراسة فی ضوء الطلب المعاصر، ناصر محمود حسن وهدان، المؤتمر الدولی الثانی للسردیات بعنوان أفاق جدیدة فی السرد الروائی، امعة قناة السویس، مصر، ۲۰۰۹م.<br /> # بلوغ الأنثی: دراسة استدلالیة جدیدة فی علامات البلوغ، حسن حسین البشیری، الإجتهاد و التجدید، شماره ۷، ۲۰۰۷م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%a7%d9%84%d8%a3%d9%86%d8%ab%db%8c-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a9-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%af%d9%84%d8%a7%d9%84%db%8c%d8%a9-%d8%ac%d8%af%db%8c%d8%af%d8%a9-%d9%81%db%8c-%d8%b9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # البلوغ و أثره فی الفقه الإسلامی: دراسة مقارنة، عمر السیخ، مجلة کلیة الشریعة والقانون بطنطا، مصر، شماره ۲۱، ۲۰۰۶م.<br /> # البلوغ و أثره فی التصرف المالی، سامیة محمود حنبظاظة، مجلة جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة، عربستان، شماره ۵۴، ۲۰۰۶م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d9%88-%d8%a3%d8%ab%d8%b1%d9%87-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b5%d8%b1%d9%81-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%a7%d9%84%d9%8a-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حد التکلیف الشرعی فی الفقه والقانون، محمد مصطفى الزحیلی، مجلة نهج الإسلام، سوریه، المجلد ۱۷، شماره ۶۳، ۱۹۹۶م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%ad%d8%af-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d9%83%d9%84%d9%8a%d9%81-%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%b1%d8%b9%d9%8a-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86-%d9%81%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # سنّ‌البلوغ فی المرأه، [[محمدهادی آل‌راضی]]، [[فقه اهل‌بیت]]، شماره ۳، ۱۹۹۶م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%b3%d9%86%d9%91%d8%a7%d9%84%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d9%81%db%8c-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d9%87-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8%d8%b9-%d9%85%d9%88%d8%ac%d9%88%d8%af/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # سن البلوغ لدى البنات وعلاقته الشخصیة، یسریة بدوی، جامعة عین شمس، مجلة کلیة التربیة، مصر، شماره ۳، ۱۹۸۰م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%b3%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d9%84%d8%af%d9%89-%d8%a7%d9%84%d8%a8%d9%86%d8%a7%d8%aa-%d9%88%d8%b9%d9%84%d8%a7%d9%82%d8%aa%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%ae%d8%b5%d9%8a%d8%a9-%d9%81/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حد البلوغ و الرشد فی الفقه الاسلامی، سید مهدی صانعی، فصلنامه مطالعات اسلامی، بهار و تابستان، شماره ۲۲ و ۲۳، ۱۹۷۷م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1662628 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # عدم بلوغ السن کسبب لبطلان الزواج فی القانون المقارن، صلاح الدین عبدالوهاب، المحاماة، مصر، المجلد ۳۷، شماره ۱۰، ۱۹۵۷م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%b9%d8%af%d9%85-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%86-%d9%83%d8%b3%d8%a8%d8%a8-%d9%84%d8%a8%d8%b7%d9%84%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%b2%d9%88%d8%a7%d8%ac-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%82/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ==پایان‌نامه‌ها==<br /> === فارسی ===<br /> # بازخوانی سن بلوغ در پسران و دختران و احکام آن در فقه امامیه و حنفیه، اکبر علی، جامعه المصطفی العالمیه (مجتمع آموزش عالی مشهد مقدس)، کارشناسی ارشد، ۱۴۰۳ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/64f3bdc185b5384f7ca59c0c2530d0ee?sample=1 صفحات ابتدایی را اینجا بخوانید.]<br /> # نقش زمان ومکان در بلوغ-برسنّ تکلیف رسیدن دو جنس در فقه إمامیه و حنفی و حقوق عراق، منصور عبد الکریم علی الساعدی، کارشناسی ارشد، دانشکده مذاهب، دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_286_item&amp;p=1617650 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مطالعه تطبیقی سن بلوغ در فقه اسلامی و حقوق ایران، انگلستان و فرانسه، شهاب شیرمحمدی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندر انزلی، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%87-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%db%8c-%d8%b3%d9%86-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # تاملی فقهی بر احکام بلوغ ورشد مبتنی بر ادله پزشکی، علی کیقبادی، کارشناسی ارشد، دانشگاه سیستان و بلوچستان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%aa%d8%a7%d9%85%d9%84%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%a8%d8%b1-%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d9%88%d8%b1%d8%b4%d8%af-%d9%85%d8%a8%d8%aa%d9%86%db%8c-%d8%a8%d8%b1-%d8%a7/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # نظریه نسبیت بلوغ از منظر فقه امامیه و فقه حنفی، حسین‌علی کریمی، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه، مدرسه عالی فقه تخصصی، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%86%d8%b8%d8%b1%db%8c%d9%87-%d9%86%d8%b3%d8%a8%db%8c%d8%aa-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85%db%8c%d9%87-%d9%88-%d9%81%d9%82/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی سن بلوغ جهت حضانت فرزند از نظر حقوق مدنی و فقه امامیه، پیام بابایی، کارشناسی ارشد، موسسه آموزش عالی طبرستان، ۱۳۹۷ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1617550 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی تطبیقی ازدواج دختران قبل از سن بلوغ در فقه اسلامی و حقوق ایران، مهناز کاکایی، کارشناسی ارشد، موسسه آموزش عالی شاندیز، ۱۳۹۷ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/9d0c7a524f9a1b7856f89d2a9c99338c?sample=1 صفحات ابتدایی را اینجا بخوانید.]<br /> # بلوغ در فقه و حقوق اسلامی با محوریت آراء امام خمینی(س)، پژوهشکده امام خمینی (ره) و انقلاب اسلامی، کارشناسی ارشد، زاهده ماله، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%af%d8%b1-%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d8%a8%d8%a7-%d9%85%d8%ad%d9%88%d8%b1%db%8c%d8%aa/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # اثبات بلوغ دختران در فقه اسلامی، علی حسین احمدی، جامعه المصطفی العالمیه (مجتمع آموزش عالی مشهد مقدس)، کارشناسی ارشد، ۱۳۹۰ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/08241ed2d94270375d644d12b43e6e40?sample=1 صفحات ابتدایی را اینجا بخوانید.]<br /> # بررسی فقهی سن بلوغ دختران، محمدهادی قبادی، کارشناسی ارشد، دانشگاه امام صادق علیه السلام، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۰ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1618735 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #<br /> # سن رشد،بلوغ و ازدواج در فقه اسلامی و حقوق موضوعه، زهرا مهرابادی، کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت معلم - تهران، پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی، ۱۳۸۹ش. [http://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/سن-رشد،بلوغ-و-ازدواج-در-فقه-اسلامی-و-حقو/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بلوغ از دیدگاه فقه امامیه، معصومه زمانیان، کارشناسی ارشد، دانشگاه الزهرا (س)، دانشکده الهیات، ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85%db%8c%d9%87/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بلوغ و احکام آن ازدیدگاه فقهای امامیه، مجید نیسی، کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید چمران اهواز، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d9%88-%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a2%d9%86-%d8%a7%d8%b2%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85%db%8c%d9%87/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # علایم بلوغ از منظر فریقین، مصطفی رضوی، کارشناسی ارشد، دانشگاه جامعه المصطفی العالمیه، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۸۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%b9%d9%84%d8%a7%db%8c%d9%85-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%81%d8%b1%db%8c%d9%82%db%8c%d9%86/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # سن بلوغ دختران، امیر غنوی، قم، مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، پایان‌نامه سطح ۴، ۱۳۸۴ش.<br /> # بلوغ دختران، [[سید مجتبی نورمفیدی]]، قم، مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، پایان‌نامه سطح ۳، ۱۳۸۲ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%af%d8%ae%d8%aa%d8%b1%d8%a7%d9%86/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مبانی فقهی و حقوقی سن بلوغ و مشکلات ناشی از اجرای ماده ۱۲۱۰ ق . م در نظام بانکی، احمد آیت‌اللهی، کارشناسی ارشد، موسسه عالی آموزش بانکداری ایران، ۱۳۸۰ش.<br /> # نگرش تطبیقی بر مسئله بلوغ در مذاهب خمسه، کارشناسی ارشد،علی محمد حسینی، دانشگاه امام صادق علیه السلام، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۷۸ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%86%da%af%d8%b1%d8%b4-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%db%8c-%d8%a8%d8%b1-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%84%d9%87-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d8%b0%d8%a7%d9%87%d8%a8-%d8%ae%d9%85%d8%b3%d9%87/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بلوغ و رشد در حقوق مدنی ایران و فرانسه، عباس برزوئی، کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران،۱۳۷۷ش. <br /> # مساله بلوغ از نظر شرعی و حقوقی، عذرا انتخابیان، کارشناسی ارشد، دانشگاه فردوسی مشهد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری، ۱۳۷۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%b3%d8%a7%d9%84%d9%87-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%a7%d8%b2-%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d8%b4%d8%b1%d8%b9%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # حدود حجر صغیر در حقوق ایران و مقایسه آن با مذاهب اسلامی، علی مرادی، محمد، دانشکده حقوق دانشگاه تهران، کارشناسی ارشد، ۱۳۷۳ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d8%ad%d8%ac%d8%b1-%d8%b5%d8%ba%db%8c%d8%b1-%d8%af%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%82%d8%a7%db%8c%d8%b3%d9%87-%d8%a8%d8%a7/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # پژوهش فقهی و حقوقی پیرامون بلوغ، حاج‌ علی‌اکبری، محمدجواد، مدرسه عالی شهید مطهّری، کارشناسی ارشد، ۱۳۷۲ش.<br /> # بلوغ شرعی در مذاهب مختلف اسلامی، حسینی، نصرالله، تربیت مدرّس قم، کارشناسی ارشد، ۱۳۷۰ش.<br /> # مساله بلوغ از نظر شرعی و حقوقی، عذرا انتخابیان، کارشناسی ارشد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری، دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۷۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%b3%d8%a7%d9%84%d9%87-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%a7%d8%b2-%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d8%b4%d8%b1%d8%b9%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید] <br /> # بلوغ و رشد از نظر اسلام، حسینی، باقر، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، کارشناسی ارشد، ۱۳۴۸ش.<br /> <br /> ===عربی===<br /> # شرط البلوغ وأثره فى الفقه الاسلامى : دراسة مقارنة، یوسف محمد عبدالله أحمد الفقی، کارشناسی ارشد، جامعة القاهرة، کلیة دار العلوم، مصر، ۲۰۱۳ م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/%d8%b4%d8%b1%d8%b7-%d8%a7%d9%84%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d9%88%d8%a3%d8%ab%d8%b1%d9%87-%d9%81%d9%89-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%89-%d8%af%d8%b1%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ==سایر==<br /> # درس خارج سیدمحسن حسینی طهرانی، [https://maktabevahy.org/Document/Lesson/Details/4742 جلسه ۷]، [https://maktabevahy.org/Document/Lesson/Details/4743 جلسه ۸]، [https://maktabevahy.org/Document/Lesson/Details/4744 جلسه ۹]، [https://maktabevahy.org/Document/Lesson/Details/4745 جلسه ۱۰]، [https://maktabevahy.org/Document/Lesson/Details/4746 جلسه ۱۱]، [https://maktabevahy.org/Document/Lesson/Details/4747 جلسه ۱۲]، [https://maktabevahy.org/Document/Lesson/Details/4749 جلسه ‍۱۴]، [https://maktabevahy.org/Document/Lesson/Details/4751 جلسه ۱۶]، [https://maktabevahy.org/Document/Lesson/Details/4752 جلسه ۱۷]<br /> <br /> [[رده:شناسه ناقص]]<br /> [[رده:بروزرسانی ۱۴۰۴]]<br /> [[رده:منابع مطالعاتی حقوق زنان]]<br /> [[رده:مدخل‌های ۱۴۰۰]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%85%D8%B5%D9%84%D8%AD%D8%AA_%D8%AF%D8%B1_%D9%81%D9%82%D9%87_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=68564 2026-07-09T11:35:34Z

<p>Mkhaghanif: </p> <hr /> <div>{{نویسنده<br /> | نویسنده = سید علی حسینی‌نسب<br /> | نویسنده۲ = <br /> | نویسنده۳ = <br /> | گردآوری = <br /> | ویراستار۱ = <br /> | ویراستار۲ = <br /> | ویراستار۳ = <br /> }}<br /> {{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | عنوان =مصلحت در فقه سیاسی شیعه <br /> | تصویر =کتاب مصلحت در فقه سیاسی شیعه.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح_تصویر = <br /> | نام‌های دیگر = <br /> | نویسنده = [[سید سجاد ایزدهی]]<br /> | تاریخ نگارش = <br /> | موضوع = فقه مصلحت/ فقه سیاسی<br /> | سبک = اجتهادی/تحلیلی<br /> | زبان = فارسی<br /> | ویراستار = <br /> | به تصحیح = <br /> | به کوشش = <br /> | تصویرگر = <br /> | طراح جلد = <br /> | تعداد جلد = <br /> | تعداد صفحات = ۴۵۴<br /> | قطع = <br /> | مجموعه = <br /> | ترجمه به دیگر زبان‌ها = <br /> | ناشر = پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی<br /> | محل نشر = تهران<br /> | تاریخ نشر = ۱۳۹۳شمسی<br /> | نوبت چاپ = اول<br /> | شمارگان = <br /> | شابک = <br /> | نوع رسانه = <br /> | وبسایت ناشر = https://poiict.ir/<br /> | نام کتاب = &lt;!-- نام کتاب به زبان فارسی --&gt;<br /> | مترجم = &lt;!-- مترجم به فارسی --&gt;<br /> | مشخصات نشر = &lt;!-- مشخصات نشر در زبان فارسی --&gt;<br /> | نسخه الکترونیکی = <br /> }}<br /> <br /> *'''چکیده''' <br /> '''مصلحت در فقه سیاسی شیعه''' کتابی در حوزه [[فقه مصلحت]]، اثر [[سید سجاد ایزدهی]] است که هدف از تدوین آن را نمایاندن کارویژه‌های مصلحت در حوزه [[فقه سیاسی]]، به منظور افزایش کارایی فقه سیاسی در جامعه اسلامی دانسته‌اند. به باور نویسنده هیچ نقطه‌ای از شریعت را نمی‌توان خالی از حوزه صلاحیت تعلق مصلحت در نظر گرفت؛ به‌ویژه در حوزه نظام سیاسی که با پیوند میان مصلحت و [[حکم حکومتی]] خود را نشان خواهد داد. به گفته او نتیجه این پیوند در عصر حاضر در جمهوری اسلامی ایران شکل‌گیری نهادی به نام [[مجمع تشخیص مصلحت نظام]] شده است.<br /> <br /> به باور نگارنده، با توجه به اینکه گاه مصلحت از قبیل مصالح شخصیه و گاهی از قبیل مصالح نوعیه است؛ مرجع تشخیص آن نیز متقاوت خواهد بود. بر این اساس مرجع تشیخص مصلحت در احکام حکومتی فقیه جامع‌الشرایط خواهد بود؛ چنانچه در امور فردی، خود فرد این وظیفه را بر عهده خواهد داشت.<br /> <br /> وی شیوه‌های تشخیص مصلحت را نیز از جنبه‌های مختلف متفاوت دانسته. به عقیده‌ ایزدهی مطابق قاعده اهم و مهم، حفظ نظام سیاسی و حفظ اسلام در رتبه بالاتری از سایر مصالح مانند مصلحت حفظ جان، مال و عرض قرار داشته و با از بین رفتن نظام سیاسی و دین اسلام، مصالح کوچکتر نیز از بین خواهند رفت؛ لذا در تعارض میان تأمین مصالح در عرصه مشکلات فردی با تأمین مصالح نظام سیاسی، تردیدی در اولویت حفظ نظام سیاسی وجود نخواهد داشت. <br /> <br /> وی مصلحت‌ورزی در عرصه سیاست داخلی را بخش اساسی مصلحت در نظام اسلامی دانسته و تصمیم‌سازی‌ها در عرصه خارجیِ هر حکومت را نیز برگرفته از نظام ارزشی و مبانی آن می‌داند که همین امور مبنای بسیاری از رفتارها در سیاست خارجی شده و توجیه‌گر بسیاری از اهداف آن خواهد بود.<br /> <br /> ==معرفی اجمالی و گزارش ساختار ==<br /> کتاب مصلحت در فقه سیاسی شیعه، کتابی فارسی در حوزه فقه مصلحت، نوشته [[سید سجاد ایزدهی]] است. این کتاب در گروه سیاستِ پژوهشکده نظام‌های اسلامیِ [[پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی]] تدوین و در سال ۱۳۹۳ش منتشر شده است. هدف از این تحقیق را نمایاندن ماهیت، مؤلفه‌ها و کارویژه‌های مصلحت در حوزه [[فقه سیاسی]] دانسته‌اند تا در نهایت به کارایی فقه سیاسی در جامعه اسلامی کمک کند. به گفته ناشر، این کتاب بر اساس روش اجتهادی مبتنی بر منابع فقهی (عقلی و نقلی) تدوین شده است (ص۱۵). به باور نویسنده، عنصر مصلحت پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران به‌ویژه در نظام سیاسی ایران تأثیر مضاعف داشته است و جزء جدایی‌ناپذیر اداره امور کلان جامعه محسوب می‌شود؛ از این رو ضرورت دارد که در فقه سیاسی شیعه به بررسی آن بپردازیم (ص۱۸).<br /> <br /> === ساختار ===<br /> کتاب مصلحت در فقه سیاسی شیعه در پنج بخش سامان یافته است. بخش اول کتاب با نام کلیات و مفاهیم در چهار فصل به مباحث مقدماتی مورد نیاز پژوهش می‌پردازد. در فصل اول این بخش به بررسی مفاهیم مصلحت، فقه سیاسی، [[فقه حکومتی]] و حکم ثانوی پرداخته و در فصل دوم، تاریخچه مصلحت از شیخ مفید تا [[سید روح‌الله موسوی خمینی|امام خمینی]] بررسی شده است. در فصل سوم به ماهیت مصلحت در فقه سیاسی شیعه ذیل دو عنوان مصلحت کلامی و مصلحت فقهی اختصاص یافته است و در نهایت در فصل چهارم با نام متعلق مصلحت به مصالح عام (حفظ دین، جان، عقل، نسل و مال) و مصلحت در حوزه نظام سیاسی پرداخته شده است (ص۲۵-۹۰). <br /> <br /> نویسنده در بخش دوم کتاب با نام مبانی مصلحت به معرفی منابع مستقیم (درک مصالح و مفاسد احکام و درک مصحلت در حکم حکومتی) و غیرمستقیم (ضرورت، عسر و حرج، تقیه، ضرر و اهم و مهم) مصلحت و همچنین ضوابط مصلحت (ضوابط عام مانند محوریت شریعت و ترجیح اهم بر مهم و ضوابط خاص نظام سیاسی ازجمله زمان‌شناسی، دوراندیشی، غایت‌مداری و تقدیم جامعه بر فرد) پرداخته است (ص۹۳-۱۸۴). انواع مصلحت، مصلحت در فقه اهل سنت و جایگاه مصلحت در احکام، مباحثی است که نویسنده در بخش سوم کتاب با عنوان گونه‌شناسی مصلحت به بررسی آنها می‌پردازد (ص۱۸۹-۲۶۱). مؤلف بخش چهارم کتاب را با عنوان «فقه سیاسی و تشخیص مصلحت» به موضوع مرجع تشخیص مصلحت و شیوه تشخیص مصلحت اختصاص داده است (ص۲۶۵-۳۵۴). و در نهایت بخش پنجم با عنوان «مصلحت و نظام سیاسی» را به مصلحت تشخیص نظام سیاسی و مصلحت در عرصه سیاست داخلی و خارجی اختصاص داده است.(ص۳۵۷-۴۲۴) <br /> <br /> == صدور احکام حکومتی در پیوند با مصلحت ==<br /> به گفته نویسنده، مصلحت یعنی خیر و فایده مبتنی بر حکمت و دوراندیشی که در میدان عمل در قالب فداشدن برخی از احکام برای حفظ اصول اساسی دین رخ می‌نماید (ص۳۲). از این جهت به باور او، [[حکم حکومتی]] پیوند وثیقی با مقوله مصلحت پیدا می‌کند؛ چون اقدامات اجرایی ولی امر در راستای تأمین مصالح جامعه، تابع مصلحتی است که مقتضی صدور حکم بوده و موقتی است و ممکن است در این فرآیند، احکام اولیه کنار گذاشته شود (ص۳۷-۴۲). نویسنده، نقش [[سید روح‌الله موسوی خمینی|امام خمینی]] را در پیوند عنصر مصلحت با مصالح حکومت در عصر حاضر بسیار پررنگ می‌داند؛ به‌صورتی‌که به عرصه جدیدی به نام [[فقه حکومتی]] و تشکیل نهادی به نام [[مجمع تشخیص مصلحت نظام]] منجر شده است (ص۵۴-۵۵). بر این اساس احکام حکومتی را دائر مدار وجود مصلحت دانسته (ص۷۶) و این به دلیل استفاده انبوه از این عنصر در فرآیند اجتهاد در حوزه مسائل نظام سیاسی است (ص۷۷). <br /> <br /> به باور نویسنده هیچ نقطه‌ای از شریعت را نمی‌توان خالی از حوزه صلاحیت تعلق مصلحت در نظر گرفت به‌ویژه در حوزه نظام سیاسی (ص۷۹ و ۸۵). او حفظ نظام سیاسی را به‌عنوان اساسی‌ترین مصلحت‌ها در نظر می‌گیرد که پاسپانی از آن ممکن است حتی به تعطیلی برخی از احکام اولیه منجر شود (ص۸۵-۸۹). نویسنده ضروت پیوند میان حکم حکومتی با مصلحت را به ادله‌ای از کتاب و سنت و بنای عقلا مستند می‌کند که نتیجه آن مشروعیت حکم حکومتی می‌شود (ص۱۰۰-۱۲۰) او همچنین برای این منظور به قواعدی از [[فقه سیاسی]] مانند قاعده ضرورت، عسر و حرج، ضرر، تقیه و اهم و مهم نیز تمسک کرده است (ص۱۲۱-۱۷۰). <br /> <br /> نویسنده درباره ضوابط استفاده از مصلحت در عرصه مسائل حکومت، بر مواردی چون تطابق با غایات شریعت و ترجیح اهم بر مهم و همچنین زمان‌شناسی و مکان‌شناسی دقیق، دوراندیشی، غایت‌مداری، تقدیم جامعه بر فرد و در نهایت ابتنا بر مشورت تأکید می‌کند (ص۱۷۱-۱۸۴). <br /> <br /> ==مرجع تشخیص مصلحت==<br /> از مسائل مهم درباره مصلحت، تعیین مرجع تشخیص مصلحت است. نویسنده با توجه به شخصی نبودن امر مصلحت و متفاوت بودن تشخیص مصلحتِ مناسب از سوی افراد به‌دلیل فهم و پیش‌دانسته‌های نظری متفاوت آنان، همچنین گونه زمان‌شناسی و مکان‌شناسی مناسب، آشنایی با جامعه و مقتضیات آن، گونه اسلام‌شناسی، آشنایی با غایات شریعت و گونه روش‌شناسی اجتهادی؛ شناخت مرجع تشخیص مصلحت را امری مهم ارزیابی می‌کند (ص۲۶۵). <br /> <br /> به باور او مرجع تشخیص مصلحت در فقه سیاسی، با توجه به اینکه گاهی مصلحت از قبیل مصالح شخصیه و گاهی از قبیل مصالح نوعیه است؛ لذا حکمی که در گرو مصلحت قرار می‌گیرد؛ گاه به جهت رفع نیاز مکلّفی خاص به منابع اجتهاد عرضه می‌شود و گاه این فرایند به جهت رفع نیاز اجتماعی خاص انجام می‌شود. لذا طبیعی است فرایند تشخیص مصلحت در عرصه‌های مختلف مقتضی تصدی فردی خاص یا گروهی معین باشد (ص۲۶۶).<br /> <br /> نویسنده تشخیص مصلحت در موضوعات احکام فقه سیاسی را در عرصه حوزه فردی و شخصی بر عهده خود مکلف دانسته؛ اما در گستره‌های عمومی بر عهده فقیه می‌داند. به نظر او در عرصه استنباط احکام چون تشخیص این‌گونه از مصلحت در عرصه موضوعات نبوده و مکلفین دسترسی به آموزه‌های شریعت ندارند، طبیعتاً وظیفه تشخیص مصلحت بر عهده آنان نیست و به همین ملاک بر عهده عرف عام یا عرف خاص و کارشناسان موضوعات خارجی نیز نخواهد بود؛ بلکه چون ماهیت این کار تنها فتوا دادن مطابق آموزه‌های شریعت است و به اجرای آن در جامعه عنایت ندارد، بر عهده «فقیه بما هو فقیه» است، لذا احکام صادره از سوی او ماهیت اِخبار از شریعت داشته و حیثیت اِنشاء به جهت اجرا ندارد، و وظیفه تشخیص مصلحت در این عرصه به ولی فقیه نیز اختصاص ندارد (ص۲۶۷-۲۷۳).<br /> ===مرجع تشخیص مصلحت در احکام حکومتی===<br /> به عقیده ایزدهی مرجع تشخیص مصلحت در عرصه اداره جامعه، بر عهده کسی است که احکام حکومتی صادر می‌کند. به گفته او از آنجا که ادله ولایت فقیه اداره حکومت و نظام سیاسی شیعه در عصر غیبت را بر عهده فقیه جامع‌الشرایط نهاده؛ لذا این وظیفه در نظام سیاسی مطلوب شیعه در عصر غیبت بر عهده ولی فقیه به‌عنوان مسئول اداره نظام سیاسی است و اوست که در فرایند صدور احکام حکومتی که به مصالح متغیر مرتبط است ضرورت‌ها را در نظر می‌گیرد (ص۲۷۸-۲۸۵).<br /> === مرجع تشخیص مصلحت در عرصه اجرای احکام ===<br /> به نظر نویسنده در عرصه سیاست، دولت‌ها جدا از حفظ امنیت، اجرای قانون، و جلوگیری از تهاجم بیگانگان، به غرض غایاتی تشکیل می‌شوند که صبغه غالب آن تشکیل جامعه است که از مهمترین آنها در جامعه اسلامی اجرای احکام بوده و با عنایت به اینکه ولی‌فقیه به‌عنوان راس هرم نظام اسلامی مسئولیت اجرای احکام در عصر غیبت را بر عهده دارد؛ لذا این کارویژه بر عهده وی نهاده شده است. به عقیده او با توجه به اینکه تشخیص مصلحت در اجرای احکام شریعت در جامعه در گونه نظام‌های پیشنهادی متفاوت بوده و متناسب با نوع نظام، اوصاف و ویژگی‌های حاکم، اختیارات و وظایف ولی‌فقیه، ادله مشروعیت و خاستگاه آن، متفاوت خواهد بود؛ برای بررسی مرجعیت تشخیص مصلحت در اجرای احکام در نظام اسلامی نمی‌توان به یک منطق واحد دست یافت؛ بلکه این منطق بر اساس نوع و رویکرد نظام‌های سیاسی پیشنهادی متفاوت است (ص۲۸۵-۲۸۶).<br /> ===مرجع تشخیص مصلحت در نظریه ولایت حسبه===<br /> نویسنده حسبه را در قرائت شیعی یک نظریه سیاسی - اجتماعی معرفی کرده که در برخی قرائت‌ها حسبه خودْ، دلیلی بر لزوم نظام سیاسی در عصر غیبت برشمرده می‌شود. او سپس به چند دیدگاه در خصوص حسبه اشاره دارد از جمله ۱.«نظریه جواز تصرف فقیه در امور حسبیه» ۲.«نظریه ولایت در حسبه» ۳.«ولایت در حد محدود» ۴.«نظریه ولایت در گستره کمتر از نظام سیاسی» ۵.«نظریه ولایت حسبه بر نظام سیاسی».<br /> <br /> مطابق قرائت ولایت حسبه در گستره نظام سیاسی، مقولات ضروری چون «اصل تشکیل حکومتی مبتنی بر آموزه‌های اسلامی»، «اداره امور اجتماعی و مسائل سیاسی کشور مطابق آموزه‌های فقه شیعه» و «جلوگیری از به هدر رفتن چپاول و غارت انفال ثروت‌های عمومی و سرمایه‌های ملی»، از مهمترین مصادیق حسبه در زمان حاضر هستند که انجام آنها به‌دست فقیه بدون تشکیلات امکان ندارد و طبیعی است که فردی به‌عنوان رهبر این تشکیلات متصدی این امور باشد که با مبانی اسلامی آشنا بوده و در همین حال از توانایی اداره امور جامعه برخوردار باشد (ص۲۸۶-۳۰۵).<br /> ===مرجع تشخیص مصلحت در نظریات ولایت فقیه===<br /> ایزدهی، [[نظریه ولایت عامه فقیه]] را مشهورترین نظریه در خصوص نظام سیاسی دانسته که طبق آن به موازات آنکه مشروعیت نظام سیاسی جامعه در گرو ولایت امام معصوم‌ قرار دارد، فقیه جامع‌الشرایط نیز در عصر غیبت از همان اختیارات به جهت اداره امور جامعه بر اساس آموزه‌های شریعت برخوردار است. این نظریه گستره وسیعی از اختیارات را برای فقیه به رسمیت می‌شناسد که ازجمله آن اختیارات تشخیص مصلحت است (ص۳۰۵-۳۱۶).<br /> <br /> به بیان نویسنده گرچه نظریه ولایت عامه فقیه، گستره وسیعی از اختیارات را فراروی فقیه قرار داده؛ اما گاه نظام سیاسی با مشکلاتی مواجه می‌شود که حلّ آنها بنابر امکانات نظریه ولایت عامه فقیه امکان‌پذیر نیست؛ لذا عده‌ای [[نظریه ولایت مطلقه فقیه]] را طراحی کردند که اختیاراتی بیشتر برای ولی فقیه در حوزه نظام سیاسی متصور است. نظریه ولایت مطلقه فقیه که دایره اختیارات وسیع‌‌ای را فراروی حاکم اسلامی قرار می‌دهد را می‌توان از ابداعات و مختصات فقهی [[سید روح‌الله موسوی خمینی|امام خمینی]] دانست (ص۳۱۶-۳۲۰). برخی از اختیاراتی که می‌توان مطابق این نظریه برای ولی فقیه در نظام سیاسی ذکر کرد، عبارت‌اند از: «تجدید [[مالکیت خصوصی]]»، «حکم حکومتی» و «اختیار فقیه در عفو مجرمان» (ص۳۲۰-۳۲۳).<br /> <br /> نویسنده در نهایت در مقابل نظریه‌های حداکثری از ولایت فقیه، به قرائتی حدّاقلی به نام [[نظریه نظارت فقیه]] اشاره می‌کند. مطابق این دیدگاه جدا از ولایتی که فقیه از باب ولایت بر امور حسبیه برخوردار است، ضمن اعتقاد به ضرورت عقلی و نقلی تشکیل حکومت و اداره شئون زندگی در حوزه نظام سیاسی، بر این باور است که فقیه در اداره نظام سیاسی، فاقد ولایت بوده و وظیفه او فقط نظارت بر عملکرد کارگزاران در راستای انطباق بر شریعت اسلام و تضمین حُسنِ اجرای امور است؛ لذا از امور اجرایی بیرون بوده و ولایت وی به معنای نظارت است نه تصرف در امور و دخالت در اجرا. در این نظریه مصلحت‌اندیشی فقیه هم محدود به حوزه نظارت خواهد بود و در حوزه اجرا مصلحت‌اندیشی به حاکم واگذار شده است (ص۳۲۳-۳۲۴).<br /> <br /> ==شیوه تشخیص مصلحت ==<br /> به گفته نویسنده، مصلحت‌اندیشی در فرایند گذار از مشکلات و در راستای رسیدن به غایات مورد نظر است به همین دلیل نیاز به شیوه‌ای کارآمد داریم. به باور او تشخیص فردی ممکن است کارایی لازم را نداشته باشد؛ به همین دلیل باید به تشخیص جمعی بر اساس مشورت برای کاهش خطا اتکا کرد (ص۳۲۵-۳۲۷). او برای توضیح نقش مشورت در مصلحت‌اندیشی به تفکیک عرصه‌های مختلف می‌پردازد.<br /> <br /> ===در عرصه شناخت موضوعات و استنباط احکام===<br /> به عقیده نویسنده هرچند فقیه با داشتن قدرت استنباط، قادر به استنباط احکام کلی از منابع است و در صورت داشتن فهم عرفی، قادر به شناخت مفهوم موضوعات فقهی خواهد بود؛ ولی شناخت موضوعات فنی و تخصصی نیازمند مشورت با اهل خبره در آن موضوع است و فقیه در صورتی حکم مناسب با آن را صادر خواهد کرد که در زمینه موضوع مورد نظر از تخصص لازم برخوردار باشد (ص۳۲۵-۳۳۱).<br /> <br /> بر اساس تحلیل نگارنده، چون حجیت استنباط احکام شریعت در گرو برآمدن آنها از متن منابع اصیل و در فرایند روش خاصی به نام اجتهاد است، تشخیص مصلحت در عرصه استنباط نیز باید تابع قوانین عام این روش بوده و بر قواعد و ارکان آن مبتنی باشد؛ بنابراین تنها کسی می‌تواند از عهده تشخیص مصلحت در این عرصه برآید که بر این دانش تسلط داشته باشد و به همین ملاک، مشورت کردن با توده مردم یا کارشناسان موضوعات مختلف در این راستا، گام نهادن به سوی خطاست (ص۳۳۱-۳۴۰).<br /> ===در عرصه اجرای احکام و اداره امور جامعه===<br /> ایزدهی در عرصه اجرای احکام و اداره امور جامعه به بحث مشورت به‌عنوان بهترین روش برای تشخیص مصلحت می‌پردازد. به نظر او از ادله مشورت چنین به دست می‌آید که فلسفه و هدف نهایی مشورت، دستیابی به حقیقت و دور ماندن از خطا و اشتباه است. با توجه به ادله مشورت و با عنایت به غلبه طریقی بودن مشورت، اهل‌بیت‌(ع) به‌دلیل اتصال به وحی الهی، نیازی به مشورت با سایر مردم نداشته و این امر برای آنها ضرورتی نداشته است؛ اما با توجه به آنکه حیثیت موضوعی مشورت نیز در بسیاری از موارد مد نظر قرار گرفته و در راستای ملاکاتِ مشورت نیز بوده و از این باب ضرورت می‌یابد، آنان در راستای آن ملاکات، به مشورت پرداخته و ضمن جویا شدن نظرات مردم در بسیاری از موارد بدان عمل می‌کردند. ایزدهی در ادامه با استناد به دلایلی به عدم ضرورت مشورت و عدم الزام رعایت مفاد مشورت برای حاکمان معصوم‌(ع) و نیز حاکمان غیر معصوم حکم می‌کند. (ص۳۴۰-۳۵۴)<br /> <br /> == مصلحت و نظام سیاسی ==<br /> به عقیده‌ ایزدهی مطابق قاعده اهم و مهم، [[حفظ نظام سیاسی]] و حفظ دین اسلام در رتبه بالاتری از سایر مصالح مانند (مصلحت حفظ جان، مال و عرض) قرار داشته و با از بین رفتن نظام سیاسی و دین اسلام، مصالح کوچکتر نیز از بین خواهند رفت؛ لذا در تعارض میان تأمین مصالح در عرصه مشکلات فردی با تأمین مصالح نظام سیاسی یا مصالح حفظ اسلام، تردیدی در اولویت حفظ نظام سیاسی و حفظ اسلام وجود نخواهد داشت. وی بخش زیادی از عبارات فقها در خصوص ضرورت حفظ نظام را به نظام اجتماعی زندگی مردم مرتبط می‌داند. او به دلیل قاعده ید بر ضرورت حفظ نظام اجتماعی در فقه شیعه استناد کرده که در صورت عدم پذیرش آن تجارات و معاملات مردم به ورطه هرج و مرج گرفتار آمده و مالکیت مردم مختل خواهد شد (ص۳۵۷-۳۶۲). <br /> ===مصلحت تشکیل نظام سیاسی===<br /> مولف با توجه به اجتماعی بودن انسان‌ها و مواجه بودنشان با منافعی که جز در سایه زندگی اجتماعی حاصل نمی‌شود، و همچنین در تضاد بودن هر یک از منافع افراد جامعه با یکدیگر که موجب هرج و مرج و نزاع خواهد شد، وجود قانونی که مورد توافق توده مردم باشد را ضروری دانسته و از سوی دیگر با توجه به اینکه وضع قانون به خودی خود موجب رفع تخاصم و ایجاد امنیت نمی‌شود، نیاز به مجموعه‌ای از کارگزاران در مجموعه‌ای به نام دولت و یا حکومت را گریزناپذیر می‌داند. <br /> <br /> وی مصالحی که بر وجود نظام سیاسی در جامعه مترتب می‌شود را در دو سطح «مصالح نظام‌های سیاسی» و «مصالح نظامِ سیاسی اسلام» قابل ارزیابی می‌داند. او انتظام، امنیت، تأمین حقوق عمومی و رفاه اجتماعی را ازجمله مصالحی می‌داند که بر نظام‌های سیاسی مترتب می‌شود. همچنین مصالحی مانند اجرای عدالت اجتماعی، احیای نشانه‌های محو شده دین، اصلاحگری در شهرها و امنیت‌بخشی به مظلومان، هدایت مردم به سوی آموزه‌های دین، کمک به جهاد علیه دشمنان و برپا کردن ستون‌های دین در جامعه را به‌عنوان مصالح مترتب بر نظام سیاسی اسلام می‌داند (ص۳۶۳-۳۷۵).<br /> ===مصلحت در عرصه سیاست داخلی===<br /> ایزدهی مصلحت‌ورزی در عرصه سیاست داخلی را بخش اساسی مصلحت در نظام اسلامی می‌داند. به عقیده او، حاکم اسلامی در مصلحت‌اندیشی‌ها جدا از اینکه امور جامعه را به گونه مطلوب به سوی آرمان‌های شریعت و اهداف نظام سیاسی هدایت می‌کند، موانع پدید آمده را رفع کرده و در فرایند «اولویت‌سنجی» و قاعده «اهم و مهم» و با محوریت دوراندیشی و تدبیر، گرچه در برخی مواقع دست از عمل به ظواهرِ برخی احکام شریعت می‌کشد، لکن با اهتمام به غایات شریعت، عمل حداکثری به دین را سرلوحه تصمیمات خویش قرار می‌دهد (ص۳۷۷-۳۸۲) .<br /> <br /> وی قائل است که مصالح اتخاذ شده در سیاست داخلیِ نظام سیاسی اسلام که با محوریت تأمین منافع و حفظ نظام سیاسی اسلام و مسلمانان صورت می‌پذیرد، در گستره‌ای وسیع انجام‌پذیر بوده و مصادیق متفاوتی را در بر دارد. به نظر ایزدهی با عنایت به وسعت امور جامعه، گستره مصلحت‌ورزی در امور مختلف از قبیل عبادی، اقتصادی، حقوقی، فرهنگی، نظامی، قضایی، سیاسی و امنیتی وجود خواهد داشت؛ لذا گستره مصلحت‌ورزی در سیاست داخلی را می‌بایست به تمامی امور جامعه و حکومت سرایت داد (ص۲۸۲-۳۹۷).<br /> ===مصلحت در عرصه سیاست خارجی ===<br /> نویسنده مولفه‌هایی همچون سرزمین، [[مرزهای جغرافیایی]]، مردم، حکومت و حاکمیت را مستدعی این می‌داند که حاکمان در تعامل با دولت‌های دیگر قرار بگیرند؛ لذا بخش بسیاری از ظرفیت حکومت به سیاست خارجی نظام سیاسی اختصاص می‌یابد. به عقیده او تصمیم‌سازی‌ها در عرصه خارجی هر حکومت برگرفته از نظام ارزشی و مبانی آن است و توجیه‌گر بسیاری از اهداف آن خواهد بود. ایزدهی مجموعه‌ای از مؤلفه‌ها از قبیل «نظام هنجاری و ارزشی»، «شرایط داخلی کشور»، و «فرصت‌ها، محدودیت‌های کشور در میان کشورها» را در فهم اهداف، سیاست‌گذاری، رویکرد و اعمال یک حکومت در سیاست خارجی دخیل می‌داند.<br /> <br /> نویسنده در کنار امور متغیری که در مصلحت‌ورزی‌ها محور عمل قرار گرفته و می‌تواند در شرایط مختلف گونه‌های متفاوتی از رفتار را در سیاست خارجی رقم بزند، به مصالح ثابت و عمده‌ای نیز که به‌عنوان معیار عمل در سیاست خارجی محسوب می‌شوند، اشاره کرده ازجمله «حفظ نظام» و «[[قاعده نفی‌سبیل|نفی‌سبیل]]» (ص۳۹۹ تا ۴۰۵).<br /> ===عرصه‌های مصلحت‌ورزی در سیاست خارجی===<br /> مولف به برخی از عرصه‌های مصلحت‌ورزی در سیاست خارجی اشاره می‌کند مانند «جهاد» که فقها عرصه‌های متفاوتی از مصلحت در گستره جهاد را مورد عنایت قرار داده‌اند ازجمله «مصلحت در اصل جنگ»، «مصلحت در آداب جهاد»، «خدعه در جنگ»، «مصلحت در آمادگی جنگ». همچنین فقها در عرصه «قرارداد و پیمان»، به بحث از قرارداد مهادنه (آتش بس) و قرارداد امان پرداخته‌اند. از دیگر عرصه‌های مصلحت‌ورزی در سیاست خارجی به «تقیه»، «مباحث حقوقی»، و «مسائل مالی» می‌توان اشاره کرد که در عرصه مسائل مالی از موضوعاتی همچون تألیف قلوب، غنیمت، جِزیه، و [[فروش سلاح به دشمن]] سخن به میان آمده است (ص۴۰۵ تا ۴۲۴).<br /> <br /> <br /> [[رده:کتاب‌های فقه مصلحت]]<br /> [[رده:مقالات کتاب‌شناسی]]<br /> [[رده:کتاب‌های سید سجاد ایزدهی]]<br /> [[رده:کتاب‌های پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%85%D8%B5%D9%84%D8%AD%D8%AA_%D8%AF%D8%B1_%D9%81%D9%82%D9%87_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=68563 2026-07-09T11:34:37Z

<p>Mkhaghanif: </p> <hr /> <div>{{نویسنده<br /> | نویسنده = سید علی حسینی‌نسب<br /> | نویسنده۲ = <br /> | نویسنده۳ = <br /> | گردآوری = <br /> | ویراستار۱ = <br /> | ویراستار۲ = <br /> | ویراستار۳ = <br /> }}<br /> {{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | عنوان =مصلحت در فقه سیاسی شیعه <br /> | تصویر =کتاب مصلحت در فقه سیاسی شیعه.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح_تصویر = <br /> | نام‌های دیگر = <br /> | نویسنده = [[سید سجاد ایزدهی]]<br /> | تاریخ نگارش = <br /> | موضوع = فقه مصلحت/ فقه سیاسی<br /> | سبک = اجتهادی/تحلیلی<br /> | زبان = فارسی<br /> | ویراستار = <br /> | به تصحیح = <br /> | به کوشش = <br /> | تصویرگر = <br /> | طراح جلد = <br /> | تعداد جلد = <br /> | تعداد صفحات = ۴۵۴<br /> | قطع = <br /> | مجموعه = <br /> | ترجمه به دیگر زبان‌ها = <br /> | ناشر = پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی<br /> | محل نشر = تهران<br /> | تاریخ نشر = ۱۳۹۳شمسی<br /> | نوبت چاپ = اول<br /> | شمارگان = <br /> | شابک = <br /> | نوع رسانه = <br /> | وبسایت ناشر = https://poiict.ir/<br /> | نام کتاب = &lt;!-- نام کتاب به زبان فارسی --&gt;<br /> | مترجم = &lt;!-- مترجم به فارسی --&gt;<br /> | مشخصات نشر = &lt;!-- مشخصات نشر در زبان فارسی --&gt;<br /> | نسخه الکترونیکی = <br /> }}<br /> <br /> *'''چکیده''' <br /> '''مصلحت در فقه سیاسی شیعه''' کتابی در حوزه [[فقه مصلحت]]، اثر [[سید سجاد ایزدهی]] است که هدف از تدوین آن را نمایاندن کارویژه‌های مصلحت در حوزه [[فقه سیاسی]]، به منظور افزایش کارایی فقه سیاسی در جامعه اسلامی دانسته‌اند. به باور نویسنده هیچ نقطه‌ای از شریعت را نمی‌توان خالی از حوزه صلاحیت تعلق مصلحت در نظر گرفت؛ به‌ویژه در حوزه نظام سیاسی که با پیوند میان مصلحت و [[حکم حکومتی]] خود را نشان خواهد داد. به گفته او نتیجه این پیوند در عصر حاضر در جمهوری اسلامی ایران شکل‌گیری نهادی به نام [[مجمع تشخیص مصلحت نظام]] شده است.<br /> <br /> به باور نگارنده، با توجه به اینکه گاه مصلحت از قبیل مصالح شخصیه و گاهی از قبیل مصالح نوعیه است؛ مرجع تشخیص آن نیز متقاوت خواهد بود. بر این اساس مرجع تشیخص مصلحت در احکام حکومتی فقیه جامع‌الشرایط خواهد بود؛ چنانچه در امور فردی، خود فرد این وظیفه را بر عهده خواهد داشت.<br /> <br /> وی شیوه‌های تشخیص مصلحت را نیز از جنبه‌های مختلف متفاوت دانسته. به عقیده‌ ایزدهی مطابق قاعده اهم و مهم، حفظ نظام سیاسی و حفظ اسلام در رتبه بالاتری از سایر مصالح مانند مصلحت حفظ جان، مال و عرض قرار داشته و با از بین رفتن نظام سیاسی و دین اسلام، مصالح کوچکتر نیز از بین خواهند رفت؛ لذا در تعارض میان تأمین مصالح در عرصه مشکلات فردی با تأمین مصالح نظام سیاسی، تردیدی در اولویت حفظ نظام سیاسی وجود نخواهد داشت. <br /> <br /> وی مصلحت‌ورزی در عرصه سیاست داخلی را بخش اساسی مصلحت در نظام اسلامی دانسته و تصمیم‌سازی‌ها در عرصه خارجیِ هر حکومت را نیز برگرفته از نظام ارزشی و مبانی آن می‌داند که همین امور مبنای بسیاری از رفتارها در سیاست خارجی شده و توجیه‌گر بسیاری از اهداف آن خواهد بود.<br /> <br /> ==معرفی اجمالی و گزارش ساختار ==<br /> کتاب مصلحت در فقه سیاسی شیعه، کتابی فارسی در حوزه فقه مصلحت، نوشته [[سید‌ سجاد ایزدهی]] است. این کتاب در گروه سیاستِ پژوهشکده نظام‌های اسلامیِ [[پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی]] تدوین و در سال ۱۳۹۳ش منتشر شده است. هدف از این تحقیق را نمایاندن ماهیت، مؤلفه‌ها و کارویژه‌های مصلحت در حوزه [[فقه سیاسی]] دانسته‌اند تا در نهایت به کارایی فقه سیاسی در جامعه اسلامی کمک کند. به گفته ناشر، این کتاب بر اساس روش اجتهادی مبتنی بر منابع فقهی (عقلی و نقلی) تدوین شده است (ص۱۵). به باور نویسنده، عنصر مصلحت پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران به‌ویژه در نظام سیاسی ایران تأثیر مضاعف داشته است و جزء جدایی‌ناپذیر اداره امور کلان جامعه محسوب می‌شود؛ از این رو ضرورت دارد که در فقه سیاسی شیعه به بررسی آن بپردازیم (ص۱۸).<br /> <br /> === ساختار ===<br /> کتاب مصلحت در فقه سیاسی شیعه در پنج بخش سامان یافته است. بخش اول کتاب با نام کلیات و مفاهیم در چهار فصل به مباحث مقدماتی مورد نیاز پژوهش می‌پردازد. در فصل اول این بخش به بررسی مفاهیم مصلحت، فقه سیاسی، [[فقه حکومتی]] و حکم ثانوی پرداخته و در فصل دوم، تاریخچه مصلحت از شیخ مفید تا [[سید روح‌الله موسوی خمینی|امام خمینی]] بررسی شده است. در فصل سوم به ماهیت مصلحت در فقه سیاسی شیعه ذیل دو عنوان مصلحت کلامی و مصلحت فقهی اختصاص یافته است و در نهایت در فصل چهارم با نام متعلق مصلحت به مصالح عام (حفظ دین، جان، عقل، نسل و مال) و مصلحت در حوزه نظام سیاسی پرداخته شده است (ص۲۵-۹۰). <br /> <br /> نویسنده در بخش دوم کتاب با نام مبانی مصلحت به معرفی منابع مستقیم (درک مصالح و مفاسد احکام و درک مصحلت در حکم حکومتی) و غیرمستقیم (ضرورت، عسر و حرج، تقیه، ضرر و اهم و مهم) مصلحت و همچنین ضوابط مصلحت (ضوابط عام مانند محوریت شریعت و ترجیح اهم بر مهم و ضوابط خاص نظام سیاسی ازجمله زمان‌شناسی، دوراندیشی، غایت‌مداری و تقدیم جامعه بر فرد) پرداخته است (ص۹۳-۱۸۴). انواع مصلحت، مصلحت در فقه اهل سنت و جایگاه مصلحت در احکام، مباحثی است که نویسنده در بخش سوم کتاب با عنوان گونه‌شناسی مصلحت به بررسی آنها می‌پردازد (ص۱۸۹-۲۶۱). مؤلف بخش چهارم کتاب را با عنوان «فقه سیاسی و تشخیص مصلحت» به موضوع مرجع تشخیص مصلحت و شیوه تشخیص مصلحت اختصاص داده است (ص۲۶۵-۳۵۴). و در نهایت بخش پنجم با عنوان «مصلحت و نظام سیاسی» را به مصلحت تشخیص نظام سیاسی و مصلحت در عرصه سیاست داخلی و خارجی اختصاص داده است.(ص۳۵۷-۴۲۴) <br /> <br /> == صدور احکام حکومتی در پیوند با مصلحت ==<br /> به گفته نویسنده، مصلحت یعنی خیر و فایده مبتنی بر حکمت و دوراندیشی که در میدان عمل در قالب فداشدن برخی از احکام برای حفظ اصول اساسی دین رخ می‌نماید (ص۳۲). از این جهت به باور او، [[حکم حکومتی]] پیوند وثیقی با مقوله مصلحت پیدا می‌کند؛ چون اقدامات اجرایی ولی امر در راستای تأمین مصالح جامعه، تابع مصلحتی است که مقتضی صدور حکم بوده و موقتی است و ممکن است در این فرآیند، احکام اولیه کنار گذاشته شود (ص۳۷-۴۲). نویسنده، نقش [[سید روح‌الله موسوی خمینی|امام خمینی]] را در پیوند عنصر مصلحت با مصالح حکومت در عصر حاضر بسیار پررنگ می‌داند؛ به‌صورتی‌که به عرصه جدیدی به نام [[فقه حکومتی]] و تشکیل نهادی به نام [[مجمع تشخیص مصلحت نظام]] منجر شده است (ص۵۴-۵۵). بر این اساس احکام حکومتی را دائر مدار وجود مصلحت دانسته (ص۷۶) و این به دلیل استفاده انبوه از این عنصر در فرآیند اجتهاد در حوزه مسائل نظام سیاسی است (ص۷۷). <br /> <br /> به باور نویسنده هیچ نقطه‌ای از شریعت را نمی‌توان خالی از حوزه صلاحیت تعلق مصلحت در نظر گرفت به‌ویژه در حوزه نظام سیاسی (ص۷۹ و ۸۵). او حفظ نظام سیاسی را به‌عنوان اساسی‌ترین مصلحت‌ها در نظر می‌گیرد که پاسپانی از آن ممکن است حتی به تعطیلی برخی از احکام اولیه منجر شود (ص۸۵-۸۹). نویسنده ضروت پیوند میان حکم حکومتی با مصلحت را به ادله‌ای از کتاب و سنت و بنای عقلا مستند می‌کند که نتیجه آن مشروعیت حکم حکومتی می‌شود (ص۱۰۰-۱۲۰) او همچنین برای این منظور به قواعدی از [[فقه سیاسی]] مانند قاعده ضرورت، عسر و حرج، ضرر، تقیه و اهم و مهم نیز تمسک کرده است (ص۱۲۱-۱۷۰). <br /> <br /> نویسنده درباره ضوابط استفاده از مصلحت در عرصه مسائل حکومت، بر مواردی چون تطابق با غایات شریعت و ترجیح اهم بر مهم و همچنین زمان‌شناسی و مکان‌شناسی دقیق، دوراندیشی، غایت‌مداری، تقدیم جامعه بر فرد و در نهایت ابتنا بر مشورت تأکید می‌کند (ص۱۷۱-۱۸۴). <br /> <br /> ==مرجع تشخیص مصلحت==<br /> از مسائل مهم درباره مصلحت، تعیین مرجع تشخیص مصلحت است. نویسنده با توجه به شخصی نبودن امر مصلحت و متفاوت بودن تشخیص مصلحتِ مناسب از سوی افراد به‌دلیل فهم و پیش‌دانسته‌های نظری متفاوت آنان، همچنین گونه زمان‌شناسی و مکان‌شناسی مناسب، آشنایی با جامعه و مقتضیات آن، گونه اسلام‌شناسی، آشنایی با غایات شریعت و گونه روش‌شناسی اجتهادی؛ شناخت مرجع تشخیص مصلحت را امری مهم ارزیابی می‌کند (ص۲۶۵). <br /> <br /> به باور او مرجع تشخیص مصلحت در فقه سیاسی، با توجه به اینکه گاهی مصلحت از قبیل مصالح شخصیه و گاهی از قبیل مصالح نوعیه است؛ لذا حکمی که در گرو مصلحت قرار می‌گیرد؛ گاه به جهت رفع نیاز مکلّفی خاص به منابع اجتهاد عرضه می‌شود و گاه این فرایند به جهت رفع نیاز اجتماعی خاص انجام می‌شود. لذا طبیعی است فرایند تشخیص مصلحت در عرصه‌های مختلف مقتضی تصدی فردی خاص یا گروهی معین باشد (ص۲۶۶).<br /> <br /> نویسنده تشخیص مصلحت در موضوعات احکام فقه سیاسی را در عرصه حوزه فردی و شخصی بر عهده خود مکلف دانسته؛ اما در گستره‌های عمومی بر عهده فقیه می‌داند. به نظر او در عرصه استنباط احکام چون تشخیص این‌گونه از مصلحت در عرصه موضوعات نبوده و مکلفین دسترسی به آموزه‌های شریعت ندارند، طبیعتاً وظیفه تشخیص مصلحت بر عهده آنان نیست و به همین ملاک بر عهده عرف عام یا عرف خاص و کارشناسان موضوعات خارجی نیز نخواهد بود؛ بلکه چون ماهیت این کار تنها فتوا دادن مطابق آموزه‌های شریعت است و به اجرای آن در جامعه عنایت ندارد، بر عهده «فقیه بما هو فقیه» است، لذا احکام صادره از سوی او ماهیت اِخبار از شریعت داشته و حیثیت اِنشاء به جهت اجرا ندارد، و وظیفه تشخیص مصلحت در این عرصه به ولی فقیه نیز اختصاص ندارد (ص۲۶۷-۲۷۳).<br /> ===مرجع تشخیص مصلحت در احکام حکومتی===<br /> به عقیده ایزدهی مرجع تشخیص مصلحت در عرصه اداره جامعه، بر عهده کسی است که احکام حکومتی صادر می‌کند. به گفته او از آنجا که ادله ولایت فقیه اداره حکومت و نظام سیاسی شیعه در عصر غیبت را بر عهده فقیه جامع‌الشرایط نهاده؛ لذا این وظیفه در نظام سیاسی مطلوب شیعه در عصر غیبت بر عهده ولی فقیه به‌عنوان مسئول اداره نظام سیاسی است و اوست که در فرایند صدور احکام حکومتی که به مصالح متغیر مرتبط است ضرورت‌ها را در نظر می‌گیرد (ص۲۷۸-۲۸۵).<br /> === مرجع تشخیص مصلحت در عرصه اجرای احکام ===<br /> به نظر نویسنده در عرصه سیاست، دولت‌ها جدا از حفظ امنیت، اجرای قانون، و جلوگیری از تهاجم بیگانگان، به غرض غایاتی تشکیل می‌شوند که صبغه غالب آن تشکیل جامعه است که از مهمترین آنها در جامعه اسلامی اجرای احکام بوده و با عنایت به اینکه ولی‌فقیه به‌عنوان راس هرم نظام اسلامی مسئولیت اجرای احکام در عصر غیبت را بر عهده دارد؛ لذا این کارویژه بر عهده وی نهاده شده است. به عقیده او با توجه به اینکه تشخیص مصلحت در اجرای احکام شریعت در جامعه در گونه نظام‌های پیشنهادی متفاوت بوده و متناسب با نوع نظام، اوصاف و ویژگی‌های حاکم، اختیارات و وظایف ولی‌فقیه، ادله مشروعیت و خاستگاه آن، متفاوت خواهد بود؛ برای بررسی مرجعیت تشخیص مصلحت در اجرای احکام در نظام اسلامی نمی‌توان به یک منطق واحد دست یافت؛ بلکه این منطق بر اساس نوع و رویکرد نظام‌های سیاسی پیشنهادی متفاوت است (ص۲۸۵-۲۸۶).<br /> ===مرجع تشخیص مصلحت در نظریه ولایت حسبه===<br /> نویسنده حسبه را در قرائت شیعی یک نظریه سیاسی - اجتماعی معرفی کرده که در برخی قرائت‌ها حسبه خودْ، دلیلی بر لزوم نظام سیاسی در عصر غیبت برشمرده می‌شود. او سپس به چند دیدگاه در خصوص حسبه اشاره دارد از جمله ۱.«نظریه جواز تصرف فقیه در امور حسبیه» ۲.«نظریه ولایت در حسبه» ۳.«ولایت در حد محدود» ۴.«نظریه ولایت در گستره کمتر از نظام سیاسی» ۵.«نظریه ولایت حسبه بر نظام سیاسی».<br /> <br /> مطابق قرائت ولایت حسبه در گستره نظام سیاسی، مقولات ضروری چون «اصل تشکیل حکومتی مبتنی بر آموزه‌های اسلامی»، «اداره امور اجتماعی و مسائل سیاسی کشور مطابق آموزه‌های فقه شیعه» و «جلوگیری از به هدر رفتن چپاول و غارت انفال ثروت‌های عمومی و سرمایه‌های ملی»، از مهمترین مصادیق حسبه در زمان حاضر هستند که انجام آنها به‌دست فقیه بدون تشکیلات امکان ندارد و طبیعی است که فردی به‌عنوان رهبر این تشکیلات متصدی این امور باشد که با مبانی اسلامی آشنا بوده و در همین حال از توانایی اداره امور جامعه برخوردار باشد (ص۲۸۶-۳۰۵).<br /> ===مرجع تشخیص مصلحت در نظریات ولایت فقیه===<br /> ایزدهی، [[نظریه ولایت عامه فقیه]] را مشهورترین نظریه در خصوص نظام سیاسی دانسته که طبق آن به موازات آنکه مشروعیت نظام سیاسی جامعه در گرو ولایت امام معصوم‌ قرار دارد، فقیه جامع‌الشرایط نیز در عصر غیبت از همان اختیارات به جهت اداره امور جامعه بر اساس آموزه‌های شریعت برخوردار است. این نظریه گستره وسیعی از اختیارات را برای فقیه به رسمیت می‌شناسد که ازجمله آن اختیارات تشخیص مصلحت است (ص۳۰۵-۳۱۶).<br /> <br /> به بیان نویسنده گرچه نظریه ولایت عامه فقیه، گستره وسیعی از اختیارات را فراروی فقیه قرار داده؛ اما گاه نظام سیاسی با مشکلاتی مواجه می‌شود که حلّ آنها بنابر امکانات نظریه ولایت عامه فقیه امکان‌پذیر نیست؛ لذا عده‌ای [[نظریه ولایت مطلقه فقیه]] را طراحی کردند که اختیاراتی بیشتر برای ولی فقیه در حوزه نظام سیاسی متصور است. نظریه ولایت مطلقه فقیه که دایره اختیارات وسیع‌‌ای را فراروی حاکم اسلامی قرار می‌دهد را می‌توان از ابداعات و مختصات فقهی [[سید روح‌الله موسوی خمینی|امام خمینی]] دانست (ص۳۱۶-۳۲۰). برخی از اختیاراتی که می‌توان مطابق این نظریه برای ولی فقیه در نظام سیاسی ذکر کرد، عبارت‌اند از: «تجدید [[مالکیت خصوصی]]»، «حکم حکومتی» و «اختیار فقیه در عفو مجرمان» (ص۳۲۰-۳۲۳).<br /> <br /> نویسنده در نهایت در مقابل نظریه‌های حداکثری از ولایت فقیه، به قرائتی حدّاقلی به نام [[نظریه نظارت فقیه]] اشاره می‌کند. مطابق این دیدگاه جدا از ولایتی که فقیه از باب ولایت بر امور حسبیه برخوردار است، ضمن اعتقاد به ضرورت عقلی و نقلی تشکیل حکومت و اداره شئون زندگی در حوزه نظام سیاسی، بر این باور است که فقیه در اداره نظام سیاسی، فاقد ولایت بوده و وظیفه او فقط نظارت بر عملکرد کارگزاران در راستای انطباق بر شریعت اسلام و تضمین حُسنِ اجرای امور است؛ لذا از امور اجرایی بیرون بوده و ولایت وی به معنای نظارت است نه تصرف در امور و دخالت در اجرا. در این نظریه مصلحت‌اندیشی فقیه هم محدود به حوزه نظارت خواهد بود و در حوزه اجرا مصلحت‌اندیشی به حاکم واگذار شده است (ص۳۲۳-۳۲۴).<br /> <br /> ==شیوه تشخیص مصلحت ==<br /> به گفته نویسنده، مصلحت‌اندیشی در فرایند گذار از مشکلات و در راستای رسیدن به غایات مورد نظر است به همین دلیل نیاز به شیوه‌ای کارآمد داریم. به باور او تشخیص فردی ممکن است کارایی لازم را نداشته باشد؛ به همین دلیل باید به تشخیص جمعی بر اساس مشورت برای کاهش خطا اتکا کرد (ص۳۲۵-۳۲۷). او برای توضیح نقش مشورت در مصلحت‌اندیشی به تفکیک عرصه‌های مختلف می‌پردازد.<br /> <br /> ===در عرصه شناخت موضوعات و استنباط احکام===<br /> به عقیده نویسنده هرچند فقیه با داشتن قدرت استنباط، قادر به استنباط احکام کلی از منابع است و در صورت داشتن فهم عرفی، قادر به شناخت مفهوم موضوعات فقهی خواهد بود؛ ولی شناخت موضوعات فنی و تخصصی نیازمند مشورت با اهل خبره در آن موضوع است و فقیه در صورتی حکم مناسب با آن را صادر خواهد کرد که در زمینه موضوع مورد نظر از تخصص لازم برخوردار باشد (ص۳۲۵-۳۳۱).<br /> <br /> بر اساس تحلیل نگارنده، چون حجیت استنباط احکام شریعت در گرو برآمدن آنها از متن منابع اصیل و در فرایند روش خاصی به نام اجتهاد است، تشخیص مصلحت در عرصه استنباط نیز باید تابع قوانین عام این روش بوده و بر قواعد و ارکان آن مبتنی باشد؛ بنابراین تنها کسی می‌تواند از عهده تشخیص مصلحت در این عرصه برآید که بر این دانش تسلط داشته باشد و به همین ملاک، مشورت کردن با توده مردم یا کارشناسان موضوعات مختلف در این راستا، گام نهادن به سوی خطاست (ص۳۳۱-۳۴۰).<br /> ===در عرصه اجرای احکام و اداره امور جامعه===<br /> ایزدهی در عرصه اجرای احکام و اداره امور جامعه به بحث مشورت به‌عنوان بهترین روش برای تشخیص مصلحت می‌پردازد. به نظر او از ادله مشورت چنین به دست می‌آید که فلسفه و هدف نهایی مشورت، دستیابی به حقیقت و دور ماندن از خطا و اشتباه است. با توجه به ادله مشورت و با عنایت به غلبه طریقی بودن مشورت، اهل‌بیت‌(ع) به‌دلیل اتصال به وحی الهی، نیازی به مشورت با سایر مردم نداشته و این امر برای آنها ضرورتی نداشته است؛ اما با توجه به آنکه حیثیت موضوعی مشورت نیز در بسیاری از موارد مد نظر قرار گرفته و در راستای ملاکاتِ مشورت نیز بوده و از این باب ضرورت می‌یابد، آنان در راستای آن ملاکات، به مشورت پرداخته و ضمن جویا شدن نظرات مردم در بسیاری از موارد بدان عمل می‌کردند. ایزدهی در ادامه با استناد به دلایلی به عدم ضرورت مشورت و عدم الزام رعایت مفاد مشورت برای حاکمان معصوم‌(ع) و نیز حاکمان غیر معصوم حکم می‌کند. (ص۳۴۰-۳۵۴)<br /> <br /> == مصلحت و نظام سیاسی ==<br /> به عقیده‌ ایزدهی مطابق قاعده اهم و مهم، [[حفظ نظام سیاسی]] و حفظ دین اسلام در رتبه بالاتری از سایر مصالح مانند (مصلحت حفظ جان، مال و عرض) قرار داشته و با از بین رفتن نظام سیاسی و دین اسلام، مصالح کوچکتر نیز از بین خواهند رفت؛ لذا در تعارض میان تأمین مصالح در عرصه مشکلات فردی با تأمین مصالح نظام سیاسی یا مصالح حفظ اسلام، تردیدی در اولویت حفظ نظام سیاسی و حفظ اسلام وجود نخواهد داشت. وی بخش زیادی از عبارات فقها در خصوص ضرورت حفظ نظام را به نظام اجتماعی زندگی مردم مرتبط می‌داند. او به دلیل قاعده ید بر ضرورت حفظ نظام اجتماعی در فقه شیعه استناد کرده که در صورت عدم پذیرش آن تجارات و معاملات مردم به ورطه هرج و مرج گرفتار آمده و مالکیت مردم مختل خواهد شد (ص۳۵۷-۳۶۲). <br /> ===مصلحت تشکیل نظام سیاسی===<br /> مولف با توجه به اجتماعی بودن انسان‌ها و مواجه بودنشان با منافعی که جز در سایه زندگی اجتماعی حاصل نمی‌شود، و همچنین در تضاد بودن هر یک از منافع افراد جامعه با یکدیگر که موجب هرج و مرج و نزاع خواهد شد، وجود قانونی که مورد توافق توده مردم باشد را ضروری دانسته و از سوی دیگر با توجه به اینکه وضع قانون به خودی خود موجب رفع تخاصم و ایجاد امنیت نمی‌شود، نیاز به مجموعه‌ای از کارگزاران در مجموعه‌ای به نام دولت و یا حکومت را گریزناپذیر می‌داند. <br /> <br /> وی مصالحی که بر وجود نظام سیاسی در جامعه مترتب می‌شود را در دو سطح «مصالح نظام‌های سیاسی» و «مصالح نظامِ سیاسی اسلام» قابل ارزیابی می‌داند. او انتظام، امنیت، تأمین حقوق عمومی و رفاه اجتماعی را ازجمله مصالحی می‌داند که بر نظام‌های سیاسی مترتب می‌شود. همچنین مصالحی مانند اجرای عدالت اجتماعی، احیای نشانه‌های محو شده دین، اصلاحگری در شهرها و امنیت‌بخشی به مظلومان، هدایت مردم به سوی آموزه‌های دین، کمک به جهاد علیه دشمنان و برپا کردن ستون‌های دین در جامعه را به‌عنوان مصالح مترتب بر نظام سیاسی اسلام می‌داند (ص۳۶۳-۳۷۵).<br /> ===مصلحت در عرصه سیاست داخلی===<br /> ایزدهی مصلحت‌ورزی در عرصه سیاست داخلی را بخش اساسی مصلحت در نظام اسلامی می‌داند. به عقیده او، حاکم اسلامی در مصلحت‌اندیشی‌ها جدا از اینکه امور جامعه را به گونه مطلوب به سوی آرمان‌های شریعت و اهداف نظام سیاسی هدایت می‌کند، موانع پدید آمده را رفع کرده و در فرایند «اولویت‌سنجی» و قاعده «اهم و مهم» و با محوریت دوراندیشی و تدبیر، گرچه در برخی مواقع دست از عمل به ظواهرِ برخی احکام شریعت می‌کشد، لکن با اهتمام به غایات شریعت، عمل حداکثری به دین را سرلوحه تصمیمات خویش قرار می‌دهد (ص۳۷۷-۳۸۲) .<br /> <br /> وی قائل است که مصالح اتخاذ شده در سیاست داخلیِ نظام سیاسی اسلام که با محوریت تأمین منافع و حفظ نظام سیاسی اسلام و مسلمانان صورت می‌پذیرد، در گستره‌ای وسیع انجام‌پذیر بوده و مصادیق متفاوتی را در بر دارد. به نظر ایزدهی با عنایت به وسعت امور جامعه، گستره مصلحت‌ورزی در امور مختلف از قبیل عبادی، اقتصادی، حقوقی، فرهنگی، نظامی، قضایی، سیاسی و امنیتی وجود خواهد داشت؛ لذا گستره مصلحت‌ورزی در سیاست داخلی را می‌بایست به تمامی امور جامعه و حکومت سرایت داد (ص۲۸۲-۳۹۷).<br /> ===مصلحت در عرصه سیاست خارجی ===<br /> نویسنده مولفه‌هایی همچون سرزمین، [[مرزهای جغرافیایی]]، مردم، حکومت و حاکمیت را مستدعی این می‌داند که حاکمان در تعامل با دولت‌های دیگر قرار بگیرند؛ لذا بخش بسیاری از ظرفیت حکومت به سیاست خارجی نظام سیاسی اختصاص می‌یابد. به عقیده او تصمیم‌سازی‌ها در عرصه خارجی هر حکومت برگرفته از نظام ارزشی و مبانی آن است و توجیه‌گر بسیاری از اهداف آن خواهد بود. ایزدهی مجموعه‌ای از مؤلفه‌ها از قبیل «نظام هنجاری و ارزشی»، «شرایط داخلی کشور»، و «فرصت‌ها، محدودیت‌های کشور در میان کشورها» را در فهم اهداف، سیاست‌گذاری، رویکرد و اعمال یک حکومت در سیاست خارجی دخیل می‌داند.<br /> <br /> نویسنده در کنار امور متغیری که در مصلحت‌ورزی‌ها محور عمل قرار گرفته و می‌تواند در شرایط مختلف گونه‌های متفاوتی از رفتار را در سیاست خارجی رقم بزند، به مصالح ثابت و عمده‌ای نیز که به‌عنوان معیار عمل در سیاست خارجی محسوب می‌شوند، اشاره کرده ازجمله «حفظ نظام» و «[[قاعده نفی‌سبیل|نفی‌سبیل]]» (ص۳۹۹ تا ۴۰۵).<br /> ===عرصه‌های مصلحت‌ورزی در سیاست خارجی===<br /> مولف به برخی از عرصه‌های مصلحت‌ورزی در سیاست خارجی اشاره می‌کند مانند «جهاد» که فقها عرصه‌های متفاوتی از مصلحت در گستره جهاد را مورد عنایت قرار داده‌اند ازجمله «مصلحت در اصل جنگ»، «مصلحت در آداب جهاد»، «خدعه در جنگ»، «مصلحت در آمادگی جنگ». همچنین فقها در عرصه «قرارداد و پیمان»، به بحث از قرارداد مهادنه (آتش بس) و قرارداد امان پرداخته‌اند. از دیگر عرصه‌های مصلحت‌ورزی در سیاست خارجی به «تقیه»، «مباحث حقوقی»، و «مسائل مالی» می‌توان اشاره کرد که در عرصه مسائل مالی از موضوعاتی همچون تألیف قلوب، غنیمت، جِزیه، و [[فروش سلاح به دشمن]] سخن به میان آمده است (ص۴۰۵ تا ۴۲۴).<br /> <br /> <br /> [[رده:کتاب‌های فقه مصلحت]]<br /> [[رده:مقالات کتاب‌شناسی]]<br /> [[رده:کتاب‌های سید سجاد ایزدهی]]<br /> [[رده:کتاب‌های پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%AF%D8%B4%DA%A9%D8%A7%D9%81%DB%8C_(%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA%DB%8C)&diff=68562 2026-07-09T11:31:51Z

<p>Mkhaghanif: /* عربی */</p> <hr /> <div>‍‎{{منابع مطالعاتی}}<br /> '''[[کالبدشکافی]]''' یا [[تشریح]] به‌معنای شکافتن بدن مرده و جداسازی اجزای آن به منظور دست‌یابی به علت آسیب، بیماری یا جنایتی است که بر بدن میت وارد شده است. کالبدشکافی امروزه همچنین به‌منظور یادگیری جایگاه و شکل اجزای بدن و آموزش دانشجویان پزشکی انجام می‌شود. <br /> <br /> درباره کالبدشکافی امروزه چند پرسش مطرح است ازجمله آیا تشریح بدن مسلمان باوجود دست‌یابی به بدن کافر جایز است؟ در مورد آموزش دانشجویان رشته پزشکی آیا می‌توان از جسد مسلمان برای کالبدشکافی استفاده کرد؟ در صورت تشریح آیا باید دیه پرداخت شود؟ استفاده از جسد مسلمان جهت تشریح با وصیت قبلی متوفی آیا جایز است؟ حکم رؤیت اندام تناسلی برای دانشجویان ناهمگن یا همگن چه صورتی دارد؟ <br /> <br /> در اسلام به دلیل حرمت جنایت بر جسد میت و وجوب دفن میت، جداسازی و تشریح اجزای بدن میت مسلمان حرام دانسته شده است؛ ولی کالبدشکافی بدن میت کافر جایز است. البته با عروض عناوین ثانویه همانند حفظ جان مسلمانان، کشف جرم یا بیماری و در نهایت به دلیل اهمیت آموزش علم پزشکی، گفته شده تشریح جسد میت مسلمان نیز جایز است و دیه نخواهد داشت. <br /> ==کتاب‌ها==<br /> ===فارسی===<br /> # فقه علوم پزشکی (تشریح، آموزش، پژوهش، معاینه، نماز بیماران)، عباسعلی واشیان، قم، سپهر حکمت، ۱۴۰۲ش. [https://pic.ketab.ir/DataBase/bookpdf/02/14021217201.pdf صفحات ابتدایی کتاب را اینجا بخوانید.]<br /> # فقه کالبدشکافی (درآمدی بر حکم کالبدشکافی در فقه امامیه و حقوق جمهوری اسلامی)، مصطفی مهدی‌پور و ناهید مهدی‌پور، همدان، فراگیران سینا، ۱۴۰۱ش. [https://pic.ketab.ir/DataBase/bookpdf/01/14010814038.pdf صفحات ابتدایی کتاب را اینجا بخوانید.]<br /> # احکام وضعی تشریح بدن میت (از منظر امامیه)، سعیده‌سادات مدرسی، قم، امتداد حکمت، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d9%88%d8%b6%d8%b9%db%8c-%d8%aa%d8%b4%d8%b1%db%8c%d8%ad-%d8%a8%d8%af%d9%86-%d9%85%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85%db%8c%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # [[کالبدشکافی در آینه فقه (کتاب)|کالبدشکافی در آینه فقه]]، [[سید محسن مرتضوی]]، قم، بوستان کتاب، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%da%a9%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%af%d8%b4%da%a9%d8%a7%d9%81%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%a2%db%8c%d9%86%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مسایل مستحدثه پزشکی، دفتر تبلیغات اسلامی شعبه خراسان رضوی، بوستان کتاب، ۱۳۸۵ش. فصل سوم از جلد اول این کتاب به مساله کالبدشکافی می‌پردازد. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%85%d8%b3%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d8%b3%d8%aa%d8%ad%d8%af%d8%ab%d9%87-%d9%be%d8%b2%d8%b4%da%a9%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ===عربی===<br /> # الأحكام الشرعية والطبية للمتوفى في الفقه الإسلامي، بلحاج العربي بن أحمد، المكتبة الشاملة الذهبية، ۲۰۱۹م.[https://ketabonline.com/ar/books/92545/read?part=1&amp;page=83&amp;index=3759426/3759428 کتاب را از اینجا بخوانید.].<br /> # معصومية الجثة في الفقة الاسلامي على ضوء القوانين الطبية المعاصرة، بلجاج العربی، اردن، دارالثقافة، ۲۰۱۵م.<br /> # التشريح و الجراحة و دورهما في الحضارة الإسلامية، مرکز جمعة الماجد للثقافة و التراث، محمد كامل جاد،۲۰۱۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%ad-%d9%88-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d8%b1%d8%a7%d8%ad%d8%a9-%d9%88-%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87%d9%85%d8%a7-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d8%ad%d8%b6%d8%a7%d8%b1%d8%a9-%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # معصومية الجثة في الفقه الاسلامي على ضوء القوانين الطبية المعاصرة، جامعة الاسلامیة، غزة، مكتبة دارالثقافة للنشر و التوزيع، ۲۰۰۹ش. [https://library.iugaza.edu.ps/view_toc.aspx?id=96837&amp;part=9999 فهرست کتاب را از اینجا بخوانید.]<br /> # فقه الطب و التضخیم النقدی: تقریرا لابحاث محمد السند، محمدحسن رضوی، مؤسسة ام القری للتحقيق و النشر، بیروت، ۲۰۰۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%b7%d8%a8-%d9%88-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b6%d8%ae%d9%85-%d8%a7%d9%84%d9%86%d9%82%d8%af%db%8c-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8%d8%b9-%d9%85%d9%88%d8%ac%d9%88/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> <br /> ==مقاله‌ها==<br /> ===فارسی===<br /> # نقد و بررسی ادّله حرمت تکلیفی کالبدشکافی میّت مسلمان در فقه امامیه، جواد حبیبی تبار، ستار محمدی، دوفصلنامه فقه و اجتهاد،‌ شماره ۲۱، بهار و تابستان ۱۴۰۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%86%d9%82%d8%af-%d9%88-%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%a7%d8%af%d9%84%d9%87-%d8%ad%d8%b1%d9%85%d8%aa-%d8%aa%da%a9%d9%84%db%8c%d9%81%db%8c-%da%a9%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%af%d8%b4%da%a9%d8%a7%d9%81/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # تطبیق دیدگاه فقه امامیه و مذاهب اربعه در مورد تشریح جسد، محمدمهدی حبیبی و علیرضا عسگری و سیدحسن عابدیان، فصلنامه مطالعات فقهی و فلسفی، دوره ۱۲، شماره ۴۸، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85%db%8c%d9%87-%d9%88-%d9%85%d8%b0%d8%a7%d9%87%d8%a8-%d8%a7%d8%b1%d8%a8%d8%b9%d9%87-%d8%af/?perpa کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی علمی، فقهی تشریح جسد میت مسلمان، نیکزاد عیسی‌زاده و محسن پورمحمد و رضا الله دادی و سید محسن حسینی دهنوی، مجله قرآن و طب، شماره ۱۰، بهار ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%85%db%8c%d8%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%aa%d8%b4%d8%b1%db%8c%d8%ad-%d8%ac%d8%b3%d8%af-%d9%85%db%8c%d8%aa-%d9%85%d8%b3%d9%84%d9%85%d8%a7%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حقوق دانشجویان و تشریح شدگان در آموزش‌های پزشکی از دیدگاه حقوق بشر اسلامی، محمدمهدی حبیبی و علیرضا عسگری و سید محمدمهدی احمدی، دوفصلنامه مطالعات حقوق بشر اسلامی، شماره ۱۹، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%af%d8%a7%d9%86%d8%b4%d8%ac%d9%88%db%8c%d8%a7%d9%86-%d9%88-%d8%aa%d8%b4%d8%b1%db%8c%d8%ad-%d8%b4%d8%af%da%af%d8%a7%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d8%a2%d9%85%d9%88%d8%b2%d8%b4-%d9%87/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # کالبدشکافی جسد مسلمان از دیدگاه فقهای شیعه، کاظم ابراهیم زاده، محمدحسن ربانی‌بیرجندی، دوفصلنامه مصباح‌الفقاهه، دوره ۴، شماره ۱، سال ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%da%a9%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%af%d8%b4%da%a9%d8%a7%d9%81%db%8c-%d8%ac%d8%b3%d8%af-%d9%85%d8%b3%d9%84%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87%d8%a7%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # قاعده لاضرر و تطبیق آن بر مصادیق روز جامعه، معصومه اسدی نیان، مجله مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه دوره سوم - شماره ۱/۳، سال ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%82%d8%a7%d8%b9%d8%af%d9%87-%d9%84%d8%a7%d8%b6%d8%b1%d8%b1-%d9%88-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82-%d8%a2%d9%86-%d8%a8%d8%b1-%d9%85%d8%b5%d8%a7%d8%af%db%8c%d9%82-%d8%b1%d9%88%d8%b2-%d8%ac%d8%a7%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی احکام کالبدشکافی میت در کشف جرم و احقاق حق، مطهره بهشتی، عباس سماواتی، فصلنامه علمی پژوهشی فقه و مبانی حقوق اسلامی، سال ۸، شماره۴، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%da%a9%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%af%d8%b4%da%a9%d8%a7%d9%81%db%8c-%d9%85%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%da%a9%d8%b4%d9%81-%d8%ac%d8%b1%d9%85-%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نگرشی نو برمبانی فقهی حکم کالبدشکافی بر اساس آراء امام خمینی (ره)، حسن‌رضا خلجی، [[پژوهشنامه متین]]، سال شانزدهم، شماره ۶۵، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%86%da%af%d8%b1%d8%b4%db%8c-%d9%86%d9%88-%d8%a8%d8%b1%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%da%a9%d9%85-%da%a9%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%af%d8%b4%da%a9%d8%a7%d9%81%db%8c-%d8%a8/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نگرشی نو برمبانی فقهی حکم کالبدشکافی در آموزش علوم پزشکی، حسن‌رضا خلجی، شماره ۳۸، زمستان ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%86%da%af%d8%b1%d8%b4%db%8c-%d9%86%d9%88-%d8%a8%d8%b1%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%da%a9%d9%85-%da%a9%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%af%d8%b4%da%a9%d8%a7%d9%81%db%8c-%d8%af/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # کالبدشکافی از دیدگاه اسلام، سید غلامعلی جورسرایی، عباس نیکزاد، مجله دانشگاه علوم پزشکی بابل، دوره۱۵، ۱۳۹۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%da%a9%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%af%d8%b4%da%a9%d8%a7%d9%81%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # کالبدشکافی جنايی؛ پردازش فقهی_حقوقی، حمید ستوده، احمد احمدی، فصلنامه فقه پزشکی، سال سوم و چهارم شماره ۹ و ۱۰، زمستان ۱۳۹۰ش و بهار ۱۳۹۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%da%a9%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%af%d8%b4%da%a9%d8%a7%d9%81%db%8c-%d8%ac%d9%86%d8%a7%d9%8a%db%8c%d8%9b-%d9%be%d8%b1%d8%af%d8%a7%d8%b2%d8%b4-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c_%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # گفتاری در حکم تشریح، [[سید محسن خرازی]]، [[مجله فقه اهل‌بيت|مجله فقه اهل بيت عليهم السلام]]، دوره ۷ شماره ۲۵، سال ۱۳۸۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%da%af%d9%81%d8%aa%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%ad%da%a9%d9%85-%d8%aa%d8%b4%d8%b1%db%8c%d8%ad-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8%d8%b9-%d9%85%d9%88%d8%ac%d9%88%d8%af-%d9%86%db%8c%d8%b3/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حکم تشریح از دیدگاه فقه اسلامی، اسدالله لطفی، مجله ايرانی اخلاق و تاريخ پزشكی، دوره۳، شماره۲، سال ۱۳۸۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%ad%da%a9%d9%85-%d8%aa%d8%b4%d8%b1%db%8c%d8%ad-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی و تحلیل حکم تشریح از دیدگاه فقه شیعه با رویکردی بر دیدگاه امام خمینی (ره)، حسین نمازی‌فر، فتح‌الله قربانی، مجله علوم تشریح ایران، دوره۸، شماره ۳۲ و ۳۳، سال ۱۳۸۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%88-%d8%aa%d8%ad%d9%84%db%8c%d9%84-%d8%ad%da%a9%d9%85-%d8%aa%d8%b4%d8%b1%db%8c%d8%ad-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%b4%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تشریح جسد از دیدگاه اسلام، حبیب الله طاهری، مجتمع آموزش عالی قم، شماره ۲، تابستان ۱۳۷۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%b4%d8%b1%db%8c%d8%ad-%d8%ac%d8%b3%d8%af-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # کالبد شکافی در آموزشهای پزشکی، محمد مومن، مجله فقه اهل بیت(ع)، شماره ۱، ۱۳۷۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%da%a9%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%af%d8%b4%da%a9%d8%a7%d9%81%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%a2%d9%85%d9%88%d8%b2%d8%b4%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%be%d8%b2%d8%b4%da%a9%db%8c/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # آناتومی از دیدگاه فقه و پزشکی، حمیدرضا شاکرین، مجله حوزه و دانشگاه، شماره ۵، ۱۳۷۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a2%d9%86%d8%a7%d8%aa%d9%88%d9%85%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%d9%be%d8%b2%d8%b4%da%a9%db%8c/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # تشریح از دیدگاه اسلام، سید محمدرضا رهنمایی، مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی حضرت امام خمینی(س) «نقش زمان و مکان در اجتهاد»، جلد ۱۲، زمستان ۱۳۷۴ش.<br /> <br /> ===عربی===<br /> # الموت الدماغي وتشريح الجثث: دراسة فقهية، هبة بنت عبد اللطيف بن أحمد الصالح، مجلة األندلس للعلوم الانسانية والاجتماعية، المجلد ۱۱، شماره ۱۰۴، ۲۰۲۴م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%88%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d8%af%d9%85%d8%a7%d8%ba%db%8c-%d9%88%d8%aa%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%ad-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d8%ab%d8%ab-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87%d9%8a/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # التشريح وسيلة من وسائل الإثبات الجنائي: دراسة فقهية مقارنة، جيء نور العاشقين بنت جيء یوسف، المجلة العالمية للدراسات الفقهية والأصولية، المجلد ۷، شماره ۳، ۲۰۲۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1728904 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # حكم تشريح جثة الآدمي لأجل التعليم، حنان بنت محمد بن عبدالله الزكري، مجلۀ أبحاث، الیمن، المجلد ۱۰، شماره ۴، ۲۰۲۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1728969 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # أحكام تشريح الميت عند الإمامية، سهام علي حسين الناصري، مجلة كلية التربية للبنات للعلوم الإنسانية، عراق، المجلد ۱۷، شماره ۳۲، ۲۰۲۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1729019 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # تشريح الجثة في الفقه الإسلامي، عبد الرحمان علاوة و عبد الرحمان شريف، كلية العلوم الانسانية والاجتماعية (جامعة محمد بوضياف)، الجزائر، ۲۰۲۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1729074 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # الوصية بالتصرُّف بجسد الميت (دراسة فقهية مقارنة)، مشاعل بنت سعد بن عويض الحربي، كلية الشريعة والدراسات الإسلامية، جامعة القصيم، عربستان، المجلد ۲۶، شماره ۲، ۲۰۲۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1729121 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # الضوابط القانونية والشرعية والطبية للتشريح للأغراض التعليمية: دراسة علمية - شرعية - قانونية مع مشروع مرسوم بقانون اتحادي لدولة الإمارات العربية المتحدة، ألفريدا ستادلين، مجلة الأمن والقانون، الامارات، المجلد ۳۰، شماره ۲، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1729179 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # التشریح و احکامه عند فقهاء الامامیة، سناء لطیف عبد الرزاق الخرسان، مجلة العمید (جامعة الکوفة)، شماره ۴۰، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b4%d8%b1%db%8c%d8%ad-%d9%88-%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85%d9%87-%d8%b9%d9%86%d8%af-%d9%81%d9%82%d9%87%d8%a7%d8%a1-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85%db%8c%d8%a9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حكم التشريح في الفقه الاسلامي/ دراسة فقهية مقارنة، ساهرة هذال عبدالحمید الجبوری، مجلة جامعة التکریت للعلوم الانسانیة، شماره ۲۷، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1729252 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # احکام التشریح البشري الجراحي و التقني فی الفقه الاسلامي، طارق عبد المنعم خلف، جامعة الامارات العربیة المتحدة، قسم الشریعة و الدراسات الاسلامیة في کلیة القانون، ۲۰۱۹م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b4%d8%b1%db%8c%d8%ad-%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%b4%d8%b1%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d8%b1%d8%a7%d8%ad%d9%8a-%d9%88-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d9%82%d9%86%d9%8a/?perpage= کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تشريح جثث الموتى وموقف الفقهاء منه، محمد بن عيد الونیانی، جامعة الأزهر، كلية أصول الدين و الدعوة بالزقازيق، مصر، ۲۰۱۹م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%aa%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%ad-%d8%ac%d8%ab%d8%ab-%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%88%d8%aa%d9%89-%d9%88%d9%85%d9%88%d9%82%d9%81-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87%d8%a7%d8%a1-%d9%85%d9%86%d9%87/?perpage=18&amp;order=ASC&amp;order کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مدى مشروعية تشريح جثة الإنسان، هلا الحسن، مجلة جامعة تشرين للبحوث والدراسات العلمية - سلسلة العلوم الاقتصادية والقانونية، سوریه، المجلد ۴۱، شماره ۶، ۲۰۱۹م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1729482 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # الأحكام المتعلقة بالتشريح، مازن بن عيسى بن نجم الزبن، المجلة العلمية لكلية الدراسات الإسلامية والعربية للبنين - دمياط الجديدة، مصر، شماره ۶، ۲۰۱۸م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1729797 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مدى مشروعية تشريح جثة الآدمي دراسة فقهية مع الإشارة لبعض التشريعات العربية، محمد محمد سيد أحمد عامر، مجلة قطاع الشريعة والقانون (مصر)، شماره ۹، ۲۰۱۸م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d9%85%d8%af%d9%89-%d9%85%d8%b4%d8%b1%d9%88%d8%b9%d9%8a%d8%a9-%d8%aa%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%ad-%d8%ac%d8%ab%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%a2%d8%af%d9%85%d9%8a-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a9-%d9%81%d9%82%d9%87/?perpage کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #الاحکام المتعلقة بالتشریح، مازن بن عیسی، مجلة کلیه الدراسات الاسلامیه والعربیه بدمیاط الجدیدة، شماره ۸، ۲۰۱۸م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1729797 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #أحكام تشريع جثة الآدمي من منظور فقهي، محمد أحمد حلمي محمد، مجلة كلية الشريعة والقانون بطنطا (جامعة الازهر)، ۲۰۱۴م.[https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_264_item&amp;p=1729962 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #حكم تشريح جسد الادمى بعد موتة فى الفقه الاسلامى،أحمد بن هلال بن عبدالرحمن الشيخ، مجلة التربية (جامعة الأزهر - كلية التربية)، شماره ۱۵۵، ۲۰۱۳م.[https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_264_item&amp;p=1730018 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # تشریح الجثث و الانتفاع باعضاء المیت في الشریعة الاسلامیة و القانون الطبي الاسلامي، أ.حیدرة محمد، کلیة الحقوق و العلوم السیاسیة، ۲۰۱۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%aa%d8%b4%d8%b1%db%8c%d8%ad-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d8%ab%d8%ab-%d9%88-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d9%86%d8%aa%d9%81%d8%a7%d8%b9-%d8%a8%d8%a7%d8%b9%d8%b6%d8%a7%d8%a1-%d8%a7%d9%84%d9%85%db%8c%d8%aa-%d9%81%d9%8a/?perpage کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تشريح جثة الميت في ضوء الفقه الإسلامي، طلعت عبدالغفار حسن حجاج، حولية کلية الدراسات الإسلامية والعربية للبنات بالإسکندرية، مصر، ۲۰۰۸م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1730073 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # التشريح الطبي وحقوق الانسان في الاسلام، بلقاسم شتوان، المجلة النقدیه للقانون و العلوم السیاسیة، المجلد ۳، شماره ۲، ۲۰۰۸م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1730292 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # هل يجوز تشريح بدن الميت للتعلم أو المعرفة؟، عبدالفتاح محمود إدريس، مجلة الوعي الإسلامي، الکویت، شماره ۴۷۴، ۲۰۰۵م.<br /> # التشریح علومه و احکامه، محمد علی البار، مجلة المجمع الفقهي الإسلامي، شماره ۸، ۲۰۰۴م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b4%d8%b1%db%8c%d8%ad-%d8%b9%d9%84%d9%88%d9%85%d9%87-%d9%88-%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حكم تشريح جثة الميت في الشريعة الاسلامية والقانون الوضعي، محمد فتح الله اسطيري، مجلة الإلماع، مغرب، شماره ۳، ۲۰۰۱م.<br /> # حكم تشريح الانسان بين الشريعة والقانون، عبد العزيز خليفة القصار، مجلة الحقوق، الکویت، المجلد ۲۲، شماره ۴، ۱۹۹۸م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1730444 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # التشريح الجثماني و النقل و التعويض الإنساني، بكر بن عبدالله أبوزيد، مجلة مجمع الفقه الإسلامي الدولي، شماره ۴، ۱۹۸۸م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%ad-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d8%ab%d9%85%d8%a7%d9%86%d9%8a-%d9%88-%d8%a7%d9%84%d9%86%d9%82%d9%84-%d9%88-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b9%d9%88%d9%8a%d8%b6-%d8%a7%d9%84%d8%a5/?perpage کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بحث فی حکم التشریح، سیدمحسن خرازی، فقه اهل بیت (عربی)، شماره ۵ و ۶، ۱۹۹۷م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1730639 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # التشریح من منظور الفقه و الطب، حمیدرضا شاکرین، مجلة الفکر الاسلامیة، شماره ۱۳ و ۱۴، ۱۹۹۶م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b4%d8%b1%db%8c%d8%ad-%d9%85%d9%86-%d9%85%d9%86%d8%b8%d9%88%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%d8%a7%d9%84%d8%b7%d8%a8/?perpage=18&amp;order=ASC&amp;orderby=date&amp;metaquery%5B0%5D%5Bkey کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # کلمة فی التشریح (۱)، سید محسن خرازی، مجله نور علم، شماره ۴۷، ۱۹۹۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1730679 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # کلمة فی التشریح (۲)، سید محسن خرازی، مجله نور علم، شماره ۴۸، ۱۹۹۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1730724 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # حكم التشريح و جراحة التجميل فى الشريعة الإسلامية، محمود علي السرطاوی، مجلة دراسات العلوم الانسانية و الاجتماعية، المجلد۱۲، شماره ۳، سال ۱۹۸۵م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%ad%d9%83%d9%85-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%ad-%d9%88-%d8%ac%d8%b1%d8%a7%d8%ad%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%ac%d9%85%d9%8a%d9%84-%d9%81%d9%89-%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%b9%d8%a9/?perpage کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حكم تشريح جثة المسلم، مجلة البحوث الإسلامية، المجلد ۱، شماره ۴، ۱۹۷۶م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%ad%d9%83%d9%85-%d8%aa%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%ad-%d8%ac%d8%ab%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b3%d9%84%d9%85-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8%d8%b9-%d9%85%d9%88%d8%ac%d9%88%d8%af-%d9%86%db%8c/?perpag کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ==پایان‌نامه‌ها==<br /> === فارسی ===<br /> # پیامدهای کالبد شکافی، پژوهشی فقهی در پرتو مذاهب اسلامی وحقوق عراق، احمد حسن العیبی البهادلی، دکتری تخصصی، دانشگاه ادیان و مذاهب (دانشکده مذاهب)، ۱۴۰۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%aa%d8%b1%d8%aa%d8%a8%d9%87-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d8%aa%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%ad-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d8%ab%d9%87-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d9%87/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # تشریح جسد مسلمان در فقه فریقین، مریم رفعتی، کارشناسی ارشد، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه سمنان، پردیس علوم انسانی، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%aa%d8%b4%d8%b1%db%8c%d8%ad-%d8%ac%d8%b3%d8%af-%d9%85%d8%b3%d9%84%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%81%d8%b1%db%8c%d9%82%db%8c%d9%86-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ماهیت و اعتبار حقوقی وصیت به تشریح جسد، یاسر نریمانی، کارشناسی ارشد، دانشکده حقوق قضایی، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%a7%d9%87%db%8c%d8%aa-%d9%88-%d8%a7%d8%b9%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d9%88%d8%b5%db%8c%d8%aa-%d8%a8%d9%87-%d8%aa%d8%b4%d8%b1%db%8c%d8%ad-%d8%ac%d8%b3%d8%af/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی تطبیقی کالبدشکافی سنتی و کالبد گشایی مجازی از منظر قواعد فقهی حقوقی، منصوره اخگر، دکتری، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%db%8c-%da%a9%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%af%d8%b4%da%a9%d8%a7%d9%81%db%8c-%d8%b3%d9%86%d8%aa%db%8c-%d9%88-%da%a9%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%af-%da%af/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # کالبد شکافی برای کشف جرم از منظر فقه امامیه و حقوق کیفری ایران، رضا نجفی، کارشناسی ارشد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی ‌واحد رشت، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%da%a9%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%af-%d8%b4%da%a9%d8%a7%d9%81%db%8c-%d8%a8%d8%b1%d8%a7%db%8c-%da%a9%d8%b4%d9%81-%d8%ac%d8%b1%d9%85-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر] <br /> # بررسی تطبیقی کالبد‌ شکافی در فقه امامیه، زینت مشتاق، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد شیروان، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%db%8c-%da%a9%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%af-%d8%b4%da%a9%d8%a7%d9%81%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی فقهی و حقوقی کاربرد علوم پزشکی در جرایم و مجازات‌ها، حمیدرضا طاهری‌بنی، کارشناسی ارشد، دانشگاه قم (دانشکده حقوق)، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%da%a9%d8%a7%d8%b1%d8%a8%d8%b1%d8%af-%d8%b9%d9%84%d9%88%d9%85-%d9%be%d8%b2%d8%b4%da%a9%db%8c-%d8%af%d8%b1/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی حقوقی تشريح و جرايم عليه تماميت جسمانی اموات، علی قبادیان، جامعة المصطفی العالمیة، سال ۱۳۹۴ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%ad-%d9%88-%d8%ac%d8%b1%d8%a7%d9%8a%d9%85-%d8%b9%d9%84%d9%8a%d9%87-%d8%aa%d9%85%d8%a7/?perpage کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حکم تشریح میت مجهول الهویه، مریم حسینی، پردیس تهران، دانشگاه قرآن و حدیث، ۱۳۹۴ش، کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%ad%da%a9%d9%85-%d8%aa%d8%b4%d8%b1%db%8c%d8%ad-%d9%85%db%8c%d8%aa-%d9%85%d8%ac%d9%87%d9%88%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%87%d9%88%db%8c%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی كالبد شكافی از ديدگاه فقه و قانون و كاربرد آن در حقوق جزا و جرم شناسی، عباس گهرگزی، کارشناسی ارشد، جامعة المصطفی العالمیة، ۱۳۹۴ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%83%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%af-%d8%b4%d9%83%d8%a7%d9%81%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%d9%8a%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86/?perpage کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حکم تشریح در فقه اسلام، صدرالدین نوروزی، پایان‌نامه حوزوی سطح ۳، ۱۳۹۳ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%ad%da%a9%d9%85-%d8%aa%d8%b4%d8%b1%db%8c%d8%ad-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8%d8%b9-%d9%85%d9%88%d8%ac%d9%88%d8%af/?perpage=18&amp;or کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # قطع و پیوند اعضاء، سیدسجاد ایزدهی، پایان‌نامه حوزوی سطح ۴، ۱۳۸۷ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%82%d8%b7%d8%b9-%d9%88-%d9%be%db%8c%d9%88%d9%86%d8%af-%d8%a7%d8%b9%d8%b6%d8%a7%d8%a1-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8%d8%b9-%d9%85%d9%88%d8%ac%d9%88%d8%af-%d9%86%db%8c%d8%b3%d8%aa/?perpage=18&amp;or کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # کالبدشکافی و پی‌آمدهای حقوقی_جزایی آن، اسماعیل آقابابائی‌بنی، کارشناسی ارشد، دانشکده علوم و حقوق سیاسی، دانشگاه تهران، ۱۳۸۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%da%a9%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%af%d8%b4%da%a9%d8%a7%d9%81%db%8c-%d9%88-%d9%be%db%8c%d8%a2%d9%85%d8%af%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c_%d8%ac%d8%b2%d8%a7%db%8c%db%8c-%d8%a2%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ===عربی===<br /> # تشريح الجثة في الفقه الاسلامی، عبد الرحمان علاوة و عبدالرحمن شریف، کارشناسی ارشد، کلیة العلوم الانسانیة و الاجتماعیة، جامعة محمد بوضیاف المسیلة (الجزایر)، ۲۰۲۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20286%20item&amp;p=1742758 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید] <br /> # أحكام تشريح جثة الميت في الشريعة الإسلامية مقارنة بالقانون الوضعي، مسعودة سالمی، کارشناسی ارشد، معهد العلوم الاسلامیه، جامعة الشهید حمه لخضر (الجزایر)، ۲۰۱۸م. [http://dspace.univ-eloued.dz/bitstream/123456789/2673/1/%d8%a7%d8%ad%d9%83%d8%a7%d9%85%20%d8%aa%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%ad%20%d8%ac%d8%ab%d8%a9%20%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%8a%d8%aa.pdf متن پایان‌نامه را از اینجا بخوانید]<br /> # تشريح جثة الآدمي: دراسة فقهية قانونية مقارنة، حسين علي جاسم الخنفر، کارشناسی ارشد، كلية الدراسات العليا، الجامعة الاردنیة، ۲۰۱۴م.<br /> # التشریح دراسة مقارنة بین الفریقین، اسماعیل حسن الشویلی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه جامعة المصطفی العالمیة، ۱۳۸۷ش، کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b4%d8%b1%db%8c%d8%ad-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a9-%d9%85%d9%82%d8%a7%d8%b1%d9%86%d8%a9-%d8%a8%db%8c%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%81%d8%b1%db%8c%d9%82%db%8c%d9%86/?perpage=18&amp;order=ASC&amp;orderby= کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # احکام التصرف بالجثة فی الفقه الاسلامي، رقیة اسعد صالح عرار، جامعة النجاة الوطنیة کلیة الدراسات العلیا، نابلس، فلسطین، ۲۰۱۰م. کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b5%d8%b1%d9%81-%d8%a8%d8%a7%d9%84%d8%ac%d8%ab%d8%a9-%d9%81%db%8c-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%8a/?perpage=18 کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # أحكام تشريح جثة الآدمي وتطبيقاته القضائية، نايف بن سعد بن عبد الرحمن الشنيفي، رساله دکتری، المعهد العالی للقضاء، جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامية، ۲۰۰۵م.<br /> # تشريح جثة الإنسان: دراسة فقهية طبية، محرم كامل عبدالقادر أحمد، کارشناسی ارشد، کلیة الشریعة و القانون، جامعة ام درمان (سودان)، ۲۰۰۴م. <br /> # التشريح بين أنظار الفقهاء، حمیدة الرحمونی، تونس ، جامعة الزيتونة، ۱۹۹۷م، کارشناسی ارشد.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%ad-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a3%d9%86%d8%b8%d8%a7%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87%d8%a7%d8%a1-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8%d8%b9-%d9%85%d9%88/?perpage=1 کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ==سایر منابع==<br /> # درس خارج فقه، [[محمد ری‌شهری]]، سال ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/%d8%af%d8%b1%d8%b3-%d8%ae%d8%a7%d8%b1%d8%ac-%d9%81%d9%82%d9%87-%da%a9%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%af%d8%b4%da%a9%d8%a7%d9%81%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تشریح ابدان محترمه، درس خارج فقه، [[جعفر سبحانی]]، سال۱۳۸۶ش. [https://www.eshia.ir/feqh/archive/text/sobhani/feqh/96/961009/ متن را از اینجا بخوانید.]<br /> # کالبدشکافی، محمد محمدی گیلانی، [[مجله فقه اهل بیت علیهم السلام]]، دوره ۱، شماره ۱، سال ۱۳۷۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%da%a9%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%af%d8%b4%da%a9%d8%a7%d9%81%db%8c/?perpage=18&amp;order=ASC&amp;orderby=date&amp;taxquery%5B0%5D%5Bkey%5D=71624&amp;taxquery%5B0%5D%5Btaxonomy%5D=tnc_tax_46307&amp;taxquery%5B0%5D%5Boperator%5D=LIKE&amp; کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> [[رده:منابع مطالعاتی فقه پزشکی]]<br /> [[رده:بروزرسانی ۱۴۰۴]]<br /> [[رده:مدخل‌های ۱۴۰۰]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA_%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86_(%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA%DB%8C)&diff=68561 2026-07-09T11:30:45Z

<p>Mkhaghanif: /* عربی */</p> <hr /> <div>{{منابع مطالعاتی}}<br /> [[بلوغ دختران]] به معنای تعیین سنی برای بلوغ و مکلف‌شدن دختران از چالش‌هایی است که در فقه شیعه سابقه چندانی ندارد. اغلب فقیهان شیعه سن بلوغ دختران را نُه سال تمام قمری می‌دانند. با این حال در دهه‌های اخیر فقه‌پژوهانی چند بلوغ را مسئله‌ای زیستی و نه قراردادی و شرعی دانسته‌اند و تلاش کرده‌اند آن را با تغییرات جسمی همراه بدانند که در نژادها و محیط‌های مختلف یکسان نیست. گروهی دیگر مثل [[یوسف صانعی]] و [[جناتی شاهرودی]] با تکیه بر برخی از روایات سن بلوغ دختران را بالاتر از نُه سال و بلکه سیزده سال دانسته‌اند. روشن است که تغییر سن بلوغ در احکام فردی مثل نماز و روزه و حجاب، و احکام مدنی مثل ازدواج و سایر معاملات تأثیر آشکاری خواهد داشت. <br /> ==کتاب‌ها==<br /> ===فارسی===<br /> # بررسی فقهی حقوقی بلوغ دختران، مریم صرفی، تهران، آموزش برتر، ۱۴۰۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20235%20item&amp;p=1661236 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بلوغ دینی دختران (سن تکلیف)، محمد سروش، تهران، میراث اهل قلم، ۱۴۰۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20235%20item&amp;p=1661306 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بلوغ دختران (۲): بررسی فقهی سن بلوغ دختران، بتول زاهدی‌فر، قم، قلم خانه، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%af%d8%ae%d8%aa%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%b3%d9%86-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%af%d8%ae%d8%aa%d8%b1%d8%a7%d9%86/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بلوغ دختران در فقه و ادله آن، اکرم‌ سادات سیدی، اصفهان، مشارق الانوار، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بلوغ-دختران-در-فقه-و-ادله-آن/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # سن بلوغ دختران و پسران، امیر غنوی، قم، نگاهی دوباره، ‏‫۱۳۹۹ ش.<br /> # بررسی فقهی و حقوقی سن مسئولیت کیفری، مهراندخت تابانی، تهران، صالحیان، ‏‫۱۳۹۹ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بررسی-فقهی-و-حقوقی-سن-مسئولیت-کیفری/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # سن بلوغ در فقه اسلامی و حقوق ایران، انگلستان و فرانسه، شهاب شیرمحمدی، تهران، آفتاب گیتی‏‫‬، ۱۳۹۹ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/سن-بلوغ-در-فقه-اسلامی-و-حقوق-ایران-،-انگ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ دختران(۱): بررسی فقهی نشانه‌های بلوغ دختران (به غیر از سن) و احکام آنان، بتول زاهدی‌فر، قم، قلم‌خانه‏‫، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بلوغ-دختران۱-بررسی-فقهی-نشانههای-بل/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی فقهی بلوغ دختران، [[سید مجتبی نورمفیدی]]، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%af%d8%ae%d8%aa%d8%b1%d8%a7%d9%86/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بلوغ دختران در فقه اسلامی، ژیلا بهرام‌زاده، اردبیل، نیک‌آموز، ‏‫۱۳۹۲ ش.‬ [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بلوغ-دختران-در-فقه-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نقد کتاب فقه و زندگی « بلوغ دختران» نوشته حضرت آیةالله صانعی، احسان مهرکش، قم، مهر امیرالمومنین(ع)‏‫، ۱۳۹۲ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/نقد-کتاب-فقه-و-زندگی-بلوغ-دختران-نوشت/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ شرعی در مذاهب اسلامی (با مقدمه‌ای در تکلیف و فلسفه شرایع)‬‏، عذرا مرادی‬‏، ‏‏‫مشهد‬‏، بنیاد پژوهش‌های اسلامی‬‏‫، ۱۳۸۹ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بلوغ-شرعی-در-مذاهب-اسلامی-با-مقدمهای/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # احکام بلوغ دختران، محبوبه پدیدار، قم، رسالت یعقوبی، ۱۳۸۹ش.<br /> # ‏‫احکام بلوغ دختران مطابق با فتاوای مراجع عظام تقلید، محبوبه پدیدار، قم، رسالت یعقوبی‏‫‏، ‏‫‏۱۳۸۸ ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/احکام-بلوغ-دختران-مطابق-با-فتاوای-مر/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تدبیر قانونی در سن ازدواج: (مروری بر سن بلوغ و ازدواج در فقه و قوانین موضوعه ایران)، لیلی بروجردی، تهران، اطلاعات‏‫، ۱۳۸۶ ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/تدبیر-قانونی-در-سن-ازدواج-مروری-بر-سن-ب/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تحقیقی در سن تکلیف و استفتاآت مربوطه، اصغر محمدی‌همدانی، تهران، گلزار کتاب، ۱۳۸۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20235%20item&amp;p=1661846 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بلوغ دختران: برگرفته از نظریات فقهی مرجع عالیقدر حضرت آیه‌الله‌العظمی صانعی مدظله‌العالی، [[یوسف صانعی]]، قم، میثم تمار‏‫، ۱۳۸۵ ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بلوغ-دختران-برگرفته-از-نظریات-فقهی-مرج/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مسائل مستحدثه پزشکی (۱)، دفتر تبلیغات اسلامی (شعبه خراسان رضوی)، بوستان کتاب، قم، ۱۳۸۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%85%d8%b3%d8%a7%d8%a6%d9%84-%d9%85%d8%b3%d8%aa%d8%ad%d8%af%d8%ab%d9%87-%d9%be%d8%b2%d8%b4%da%a9%db%8c-%d8%ac2-%d8%b4%d8%a8%db%8c%d9%87%d8%b3%d8%a7%d8%b2%db%8c%d8%8c-%d9%86%d8%b4%d8%a7/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # س‍ن‌ ب‍ل‍وغ‌ دخ‍ت‍ران‌ و م‍س‍ائ‍ل‌ ح‍ق‍وق‍ی‌ آن‌ (پ‍ژوه‍ش‍ی‌ ع‍ل‍م‍ی‌، ف‍ق‍ه‍ی‌)، ل‍ی‍لا ش‍ادل‍و، ت‍ه‍ران‌، ب‍رگ‌ زی‍ت‍ون‌، ۱۳۸۳ ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/سن-بلوغ-دختران-و-مسائ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ دختران، به کوشش [[مهدی مهریزی]]، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۶ ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بلوغ-دختران-فایل-منبع-موجود-نیست/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ح‍ق‍وق‌ اس‍لام‌: ش‍رای‍ط ت‍ک‍ل‍ی‍ف‌ و م‍س‍ئ‍ول‍ی‍ت‌، ن‍وی‍س‍ن‍ده‌ ع‍ب‍اس‌ع‍ل‍ی‌ م‍ح‍م‍ودی‌، ت‍ه‍ران‌، ب‍ع‍ث‍ت‌‏‫، ۱۳۶۱ ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/حقوق-اسلام-شرایط-تکل/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ===عربی===<br /> # بلوغ البنت فی فقه الإمامیة دراسة فقهیة، حسن عطوان، المرکز الاسلامی الثقافی، بیروت، ۲۰۱۷م. [http://ijtihadnet.net/%D8%B5%D8%AF%D9%88%D8%B1-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%86%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D9%81%D9%82%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%D9%8A%D8%A9-%D8%AF%D8%B1/ کتاب را اینجا بخوانید.]<br /> # البلوغ والرشد فی الشریعة الإسلامیة، موسى محمود إغباریة، دارالکتب العلمیة، بیروت، ۲۰۱۱ م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/البلوغ-والرشد-فی-الشریعة-الإسلامیة-فا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # المناط فی بلوغ الفتاة، [[سید مجتبی نورمفیدی]]، مؤسسة انتشارات دارالعلم للنشر، ۲۰۰۶م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/المناط-فی-بلوغ-الفتاة/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ال‍وج‍ی‍ز ف‍ی ال‍ف‍ق‍ه الاس‍لام‍ی‌: اص‍ول ال‍ع‍ق‍ائ‍د و اح‍ک‍ام ال‍ت‍ق‍ل‍ی‍د و ال‍ب‍ل‍وغ‌، [[م‍ح‍م‍دت‍ق‍ی‌ ال‍م‍درس‍ی‌]]، ت‍ه‍ران‌، دار م‍ح‍ب‍ی ال‍ح‍س‍ی‍ن‌(ع‌)، ۲۰۰۲م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/الوجیز-فی-الفقه-الاسلام/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ضوابط البلوغ عند الفقهاء، محمود شمس الدین أمیر الخزاعی، دارالکتب العلمیة، بیروت، ۲۰۰۲ م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/ضوابط-البلوغ-عند-الفقهاء-فایل-منبع-موج/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الاض‍وآ ال‍ف‍ق‍ه‍ی‍ه‌: رس‍ال‍ه ف‍ی ال‍ب‍ل‍وغ‌، م‍ول‍ف ال‍م‍ح‍ق‍ق ع‍ل‍ی ال‍غ‍ض‍ن‍ف‍ری‌؛ ع‍ش‍رون ب‍ال‍م‍ئ‍ه م‍ن م‍ون‍ه ه‍ذا ال‍ک‍ت‍اب‌... م‍ح‍م‍د و رس‍ول ال‍ج‍ع‍ف‍ری ال‍ه‍رن‍دی الاص‍ب‍ه‍ان‍ی‌، ق‍م‌، طاووس ب‍ه‍ش‍ت‌، ۲۰۰۱م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/الاضوآ-الفقهیه-رساله-ف/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ال‍ب‍ل‍وغ : ح‍ق‍ی‍ق‍ته‌، ع‍لام‍ات‍ه و اح‍ک‍ام‍ه‌. وت‍ل‍ی‍ه رس‍ال‍ه ف‍ی ت‍اث‍ی‍رال‍زم‍ان وال‍م‍ک‍ان ع‍ل‍ی اس‍ت‍ن‍ب‍اط لاح‍ک‍ام‌ال‍ش‍رع‍ی‍ه‌، [[ج‍ع‍ف‍ر س‍ب‍ح‍ان‍ی‌]]، ق‍م‌، م‍وس‍س‍ه الام‍ام ال‍ص‍ادق‌(ع‌)، ۱۹۹۷م.‏‫[https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_243_item&amp;p=1070846 کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ==مقالات==<br /> ===فارسی===<br /> # نفی اماریت «سن» برای بلوغ دختران با تاکید بر بررسی در پرتو مبانی کلامی اجتهاد، سعید ضیائی‌فر، مجله فقه، شماره پیاپی ۱۲۱، خرداد ۱۴۰۴ش. [https://jf.isca.ac.ir/article_77745_b7623d81766a7f535a50fe2e6bca844d.pdf مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # بررسی تطبیقی سن بلوغ دختران از منظرفقه امامیه و اهل سنت، یاسر تک فلاح، یاسر، اولین کنفرانس بین المللی حقوق، علوم سیاسی، سیاست اسلامی و فقه اسلامی، ۱۴۰۳ش. [https://civilica.com/doc/2066677/ چکیده را اینجا بخوانید.]<br /> # گذر از اماره به فرض در تعیین معیار بلوغ، اصغر دوستی، داریوش بابایی، محمدباقر عامری نیا، مجله تحقیقات حقوقی، شماره پیاپی ۱۰۳، ۱۴۰۳ش. [https://lawresearchmagazine.sbu.ac.ir/article_103061_f7b634c6815cf347a1629d85639788be.pdf مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # مخاطب روایات متضمن تعیین سنّ بلوغ، سید محمد کیکاوسی و مارال جعفری قاضی جهانی، [[فصلنامه مطالعات میان رشته‌ای فقه]]، شماره ۹، زمستان ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/مخاطب-روایات-متضمن-تعیین-سنّ-بلوغ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نقد و بررسی اقسام بلوغ و آثار شرعی آن، محمدحسن وکیلی و محمد دانش‌نهاد، مجله مصباح الفقاهه، شماره ۷، بهار و تابستان ۱۴۰۱ش. [https://ensani.ir/fa/article/555664 مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # بررسی سن بلوغ و مفهوم‌شناسی آن از منظر فقه امامیه، محمد نوری و حسین احمری و سید محسن رزمی، فصلنامه مطالعات فقهی و فلسفی، دوره ۱۳، شماره ۴۹، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بررسی-سن-بلوغ-و-مفهومشناسی-آن-از-منظر/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مطالعه تطبیقی سن بلوغ به عنوان سن مسئولیت کیفری درقوانین ایران و قانون مجازات اسلامی۱۳۹۲، عیسی بزرگمهر، ماهنامه جامعه شناسی سیاسی ایران، شماره ۷، مهر ۱۴۰۱ش. [https://jou.spsiran.ir/article_155750_d9a23aa58f6a97418b7636d1c2ea93e7.pdf مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # تأثیر سن بلوغ شرعی دختران 9 تا 15 سال تمام شمسی بر صلاحیت مراجع قضایی کیفری در مرحله تحقیقات مقدماتی جنایات ارتکابی، المیرا نقی زاده باقی، محمد آشوری، نسرین مهرا و باقر شاملو، دوفصلنامه فقه و حقوق خانواده، شماره ۷۷، پاییز و زمستان ۱۴۰۱ش. [https://flj.isu.ac.ir/article_76369_1a6e2ea34ea4be7482e2f393c2edb64d.pdf مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # ارایه روشی برای تعیین بلوغ تکوینی با استناد به اماره نوعی سن در فقه امامیه، سید مسلم حسینی ادیانی و معصومه زمانیان، فصلنامه فقه و حقوق نوین، شماره ۶، تابستان ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%b1%d8%a7%db%8c%d9%87-%d8%b1%d9%88%d8%b4%db%8c-%d8%a8%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%aa%d8%b9%db%8c%db%8c%d9%86-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%aa%da%a9%d9%88%db%8c%d9%86%db%8c-%d8%a8%d8%a7-%d8%a7%d8%b3/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی و حقوقی سن بلوغ، محمدرضا ملک ثابت و حمیدرضا صادقی شاهم آبادی، دومین کنفرانس حقوق، علوم سیاسی و علوم انسانی، ۱۴۰۰ش. [https://civilica.com/doc/1266247 چکیده را اینجا بخوانید.]<br /> # رد ادله ۱۳ سال در سن بلوغ دختران وزمان آغازین معنویت و سبک زندگی دینی، مهرناز بهشتی و رقیه محمدی، دومین کنفرانس بین المللی دین، معنویت و کیفیت زندگی، ۱۳۹۹ش. [https://civilica.com/doc/1247081/ چکیده را اینجا بخوانید.]<br /> # نقش بلوغ در مسئولیت کیفری دختران در فقه امامیه و قوانین کیفری ایران و فرانسه، برجی، یعقوب‌علی، مهدی عبدی، [[دوفصلنامه مطالعات فقه امامیه]]، شماره ۱۳، پاییز و زمستان ۱۳۹۸ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/نقش-بلوغ-در-مسئولیت-کیفری-دختران-در-فقه/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تفاوت سن بلوغ و رشد در شریعت اسلام و سن قانونی در قانون مدنی ایران، مظاهر حیدری، دوفصلنامه مطالعات فقه امامیه، شماره ۱۲، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش. [https://pfe.journals.miu.ac.ir/article_4188_4fffbc124e47a6fb306953f51830d44b.pdf مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # مرتبه پذیری مفهوم بلوغ و گونه های مسئولیت ناشی از آن در فقه مذاهب اسلامی، سعید نظری توکلی و محمدصالح مصلح، دوفصلنامه فقه مقارن، شماره ۱۱، بهار و تابستان ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/مرتبهپذیری-مفهوم-بلوغ-و-گونههای-مس/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی تطببقی سن بلوغ در فقه اسلامی و حقوق ایران و تاثیر آن بر مسوولیت کیفری، زانا ملکیان و افسانه قربانی درزی محله، کنفرانس ملی اندیشه های نوین و خلاق در مدیریت،حسابداری مطالعات حقوقی و اجتماعی، ۱۳۹۷. [https://civilica.com/doc/824838 چکیده را اینجا بخوانید.]<br /> # بررسی سن بلوغ در حقوق خصوصی ایران با فقه اسلامی، سیدمحمدرضا موسوی فرد و مهرداد پاکزاد، اولین کنفرانس بین المللی علوم اجتماعی، تربیتی علوم انسانی و روانشناسی، ۱۳۹۶ش. [https://civilica.com/doc/676697/ چکیده را اینجا بخوانید.]<br /> # بلوغ و ازدواج کودکان ازمنظر فقه اسلامی، سید مصطفی سجادی، فصلنامه پاسخ، شماره ۷، پاییز ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d9%88-%d8%a7%d8%b2%d8%af%d9%88%d8%a7%d8%ac-%da%a9%d9%88%d8%af%da%a9%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b2%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # تبعیض در عرصه قانون گذاری (در تعیین سن بلوغ و در ارتباط با منشا تولد)، حسین مهرپور، [[فصلنامه تحقیقات حقوقی]]، شماره ۶۹، بهار ۱۳۹۴ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/تبعیض-در-عرصه-قانون-گذاری-در-تعیین-سن-ب/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # از بلوغ جسمانی تا رشد عقلانی: بازخوانی اماره‌ی رشد در حقوق موضوعه‌ی ایران و فقه اسلامی با مطالعه‌ی تطبیقی در حقوق فرانسه، محمود کاظمی و عباس برزویی، پژوهش حقوق خصوصی، زمستان ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%b2-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%ac%d8%b3%d9%85%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%aa%d8%a7-%d8%b1%d8%b4%d8%af-%d8%b9%d9%82%d9%84%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%a8%d8%a7%d8%b2%d8%ae%d9%88%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%a7/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی - حقوقی شرطیت بلوغ و ایمان در شاهد، عصمت السادات طباطبایی لطفی، زهراسادات سرکشیکیان، مجله پژوهشهای فقهی، دوره ۱، شماره ۱، بهار ۱۳۹۴ش. [https://jorr.ut.ac.ir/article_54655_e895231337f599e09528b5d81bba2ac4.pdf مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # بررسی سن بلوغ از دیدگاه فقهی، جلال الدین قیاسی، مسعود حیدری، پژوهش های فقه و حقوق اسلامی، شماره ۳۲، تابستان ۱۳۹۲ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/حوزه-فقه-نکاح-و-طلاق-بررسی-سن-بلوغ-از-دی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی سن بلوغ به عنوان سن مسئولیت کیفری با تکیه بر قانون مجازات اسلامی، محمود درویش ترابی، سید ابراهیم قدسی و فاطمه خدادادی، کنفرانس ملی سیاست کیفری ایران در قبال بزهکاری و بزه دیدگی کودکان و نوجوانان، ۱۳۹۲ش. [https://civilica.com/doc/244197 چکیده را اینجا بخوانید.]<br /> # علائم بلوغ از دیدگاه تشیع و تسنن، محمدرضا ضمیری، مجله حبل المتین، سال اول، پیش شماره دوم، تابستان ۱۳۹۱ش. [https://ensani.ir/fa/article/349356 مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # سن بلوغ دختران در فقه امامیه، محمد فاکر میبدی، [[دوفصلنامه پژوهش‌نامه فقهی]]، شماره ۳، بهار ۱۳۹۰. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/سن-بلوغ-دختران-در-فقه-امامیه/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی بلوغ دختران از دیدگاه آیات و روایات، بهجت یزدخواستی، فریبا سلیمی، فرشته وحدانی، دوفصلنامه بانوان شیعه، شماره ۱۹، بهار ۱۳۸۸ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بررسی-بلوغ-دختران-از-دیدگاه-آیات-و-روای/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اهلیت حقوقی، شناسایی سن بلوغ و تاثیر آن در تکلیف،حسن جوهری، فصلنامه فقه اهل بیت(ع)، شماره پیاپی ۶۰، زمستان ۱۳۸۸ش. [https://www.magiran.com/paper/781283 چکیده را اینجا بخوانید.]<br /> # اهلیت حقوقی، شناسایی سن بلوغ و تاثیر آن در تکلیف، حسن جوهری، فصلنامه فقه اهل بیت(ع)، شماره پیاپی ۵۸ و ۵۹، تابستان و پاییز ۱۳۸۸ش. [https://www.magiran.com/paper/701359 چکیده را اینجا بخوانید.]<br /> # نگاه فقه تطبیقی به سن بلوغ؛ اماره تعبدی یا نشانه طبیعی. علی رضا اسماعیل آبادی، حمیده یزدی مقدم، [[دوفصل‌نامه آموره‌های فقه مدنی]] شماره ۲۷، الهیات و حقوق بهار ۱۳۸۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/نگاه-فقه-تطبیقی-به-سن-بلوغ؛-اماره-تعبدی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی سن بلوغ از دیدگاه فقهی مقاله، زهرا فهرستی، [[فصلنامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی]]، شماره ۸ تابستان ۱۳۸۶ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/حوزه-فقه-نکاح-و-طلاق-بررسی-سن-بلوغ-از-دی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # علائم بلوغ و رشد در فقه اسلام، فصلنامه فقه و تاریخ تمدن، شماره ۷ و ۸، بهار و تابستان ۱۳۸۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بلوغ-دختران/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ دختران، [[سیدمجتبی نورمفیدی]]، [[فصلنامه پژوهشنامه متین]]، شماره ۲۰، پاییز ۱۳۸۲. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بلوغ-دختران/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر] <br /> # سن بلوغ، سید مرتضی قاسم‌زاده، [[فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی]]، شماره ۲۵، بهار ۱۳۸۱ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/سن-بلوغ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بازنگری در سن بلوغ و آثار فقهی قبل از بلوغ، محمدجواد ارسطا، مجله طلوع نور (پژوهشنامه حکمت و فلسفه اسلامی)، شماره ۳ و ۴، پاییز و زمستان ۱۳۸۱ش. [https://ensani.ir/fa/article/214390 مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # بلوغ دختران، [[جعفر سبحانی]]، علی اکبر کلانتری، [[فصلنامه فقه]]، شماره ۲۴، تابستان ۱۳۷۹. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بلوغ-دختران-2/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ، سیدرضا هاشمی، دانشنامه جهان اسلام، شماره ۴، سال ۱۳۷۹ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بلوغ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ، سید محمد موسوی بجنوردی، پژوهشنامه متین، شماره ۲، بهار ۱۳۷۸ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بلوغ-2/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ دختران، [[محمدهادی معرفت]]، [[فصلنامه کتاب نقد]]، شماره ۱۲، پاییز ۱۳۷۸. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بلوغ-دختران-3/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ از دیدگاه فقه و حقوق، حسن مبینی، کیهان هوایی، ش۱۱۰۰، ۱۳۷۷ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بلوغ-از-دیدگاه-فقه-و-حقوق-فایل-منبع-موج/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ دختران از منظر فقه اجتهادی، [[سید محمد موسوی بجنوردی]]، [[کیهان اندیشه]]، شماره ۷۶، بهمن و اسفند ۱۳۷۶. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بلوغ-دختران-از-منظر-فقه-اجتهادی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # پژوهش در بلوغ دختران، [[محمدعلی گرامی]]، کیهان اندیشه، شماره ۶۶، خرداد و تیر ۱۳۷۵. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/پژوهش-در-بلوغ-دختران/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ از دیدگاه فقه اجتهادی، [[محمدابراهیم جناتی شاهرودی|محمد ابراهیم جناتی]]، ماهنامه کیهان اندیشه، شماره ۶۱، مرداد و شهریور ۱۳۷۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d8%ac%d8%aa%d9%87%d8%a7%d8%af%db%8c/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بلوغ از دیدگاه فقهی و کارشناسی، محمدتقی فاضل میبدی، مجله فرزانه، شماره ۵، ۱۳۷۴ش. [http://majmaqom.ir/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA/%D9%81%D9%82%D9%87%DB%8C/2015-06-13-17-42-06-629 مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # بلوغ دختران، [[ مهدی مهریزی]]، [[مجله فقه]]، پیش شماره اول، بهمن ۱۳۷۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بلوغ-دختران-4/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ===عربی===<br /> # سن التکلیف فی الدیانات الثلاث: دراسة مقارنة، انعام إبراهیم عبدالرزاق، مجلة لارک للفلسفة واللسانیات والعلوم الاجتماعیة، عراق، المجلد ۱۶، شماره ۳، ۲۰۲۴م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1661958 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # نقد البلوغ فی القانون المدنی الإیرانی بناء علی مصادر فقهیة، أبو الفضل قهاری، مجلة مرکز دراسات الکوفة، عراق، شماره ۶۸، ۲۰۲۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1662027 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # سن البلوغ فی نظام الأحداث الجدید: دراسة فقهیة قانونیة، یحیى بن حسین بن یحیى الحربی، مجلة کلیة دار العلوم، شماره ۱۳۹، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%b3%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d9%81%d9%8a-%d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%ad%d8%af%d8%a7%d8%ab-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d8%af%d9%8a%d8%af-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # آراء فقهاء الإمامیة فی تحدید سن بلوغ الأنثى، عباس عبدالرضا قاسم محمد، مجلة الدراسات المستدامة، عراق، المجلد ۳، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1662113 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # البلوغ المبکر وأثره فی الحکم الشرعی للمرأة: دراسة طبیة فقهیة، محمد بن عواجی بین محمد المدخلی، [[مجلة الدراسات الطبیة الفقهیة]]، شماره ۴، ۲۰۲۰م.[https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_264_item&amp;p=1662187 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # البلوغ كشرط للمسؤولية الجنائية في الفقه الإسلامي والتشريعين الليبي والإماراتي، مصطفى إبراهيم العربي خالد، مجلة الشريعة والقانون، الامارات، المجلد ۳۴، شماره ۸۳، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1662245 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مراحل الطفولة والبلوغ بين الرؤية الإسلامية والمواثيق الدولية، جودة، مصطفى عطية جمعة، مجلة الوعي الإسلامي، الکویت، شماره ۶۴۴، ۲۰۱۸م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1662337 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # سنوات البلوغ الأولى وخصائصها فی الشریعة الإسلامیة: دراسة تأصیلیة مقارنة، خیریة بنت عمر موسى هوساوی، حولیة کلیة الدراسات الإسلامیة والعربیة للبنات بالزقازیق، مصر، شماره ۷، ۲۰۱۷ م.[https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1662380 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # الرشد: حقیقته وأحکامه فى الشریعة الإسلامیة، خیریة بنت عمر موسى هوساوی، مجلة الدراسات الإسلامیة والبحوث الأکادیمیة، مصر، شماره ۸۳، ۲۰۱۷م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1662423 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # أثر القرائن الطبیة فی إثبات البلوغ: دراسة فقهیة مقارنة، هشام محمد بن عبدالملک بن عبدالله بن محمد ال الشیخ، مجلة الدراسات الطبیة الفقهیة، عربستان سعودی، شماره ۱، ۲۰۱۵ م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1662458 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # الرشد الجزائی بین سن البلوغ والبلوغ بالسن: مقاربة بین الفقه الإسلامی وتقریر لجنة اندریه فارینار الفرنسیة، مختار صالحی، مجلة الشریعة والاقتصاد، الجزائر، شماره ۶، ۲۰۱۴م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1662517 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # السن القانونی للأحداث، دراسة فقهیة مقارنة، محمد بن سلیمان بن عثمان المنیعی، مجلة مرکز البحوث والدراسات الإسلامیة، مصر، المجلد ۷، شماره ۲۳، ۲۰۱۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86%d9%8a-%d9%84%d9%84%d8%a3%d8%ad%d8%af%d8%a7%d8%ab-%d8%8c-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a9-%d9%81%d9%82%d9%87%d9%8a%d8%a9-%d9%85%d9%82/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ضوابط البلوغ فی الفقه الإسلامی : دراسة فی ضوء الطلب المعاصر، ناصر محمود حسن وهدان، المؤتمر الدولی الثانی للسردیات بعنوان أفاق جدیدة فی السرد الروائی، امعة قناة السویس، مصر، ۲۰۰۹م.<br /> # بلوغ الأنثی: دراسة استدلالیة جدیدة فی علامات البلوغ، حسن حسین البشیری، الإجتهاد و التجدید، شماره ۷، ۲۰۰۷م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%a7%d9%84%d8%a3%d9%86%d8%ab%db%8c-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a9-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%af%d9%84%d8%a7%d9%84%db%8c%d8%a9-%d8%ac%d8%af%db%8c%d8%af%d8%a9-%d9%81%db%8c-%d8%b9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # البلوغ و أثره فی الفقه الإسلامی: دراسة مقارنة، عمر السیخ، مجلة کلیة الشریعة والقانون بطنطا، مصر، شماره ۲۱، ۲۰۰۶م.<br /> # البلوغ و أثره فی التصرف المالی، سامیة محمود حنبظاظة، مجلة جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة، عربستان، شماره ۵۴، ۲۰۰۶م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d9%88-%d8%a3%d8%ab%d8%b1%d9%87-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b5%d8%b1%d9%81-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%a7%d9%84%d9%8a-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حد التکلیف الشرعی فی الفقه والقانون، محمد مصطفى الزحیلی، مجلة نهج الإسلام، سوریه، المجلد ۱۷، شماره ۶۳، ۱۹۹۶م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%ad%d8%af-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d9%83%d9%84%d9%8a%d9%81-%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%b1%d8%b9%d9%8a-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86-%d9%81%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # سنّ‌البلوغ فی المرأه، [[محمدهادی آل‌راضی]]، [[فقه اهل‌بیت]]، شماره ۳، ۱۹۹۶م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%b3%d9%86%d9%91%d8%a7%d9%84%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d9%81%db%8c-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d9%87-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8%d8%b9-%d9%85%d9%88%d8%ac%d9%88%d8%af/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # سن البلوغ لدى البنات وعلاقته الشخصیة، یسریة بدوی، جامعة عین شمس، مجلة کلیة التربیة، مصر، شماره ۳، ۱۹۸۰م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%b3%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d9%84%d8%af%d9%89-%d8%a7%d9%84%d8%a8%d9%86%d8%a7%d8%aa-%d9%88%d8%b9%d9%84%d8%a7%d9%82%d8%aa%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%ae%d8%b5%d9%8a%d8%a9-%d9%81/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حد البلوغ و الرشد فی الفقه الاسلامی، سید مهدی صانعی، فصلنامه مطالعات اسلامی، بهار و تابستان، شماره ۲۲ و ۲۳، ۱۹۷۷م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1662628 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # عدم بلوغ السن کسبب لبطلان الزواج فی القانون المقارن، صلاح الدین عبدالوهاب، المحاماة، مصر، المجلد ۳۷، شماره ۱۰، ۱۹۵۷م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%b9%d8%af%d9%85-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%86-%d9%83%d8%b3%d8%a8%d8%a8-%d9%84%d8%a8%d8%b7%d9%84%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%b2%d9%88%d8%a7%d8%ac-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%82/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ==پایان‌نامه‌ها==<br /> === فارسی ===<br /> # بازخوانی سن بلوغ در پسران و دختران و احکام آن در فقه امامیه و حنفیه، اکبر علی، جامعه المصطفی العالمیه (مجتمع آموزش عالی مشهد مقدس)، کارشناسی ارشد، ۱۴۰۳ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/64f3bdc185b5384f7ca59c0c2530d0ee?sample=1 صفحات ابتدایی را اینجا بخوانید.]<br /> # نقش زمان ومکان در بلوغ-برسنّ تکلیف رسیدن دو جنس در فقه إمامیه و حنفی و حقوق عراق، منصور عبد الکریم علی الساعدی، کارشناسی ارشد، دانشکده مذاهب، دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_286_item&amp;p=1617650 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مطالعه تطبیقی سن بلوغ در فقه اسلامی و حقوق ایران، انگلستان و فرانسه، شهاب شیرمحمدی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندر انزلی، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%87-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%db%8c-%d8%b3%d9%86-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # تاملی فقهی بر احکام بلوغ ورشد مبتنی بر ادله پزشکی، علی کیقبادی، کارشناسی ارشد، دانشگاه سیستان و بلوچستان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%aa%d8%a7%d9%85%d9%84%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%a8%d8%b1-%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d9%88%d8%b1%d8%b4%d8%af-%d9%85%d8%a8%d8%aa%d9%86%db%8c-%d8%a8%d8%b1-%d8%a7/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # نظریه نسبیت بلوغ از منظر فقه امامیه و فقه حنفی، حسین‌علی کریمی، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه، مدرسه عالی فقه تخصصی، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%86%d8%b8%d8%b1%db%8c%d9%87-%d9%86%d8%b3%d8%a8%db%8c%d8%aa-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85%db%8c%d9%87-%d9%88-%d9%81%d9%82/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی سن بلوغ جهت حضانت فرزند از نظر حقوق مدنی و فقه امامیه، پیام بابایی، کارشناسی ارشد، موسسه آموزش عالی طبرستان، ۱۳۹۷ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1617550 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی تطبیقی ازدواج دختران قبل از سن بلوغ در فقه اسلامی و حقوق ایران، مهناز کاکایی، کارشناسی ارشد، موسسه آموزش عالی شاندیز، ۱۳۹۷ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/9d0c7a524f9a1b7856f89d2a9c99338c?sample=1 صفحات ابتدایی را اینجا بخوانید.]<br /> # بلوغ در فقه و حقوق اسلامی با محوریت آراء امام خمینی(س)، پژوهشکده امام خمینی (ره) و انقلاب اسلامی، کارشناسی ارشد، زاهده ماله، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%af%d8%b1-%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d8%a8%d8%a7-%d9%85%d8%ad%d9%88%d8%b1%db%8c%d8%aa/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # اثبات بلوغ دختران در فقه اسلامی، علی حسین احمدی، جامعه المصطفی العالمیه (مجتمع آموزش عالی مشهد مقدس)، کارشناسی ارشد، ۱۳۹۰ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/08241ed2d94270375d644d12b43e6e40?sample=1 صفحات ابتدایی را اینجا بخوانید.]<br /> # بررسی فقهی سن بلوغ دختران، محمدهادی قبادی، کارشناسی ارشد، دانشگاه امام صادق علیه السلام، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۰ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1618735 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #<br /> # سن رشد،بلوغ و ازدواج در فقه اسلامی و حقوق موضوعه، زهرا مهرابادی، کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت معلم - تهران، پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی، ۱۳۸۹ش. [http://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/سن-رشد،بلوغ-و-ازدواج-در-فقه-اسلامی-و-حقو/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بلوغ از دیدگاه فقه امامیه، معصومه زمانیان، کارشناسی ارشد، دانشگاه الزهرا (س)، دانشکده الهیات، ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85%db%8c%d9%87/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بلوغ و احکام آن ازدیدگاه فقهای امامیه، مجید نیسی، کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید چمران اهواز، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d9%88-%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a2%d9%86-%d8%a7%d8%b2%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85%db%8c%d9%87/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # علایم بلوغ از منظر فریقین، مصطفی رضوی، کارشناسی ارشد، دانشگاه جامعه المصطفی العالمیه، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۸۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%b9%d9%84%d8%a7%db%8c%d9%85-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%81%d8%b1%db%8c%d9%82%db%8c%d9%86/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # سن بلوغ دختران، امیر غنوی، قم، مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، پایان‌نامه سطح ۴، ۱۳۸۴ش.<br /> # بلوغ دختران، [[سید مجتبی نورمفیدی]]، قم، مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، پایان‌نامه سطح ۳، ۱۳۸۲ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%af%d8%ae%d8%aa%d8%b1%d8%a7%d9%86/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مبانی فقهی و حقوقی سن بلوغ و مشکلات ناشی از اجرای ماده ۱۲۱۰ ق . م در نظام بانکی، احمد آیت‌اللهی، کارشناسی ارشد، موسسه عالی آموزش بانکداری ایران، ۱۳۸۰ش.<br /> # نگرش تطبیقی بر مسئله بلوغ در مذاهب خمسه، کارشناسی ارشد،علی محمد حسینی، دانشگاه امام صادق علیه السلام، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۷۸ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%86%da%af%d8%b1%d8%b4-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%db%8c-%d8%a8%d8%b1-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%84%d9%87-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d8%b0%d8%a7%d9%87%d8%a8-%d8%ae%d9%85%d8%b3%d9%87/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بلوغ و رشد در حقوق مدنی ایران و فرانسه، عباس برزوئی، کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران،۱۳۷۷ش. <br /> # مساله بلوغ از نظر شرعی و حقوقی، عذرا انتخابیان، کارشناسی ارشد، دانشگاه فردوسی مشهد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری، ۱۳۷۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%b3%d8%a7%d9%84%d9%87-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%a7%d8%b2-%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d8%b4%d8%b1%d8%b9%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # حدود حجر صغیر در حقوق ایران و مقایسه آن با مذاهب اسلامی، علی مرادی، محمد، دانشکده حقوق دانشگاه تهران، کارشناسی ارشد، ۱۳۷۳ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d8%ad%d8%ac%d8%b1-%d8%b5%d8%ba%db%8c%d8%b1-%d8%af%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%82%d8%a7%db%8c%d8%b3%d9%87-%d8%a8%d8%a7/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # پژوهش فقهی و حقوقی پیرامون بلوغ، حاج‌ علی‌اکبری، محمدجواد، مدرسه عالی شهید مطهّری، کارشناسی ارشد، ۱۳۷۲ش.<br /> # بلوغ شرعی در مذاهب مختلف اسلامی، حسینی، نصرالله، تربیت مدرّس قم، کارشناسی ارشد، ۱۳۷۰ش.<br /> # مساله بلوغ از نظر شرعی و حقوقی، عذرا انتخابیان، کارشناسی ارشد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری، دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۷۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%b3%d8%a7%d9%84%d9%87-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%a7%d8%b2-%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d8%b4%d8%b1%d8%b9%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید] <br /> # بلوغ و رشد از نظر اسلام، حسینی، باقر، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، کارشناسی ارشد، ۱۳۴۸ش.<br /> <br /> ===عربی===<br /> # شرط البلوغ وأثره فى الفقه الاسلامى : دراسة مقارنة، یوسف محمد عبدالله أحمد الفقی، کارشناسی ارشد، جامعة القاهرة، کلیة دار العلوم، مصر، ۲۰۱۳ م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/%d8%b4%d8%b1%d8%b7-%d8%a7%d9%84%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d9%88%d8%a3%d8%ab%d8%b1%d9%87-%d9%81%d9%89-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%89-%d8%af%d8%b1%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ==سایر==<br /> # درس خارج سیدمحسن حسینی طهرانی، [https://maktabevahy.org/Document/Lesson/Details/4742 جلسه ۷]، [https://maktabevahy.org/Document/Lesson/Details/4743 جلسه ۸]، [https://maktabevahy.org/Document/Lesson/Details/4744 جلسه ۹]، [https://maktabevahy.org/Document/Lesson/Details/4745 جلسه ۱۰]، [https://maktabevahy.org/Document/Lesson/Details/4746 جلسه ۱۱]، [https://maktabevahy.org/Document/Lesson/Details/4747 جلسه ۱۲]، [https://maktabevahy.org/Document/Lesson/Details/4749 جلسه ‍۱۴]، [https://maktabevahy.org/Document/Lesson/Details/4751 جلسه ۱۶]، [https://maktabevahy.org/Document/Lesson/Details/4752 جلسه ۱۷]<br /> <br /> [[رده:شناسه ناقص]]<br /> [[رده:بروزرسانی ۱۴۰۴]]<br /> [[رده:منابع مطالعاتی حقوق زنان]]<br /> [[رده:مدخل‌های ۱۴۰۰]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D9%87_%D8%A8%D8%A7_%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86_(%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA%DB%8C)&diff=68560 2026-07-09T11:28:58Z

<p>Mkhaghanif: /* فارسی */</p> <hr /> <div>{{منابع مطالعاتی}}<br /> [[مذاکره با دشمن]] به معنای گفت‌وگو با دشمن برای حل مخاصمات بیت دو طرف است. این مسئله از دیرباز موضوعی چالشی بین متفکران اسلامی بوده که مخالفان و موافقان آن با ارائه مستنداتی از قرآن و سنت از نظریه خود دفاع کرده‌اند. با پیروزی انقلاب اسلامی ایران و ظاهر شدن خصومت برخی کشورها و اعمال تحریم آنها، بحث مذاکره با دشمن رنگ و بوی دیگری گرفت. صرف نظر از نگاه سیاستمداران، آیا فقیهان برای مذاکره با دشمن شأنی قائل هستند؟ حدود و ثغور مذاکره از نگاه فقهی چیست؟ آیا اصل در روابط بین‌المللی صلح است؟ جایگاه ولی فقیه در این بحث کجاست؟ آیا نظر مردم در تغییر حکم مذاکره تأثیر دارد؟ مصلحت و مفسده در این باره چه اقتضایی دارد؟ در پاسخ به این پرسش‌ها ادبیاتی علمی در قالب مصاحبه، مقاله‌، کتاب‌ و پایان‌نامه‌ شکل‌ گرفته و بخشی از آن منتشر شده است.<br /> <br /> == کتاب‌ها ==<br /> === فارسی ===<br /> # اصول مذاکره با دشمنان در سنت و سیره معصومان، سعید چراغی، ناشر مصطفی، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d8%b5%d9%88%d9%84-%d9%85%d8%b0%d8%a7%da%a9%d8%b1%d9%87-%d8%a8%d8%a7-%d8%af%d8%b4%d9%85%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d8%b3%d9%86%d8%aa-%d9%88-%d8%b3%db%8c%d8%b1%d9%87-%d9%85%d8%b9%d8%b5/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مذاکره در اسلام از آغاز تا پایان دوره سفیانیان، محمدعلی باقری اتابک، انتشارات راه دکتری‏‫، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%85%d8%b0%d8%a7%da%a9%d8%b1%d9%87-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d8%b2-%d8%a2%d8%ba%d8%a7%d8%b2-%d8%aa%d8%a7-%d9%be%d8%a7%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d8%b3%d9%81/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # فقه روابط بین‌الملل؛ مروری بر نظرات فقهی ۶ فقیه شیعه در حوزه روابط بین‌الملل، سیدمحمد ساداتی‌نژاد، ناشر مجلس‌افروز، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%b1%d9%88%d8%a7%d8%a8%d8%b7-%d8%a8%db%8c%d9%86%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%84%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی، قاسم شبان‌نیا، ناشر مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (ص)، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%85%d8%b0%d8%a7%da%a9%d8%b1%d9%87-%d8%af%d9%88%d9%84%d8%aa-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d8%a8%d8%a7-%d8%b3%d8%a7%db%8c%d8%b1-%d8%af%d9%88%d9%84-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%81/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مذاکره سیاسی در اسلام؛ اهداف؛ اصول و روشها، احمد رضائی و عزت الله معتمد، ناشر زمزم هدایت، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%85%d8%b0%d8%a7%da%a9%d8%b1%d9%87-%d8%b3%db%8c%d8%a7%d8%b3%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%87%d8%af%d8%a7%d9%81%d8%9b-%d8%a7%d8%b5%d9%88%d9%84-%d9%88-%d8%b1%d9%88%d8%b4/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # دیپلماسی از منظر فقه اسلامی، بهروز صدقی‌شامیر، ناشر ندای کار آفرین، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%af%db%8c%d9%be%d9%84%d9%85%d8%a7%d8%b3%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مذاکره و دیپلماسی در اسلام تاریخی از دیپلماسی خلفای اسلامی، سیدجلال صمدانی، ناشر ارم شیراز‏‫، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%85%d8%b0%d8%a7%da%a9%d8%b1%d9%87-%d9%88-%d8%af%db%8c%d9%be%d9%84%d9%85%d8%a7%d8%b3%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8%d8%b9-%d9%85%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # فقه سیاسی: حقوق معاهدات بین‌المللی و دیپلماسی در اسلام، عباسعلی عمید زنجانی، انتشارات سمت، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%b3%db%8c%d8%a7%d8%b3%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d9%85%d8%b9%d8%a7%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مذاکره با دشمن در سیره علوی؛ شرحی بر نامه‌های امیر مؤمنان به معاویه، سید روح الله طباطبایی‌ندوشن، انتشارات سید روح الله طباطبایی، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%85%d8%b0%d8%a7%da%a9%d8%b1%d9%87-%d8%a8%d8%a7-%d8%af%d8%b4%d9%85%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d8%b3%db%8c%d8%b1%d9%87-%d8%b9%d9%84%d9%88%db%8c-%d8%b4%d8%b1%d8%ad%db%8c-%d8%a8%d8%b1-%d9%86%d8%a7%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # دیپلماسی و رفتار بین‌المللی در اسلام، بهرام اخوان کاظمی، ناشر سازمان سمت، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%af%db%8c%d9%be%d9%84%d9%85%d8%a7%d8%b3%db%8c-%d9%88-%d8%b1%d9%81%d8%aa%d8%a7%d8%b1-%d8%a8%db%8c%d9%86%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%84%d9%84%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # روابط بین‌الملل در فقه اسلامی، عارف‌خلیل ابوعبید، ترجمه:سیدعدنان محقق، ناشر دانشگاه امام صادق (ع)، ۱۳۹۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%b1%d9%88%d8%a7%d8%a8%d8%b7-%d8%a8%db%8c%d9%86%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%84%d9%84-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> == مقاله‌ها ==<br /> === فارسی ===<br /> # گونه شناسی اهداف مذاکره سیاسی در سیره نبوی(ص)، محمد قاسمی‌شوب، فصلنامه مطالعات دولت پژوهی در جمهوری اسلامی ایران، دوره ۸ شماره ۱، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%da%af%d9%88%d9%86%d9%87-%d8%b4%d9%86%d8%a7%d8%b3%db%8c-%d8%a7%d9%87%d8%af%d8%a7%d9%81-%d9%85%d8%b0%d8%a7%da%a9%d8%b1%d9%87-%d8%b3%db%8c%d8%a7%d8%b3%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%b3%db%8c%d8%b1%d9%87-%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اصول مذاکره و توافق با دشمن از دیدگاه قرآن کریم و نهج البلاغه، محمد شریفی و وسیه غفاری چراتی، ششمین کنفرانس بین‌المللی علوم انسانی اجتماعی و سبک زندگی، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%b5%d9%88%d9%84-%d9%85%d8%b0%d8%a7%da%a9%d8%b1%d9%87-%d9%88-%d8%aa%d9%88%d8%a7%d9%81%d9%82-%d8%a8%d8%a7-%d8%af%d8%b4%d9%85%d9%86-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%82%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مذاکره سیاسی در سیره پیامبر اکرم(ص)؛ اصول و اهداف( مطالعه موردی: صلح حدیبیه)، محمد قاسمی شوب و محمدرضا شاهرودی و [[سید محمدعلی ایازی]]، [[دوفصلنامه پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی]]، شماره ۵۳، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%b0%d8%a7%da%a9%d8%b1%d9%87-%d8%b3%db%8c%d8%a7%d8%b3%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%b3%db%8c%d8%b1%d9%87-%d9%be%db%8c%d8%a7%d9%85%d8%a8%d8%b1-%d8%a7%da%a9%d8%b1%d9%85%d8%b5%d8%9b-%d8%a7%d8%b5%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # زمینه‌های مذاکره با دشمنان در سنّت و سیره معصومان (علیهم‌السلام)، سعید چراغی، [[فصلنامه اسلام‌پژوهان]]، شماره ۱۶، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b2%d9%85%db%8c%d9%86%d9%87%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%85%d8%b0%d8%a7%da%a9%d8%b1%d9%87-%d8%a8%d8%a7-%d8%af%d8%b4%d9%85%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d8%b3%d9%86%d9%91%d8%aa-%d9%88-%d8%b3/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الگوی مذاکره در سیره نبوی، ابوذر گوهری مقدم و حامد کیانی مجاهد، [[دوفصلنامه دانش سیاسی]]، شماره ۲۹، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d9%84%da%af%d9%88%db%8c-%d9%85%d8%b0%d8%a7%da%a9%d8%b1%d9%87-%d8%af%d8%b1-%d8%b3%db%8c%d8%b1%d9%87-%d9%86%d8%a8%d9%88%db%8c%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8%d8%b9-%d9%85%d9%88%d8%ac/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اصول و قواعد بنیادین فقهی حاکم بر مذاکره، مهدی موحدی‌نیا و علی مظهر قراملکی و سید محمد حسینی، [[فصلنامه پژوهشهای فقهی]]، دوره ۱۴ شماره ۳، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%b5%d9%88%d9%84-%d9%88-%d9%82%d9%88%d8%a7%d8%b9%d8%af-%d8%a8%d9%86%db%8c%d8%a7%d8%af%db%8c%d9%86-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d8%a7%da%a9%d9%85-%d8%a8%d8%b1-%d9%85%d8%b0%d8%a7%da%a9%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مبانی فقهی دیپلماسی مقاومت در برابر تحریم‌ها در نظام جمهوری اسلامی ایران، حسین حاجی حسینی و احمد مرتاضی و محمد علی حسین زاده، فصلنامه پژوهشهای انقلاب اسلامی، شماره۲۲، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%af%db%8c%d9%be%d9%84%d9%85%d8%a7%d8%b3%db%8c-%d9%85%d9%82%d8%a7%d9%88%d9%85%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%a8%d8%b1%d8%a7%d8%a8%d8%b1-%d8%aa%d8%ad/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اصول و مبانی دیپلماسی اسلامی از دیدگاه امام خمینی(ره)، محمدرضا دهشیری، پرتال امام خمینی، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/%d8%a7%d8%b5%d9%88%d9%84-%d9%88-%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%af%db%8c%d9%be%d9%84%d9%85%d8%a7%d8%b3%db%8c-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-2/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # جایگاه مذاکره با دشمن در قیام امام حسین(ع)؛ نقدی بر دیدگاه [[محمد سروش محلاتی]]، حامد منتظری مقدم، [[دو‌فصلنامه تاریخ اسلام در آینه پژوهش]]، شماره۴۳، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%ac%d8%a7%db%8c%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%85%d8%b0%d8%a7%da%a9%d8%b1%d9%87-%d8%a8%d8%a7-%d8%af%d8%b4%d9%85%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d9%82%db%8c%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85-%d8%ad%d8%b3%db%8c%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ضوابط فقهی حاکم بر مذاکرات دولت اسلامی با سایر دولت‌ها، قاسم شبان‌نیا، [[دو‌فصلنامه معرفت سیاسی]]، شماره ۱۶، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b6%d9%88%d8%a7%d8%a8%d8%b7-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d8%a7%da%a9%d9%85-%d8%a8%d8%b1-%d9%85%d8%b0%d8%a7%da%a9%d8%b1%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d9%88%d9%84%d8%aa-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # دیدگاه تفسیری علامه طباطبائی پیرامون روابط بین الملل، مرضیه محصص و فتحیه فتاحی‌زاده، [[فصلنامه مطالعات تفسیری]]، شماره ۲۶، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d8%aa%d9%81%d8%b3%db%8c%d8%b1%db%8c-%d8%b9%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%87-%d8%b7%d8%a8%d8%a7%d8%b7%d8%a8%d8%a7%d8%a6%db%8c-%d9%be%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%85%d9%88%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # کاربست مذاکره در دیپلماسی کشور اسلامی، قاسم شبان‌نیا، [[فصلنامه حکومت اسلامی]]، شماره ۷۹، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%da%a9%d8%a7%d8%b1%d8%a8%d8%b3%d8%aa-%d9%85%d8%b0%d8%a7%da%a9%d8%b1%d9%87-%d8%af%d8%b1-%d8%af%db%8c%d9%be%d9%84%d9%85%d8%a7%d8%b3%db%8c-%da%a9%d8%b4%d9%88%d8%b1-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # گونه‌شناسی فقهی مذاکره سیاسی با دشمنان به استناد تاریخ(با تطبیق بر مذاکره با آمریکا)، مرتضی توکلی محمدی، دو‌فصلنامه معرفت سیاسی، شماره ۱۶، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%da%af%d9%88%d9%86%d9%87%d8%b4%d9%86%d8%a7%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%85%d8%b0%d8%a7%da%a9%d8%b1%d9%87-%d8%b3%db%8c%d8%a7%d8%b3%db%8c-%d8%a8%d8%a7-%d8%af%d8%b4%d9%85%d9%86%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # شاخصه‌های مذاکره مطلوب اسلامی در حل و فصل منازعات سیاسی منطقه‌ای و بین‌المللی، قاسم شبان‌نیا، [[دوفصلنامه پژوهشهای سیاست اسلامی]]، دوره ۴، شماره ۹، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b4%d8%a7%d8%ae%d8%b5%d9%87%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%85%d8%b0%d8%a7%da%a9%d8%b1%d9%87-%d9%85%d8%b7%d9%84%d9%88%d8%a8-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%ad%d9%84-%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # دیپلماسی پیامبر(ص) و ابزارهای توسعه روابط بین الملل با سایر دولت‌ها، احمد‌رضا خزائی، [[فصلنامه روابط بین الملل]]، شماره ۲۷، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%af%db%8c%d9%be%d9%84%d9%85%d8%a7%d8%b3%db%8c-%d9%be%db%8c%d8%a7%d9%85%d8%a8%d8%b1%d8%b5-%d9%88-%d8%a7%d8%a8%d8%b2%d8%a7%d8%b1%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%aa%d9%88%d8%b3%d8%b9%d9%87-%d8%b1%d9%88%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # دیپلماسی صلح‌آمیز پیامبر اسلام(ص)، ناصر حضی‌نیا، [[فصلنامه حکومت اسلامی]]، شماره ۶۸، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%af%db%8c%d9%be%d9%84%d9%85%d8%a7%d8%b3%db%8c-%d8%b5%d9%84%d8%ad-%d8%a2%d9%85%db%8c%d8%b2-%d9%be%db%8c%d8%a7%d9%85%d8%a8%d8%b1-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d8%b5/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> == پایان‌نامه‌ها ==<br /> # کاربرد قواعد فقهی در تبیین ضوابط دیپلماسی پنهان، سیدعلی میرزین العابدینی، کارشناسی ارشد، دانشکده الهیات، معارف اسلامی و ارشاد، دانشگاه امام صادق علیه السلام، ۱۴۰۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%da%a9%d8%a7%d8%b1%d8%a8%d8%b1%d8%af-%d9%82%d9%88%d8%a7%d8%b9%d8%af-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%aa%d8%a8%db%8c%db%8c%d9%86-%d8%b6%d9%88%d8%a7%d8%a8%d8%b7-%d8%af%db%8c%d9%be%d9%84%d9%85/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مستندات قرآنی و روایی دیدگاه مقام معظم رهبری(مدظله) در خصوص اصول نظری و عملی مذاکره با دشمن، محمد حسن، ‌ کارشناسی ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی امام خمینی (ره)، مدرسه عالی قرآن و حدیث، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%b3%d8%aa%d9%86%d8%af%d8%a7%d8%aa-%d9%82%d8%b1%d8%a2%d9%86%db%8c-%d9%88-%d8%b1%d9%88%d8%a7%db%8c%db%8c-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%85%d9%82%d8%a7%d9%85-%d9%85%d8%b9%d8%b8%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # راهکارها و راهبردهای حضرت علی (علیه السلام ) درمواجه با دشمنان در بازه زمانی حکومت، مریم مظاهری، کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان قم، مرکز پیام نور قم، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%b1%d8%a7%d9%87%da%a9%d8%a7%d8%b1%d9%87%d8%a7-%d9%88-%d8%b1%d8%a7%d9%87%d8%a8%d8%b1%d8%af%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%ad%d8%b6%d8%b1%d8%aa-%d8%b9%d9%84%db%8c-%d8%b9%d9%84%db%8c%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%b3/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حکم مذاکره با اهل کتاب از نظر فقه وحقوق، ناصر کریمی بیرانوند، کارشناسی ارشد، دانشکده اصول الدین، دانشکده اصول الدین مرکز قم، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%ad%da%a9%d9%85-%d9%85%d8%b0%d8%a7%da%a9%d8%b1%d9%87-%d8%a8%d8%a7-%d8%a7%d9%87%d9%84-%da%a9%d8%aa%d8%a7%d8%a8-%d8%a7%d8%b2-%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # اصول و قواعد فقهی حاکم بر مذاکرات دولت اسلامی با دول غیر مسلمان، مهدی موحدی‌نیا، دکتری، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a7%d8%b5%d9%88%d9%84-%d9%88-%d9%82%d9%88%d8%a7%d8%b9%d8%af-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d8%a7%da%a9%d9%85-%d8%a8%d8%b1-%d9%85%d8%b0%d8%a7%da%a9%d8%b1%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d9%88%d9%84%d8%aa-%d8%a7/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مذاکره با دشمن از منظر قرآن ونهج البلاغه، مریم اسمعلی خسروآبادی، کارشناسی ارشد، دانشکده اصول الدین مرکز دزفول، دانشکده اصول الدین، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%b0%d8%a7%da%a9%d8%b1%d9%87-%d8%a8%d8%a7-%d8%af%d8%b4%d9%85%d9%86-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%82%d8%b1%d8%a2%d9%86-%d9%88%d9%86%d9%87%d8%ac-%d8%a7%d9%84%d8%a8%d9%84%d8%a7%d8%ba/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ‎‎بررسی و تحلیل روابط پیامبر (ص) با اهل کتاب، رسول رسولی‌کیا، کارشناسی ارشد، دانشکده علوم و حدیث، دانشگاه رازی کرمانشاه، ۱۳۸۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%88-%d8%aa%d8%ad%d9%84%db%8c%d9%84-%d8%b1%d9%88%d8%a7%d8%a8%d8%b7-%d9%be%db%8c%d8%a7%d9%85%d8%a8%d8%b1-%d8%b5-%d8%a8%d8%a7-%d8%a7%d9%87%d9%84-%da%a9%d8%aa%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> == سایر ==<br /> # سخنرانی محمد سروش محلاتی با عنوان امکان یا امتناع مذاکره با دشمن در سیاست انقلابی امام حسین(ع). [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/%d8%a7%d9%85%da%a9%d8%a7%d9%86-%db%8c%d8%a7-%d8%a7%d9%85%d8%aa%d9%86%d8%a7%d8%b9-%d9%85%d8%b0%d8%a7%da%a9%d8%b1%d9%87-%d8%a8%d8%a7-%d8%af%d8%b4%d9%85%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d8%b3%db%8c%d8%a7%d8%b3%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی فقهی حکم مذاکره با کفار از منظر قرآن و سنت، نویسنده نامعلوم، اتخاذ از سایت موسسه دار‌الثقلین امام عصر(عج). [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%da%a9%d9%85-%d9%85%d8%b0%d8%a7%da%a9%d8%b1%d9%87-%d8%a8%d8%a7-%da%a9%d9%81%d8%a7%d8%b1-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%82%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نوشتاری از مرتضی جوادی آملی با عنوان جایگاه مذاکره و منطق آن در اسلام. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/%d8%ac%d8%a7%db%8c%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%85%d8%b0%d8%a7%da%a9%d8%b1%d9%87-%d9%88-%d9%85%d9%86%d8%b7%d9%82-%d8%a2%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # خبرگزاری مهر با عنوان دین اسلام بر مذاکره و گفتگو با دشمن توصیه کرده است، [[محمدتقی فاضل میبدی]] [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/%d8%af%db%8c%d9%86-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85-%d8%a8%d8%b1-%d9%85%d8%b0%d8%a7%da%a9%d8%b1%d9%87-%d9%88-%da%af%d9%81%d8%aa%da%af%d9%88-%d8%a8%d8%a7-%d8%af%d8%b4%d9%85%d9%86-%d8%aa%d9%88%d8%b5%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مجله معرفت، گفتگو با عباس کعبی و محسن غرویان، عنوان: مبانی فقهی و قرآنی مذاکره با آمریکا، شماره۵۸، ۱۳۸۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%d9%89-%d9%81%d9%82%d9%87%d9%89-%d9%88-%d9%82%d8%b1%d8%a2%d9%86%d9%89-%d9%85%d8%b0%d8%a7%d9%83%d8%b1%d9%87-%d8%a8%d8%a7-%d8%a7%d9%85%d8%b1%d9%8a%d9%83%d8%a7-%d8%af%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> {{منابع مطالعاتی فقه سیاسی}}<br /> [[رده:نقص منابع عربی]]<br /> [[رده:مدخل‌های ۱۴۰۱]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%A7%D8%AD%DA%A9%D8%A7%D9%85_%D9%85%D8%B5%D9%84%D8%AD%D8%AA%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%81%D9%82%D9%87_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=68559 2026-07-09T11:28:12Z

<p>Mkhaghanif: /* دیدگاه‌های مختلف درباره ولایت سیاسی و تدبیری */</p> <hr /> <div>{{نویسنده<br /> |نویسنده = سید علی حسینی‌نسب<br /> |نویسنده۲ = <br /> |نویسنده۳ = <br /> |گردآوری = <br /> |ویراستار۱ = <br /> |ویراستار۲ = <br /> |ویراستار۳ = <br /> }}<br /> {{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | عنوان = احکام مصلحتی در فقه اسلامی<br /> | تصویر = احکام مصلحتی در فقه اسلامی (کتاب).jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح_تصویر = <br /> | نام‌های دیگر = <br /> | نویسنده = سید محمود مدنی<br /> | تاریخ نگارش = <br /> | موضوع = فقه سیاسی<br /> | سبک = تحلیلی<br /> | زبان = فارسی<br /> | ویراستار = <br /> | به تصحیح = <br /> | به کوشش = <br /> | گرداوری = <br /> | تصویرگر = <br /> | طراح جلد = <br /> | تعداد جلد = ۱<br /> | تعداد صفحات = ۲۵۸<br /> | قطع = <br /> | مجموعه = <br /> | ترجمه به دیگر زبان‌ها = <br /> | ناشر = بنیاد پژوهش‌های اسلامی<br /> | محل نشر = مشهد<br /> | تاریخ نشر = ۱۳۹۳ش<br /> | نوبت چاپ = اول<br /> | شمارگان = <br /> | شابک = <br /> | نوع رسانه = <br /> | وبسایت ناشر = <br /> | نام کتاب = &lt;!-- نام کتاب به زبان فارسی --&gt;<br /> | مترجم = &lt;!-- مترجم به فارسی --&gt;<br /> | مشخصات نشر = &lt;!-- مشخصات نشر در زبان فارسی --&gt;<br /> | نسخه الکترونیکی = <br /> | جلدهای دیگر = <br /> }}<br /> <br /> * '''چکیده''' <br /> <br /> '''احکام مصلحتی در فقه اسلامی'''، کتابی در حوزه [[فقه سیاسی]] تألیف سید‌ محمود مدنی است. این کتاب چهار فصل دارد و در مهم‌ترین فصل آن، انواع [[حکم مصلحتی|احکام مصلحتی]] و ادله آنها بررسی می‌شود. نویسنده حکم مصلحتی را نوعی قانون‌گذاری می‌داند و معتقد است، این احکام باید در چارچوب اصول ثابت دین و اجتهاد انجام شوند. <br /> <br /> مدنی احکام مصلحتی را به شش دسته تقسیم می‌کند و معتقد است این احکام نباید به اجتهاد در مقابل نص بینجامد. وی برخی احکام مصلحتی، همچون استحسان و مصالح مرسله را به دلیل ظنی‌بودن نامعتبر شمرده، تنها مصالح مستند به نص، عقل قطعی یا عرف مسلّم را می‌پذیرد. او در مورد ولایت سیاسی چهار دیدگاه اصلی ارائه داده و دیدگاه [[امام خمینی]] مبنی بر توسعه ولایت فقیه به تمامی محدوده ولایت معصومان(ع) را، حتی در احکام اولیه و [[احکام ثانویه|ثانویه]] و احکام مصلحتی در [[منطقة الفراغ]]، تأیید می‌کند. <br /> <br /> به باور نویسنده، تشخیص مصلحت در حوزه‌های حکومتی و اجتهادی باید توسط کارشناسان انجام شود و [[مجمع تشخیص مصلحت نظام]] و مجلس شورای اسلامی در این فرآیند اهمیت دارد.<br /> <br /> ==معرفی اجمالی ==<br /> احکام مصلحتی در فقه اسلامی، کتابی فارسی در حوزه [[فقه سیاسی]]، نوشته سید‌محمود مدنی بجستانی، عضو گروه علمى و پژوهشى پژوهشکده حدیث در دانشگاه امام محمدباقر(ع) است. این کتاب را که در اصل رساله دکتری نویسنده بوده، انتشارات بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی برای نخستین‌بار در سال ۱۳۹۳ش در ۲۵۸ صفحه‌ منتشر کرده است. <br /> <br /> === ساختار کتاب ===<br /> مباحث کتاب در چهار فصل جمع‌آوری شده است. فهرست مطالب و مقدمه کتاب در ابتدا و کتاب‌نامه و نمایه‌ها در پایان قرار دارد. فصل اول کتاب به کلیات و مفاهیمی در رابطه با معانی حکم و مصلحت و نیز ارکان حکم مصلحتی اختصاص یافته است (ص۱۵-۲۶). در فصل دوم مبانی و پایه‌های اساسی حکم مصلحتی بررسی می‌شود، از جمله [[تبعیت احکام از مصالح و مفاسد]]، [[حسن و قبح عقلی]]، انسان و حق قانون‌گذاری، و اجتهاد در مقابل نص (ص۳۰-۶۱). <br /> <br /> نویسنده در فصل سوم که مهم‌ترین فصل کتاب است، انواع احکام مصلحتی (مانند احکام مصلحتی حکومتی، احکام مصلحتی بر مبنای عناوین [[حکم ثانوی|ثانوی]]، استحسان، استصلاح، [[عرف]] و [[مقاصد شریعت]])‌ و ادله آنها را نقد و بررسی می‌کند (ص۶۲-۲۳۲). وی در فصل چهارم کتاب نیز به جایگاه مجمع تشخیص مصلحت نظام در احکام مصلحتی می‌پردازد (ص۲۳۳-۲۴۷).<br /> <br /> == چالش اجتهاد در برابر نص در زمینه احکام مصلحتی ==<br /> نویسنده که حکم مصلحتی را نوعی قانون‌گذاری می‌داند (ص۴۳) برای تعیین محدوده احکام مصلحتی، گستره اجتهاد مجتهدان را بررسی کرده است (ص۴۸). یکی از مواردی که به اتفاق فقیهان اجتهاد جایز نیست، اجتهاد در برابر نص (مخالفت با نصوص شرعی بر اساس دریافت‌های ظنی مجتهد) است (ص۵۱-۵۶). نویسنده احکام مصلحتی را به چهار دسته تقسیم کرده، معتقد است قسم چهارم احکام مصلحتی، یکی از صورت‌های اجتهاد در مقابل نص است که باید از آن حذر کرد؛ صورت چهارم عبارت است از موردی که انسان با عقل خود، مصلحت را بر خلاف حکم منصوص دیده، طبق مصلحت حکم صادر کند (ص۵۹-۶۰). <br /> <br /> نویسنده در تقسیمی دیگر، احکام مصلحتی را شش قسم کرده، حکم هر یک از اقسام را به صورت جداگانه بررسی کرده است: ۱. حکم مصلحتی بر مبنای حکم حکومتی، ۲. حکم مصلحتی بر مبنای عناوین ثانوی، ۳. حکم مصلحتی بر مبنای استحسان، ۴. حکم مصلحتی بر مبنای مصالح مرسله، ۵. حکم مصلحتی بر مبنای عرف، ۶. حکم مصلحتی بر مبنای مقاصد شریعت.<br /> <br /> == حکم مصلحتی بر مبنای حکم حکومتی ==<br /> نویسنده پس از توضیح [[حکم حکومتی]] (ص۶۳-۷۲) و ذکر مصادیقی از آن (ص۷۳-۷۸)، محدوده اختیارات پیامبر(ص) و ائمه(ع) را در حکم حکومتی بیان کرده (ص۷۹-۸۶)، ثبوت این اختیارات را برای [[ولی فقیه]] بررسی می‌کند.<br /> <br /> === اختصاص ولایت تشریعی به ائمه(ع) ===<br /> مدنی به پیروی از دیدگاه مورد اتفاق همه فقیهان، ولایت تشریعی را منحصر به ائمه(ع) دانسته است؛ چون سه خصیصۀ عصمت، علم لدنّی، و ارتباط با غیب به امامان معصوم اختصاص دارد و غیرمعصوم فاقد چنین ویژگی‌هایی هستند (ص۸۷-۸۸).<br /> <br /> === شمول ولایت در فتوا و قضاوت نسبت به فقها ===<br /> نویسنده بهترین راه برای بهره‌برداری انسان‌ها از منابع دینی را رجوع افراد ناآگاه (غیر مجتهد) به افراد آگاه (مجتهد) می‌داند. مجتهدان با استفاده از دانش و تخصص خود، احکام الهی را از منابع اصلی استخراج و به دیگران منتقل می‌کنند؛ چنان‌که در آیات و روایات نیز به این مسئله تصریح گردیده و این حق به فقها داده شده است (ص۸۸-۹۱).<br /> <br /> از آنجا که جامعه نمی‌تواند بدون دستگاه قضایی به حیات اجتماعی خود ادامه دهد، برای اجرای قضاوت در زمان غیبت سه نظریه مطرح شده است: ۱. قضاوتِ قاضی تحکیم، ۲. قضاوت عموم مردم بر اساس حق و عدل، ۳. واگذارشدن منصب قضاوت به فقها. نویسنده نظریه سوم را نظریه مشهور فقها دانسته است که برخی آن را دیدگاه اجماعی شیعیان نیز می‌خوانند (ص۹۱-۹۳).<br /> <br /> === دیدگاه‌های مختلف درباره ولایت سیاسی و تدبیری ===<br /> به گزارش مدنی، درباره نظام سیاسی در دوران غیبت چهار نظریه عمده وجود دارد (ص۹۳-۹۵):<br /> <br /> # انحصار ولایت در امور حسبیه، مانند ولایت بر کودکان بی‌سرپرست و ولایت مجهول المالک؛ برخی فقها مانند [[سید ابوالقاسم خویی]] بر این نظریه‌اند. <br /> # شمول ولایت بر تمامی ابعاد سیاسی جامعه، اما محدود به احکام اولیه و ثانویه؛ [[ناصر مکارم شیرازی]] این دیدگاه را پذیرفته است. نویسنده دیدگاه اول و دوم را همان تطبیق حکم بر موضوع دانسته، از موضوع بحث (حکم مصلحتی بر مبنای حکم حکومتی) خارج می‌سازد (ص۹۵).<br /> # جریان ولایت و احکام مصلحتی در [[منطقة الفراغ]]؛ این دیدگاه مورد پذیرش [[سید محمدباقر صدر]] است. شهید صدر برخی احکام اسلامی را تعیین‌شده به دست شارع و غیرقابل تغییر می‌داند و در مقابل این بخش، منطقة الفراغ را محدوده‌ای معرفی می‌کند که قانون‌گذاری آن بر حسب نیازها و مقتضیات زمان به ولیّ‌ امر واگذار شده است (ص۹۷). به گفته نویسنده، قانون‌گذاری در منطقة الفراغ، تنها بر اساس تشخیص مصلحت نیست، بلکه قانون‌گذاری باید در چارچوب عناصر ثابتی که در کتاب و سنت بیان‌گردیده، انجام شود (ص۱۰۳). البته [[یوسف قرضاوی]]، از عالمان اهل‌تسنن، معتقد است، برای قانون‌گذاری در منطقة الفراغ می‌توان از استحسان، قیاس، عرف و مانند آن نیز استفاده کرد (ص۱۰۰).<br /> # توسعه ولایت فقیه به تمامی محدوده ولایت معصومان(ع)، حتی در احکام اولیه و ثانویه و احکام مصلحتی در منطقة الفراغ حتی اگر به تعطیلی برخی فرایض بیانجامد؛ نویسنده در تبیین این دیدگاه، عبارت‌های مختلفی را از [[سید روح‌الله موسوی خمینی|امام خمینی]] که قائل به این نظریه است، نقل می‌کند (ص۱۰۷-۱۰۹). به گفته مدنی، حق ولایت برای حاکم در صورتی ثابت می‌شود که مصلحت اسلام و مسلمانان آن را اقتضا کند (ص۱۱۱). او با استناد به عقل، تشکیل حکومت را امری ضروری می‌داند و تنها فقیه را شایسته این منصب می‌شمارد؛ زیرا فقیه می‌تواند فروع را بر اصول تفریع کرده، احکام کلی و جزئی را تشخیص دهد. به گفته وی، با اثبات حق ولایت و حکومت برای فقها، بسطِ ید فقیهان در سیاست‌گذاری و تعیین روش‌های پیاده‌شدن قوانین نیز ثابت می‌شود؛ زیرا لازمۀ اثبات حق برای فقیهان، ثبوت اختیارات حکومتی برای آنهاست (ص۱۱۳-۱۱۶). او علاوه بر دلیل عقلی، به شش دلیل نقلی نیز استناده کرده است؛ روایاتی چون [[مقبوله عمر بن حنظله]] و [[توقیع امام زمان]] (ص۱۱۷-۱۲۱)<br /> <br /> == منطبق‌نبودن احکام مصلحتی بر احکام ثانویه ==<br /> نویسنده در تبیین حکم مصلحتی بر اساس عناوین ثانویه، ابتدا حکم اولی و ثانوی را تعریف کرده، سپس پانزده مورد از عناوین ثانویه (مانند تقیه، اضطرار، اکراه، عسر و حرج، ضرر و اهم و مهم) را معرفی و ادله آنها را بررسی می‌کند (ص۱۲۲-۱۳۶). وی به تبعیت از امام خمینی، احکام حکومتی را از احکام ثانویه نمی‌داند و معتقد است اختیارات واگذارشده به فقیه فراتر از احکام فرعیه است (ص۱۳۷-۱۳۹).<br /> <br /> ==عدم‌حجیت احکام مصلحتی بر مبنای استحسان و مصالح مرسلۀ ظنی==<br /> مؤلف پس از بررسی تعاریف و اقوال فقیهان سنی‌مذهب درباره استحسان و مصالح مرسله (استصلاح)، ادله ایشان را نقد و بررسی کرده است. وی نتایج بحث استحسان و استصلاح را تابعِ عرفی‌، قطعی‌ و یا ظنی‌بودن آنها دانسته، چنین نتیجه گرفته است: <br /> <br /> * در صورتی که استحسان و استصلاح ظهور عرفی داشته باشد و از نصوص، امارات، قرائن، و عمومات شرعی به دست آید، حجت است. <br /> * اگر مصالح مرسله و استحسان بر اساس عقل صورت پذیرد و حکم قطعی عقل را به همراه داشته باشد، حجیت دارد.<br /> * استصلاح و استحسان حاصل‌شده از درک ظنّی، حتی اگر مخالف نص شرعی نباشد، حجت نیست (ص۱۳۹-۱۷۳).<br /> <br /> == اعتبار‌نداشتن عرف مخالف نص ==<br /> نگارنده پس از تعریف [[عرف]]، آن را به سه دستۀ ۱. عرف ابطال‌شده، ۲. پذیرفته‌شده و ۳. عرف مسکوت (مواردی از شیوه‌های مرسوم بین مردم که در ادله شرعی به امضا یا رد آن تصریح نشده) تقسیم کرده، تنها قسم سوم را محل بحث خود قلمداد می‌کند. وی در ادامه کاربردهای فقهی عرف را در سه حوزۀ تشخیص مدلول الفاظ، تقیید قراردادها و منبع‌بودن آن برای احکام بررسی کرده و عباراتی از فقیهان شیعه و سنی را نقل نموده، توضیح داده است. به نظر مدنی، عرف در تشخیص معنای الفاظ و تعیین مصداق نصوص شرعی، و نیز در تقیید قراردادها دلیلی پذیرفته شده است. چنان‌که اگر در زمان شارع مطابق عرف عمل شده باشد و شارع از آن منعی نکرده، یا آن را تقریر کرده باشد، چنین عرفی می‌تواند منبعی برای صدور احکام تلقی شود. همچنین در مواردی که عرف مخالفت صریح با نص شارع نداشته باشد (مثلا عرف با داشتن عناوین مقبولی مانند عناوین ثانویه، با عموم یا اطلاق ادله مخالف باشد) حجیت آن پذیرفته می‌شود. <br /> <br /> با این حال، به گفته نویسنده، فقیهان شیعه بر حجیت‌نداشتن عرف در مواردی که نصی بر خلاف آن باشد، اتفاق نظر دارند. در مقابل فقیهان شیعه، برخی فقهای اهل‌سنت با استناد به ادله زیر چنین عرفی را حجت دانسته، آن را بر نصوص شرعی مقدم می‌سازند: <br /> <br /> * [[آیه ۱۹۹ سوره اعراف]] (خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ)؛ برای استدلال به این آیه گفته شده مراد از عرف، اعمال متعارف است. اما نویسنده با این بیان که این آیه برای ارشاد به مکارم اخلاق است و در غیر آن ظهوری ندارد، این استدلال را مردود می‌داند.<br /> * جمله منسوب به پیامبر (ما رآه المسلمون حسناً فهو عند الله حسن)؛ به گفته نویسنده، در بسیاری از منابع بر حدیث‌نبودن این جمله تأکید شده است.<br /> * سنت تقریری؛ به گفته مدنی، حجت‌بودن عرف‌های تقریرشده در زمان معصوم، دلیلی بر معتبردانستن [[سیره مستحدثه|عرف‌های مستحدثه]] نیست.<br /> * اجماع؛ مؤلف اقسام متعددی را برای عرف برشمرده و تنها برخی از آنها را مورد تأیید فقیهان می‌داند، نه همه آنها.<br /> * حرج و ضیق؛ به نظر نگارنده، این استدلال هم از نظر صغروی و هم از نظر کبروی قابل مناقشه است. <br /> * مصلحت در عمل به عرف؛ نویسنده مصالح و مفاسد را عامل اصلی به‌وجودآمدن عرف نمی‌داند و معتقد است، گاهی عرف‌ها بر اساس عوامل دیگری مانند عواطف و تقلید به وجود می‌آیند (ص۱۷۳-۲۰۴).<br /> <br /> ==بی‌اعتباربودن مقاصد شریعت ظنی==<br /> نویسنده [[مقاصد شریعت]] را یکی از مباحث مهم سنی‌مذهبان معرفی کرده، دیدگاه آنان را از موافق مطلق تا مخالف مطلق شرح می‌دهد (ص۲۰۴-۲۱۱). وی در ادامه نمونه‌هایی از افراط و تفریط‌ها در این نظریه را ذکر کرده (ص۲۱۱-۲۲۱)، نتیجه می‌گیرد که مهم‌ترین نقطه بحث در فقه مقاصدی، کیفیت دستیابی به مقاصد شارع است (ص۲۲۵). او برای این منظور راه‌های دستیابی به مقاصد شارع را بررسی می‌کند. به نظر نویسنده، مصلحت‌ها و مقاصد شریعتی که از راه نص مصرّح، عقل قطعی و علم عرفی به دست آمده باشند، حجت است، اما در صورت ظنی‌بودن حجیت ندارد (ص۲۳۲).<br /> <br /> ==اعتبار تشخیص کارشناسان برای موضوعات==<br /> مدنی که احکام مصلحتی را در دو حوزه حکومتی و اجتهادی پذیرفته، در فصل چهارم کتاب، مرجع تشخیص‌دهنده آن را در هر دو حوزه بررسی می‌کند (ص۲۳۳). هر حکمی، دو رکنِ ۱. استنباط حکم از ادله شرعی، ۲. تشخیص موضوعات، دارد. به گفته نویسنده، در حوزه حکم حکومتی، در مواردی که یکی از دو رکن واضح نباشد، ولیّ فقیه برای تشخیص هر دو رکن باید به کارشناس (مجلس شورای اسلامی و [[شورای نگهبان]] و [[مجمع تشخیص مصلحت نظام]]) مراجعه نماید. در مجلس راهکارهای اداره مجتمع اسلامی و در شورای نگهبان مطابقت آنها با قوانین شرعی و قانون اساسی بررسی می‌شود. در صورتی که راهکارهای مجلس با احکام اولیه مطابقت نداشته باشد، مجمع تشخیص مصلحت نظام، وجود مصلحت الزامی آن را به شور می‌گذارد. در نهایت حاکم اسلامی پس از مشورت این سه نهاد حکم را صادر کند (ص۲۳۳-۲۴۱). نویسنده در حوزه فتوا، استنباط مصلحت یا مفسدۀ ملزمه را به مجتهدان اختصاص داده، معتقد است، گاهی برای تشخیص موضوعات مراجعه به کارشناسان لازم است (ص۲۴۱-۲۴۷). <br /> <br /> [[رده:کتاب‌های فقه مصلحت]]<br /> [[رده:مقالات کتاب‌شناسی]]<br /> [[رده:کتاب‌های سید‌ محمود مدنی]]<br /> [[رده:کتاب‌های بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی]]<br /> [[en:Expediency-Based Rulings in Islamic Jurisprudence (Book)]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%81%D8%A7%D8%AF%D9%87_%D8%A7%D8%B2_%D8%B3%D9%84%D9%88%D9%84%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C_%D9%85%D8%AA%D9%88%D9%81%DB%8C_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=68558 2026-07-09T11:27:35Z

<p>Mkhaghanif: /* جواز بیع اعضا و اجاره رحم */</p> <hr /> <div>{{نویسنده<br /> |نویسنده = هادی صادقی<br /> |نویسنده۲ = <br /> |نویسنده۳ = <br /> |گردآوری = <br /> |ویراستار۱ = <br /> |ویراستار۲ = <br /> |ویراستار۳ = <br /> }}<br /> {{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | عنوان = استفاده از سلول‌های جنسی متوفی (کتاب)<br /> | تصویر = استفاده از سلول‌های جنسی متوفی (کتاب).jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح_تصویر = <br /> | نام‌های دیگر = <br /> | نویسنده = فرزانه علی‌مددی<br /> | تاریخ نگارش = <br /> | موضوع = فقه پزشکی<br /> | سبک = تحلیلی<br /> | زبان = فارسی<br /> | ویراستار = <br /> | به تصحیح = <br /> | به کوشش = <br /> | گرداوری = <br /> | تصویرگر = <br /> | طراح جلد = <br /> | تعداد جلد = ۱<br /> | تعداد صفحات = ۱۵۱<br /> | قطع = <br /> | مجموعه = <br /> | ترجمه به دیگر زبان‌ها = <br /> | ناشر = نارین رسانه<br /> | محل نشر = کرج<br /> | تاریخ نشر = ۱۳۹۶ش<br /> | نوبت چاپ = اول<br /> | شمارگان = <br /> | شابک = <br /> | نوع رسانه = <br /> | وبسایت ناشر = <br /> | نام کتاب = &lt;!-- نام کتاب به زبان فارسی --&gt;<br /> | مترجم = &lt;!-- مترجم به فارسی --&gt;<br /> | مشخصات نشر = &lt;!-- مشخصات نشر در زبان فارسی --&gt;<br /> | نسخه الکترونیکی = <br /> | جلدهای دیگر = <br /> }}<br /> <br /> * '''چکیده'''<br /> '''استفاده از سلول‌های جنسی متوفی'''، کتابی در حوزه فقه پزشکی، نوشته فرزانه علی‌مددی است. نویسنده مباحث کتاب را در سه بخش تنظیم کرده، به بررسی مسائل نوپدید مرتبط با [[تلقیح مصنوعی]]، نسب، [[شبیه‌سازی انسان]] و موضوعات وابسته می‌پردازد. <br /> <br /> نویسنده فرزند آزمایشگاهی را از نظر فقهی و حقوقی، فرزندی مشروع تلقی می‌کند و صاحب اسپرم را پدر، و صاحب تخمک را مادر انسان به‌وجود‌آمده از تلقیح مصنوعی می‌داند. علی‌مددی استدلال‌های فقهی مخالف نسب در مواردی مانند زنا را نقد می‌کند و معتقد است نسب در این موارد منتفی نیست و فقط توارث رد می‌شود. <br /> <br /> علی‌مددی [[شبیه‌سازی انسان]] را به حکم اولی جایز می‌داند، اما معتقد است، در حال حاضر با توجه به پیامدهای منفی و مخالفت آن با نظم عمومی، به حکم ثانوی جایز نیست. به باور او، ممکن است با پیشرفت علم این ممنوعیت برداشته شود، ولی برای حفظ نظام خانواده، باید شبیه‌سازی را تنها در موارد ضرورتِ ناباروری انجام داد. <br /> <br /> ==معرفی اجمالی و انتقادی کتاب ==<br /> استفاده از سلول‌های جنسی متوفی، کتابی در حوزه فقه پزشکی، به قلم فرزانه علی‌مددی است که در موضوع تلقیح مصنوعی به رشته تحریر درآمده است. انتشارات نارین رسانه برای نخستین‌بار این اثر را در سال ۱۳۹۶ش در ۱۵۱ صفحه منتشر کرده است. <br /> <br /> === ساختار کتاب ===<br /> نویسنده مباحث کتاب را در سه بخش اصلی تنظیم کرده است. وی در بخش نخست، در دو فصل، مفاهیمی چون حقوق، نسب، فرزند، و برخی اصطلاحات علمی مانند گامِت و سلول را تعریف کرده (ص۱۰-۲۳)، فرزند را از نظر حقوقی به دو قسمِ مشروع و ولد‌الزنا تقسیم می‌کند. به نظر او، فرزند آزمایشگاهی فرزند مشروع و قانونی است، نه ولدالزنا (ص۲۶-۲۹). علی‌مددی در ادامه روش‌های مختلف تلقیح مصنوعی را توضیح داده است (ص۳۲-۳۶). بخش دوم کتاب به مباحث حقوقی و فقهی استفاده از سلول‌های جنسی، و فصل سوم به آثار حقوقی شبیه‌سازی اختصاص دارد. <br /> <br /> === غفلت از موضوع اصلی کتاب ===<br /> کتاب ویراستاری ادبی نشده است. رعایت‌نشدن دستور زبان فارسی معیار، خوانش جملات و حتی فهم برخی عبارت‌ها را دشوار کرده است. اگرچه موضوع اصلی کتاب، بررسی استفاده از سلول‌های جنسی متوفی است، اما در بخش سوم کتاب، استفاده از سلول‌های غیرجنسی (شبیه‌سازی انسان) بررسی شده و موضوع اصلی کتاب (سلول‌های جنسی متوفی) در هیچ‌یک از بخش‌های کتاب مورد بحث قرار نگرفته است. کتاب فاقد ساختار مناسب و منسجم است؛ مثلاً اگرچه بخش دوم به مباحث حقوقی و فقهی سلول‌های جنسی، و بخش سوم به مباحث شبیه‌سازی اختصاص یافته، اما نویسنده در مواضعی از بخش دوم (نگاه کنید به: ص۷۰-۸۷) مسائل مربوط به شبیه‌سازی را بررسی کرده است.<br /> <br /> == جریان نسب در تلقیح مصنوعی ==<br /> نویسنده در بخش دوم کتاب، نسبِ انسان به‌وجود‌آمده از تلقیح مصنوعی را بررسی می‌کند. مؤلف، نسب را فاقد حقیقت شرعیه، و معنای عرفی آن را مورد پذیرش شارع می‌داند. به گفته وی، از نظر عرفی منشأ انتساب طفل به پدرْ اسپرم، و صاحب اسپرمْ پدرِ طفل است (ص۴۰). او در مورد مادر انسان به‌وجود‌آمده از تلقیح مصنوعی، چهار دیدگاه را بررسی کرده، دیدگاه نخست را برگزیده است: ۱. مادر‌بودن صاحب تخمک، ۲. مادربودن صاحب رحم، ۳. مادربودن صاحب تخمک و صاحب رحم هر دو، ۴. مادرنبودن هیچ‌یک از صاحب رحم و صاحب تخمک (بی‌مادربودنِ طفل) (ص۴۱-۴۳).<br /> <br /> به گزارش علی‌مددی، مشهور فقیهان ملاک مشروعیت نَسَب را همان معیار عرفی -یعنی پیدایش طفل از نطفه زن و مرد- می‌دانند و تنها زنا را استثنا کرده‌اند. از نظر ایشان، نکاح صحیح و وطی به شبهه دو مصداق اصلی مشروعیت نسب هستند، اما مشروعیت نسب در این دو مورد خلاصه نمی‌شود. در مقابل دیدگاه مشهور، فقیهانی چون ابن‌ادریس، صاحب جواهر و سید محسن حکیم، نسب مشروع را تنها مربوط به نکاح صحیح و وطی به شبهه می‌‌دانند. بر اساس دیدگاه غیرمشهور، رساندن نطفه مرد بیگانه به رحم زن بیگانه، عملی حرام و نامشروع است و مانع تحقق نسب می‌شود. برای این دیدگاه به حدیث معروفِ «الولد للفراش و للعاهر الحجر» استدلال شده، که با استناد به حصر موجود در روایت، تنها در مواردی که فراش شرعی وجود داشته باشد، نسب مشروعیت می‌یابد. نویسنده با رد این استدلال، معتقد است، اماره فراش تنها مربوط به مواردی است که شرایط آن فراهم باشد، اما در مواردی که یقیناً فراشی نیست (باروری مصنوعی)، اماره فراش بر نفی یا اثبات نسب، دلالتی ندارد (ص۴۳-۵۱).<br /> <br /> نویسنده بیان می‌کند که بر اساس نظر مشهور، اماره فراش تنها در حکم ظاهری کاربرد دارد و دامنه آن محدود به مواردی است که تکوّن طفل از نطفه شوهر مشکوک باشد، که در این حالت، طبق این اماره، طفل به شوهر منسوب می‌شود. بنابراین، در مواردی که انتساب نطفه به زانی یقینی باشد، اماره کاربرد ندارد و در نسبت‌دادن یا نسبت‌ندادن به زانی بی‌تأثیر است (ص۵۶). از‌این‌رو علی‌مددی معتقد است، نسب بین طفل زنازاده و والدینش منتفی نیست، و حتی مطابق نظر برخی فقیهان که نسبِ ناشی از تلقیح مصنوعی را به زنا ملحق کرده‌اند، باز هم انتساب وجود دارد (ص۶۱-۶۲). به گزارش نویسنده، برای منتفی‌دانستن نسب ناشی از زنا، به روایات، اجماع و اماره فراش استدلال شده است. مؤلف با رد این دلایل، اجماع را اجماع مدرکی و مدرک آن را حدیث اماره فراش می‌داند. وی معتقد است، اماره فراش تنها در موارد شک کاربرد دارد و در مواردی که شکی نباشد، قابل استفاده نیست. نویسنده در مجموع چنین نتیجه می‌گیرد که از نظر شرعی، حتی در زنا، مسئله نسب منتفی نیست و تنها مسئله توارث نفی شده است (ص۶۴-۶۹). <br /> <br /> === محرمیت طفل شبیه‌سازی‌شده به اقربای صاحب اسپرم و صاحب تخمک ===<br /> برخی فقیهان قرابت فرزند شبیه‌سازی‌شده با سلول غیرجنسی را مشروع، یا شبهه یا همان قرابت نسبی تلقی کرده‌اند (ص۷۴). برخی دیگر همچون [[ناصر مکارم شیرازی]]، قرابت این طفل را قرابت رضاعی (ص۷۶) و عده‌ای دیگر نیز شبیه‌سازی را نامشروع دانسته‌، آن را به زنا ملحق کرده‌اند (ص۸۳). به گزارش علی‌مددی، بر اساس ماده ۱۰۴۷ قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، حتی اگر طفل شبیه‌سازی‌شده، نامشروع تلقی شود، باز هم بین طفل و اقربا پدر و مادر ارتباط محرمیت وجود دارد. نویسنده این قانون را موافق رعایت احتیاط و اهتمام شارع در امور ناموسی می‌داند (ص۸۴). مباحث مربوط به نام‌خانوادگی (ص۸۴-۸۷) و تابعیت طفل شبیه‌سازی‌شده (ص۷۰-۷۹) از دیگر مسائلی است که در بخش دوم بررسی شده است.<br /> <br /> ==شبیه‌سازی از منظر فقه و حقوق ==<br /> نگارنده در بخش سوم کتاب، مباحث فقهی و حقوقی [[شبیه‌سازی انسان|شبیه‌سازی]] را بررسی کرده است.<br /> <br /> === جواز بیع اعضا و اجاره رحم ===<br /> علی‌مددی قرارداد شبیه‌سازی را عقد لازم معرفی می‌کند (ص۱۰۸). به باور وی، اگرچه در عقود لازم فوت طرفین عقد در بطلان عقود مؤثر نیست، اما در عقد شبیه‌سازی با فوت یکی از طرفین، امکان برداشت سلول زنده غیرجنسی منتفی شده، قرارداد منفسخ می‌شود (ص۱۰۸-۱۰۹). <br /> <br /> تعهدات حقوقی طرفین قرارداد شبیه‌سازی (ص۱۲۰-۱۳۲)، [[اجاره رحم]] و [[خرید و فروش اعضای بدن|بیع عضو بدن]] از مباحث دیگری است که علی‌مددی در قرارداد شبيه‌سازی بررسی می‌کند. به نظر فقیهانی چون [[سید علی حسینی خامنه‌ای]] و [[محمد فاضل لنکرانی]]، خرید و فروش اعضای بدن انسان، در صورتی که ضرر قابل توجهی به فروشنده نداشته باشد، جایز و در مواردی (در صورتی که حفظ جان منوط به آن باشد) واجب است (ص۹۸-۹۹). مؤلف اجاره رحم را مسئله مورد اختلاف فقها قلمداد می‌کند. برخی فقیهان با استناد به این دلایل اجاره رحم را حرام می‌دانند: <br /> <br /> # اختلاط انساب؛ هر آنچه موجب اختلاط انساب شود، حرام است. این در حالی است که با تغییر رحم، تشخیص مادر با ابهام مواجه می‌شود.<br /> # کشف عورت غیرضروری؛ انتقال نطفه به رحم جانشین، که نیازی به مادرشدن ندارد، توجیه‌پذیر نیست.<br /> # لزوم حفظ احتیاط درباره فرج؛ در آیاتی از قرآن (مانند [[آیه ۵ سوره مؤمنون|آیه ۵]] و [[آیه ۶ سوره مؤمنون|۶ سوره مؤمنون]]) به زنان دستور داده شده، فرج خود را حفظ کنند و تلقیح مصنوعی یکی از مصادیق آن است.<br /> # پیامدهای زیان‌بار شبیه‌سازی در آینده.<br /> <br /> به گزارش نویسنده، [[سید علی سیستانی]]، [[محمد فاضل لنکرانی]] و [[سید روح‌الله موسوی خمینی]] از طرفداران حرمت اجاره رحم هستند. در مقابل، فقیهان دیگری چون سید علی خامنه‌ای، [[یوسف صانعی]]، [[لطف‌الله صافی گلپایگانی]] و [[ناصر مکارم شیرازی]]، اجاره رحم را جایز دانسته‌اند. نویسنده نیز با استناد به اصالة الاباحه و صادق‌نبودن هیچ‌یک از عناوین حرام بر شبیه‌سازی، این عمل را جایز دانسته است (ص۱۰۰-۱۰۳).<br /> <br /> === عدم جواز شبیه‌سازی به عنوان ثانوی ===<br /> مؤلف معتقد است، شبیه‌سازی به عنوان اولی هیچ ممنوعیتی ندارد، اما در صورتی که مشتمل بر عمل حرامی شود، به عنوان ثانوی ممنوع خواهد بود (ص۱۱۰-۱۱۱). از آنجا که نگارنده شبیه‌سازی را در دوران معاصر، موجب نقصان کودکان متولدشده می‌داند، آن را ناقض نظم عمومی و ممنوع برمی‌شمارد. او معتقد است، با پیشرفت علم، این ممنوعیت برداشته خواهد شد (ص۱۱۳). همچنین به نظر علی‌مددی، برای حفظ نظام خانواده، شبیه‌سازی تنها باید در موارد خاصی که امکان فرزندآوری وجود ندارد، مورد استفاده قرار گیرد (ص۱۳۳). علی‌مددی در ادامه ایرادات اخلاقی و حقوقی شبیه‌سازی را بررسی کرده است (ص۱۳۵-۱۴۴).<br /> <br /> [[رده:کتاب‌ها درباره شبیه‌سازی]]<br /> [[رده:کتاب‌ها درباره تلقیح مصنوعی]]<br /> [[رده:مقالات کتاب‌شناسی]]<br /> [[رده:کتاب‌های فرزانه علی‌مددی]]<br /> [[en:The Use of Deceased's Germ Cells (Book)]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%A1_%D8%AC%D9%86%DB%8C%D9%86_%D9%88_%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A8_%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82%DB%8C_%D8%A2%D9%86_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=68557 2026-07-09T11:26:57Z

<p>Mkhaghanif: /* قالب حقوقی اهداء جنین */</p> <hr /> <div>{{نویسنده<br /> |نویسنده = هادی صادقی<br /> |نویسنده۲ = <br /> |نویسنده۳ = <br /> |گردآوری = <br /> |ویراستار۱ = <br /> |ویراستار۲ = <br /> |ویراستار۳ = <br /> }}<br /> {{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | عنوان = اهداء جنین و قالب حقوقی آن<br /> | تصویر = اهدای جنین وقالب حقوقی آن.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح_تصویر = <br /> | نام‌های دیگر = <br /> | نویسنده = محمد سلطانیه<br /> | تاریخ نگارش = <br /> | موضوع = فقه پزشکی<br /> | سبک = تحلیلی<br /> | زبان = فارسی<br /> | ویراستار = <br /> | به تصحیح = <br /> | به کوشش = <br /> | گرداوری = <br /> | تصویرگر = <br /> | طراح جلد = <br /> | تعداد جلد = ۱<br /> | تعداد صفحات = ۱۵۰<br /> | قطع = <br /> | مجموعه = <br /> | ترجمه به دیگر زبان‌ها = <br /> | ناشر = انتشارات مجد<br /> | محل نشر = تهران<br /> | تاریخ نشر = ۱۳۹۶ش<br /> | نوبت چاپ = <br /> | شمارگان = <br /> | شابک = <br /> | نوع رسانه = <br /> | وبسایت ناشر = <br /> | نام کتاب = &lt;!-- نام کتاب به زبان فارسی --&gt;<br /> | مترجم = &lt;!-- مترجم به فارسی --&gt;<br /> | مشخصات نشر = &lt;!-- مشخصات نشر در زبان فارسی --&gt;<br /> | نسخه الکترونیکی = <br /> | جلدهای دیگر = <br /> }}<br /> * '''چکیده'''<br /> <br /> ا'''هداء جنین و قالب حقوقی آن''' کتابی به زبان فارسی با موضوع بررسی حقوقی و فقهی اهداء جنین است. محمد سلطانیه نویسنده کتاب پس از طرح کلیات، ادله قائلان به حرمت اهداء جنین را به تفصیل مطرح کرده و تمام ادله را در ترازوی نقد قرار داده و رد می‌کند. او سپس به دلایل قائلان به جواز پرداخته و مهم‌ترین دلیل جواز این عمل را «اصالت برائت» معرفی می‌کند. مولف که خود قائل به جواز است به علت اجتماعی بودن مسئله لازم می‌داند که برای حل مسئله به ولی‌فقیه مراجعه شود. <br /> <br /> مولف سپس به قالب حقوقی اهداء جنین می‌پردازد و پس از طرح عقودی مثل صلح، بیع، وکالت و هبه بیان می‌کند که نباید اهداء جنین را در قالب این عقود قرار دهیم، بلکه بایستی ذیل قراردادی قرار گیرد تا اهداکنندگان بتوانند عوضی دریافت کنند زیرا آنان جزوی از فرآیند درمان هستند.<br /> <br /> ==ساختار کتاب ==<br /> کتاب اهداء جنین و قاب حقوقی آن با موضوع بررسی فقهی و حقوقی اهداء جنین در ۱۵۰ صفحه و به زبان فارسی توسط محمد سلطانیه به رشته تحریر درآمده است. کتاب در سال ۱۳۹۶ش و توسط انتشارات مجد به چاپ رسیده است. کتاب متشکل از یک مقدمه و سه فصل است. فصل نخست به کلیات پرداخته و مفاهیم مورد نیاز و تاریخچه بحث را مطرح می‌کند. فصل دوم به حکم تکلیفی بحث اختصاص داده شده است و به بررسی ادله قائلین به حرمت اهداء جنین و قائلین به جواز آن می‌پردازد. نگارنده در فصل سوم به بحث قالب حقوقی اهداء جنین می‌پردازد. در پایان مولف نتیجه‌گیری کرده و پیشنهاداتی را مطرح می‌سازد. کتاب با ضمائم، منابع و مآخذ به پایان می‌رسد. <br /> <br /> === کلیات ===<br /> نویسنده در مبحث اول فصل نخست، در چهار گفتار به بررسی چهار مفهوم می‌پردازد: حکم، اهداء، جنین و ناباروری. نکته مهمی که در بحث «اهداء» مطرح می‌شود این است که در بحث اهداء جنین، اهداء به معنای «هبه» نیست، زیرا هبه در مال یا چیزی است که ارزش مالی داشته باشد، اما اهداء جنین قراردادی غیرمالی محسوب می‌شود (ص۱۵). مولف در گفتار سوم مراحل تکوین جنین را نیز تشریح می‌کند (ص۱۸-۲۳). در مبحث دومِ فصل نخست نگارنده تاریخچه درمان ناباروری را مطرح ساخته و پس از آن به بحث شیوه‌هایِ درمان ناباروری از منظر پزشکی می‌پردازد (ص۲۷-۴۳). مولف ضمن بحث از روش‌های باروری، یکی از روش‌های درمان ناباروی را «اهداء جنین» معرفی ‌می‌کند که موضوع این کتاب است (ص۳۹).<br /> ==حکم تکلیفی اهداء جنین ==<br /> نویسنده قبل از بیان حکم تکلیفی اهدای جنین به بیان تفاوت اهدای جنین با اهدای اسپرم می‌پردازد. به گفته او در روش اهداء جنین اسپرم مرد و تخمک زن در آزمایشگاه تلقیح می‌شوند و پس از چند روز جنین شکل گرفته را به رحم زن متقاضی منتقل می‌کنند؛ در حالی که در اهدای اسپرم، اسپرم مرد به کمک وسایل پزشکی به رحم زن منتقل می‌شود (ص۴۶). او سپس به بررسی نظرات مخالفان و موافقان اهدای جنین می‌پردازد. <br /> ===حرمت اهداء جنین===<br /> به گزارش نویسنده، فقهایی همچون [[سید حسین طباطبایی بروجردی]]، [[سید ابوالقاسم خویی]]، [[سید روح‌الله موسوی خمینی|امام خمینی]]، [[سید محمدرضا گلپایگانی]]، [[سید محسن حکیم]]، [[میرزا جواد تبریزی]]، [[لطف‌الله صافی گلپایگانی]] و [[جعفر سبحانی]] در مورد تلقیح تخمک با نطفه بیگانه و انتقال آن به رحم زن دیگر صراحتاً حکم به عدم جواز کرده و تفاوتی میان حالات آن قائل نشده‌اند، ولی در باب نسب چنین فرزندی، در بعضی حالات حکم ولدالزنا و در بعضی حالات حکم ولدالشبهه را جاری کرده‌اند (ص۵۰-۵۱).<br /> <br /> نگارنده یازده دلیل برای حرمت اهداء جنین از متون فقهی استخراج کرده است که از جمله آنها استناد به آیات قرآن و روایات اهل بیت است. به گفته او، طبق [[آیه ۳۰ سوره نور|آیات ۳۰]]-[[آیه ۳۱ سوره نور|۳۱ سوره نور]] و آیات ۲۹-۳۱ سوره معارج حفظ فرج واجب است و چون در آیات، متعلقِ حفظ ذکر نشده افاده عموم می‌کند و شامل حفظ فرج از اهداء جنین نیز می‌شود؛ زیرا جز همسر و کنیز باقی راه‌هایِ استمتاع و استیلاد ممنوع گشته‌اند. نگارنده به [[آیه ۲۳ سوره نساء]] نیز استناد کرده است (ص۵۲-۵۷). <br /> <br /> نویسنده همچنین به چند روایت برای اثبات حرمت اهداء جنین اشاره کرده است. طبق این روایات ریختن منی در رحم زن نامحرم هم‌ردیف تخریب کعبه و کشتن امام و پیامبر دانسته شده است،&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل‌الشیعه، ج۲۰، ص۳۱.&lt;/ref&gt; شدیدترین عذاب را برای مردی می‌دانند که نطفه‌اش را در رحم زن نامحرم قرار می‌دهد،&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۵، ص۵۴۱.&lt;/ref&gt; زنا را قرار دادن نطفه در غیرموضع مجاز و شرعی می‌دانند&lt;ref&gt;شیخ طوسی، تهذیب‌الاحکام، ج۱۰، ص۹۹.&lt;/ref&gt; و زنا را سبب اختلاط انساب، فساد و از بین رفتن نظام ارث می‌دانند.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل‌الشیعه، ج۲۰، ص۳۱۱ و ۳۳۲.&lt;/ref&gt; اطلاق و عموم این روایات شامل اهداء جنین نیز می‌شود، زیرا همانند زنا، نطفه مرد در رحم زن نامحرم قرار می‌گیرد (ص۵۲-۶۵).<br /> <br /> نُه دلیل دیگر که نویسنده برای حرمت اهداء جنین استخراج کرده است، عبارتند از: ۱) [[ارتکاز متشرعه]] مبنی بر قبح قرار دادن جنین حاصل از اسپرم مرد در رحم زن نامحرم در اذهان تمام مسلمان؛ ۲) [[تغییر خلق خدا]] با انتقال مسیر خلقت از لقاح طبیعی به اهداء جنین؛ ۳) اختلاط انساب با دخالت شخص ثالث در فرآیند بارداری؛ ۴) نفی [[کرامت انسانی]] به‌دلیل اینکه اهداء جنین به‌مثابه خرید و فروش جنین مانند یک کالا است؛ ۵) زاد و ولد غیرطبیعی به‌دلیل عدم مطابقت استیلاد به روش اهداء جنین با امر الهی که همان استیلاد از روش طبیعی است؛ ۶) تضییع حقوق کودک به‌دلیل عدم شناختن والدین خودش؛ ۷) مستلزم انجام اقدامات حرام مانند استمناء، کشف عورت و لمس؛ ۸) مخالفت با مشیت الهی و ۹) حرمت زنا زیرا افساد نطفه و اختلاط نسب و از بین رفتن نظام ارث که در زنا هست، در اهداء جنین هم هست (ص۶۵-۷۲).<br /> <br /> نگارنده پس از استخراج ادله‌ای که بر حرمت اهداء جنین ارائه شده، به ارزیابی آنها می‌پردازد. مثلاً درباره استناد به آیات سوره نور به این نکته اشاره می‌کند که علت حذف متعلق وضوح متعلق نزد مخاطب است و لذا افاده عموم نمی‌کند. علاوه بر این، در زمان نزول قرآن انتقال منی به رحم محدود به مقاربت جنسی بوده است و حتی امرزوه نیز به دلیل کثرت استعمال، ظهور در مقاربت جنسی دارد و حمل آن بر فرد خفی یعنی اهداکننده جنین دشوار است. اشکال دیگر بر استدلال به این آیه روایت امام صادق(ع) است که مقصود از حفظ در همه آیات قرآن را حفظ از زنا می‌داند، مگر آیه سوره نور که مقصود از حفظ، حفظ از نگاه است.&lt;ref&gt;صدوق، من لایحضره‌الفقیه، ج۱، ص۱۱۴.&lt;/ref&gt; آخرین اشکال به استدلال به آیات سوره نور این است که نوعی مصادره به مطلوب در استدلال ارائه شده از سوی مخالفان اهدای جنین به این آیات وجود دارد (ص۷۳-۷۹). <br /> <br /> مولف درباره روایات طرح شده برای اثبات حرمت اهداء جنین، معتقد است که بیشتر آنها دارای ضعف سند هستند (ص۸۱-۸۵). نگارنده در نقد استدلال به ارتکاز متشرعی، منشا این قبح را تعصبات اجتماعی می‌داند، همان‌طور که در ازدواج موقت نیز چنین است (ص۸۵). مولف در نقد استدلال به تغییر خلق با ارائه‎ نظر مفسرین بیان می‌کند که مقصود تغییر در آیه، تغییر دین الهی است و ارتباطی به مسئله اهدای جنین ندارد. علاوه بر این کارهایی مثل پیوندزدن درختان با هم و درمان بیماری که طبق استدلال قائلین به حرمت نوعی تغییر در خلق محسوب می‌شوند، باید طبق این نگاه حرام باشند، در حالی که کسی به حرمت این موارد به دلیل ایجاد عسر و حرج قائل نیست (ص۸۶-۸۹). نویسنده باقی ادله را نیز نقد و بررسی کرده و اشکالاتی بر آنها وارد می‌کند (۸۹-۹۶).<br /> ===جواز اهداء جنین===<br /> طبق گزارش مولف [[سید علی خامنه‌ای]] و [[محمد یزدی]] قائل به جواز مطلق اهداء جنین هستند. [[یوسف صانعی]] نیز وارد نمودن اسپرم مرد اجنبی را در رحم زن مسلمان حرام می‌داند، اما معتقد است حرمت عمل با رضایت شوهر برطرف می‌شود، زیرا موجب حرج زن و شوهر شده و حرج رافع این‌گونه حرمت‌هاست (ص۹۹). البته همه فقهایی که بر جواز اهداء حکم کرده‌اند، بر رضایت زوجین اهداء‌کننده تاکید کرده‌اند (ص۱۰۰). طبق گزارش نگارنده عمده دلائل قائلان به جواز، [[اصالت اباحه]] و [[اصالت برائت]] است و اینکه هیچ کدام از دلائل قائلان به حرمت را وافی و کافی نمی‌دانند.<br /> <br /> نویسنده معتقد است در بحث اهداء جنین امکان اجرای دو اصل وجود دارد؛ ۱) اصل برائت؛ زیرا در تمام اقسام شک در تکلیف، اصالت برائت جاری است و ۲) اصل احتیاط؛ به‌دلیل تأکید آموزه‌های دینی بر لزوم احتیاط در فروج و اینکه در هر دو مساله توالد و تناسل، احتیاط مطرح است (ص۱۰۳-۱۰۴).<br /> <br /> نگارنده با طرح دو روایت و بررسی آن‌ها در نهایت به این نتیجه می‌رسد که در بحث اهداء جنین باید اصالت برائت جاری شود و رعایت احتیاط لازم نیست، زیرا وقتی تمام ادله قائلان به حرمت رد شده باشد، به دلیل نبود روایات و آیات در باب این مساله، تنها راه رجوع به اصل عملی (اصالت برائت) و حکم به جواز است. البته اخباریون در این مساله قائل به احتیاط هستند. نویسنده معتقد است دو حساسیت مهم در اهداء اسپرم (اختلاط میاه و تماس مستقیم اسپرم با رحم بیگانه) در اهداء جنین وجود ندارد، لذا نباید حکم اولی را به دومی تسری داد (ص۱۰۴-۱۱۱). مولف در نهایت معتقد است در مسائلی که اهمیت اجتماعی دارند وظیفه افراد مراجعه به فتوای ولی‌فقیه است که در این مورد نظر آیت‌الله خامنه‌ای بر جواز اهداء جنین است (ص۱۱۵).<br /> <br /> مولف همچنین با جستجو در منابع فقهی اهل سنت، به استخراج نظر فقهای اهل سنت پرداخته که بیشتر متمایل به حرمت هستند که از جمله مواردی که از سوی ایشان حرام دانسته شده می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: ۱) تلقیح نطفه زوج و تخمک زن اجنبی که در رحم زوجه قرار گیرد؛ ۲) تلقیح نطفه مرد اجنبی و تخمک زوجه که در رحم زوجه قرار گیرد؛ ۳) تلقیح خارجی بین اسپرم و تخمک زوجین که در رحم استیجاری قرار گیرد؛ ۴) تلقیح خارجی بین اسپرم مرد اجنبی و تخمک زن اجنبیه که در رحم زوجه قرار گیرد و ۵) تلقیح خارجی بین اسپرم و تخمک زوجین که در رحم همسر دوم قرار گیرد (ص۱۱۲-۱۱۳).<br /> ==قالب حقوقی اهداء جنین ==<br /> نگارنده برای ایجاد قالب حقوقی قابل انطباق با اهداء جنین به بررسی پنج عقد صلح، بیع، هبه، وکالت و قرارداد خصوصی و دو عنوان غیرعقدیِ اعراض و اذن می‌پردازد.<br /> <br /> به گفته او در صورتی که اهداء جنین را در قالب صلح بدانیم، اهداکننده حق رجوع نخواهد داشت، زیرا صلح عقدی لازم است؛ اما مشکل صلح این است که بر امر غیرشرعی مثل واگذاری حق پدر و مادری از اشخاص اهداکننده به اشخاص اهداگیرنده نافذ نیست و حق و تکلیف شرعی و قانونی قابل اسقاط و نقل و انتقال نیست، لذا نمی‌توان اهداء جنین را در قالب عقد صلح قرار داد (ص۱۲۰-۱۲۱).<br /> <br /> نگارنده در بحث بیع‌بودن اهدا جنین معتقد است که طبق نظر فقهایی همچون [[سید عبدالکریم موسوی اردبیلی]]، [[سید علی خامنه‌ای]]، [[یوسف صانعی]] و [[سید علی سیستانی]] دریافت وجه اشکالی ندارد. البته دو تن از این فقها (موسوی اردبیلی و خامنه‌ای) این قید را اضافه کرده‌اند که دریافت وجه برای رضایت‌دادن جایز است، نه معامله، لذا نمی‌توان اهداء جنین را بیع دانست (ص۱۲۲-۱۲۴). نویسنده کتاب با استناد به دلایلی بیان می‌کند که نمی‌توان اهداء جنین را در قالب وکالت و هبه نیز قرار داد (ص۱۲۵-۱۲۷).<br /> <br /> در صورتی که اهداء جنین قراردادی خصوصی باشد شامل مراحلی است. در مرحله نخست که صاحبان اسپرم و تخمک می‌توانند سلول‌های جنسی خود را به مراکز درمان ناباروری تحت عقد بیع بفروشند، با فرض این که نازایی بیماری است و اهداء جنین مداوای آن است. مرحله دوم انتقال جنین به رحم است. طبق گفته نگارنده در این مرحله چون معارض با کرامت انسانی است نباید تحت هیچ عقدی درآید، ولی اهداء‌کنندگان به دلیل مشارکت در فرایند درمان استحقاق دریافت عوض را دارند (ص۱۲۷-۱۲۹). مولف در نتیجه بحث همین احتمال را می‌پذیرد (ص۱۳۳).<br /> <br /> مولف اهداء جنین را در قالب اِعراض نیز قلمداد نمی‌کند، زیرا اعراض سبب قطع رابطه نسبیت اهداکننده با کودک حاصل از جنین نمی‌شوند (ص۱۳۱). همچین اهداء جنین را نمی‌توان تحت عنوان اذن قرار داد، زیرا اذن عملی یک‌جانبه است و اهداء عملی است دو جانبه بین اهداکننده و موسسات یا شخص گیرنده (ص۱۳۱). <br /> <br /> مولف در پایان پس از بیان نظر خود درباره قالب حقوقی اهدای جنین، موضوعاتی را به عنوان پژوهش‌های بایسته پیشنهاد می‌کند که بیشتر پیرامون آثار حقوقی و مدنی اهدای جنین است. در بخش پایانی کتاب نیز تحت عنوان ضمائم نگارنده مواد قانونی در باب بحث اهداء جنین را ذکر می‌کند (ص۱۳۳-۱۴۰).<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> ==منابع==<br /> {{منابع}}<br /> * حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، بیروت، موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۲۴ق.<br /> * صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، تهران، نشر صدوق، ۱۳۶۸ش.<br /> * طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، تهران، مکتبة الصدوق، ۱۴۱۸ق.<br /> * کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۶۸ش.<br /> {{پایان}}<br /> <br /> [[رده:کتاب‌ها درباره اهدای جنین]]<br /> [[رده:مقالات کتاب‌شناسی]]<br /> [[رده:کتاب‌های محمد سلطانیه]]<br /> [[en:Embryo Donation and the Legal Aspects (Book)]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA_%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86_(%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA%DB%8C)&diff=68556 2026-07-09T11:26:10Z

<p>Mkhaghanif: /* کتاب‌ها */</p> <hr /> <div>{{منابع مطالعاتی}}<br /> [[بلوغ دختران]] به معنای تعیین سنی برای بلوغ و مکلف‌شدن دختران از چالش‌هایی است که در فقه شیعه سابقه چندانی ندارد. اغلب فقیهان شیعه سن بلوغ دختران را نُه سال تمام قمری می‌دانند. با این حال در دهه‌های اخیر فقه‌پژوهانی چند بلوغ را مسئله‌ای زیستی و نه قراردادی و شرعی دانسته‌اند و تلاش کرده‌اند آن را با تغییرات جسمی همراه بدانند که در نژادها و محیط‌های مختلف یکسان نیست. گروهی دیگر مثل [[یوسف صانعی]] و [[جناتی شاهرودی]] با تکیه بر برخی از روایات سن بلوغ دختران را بالاتر از نُه سال و بلکه سیزده سال دانسته‌اند. روشن است که تغییر سن بلوغ در احکام فردی مثل نماز و روزه و حجاب، و احکام مدنی مثل ازدواج و سایر معاملات تأثیر آشکاری خواهد داشت. <br /> ==کتاب‌ها==<br /> ===فارسی===<br /> # بررسی فقهی حقوقی بلوغ دختران، مریم صرفی، تهران، آموزش برتر، ۱۴۰۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20235%20item&amp;p=1661236 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بلوغ دینی دختران (سن تکلیف)، محمد سروش، تهران، میراث اهل قلم، ۱۴۰۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20235%20item&amp;p=1661306 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بلوغ دختران (۲): بررسی فقهی سن بلوغ دختران، بتول زاهدی‌فر، قم، قلم خانه، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%af%d8%ae%d8%aa%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%b3%d9%86-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%af%d8%ae%d8%aa%d8%b1%d8%a7%d9%86/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بلوغ دختران در فقه و ادله آن، اکرم‌ سادات سیدی، اصفهان، مشارق الانوار، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بلوغ-دختران-در-فقه-و-ادله-آن/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # سن بلوغ دختران و پسران، امیر غنوی، قم، نگاهی دوباره، ‏‫۱۳۹۹ ش.<br /> # بررسی فقهی و حقوقی سن مسئولیت کیفری، مهراندخت تابانی، تهران، صالحیان، ‏‫۱۳۹۹ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بررسی-فقهی-و-حقوقی-سن-مسئولیت-کیفری/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # سن بلوغ در فقه اسلامی و حقوق ایران، انگلستان و فرانسه، شهاب شیرمحمدی، تهران، آفتاب گیتی‏‫‬، ۱۳۹۹ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/سن-بلوغ-در-فقه-اسلامی-و-حقوق-ایران-،-انگ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ دختران(۱): بررسی فقهی نشانه‌های بلوغ دختران (به غیر از سن) و احکام آنان، بتول زاهدی‌فر، قم، قلم‌خانه‏‫، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بلوغ-دختران۱-بررسی-فقهی-نشانههای-بل/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی فقهی بلوغ دختران، [[سید مجتبی نورمفیدی]]، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%af%d8%ae%d8%aa%d8%b1%d8%a7%d9%86/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بلوغ دختران در فقه اسلامی، ژیلا بهرام‌زاده، اردبیل، نیک‌آموز، ‏‫۱۳۹۲ ش.‬ [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بلوغ-دختران-در-فقه-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نقد کتاب فقه و زندگی « بلوغ دختران» نوشته حضرت آیةالله صانعی، احسان مهرکش، قم، مهر امیرالمومنین(ع)‏‫، ۱۳۹۲ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/نقد-کتاب-فقه-و-زندگی-بلوغ-دختران-نوشت/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ شرعی در مذاهب اسلامی (با مقدمه‌ای در تکلیف و فلسفه شرایع)‬‏، عذرا مرادی‬‏، ‏‏‫مشهد‬‏، بنیاد پژوهش‌های اسلامی‬‏‫، ۱۳۸۹ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بلوغ-شرعی-در-مذاهب-اسلامی-با-مقدمهای/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # احکام بلوغ دختران، محبوبه پدیدار، قم، رسالت یعقوبی، ۱۳۸۹ش.<br /> # ‏‫احکام بلوغ دختران مطابق با فتاوای مراجع عظام تقلید، محبوبه پدیدار، قم، رسالت یعقوبی‏‫‏، ‏‫‏۱۳۸۸ ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/احکام-بلوغ-دختران-مطابق-با-فتاوای-مر/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تدبیر قانونی در سن ازدواج: (مروری بر سن بلوغ و ازدواج در فقه و قوانین موضوعه ایران)، لیلی بروجردی، تهران، اطلاعات‏‫، ۱۳۸۶ ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/تدبیر-قانونی-در-سن-ازدواج-مروری-بر-سن-ب/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تحقیقی در سن تکلیف و استفتاآت مربوطه، اصغر محمدی‌همدانی، تهران، گلزار کتاب، ۱۳۸۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20235%20item&amp;p=1661846 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بلوغ دختران: برگرفته از نظریات فقهی مرجع عالیقدر حضرت آیه‌الله‌العظمی صانعی مدظله‌العالی، [[یوسف صانعی]]، قم، میثم تمار‏‫، ۱۳۸۵ ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بلوغ-دختران-برگرفته-از-نظریات-فقهی-مرج/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مسائل مستحدثه پزشکی (۱)، دفتر تبلیغات اسلامی (شعبه خراسان رضوی)، بوستان کتاب، قم، ۱۳۸۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%85%d8%b3%d8%a7%d8%a6%d9%84-%d9%85%d8%b3%d8%aa%d8%ad%d8%af%d8%ab%d9%87-%d9%be%d8%b2%d8%b4%da%a9%db%8c-%d8%ac2-%d8%b4%d8%a8%db%8c%d9%87%d8%b3%d8%a7%d8%b2%db%8c%d8%8c-%d9%86%d8%b4%d8%a7/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # س‍ن‌ ب‍ل‍وغ‌ دخ‍ت‍ران‌ و م‍س‍ائ‍ل‌ ح‍ق‍وق‍ی‌ آن‌ (پ‍ژوه‍ش‍ی‌ ع‍ل‍م‍ی‌، ف‍ق‍ه‍ی‌)، ل‍ی‍لا ش‍ادل‍و، ت‍ه‍ران‌، ب‍رگ‌ زی‍ت‍ون‌، ۱۳۸۳ ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/سن-بلوغ-دختران-و-مسائ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ دختران، به کوشش [[مهدی مهریزی]]، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۶ ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بلوغ-دختران-فایل-منبع-موجود-نیست/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ح‍ق‍وق‌ اس‍لام‌: ش‍رای‍ط ت‍ک‍ل‍ی‍ف‌ و م‍س‍ئ‍ول‍ی‍ت‌، ن‍وی‍س‍ن‍ده‌ ع‍ب‍اس‌ع‍ل‍ی‌ م‍ح‍م‍ودی‌، ت‍ه‍ران‌، ب‍ع‍ث‍ت‌‏‫، ۱۳۶۱ ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/حقوق-اسلام-شرایط-تکل/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ===عربی===<br /> # بلوغ البنت فی فقه الإمامیة دراسة فقهیة، حسن عطوان، المرکز الاسلامی الثقافی، بیروت، ۲۰۱۷م. [http://ijtihadnet.net/%D8%B5%D8%AF%D9%88%D8%B1-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%86%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D9%81%D9%82%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%D9%8A%D8%A9-%D8%AF%D8%B1/ کتاب را اینجا بخوانید.]<br /> # البلوغ والرشد فی الشریعة الإسلامیة، موسى محمود إغباریة، دارالکتب العلمیة، بیروت، ۲۰۱۱ م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/البلوغ-والرشد-فی-الشریعة-الإسلامیة-فا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # المناط فی بلوغ الفتاة، [[سید مجتبی نورمفیدی]]، مؤسسة انتشارات دارالعلم للنشر، ۲۰۰۶م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/المناط-فی-بلوغ-الفتاة/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ال‍وج‍ی‍ز ف‍ی ال‍ف‍ق‍ه الاس‍لام‍ی‌: اص‍ول ال‍ع‍ق‍ائ‍د و اح‍ک‍ام ال‍ت‍ق‍ل‍ی‍د و ال‍ب‍ل‍وغ‌، [[م‍ح‍م‍دت‍ق‍ی‌ ال‍م‍درس‍ی‌]]، ت‍ه‍ران‌، دار م‍ح‍ب‍ی ال‍ح‍س‍ی‍ن‌(ع‌)، ۲۰۰۲م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/الوجیز-فی-الفقه-الاسلام/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ضوابط البلوغ عند الفقهاء، محمود شمس الدین أمیر الخزاعی، دارالکتب العلمیة، بیروت، ۲۰۰۲ م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/ضوابط-البلوغ-عند-الفقهاء-فایل-منبع-موج/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الاض‍وآ ال‍ف‍ق‍ه‍ی‍ه‌: رس‍ال‍ه ف‍ی ال‍ب‍ل‍وغ‌، م‍ول‍ف ال‍م‍ح‍ق‍ق ع‍ل‍ی ال‍غ‍ض‍ن‍ف‍ری‌؛ ع‍ش‍رون ب‍ال‍م‍ئ‍ه م‍ن م‍ون‍ه ه‍ذا ال‍ک‍ت‍اب‌... م‍ح‍م‍د و رس‍ول ال‍ج‍ع‍ف‍ری ال‍ه‍رن‍دی الاص‍ب‍ه‍ان‍ی‌، ق‍م‌، طاووس ب‍ه‍ش‍ت‌، ۲۰۰۱م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/الاضوآ-الفقهیه-رساله-ف/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ال‍ب‍ل‍وغ : ح‍ق‍ی‍ق‍ته‌، ع‍لام‍ات‍ه و اح‍ک‍ام‍ه‌. وت‍ل‍ی‍ه رس‍ال‍ه ف‍ی ت‍اث‍ی‍رال‍زم‍ان وال‍م‍ک‍ان ع‍ل‍ی اس‍ت‍ن‍ب‍اط لاح‍ک‍ام‌ال‍ش‍رع‍ی‍ه‌، [[ج‍ع‍ف‍ر س‍ب‍ح‍ان‍ی‌]]، ق‍م‌، م‍وس‍س‍ه الام‍ام ال‍ص‍ادق‌(ع‌)، ۱۹۹۷م.‏‫[https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_243_item&amp;p=1070846 کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ==مقالات==<br /> ===فارسی===<br /> # نفی اماریت «سن» برای بلوغ دختران با تاکید بر بررسی در پرتو مبانی کلامی اجتهاد، سعید ضیائی‌فر، مجله فقه، شماره پیاپی ۱۲۱، خرداد ۱۴۰۴ش. [https://jf.isca.ac.ir/article_77745_b7623d81766a7f535a50fe2e6bca844d.pdf مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # بررسی تطبیقی سن بلوغ دختران از منظرفقه امامیه و اهل سنت، یاسر تک فلاح، یاسر، اولین کنفرانس بین المللی حقوق، علوم سیاسی، سیاست اسلامی و فقه اسلامی، ۱۴۰۳ش. [https://civilica.com/doc/2066677/ چکیده را اینجا بخوانید.]<br /> # گذر از اماره به فرض در تعیین معیار بلوغ، اصغر دوستی، داریوش بابایی، محمدباقر عامری نیا، مجله تحقیقات حقوقی، شماره پیاپی ۱۰۳، ۱۴۰۳ش. [https://lawresearchmagazine.sbu.ac.ir/article_103061_f7b634c6815cf347a1629d85639788be.pdf مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # مخاطب روایات متضمن تعیین سنّ بلوغ، سید محمد کیکاوسی و مارال جعفری قاضی جهانی، [[فصلنامه مطالعات میان رشته‌ای فقه]]، شماره ۹، زمستان ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/مخاطب-روایات-متضمن-تعیین-سنّ-بلوغ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نقد و بررسی اقسام بلوغ و آثار شرعی آن، محمدحسن وکیلی و محمد دانش‌نهاد، مجله مصباح الفقاهه، شماره ۷، بهار و تابستان ۱۴۰۱ش. [https://ensani.ir/fa/article/555664 مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # بررسی سن بلوغ و مفهوم‌شناسی آن از منظر فقه امامیه، محمد نوری و حسین احمری و سید محسن رزمی، فصلنامه مطالعات فقهی و فلسفی، دوره ۱۳، شماره ۴۹، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بررسی-سن-بلوغ-و-مفهومشناسی-آن-از-منظر/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مطالعه تطبیقی سن بلوغ به عنوان سن مسئولیت کیفری درقوانین ایران و قانون مجازات اسلامی۱۳۹۲، عیسی بزرگمهر، ماهنامه جامعه شناسی سیاسی ایران، شماره ۷، مهر ۱۴۰۱ش. [https://jou.spsiran.ir/article_155750_d9a23aa58f6a97418b7636d1c2ea93e7.pdf مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # تأثیر سن بلوغ شرعی دختران 9 تا 15 سال تمام شمسی بر صلاحیت مراجع قضایی کیفری در مرحله تحقیقات مقدماتی جنایات ارتکابی، المیرا نقی زاده باقی، محمد آشوری، نسرین مهرا و باقر شاملو، دوفصلنامه فقه و حقوق خانواده، شماره ۷۷، پاییز و زمستان ۱۴۰۱ش. [https://flj.isu.ac.ir/article_76369_1a6e2ea34ea4be7482e2f393c2edb64d.pdf مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # ارایه روشی برای تعیین بلوغ تکوینی با استناد به اماره نوعی سن در فقه امامیه، سید مسلم حسینی ادیانی و معصومه زمانیان، فصلنامه فقه و حقوق نوین، شماره ۶، تابستان ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%b1%d8%a7%db%8c%d9%87-%d8%b1%d9%88%d8%b4%db%8c-%d8%a8%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%aa%d8%b9%db%8c%db%8c%d9%86-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%aa%da%a9%d9%88%db%8c%d9%86%db%8c-%d8%a8%d8%a7-%d8%a7%d8%b3/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی و حقوقی سن بلوغ، محمدرضا ملک ثابت و حمیدرضا صادقی شاهم آبادی، دومین کنفرانس حقوق، علوم سیاسی و علوم انسانی، ۱۴۰۰ش. [https://civilica.com/doc/1266247 چکیده را اینجا بخوانید.]<br /> # رد ادله ۱۳ سال در سن بلوغ دختران وزمان آغازین معنویت و سبک زندگی دینی، مهرناز بهشتی و رقیه محمدی، دومین کنفرانس بین المللی دین، معنویت و کیفیت زندگی، ۱۳۹۹ش. [https://civilica.com/doc/1247081/ چکیده را اینجا بخوانید.]<br /> # نقش بلوغ در مسئولیت کیفری دختران در فقه امامیه و قوانین کیفری ایران و فرانسه، برجی، یعقوب‌علی، مهدی عبدی، [[دوفصلنامه مطالعات فقه امامیه]]، شماره ۱۳، پاییز و زمستان ۱۳۹۸ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/نقش-بلوغ-در-مسئولیت-کیفری-دختران-در-فقه/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تفاوت سن بلوغ و رشد در شریعت اسلام و سن قانونی در قانون مدنی ایران، مظاهر حیدری، دوفصلنامه مطالعات فقه امامیه، شماره ۱۲، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش. [https://pfe.journals.miu.ac.ir/article_4188_4fffbc124e47a6fb306953f51830d44b.pdf مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # مرتبه پذیری مفهوم بلوغ و گونه های مسئولیت ناشی از آن در فقه مذاهب اسلامی، سعید نظری توکلی و محمدصالح مصلح، دوفصلنامه فقه مقارن، شماره ۱۱، بهار و تابستان ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/مرتبهپذیری-مفهوم-بلوغ-و-گونههای-مس/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی تطببقی سن بلوغ در فقه اسلامی و حقوق ایران و تاثیر آن بر مسوولیت کیفری، زانا ملکیان و افسانه قربانی درزی محله، کنفرانس ملی اندیشه های نوین و خلاق در مدیریت،حسابداری مطالعات حقوقی و اجتماعی، ۱۳۹۷. [https://civilica.com/doc/824838 چکیده را اینجا بخوانید.]<br /> # بررسی سن بلوغ در حقوق خصوصی ایران با فقه اسلامی، سیدمحمدرضا موسوی فرد و مهرداد پاکزاد، اولین کنفرانس بین المللی علوم اجتماعی، تربیتی علوم انسانی و روانشناسی، ۱۳۹۶ش. [https://civilica.com/doc/676697/ چکیده را اینجا بخوانید.]<br /> # بلوغ و ازدواج کودکان ازمنظر فقه اسلامی، سید مصطفی سجادی، فصلنامه پاسخ، شماره ۷، پاییز ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d9%88-%d8%a7%d8%b2%d8%af%d9%88%d8%a7%d8%ac-%da%a9%d9%88%d8%af%da%a9%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b2%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # تبعیض در عرصه قانون گذاری (در تعیین سن بلوغ و در ارتباط با منشا تولد)، حسین مهرپور، [[فصلنامه تحقیقات حقوقی]]، شماره ۶۹، بهار ۱۳۹۴ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/تبعیض-در-عرصه-قانون-گذاری-در-تعیین-سن-ب/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # از بلوغ جسمانی تا رشد عقلانی: بازخوانی اماره‌ی رشد در حقوق موضوعه‌ی ایران و فقه اسلامی با مطالعه‌ی تطبیقی در حقوق فرانسه، محمود کاظمی و عباس برزویی، پژوهش حقوق خصوصی، زمستان ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%b2-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%ac%d8%b3%d9%85%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%aa%d8%a7-%d8%b1%d8%b4%d8%af-%d8%b9%d9%82%d9%84%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%a8%d8%a7%d8%b2%d8%ae%d9%88%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%a7/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی - حقوقی شرطیت بلوغ و ایمان در شاهد، عصمت السادات طباطبایی لطفی، زهراسادات سرکشیکیان، مجله پژوهشهای فقهی، دوره ۱، شماره ۱، بهار ۱۳۹۴ش. [https://jorr.ut.ac.ir/article_54655_e895231337f599e09528b5d81bba2ac4.pdf مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # بررسی سن بلوغ از دیدگاه فقهی، جلال الدین قیاسی، مسعود حیدری، پژوهش های فقه و حقوق اسلامی، شماره ۳۲، تابستان ۱۳۹۲ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/حوزه-فقه-نکاح-و-طلاق-بررسی-سن-بلوغ-از-دی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی سن بلوغ به عنوان سن مسئولیت کیفری با تکیه بر قانون مجازات اسلامی، محمود درویش ترابی، سید ابراهیم قدسی و فاطمه خدادادی، کنفرانس ملی سیاست کیفری ایران در قبال بزهکاری و بزه دیدگی کودکان و نوجوانان، ۱۳۹۲ش. [https://civilica.com/doc/244197 چکیده را اینجا بخوانید.]<br /> # علائم بلوغ از دیدگاه تشیع و تسنن، محمدرضا ضمیری، مجله حبل المتین، سال اول، پیش شماره دوم، تابستان ۱۳۹۱ش. [https://ensani.ir/fa/article/349356 مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # سن بلوغ دختران در فقه امامیه، محمد فاکر میبدی، [[دوفصلنامه پژوهش‌نامه فقهی]]، شماره ۳، بهار ۱۳۹۰. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/سن-بلوغ-دختران-در-فقه-امامیه/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی بلوغ دختران از دیدگاه آیات و روایات، بهجت یزدخواستی، فریبا سلیمی، فرشته وحدانی، دوفصلنامه بانوان شیعه، شماره ۱۹، بهار ۱۳۸۸ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بررسی-بلوغ-دختران-از-دیدگاه-آیات-و-روای/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اهلیت حقوقی، شناسایی سن بلوغ و تاثیر آن در تکلیف،حسن جوهری، فصلنامه فقه اهل بیت(ع)، شماره پیاپی ۶۰، زمستان ۱۳۸۸ش. [https://www.magiran.com/paper/781283 چکیده را اینجا بخوانید.]<br /> # اهلیت حقوقی، شناسایی سن بلوغ و تاثیر آن در تکلیف، حسن جوهری، فصلنامه فقه اهل بیت(ع)، شماره پیاپی ۵۸ و ۵۹، تابستان و پاییز ۱۳۸۸ش. [https://www.magiran.com/paper/701359 چکیده را اینجا بخوانید.]<br /> # نگاه فقه تطبیقی به سن بلوغ؛ اماره تعبدی یا نشانه طبیعی. علی رضا اسماعیل آبادی، حمیده یزدی مقدم، [[دوفصل‌نامه آموره‌های فقه مدنی]] شماره ۲۷، الهیات و حقوق بهار ۱۳۸۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/نگاه-فقه-تطبیقی-به-سن-بلوغ؛-اماره-تعبدی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی سن بلوغ از دیدگاه فقهی مقاله، زهرا فهرستی، [[فصلنامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی]]، شماره ۸ تابستان ۱۳۸۶ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/حوزه-فقه-نکاح-و-طلاق-بررسی-سن-بلوغ-از-دی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # علائم بلوغ و رشد در فقه اسلام، فصلنامه فقه و تاریخ تمدن، شماره ۷ و ۸، بهار و تابستان ۱۳۸۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بلوغ-دختران/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ دختران، [[سیدمجتبی نورمفیدی]]، [[فصلنامه پژوهشنامه متین]]، شماره ۲۰، پاییز ۱۳۸۲. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بلوغ-دختران/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر] <br /> # سن بلوغ، سید مرتضی قاسم‌زاده، [[فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی]]، شماره ۲۵، بهار ۱۳۸۱ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/سن-بلوغ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بازنگری در سن بلوغ و آثار فقهی قبل از بلوغ، محمدجواد ارسطا، مجله طلوع نور (پژوهشنامه حکمت و فلسفه اسلامی)، شماره ۳ و ۴، پاییز و زمستان ۱۳۸۱ش. [https://ensani.ir/fa/article/214390 مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # بلوغ دختران، [[جعفر سبحانی]]، علی اکبر کلانتری، [[فصلنامه فقه]]، شماره ۲۴، تابستان ۱۳۷۹. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بلوغ-دختران-2/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ، سیدرضا هاشمی، دانشنامه جهان اسلام، شماره ۴، سال ۱۳۷۹ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بلوغ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ، سید محمد موسوی بجنوردی، پژوهشنامه متین، شماره ۲، بهار ۱۳۷۸ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بلوغ-2/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ دختران، [[ محمدهادی معرفت]]، [[فصلنامه کتاب نقد]]، شماره ۱۲، پاییز ۱۳۷۸. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بلوغ-دختران-3/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ از دیدگاه فقه و حقوق، حسن مبینی، کیهان هوایی، ش۱۱۰۰، ۱۳۷۷ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بلوغ-از-دیدگاه-فقه-و-حقوق-فایل-منبع-موج/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ دختران از منظر فقه اجتهادی، [[سیدمحمد موسوی بجنوردی]]، [[کیهان اندیشه]]، شماره ۷۶، بهمن و اسفند ۱۳۷۶. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بلوغ-دختران-از-منظر-فقه-اجتهادی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # پژوهش در بلوغ دختران، [[محمدعلی گرامی]]، [[کیهان اندیشه]]، شماره ۶۶، خرداد و تیر ۱۳۷۵. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/پژوهش-در-بلوغ-دختران/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بلوغ از دیدگاه فقه اجتهادی، محمد ابراهیم جناتی، ماهنامه کیهان اندیشه، شماره ۶۱، مرداد و شهریور ۱۳۷۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d8%ac%d8%aa%d9%87%d8%a7%d8%af%db%8c/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بلوغ از دیدگاه فقهی و کارشناسی، محمدتقی فاضل میبدی، مجله فرزانه، شماره ۵، ۱۳۷۴ش. [http://majmaqom.ir/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA/%D9%81%D9%82%D9%87%DB%8C/2015-06-13-17-42-06-629 مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # بلوغ دختران، [[ مهدی مهریزی]]، [[مجله فقه]]، پیش شماره اول، بهمن ۱۳۷۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بلوغ-دختران-4/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ===عربی===<br /> # سن التکلیف فی الدیانات الثلاث: دراسة مقارنة، انعام إبراهیم عبدالرزاق، مجلة لارک للفلسفة واللسانیات والعلوم الاجتماعیة، عراق، المجلد ۱۶، شماره ۳، ۲۰۲۴م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1661958 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # نقد البلوغ فی القانون المدنی الإیرانی بناء علی مصادر فقهیة، أبو الفضل قهاری، مجلة مرکز دراسات الکوفة، عراق، شماره ۶۸، ۲۰۲۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1662027 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # سن البلوغ فی نظام الأحداث الجدید: دراسة فقهیة قانونیة، یحیى بن حسین بن یحیى الحربی، مجلة کلیة دار العلوم، شماره ۱۳۹، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%b3%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d9%81%d9%8a-%d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%ad%d8%af%d8%a7%d8%ab-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d8%af%d9%8a%d8%af-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # آراء فقهاء الإمامیة فی تحدید سن بلوغ الأنثى، عباس عبدالرضا قاسم محمد، مجلة الدراسات المستدامة، عراق، المجلد ۳، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1662113 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # البلوغ المبکر وأثره فی الحکم الشرعی للمرأة: دراسة طبیة فقهیة، محمد بن عواجی بین محمد المدخلی، [[مجلة الدراسات الطبیة الفقهیة]]، شماره ۴، ۲۰۲۰م.[https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_264_item&amp;p=1662187 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # البلوغ كشرط للمسؤولية الجنائية في الفقه الإسلامي والتشريعين الليبي والإماراتي، مصطفى إبراهيم العربي خالد، مجلة الشريعة والقانون، الامارات، المجلد ۳۴، شماره ۸۳، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1662245 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مراحل الطفولة والبلوغ بين الرؤية الإسلامية والمواثيق الدولية، جودة، مصطفى عطية جمعة، مجلة الوعي الإسلامي، الکویت، شماره ۶۴۴، ۲۰۱۸م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1662337 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # سنوات البلوغ الأولى وخصائصها فی الشریعة الإسلامیة: دراسة تأصیلیة مقارنة، خیریة بنت عمر موسى هوساوی، حولیة کلیة الدراسات الإسلامیة والعربیة للبنات بالزقازیق، مصر، شماره ۷، ۲۰۱۷ م.[https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1662380 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # الرشد: حقیقته وأحکامه فى الشریعة الإسلامیة، خیریة بنت عمر موسى هوساوی، مجلة الدراسات الإسلامیة والبحوث الأکادیمیة، مصر، شماره ۸۳، ۲۰۱۷م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1662423 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # أثر القرائن الطبیة فی إثبات البلوغ: دراسة فقهیة مقارنة، هشام محمد بن عبدالملک بن عبدالله بن محمد ال الشیخ، مجلة الدراسات الطبیة الفقهیة، عربستان سعودی، شماره ۱، ۲۰۱۵ م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1662458 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # الرشد الجزائی بین سن البلوغ والبلوغ بالسن: مقاربة بین الفقه الإسلامی وتقریر لجنة اندریه فارینار الفرنسیة، مختار صالحی، مجلة الشریعة والاقتصاد، الجزائر، شماره ۶، ۲۰۱۴م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1662517 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # السن القانونی للأحداث، دراسة فقهیة مقارنة، محمد بن سلیمان بن عثمان المنیعی، مجلة مرکز البحوث والدراسات الإسلامیة، مصر، المجلد ۷، شماره ۲۳، ۲۰۱۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86%d9%8a-%d9%84%d9%84%d8%a3%d8%ad%d8%af%d8%a7%d8%ab-%d8%8c-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a9-%d9%81%d9%82%d9%87%d9%8a%d8%a9-%d9%85%d9%82/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ضوابط البلوغ فی الفقه الإسلامی : دراسة فی ضوء الطلب المعاصر، ناصر محمود حسن وهدان، المؤتمر الدولی الثانی للسردیات بعنوان أفاق جدیدة فی السرد الروائی، امعة قناة السویس، مصر، ۲۰۰۹م.<br /> # بلوغ الأنثی: دراسة استدلالیة جدیدة فی علامات البلوغ، حسن حسین البشیری، الإجتهاد و التجدید، شماره ۷، ۲۰۰۷م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%a7%d9%84%d8%a3%d9%86%d8%ab%db%8c-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a9-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%af%d9%84%d8%a7%d9%84%db%8c%d8%a9-%d8%ac%d8%af%db%8c%d8%af%d8%a9-%d9%81%db%8c-%d8%b9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # البلوغ و أثره فی الفقه الإسلامی: دراسة مقارنة، عمر السیخ، مجلة کلیة الشریعة والقانون بطنطا، مصر، شماره ۲۱، ۲۰۰۶م.<br /> # البلوغ و أثره فی التصرف المالی، سامیة محمود حنبظاظة، مجلة جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة، عربستان، شماره ۵۴، ۲۰۰۶م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d9%88-%d8%a3%d8%ab%d8%b1%d9%87-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b5%d8%b1%d9%81-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%a7%d9%84%d9%8a-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حد التکلیف الشرعی فی الفقه والقانون، محمد مصطفى الزحیلی، مجلة نهج الإسلام، سوریه، المجلد ۱۷، شماره ۶۳، ۱۹۹۶م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%ad%d8%af-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d9%83%d9%84%d9%8a%d9%81-%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%b1%d8%b9%d9%8a-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86-%d9%81%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # سنّ‌البلوغ فی المرأه، [[محمدهادی آل‌راضی]]، [[فقه اهل‌بیت]]، شماره ۳، ۱۹۹۶م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%b3%d9%86%d9%91%d8%a7%d9%84%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d9%81%db%8c-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%a3%d9%87-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8%d8%b9-%d9%85%d9%88%d8%ac%d9%88%d8%af/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # سن البلوغ لدى البنات وعلاقته الشخصیة، یسریة بدوی، جامعة عین شمس، مجلة کلیة التربیة، مصر، شماره ۳، ۱۹۸۰م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%b3%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d9%84%d8%af%d9%89-%d8%a7%d9%84%d8%a8%d9%86%d8%a7%d8%aa-%d9%88%d8%b9%d9%84%d8%a7%d9%82%d8%aa%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%ae%d8%b5%d9%8a%d8%a9-%d9%81/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حد البلوغ و الرشد فی الفقه الاسلامی، سید مهدی صانعی، فصلنامه مطالعات اسلامی، بهار و تابستان، شماره ۲۲ و ۲۳، ۱۹۷۷م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1662628 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # عدم بلوغ السن کسبب لبطلان الزواج فی القانون المقارن، صلاح الدین عبدالوهاب، المحاماة، مصر، المجلد ۳۷، شماره ۱۰، ۱۹۵۷م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%b9%d8%af%d9%85-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%86-%d9%83%d8%b3%d8%a8%d8%a8-%d9%84%d8%a8%d8%b7%d9%84%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%b2%d9%88%d8%a7%d8%ac-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%82/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ==پایان‌نامه‌ها==<br /> === فارسی ===<br /> # بازخوانی سن بلوغ در پسران و دختران و احکام آن در فقه امامیه و حنفیه، اکبر علی، جامعه المصطفی العالمیه (مجتمع آموزش عالی مشهد مقدس)، کارشناسی ارشد، ۱۴۰۳ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/64f3bdc185b5384f7ca59c0c2530d0ee?sample=1 صفحات ابتدایی را اینجا بخوانید.]<br /> # نقش زمان ومکان در بلوغ-برسنّ تکلیف رسیدن دو جنس در فقه إمامیه و حنفی و حقوق عراق، منصور عبد الکریم علی الساعدی، کارشناسی ارشد، دانشکده مذاهب، دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_286_item&amp;p=1617650 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مطالعه تطبیقی سن بلوغ در فقه اسلامی و حقوق ایران، انگلستان و فرانسه، شهاب شیرمحمدی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندر انزلی، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%87-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%db%8c-%d8%b3%d9%86-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # تاملی فقهی بر احکام بلوغ ورشد مبتنی بر ادله پزشکی، علی کیقبادی، کارشناسی ارشد، دانشگاه سیستان و بلوچستان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%aa%d8%a7%d9%85%d9%84%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%a8%d8%b1-%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d9%88%d8%b1%d8%b4%d8%af-%d9%85%d8%a8%d8%aa%d9%86%db%8c-%d8%a8%d8%b1-%d8%a7/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # نظریه نسبیت بلوغ از منظر فقه امامیه و فقه حنفی، حسین‌علی کریمی، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه، مدرسه عالی فقه تخصصی، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%86%d8%b8%d8%b1%db%8c%d9%87-%d9%86%d8%b3%d8%a8%db%8c%d8%aa-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85%db%8c%d9%87-%d9%88-%d9%81%d9%82/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی سن بلوغ جهت حضانت فرزند از نظر حقوق مدنی و فقه امامیه، پیام بابایی، کارشناسی ارشد، موسسه آموزش عالی طبرستان، ۱۳۹۷ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1617550 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی تطبیقی ازدواج دختران قبل از سن بلوغ در فقه اسلامی و حقوق ایران، مهناز کاکایی، کارشناسی ارشد، موسسه آموزش عالی شاندیز، ۱۳۹۷ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/9d0c7a524f9a1b7856f89d2a9c99338c?sample=1 صفحات ابتدایی را اینجا بخوانید.]<br /> # بلوغ در فقه و حقوق اسلامی با محوریت آراء امام خمینی(س)، پژوهشکده امام خمینی (ره) و انقلاب اسلامی، کارشناسی ارشد، زاهده ماله، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%af%d8%b1-%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d8%a8%d8%a7-%d9%85%d8%ad%d9%88%d8%b1%db%8c%d8%aa/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # اثبات بلوغ دختران در فقه اسلامی، علی حسین احمدی، جامعه المصطفی العالمیه (مجتمع آموزش عالی مشهد مقدس)، کارشناسی ارشد، ۱۳۹۰ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/08241ed2d94270375d644d12b43e6e40?sample=1 صفحات ابتدایی را اینجا بخوانید.]<br /> # بررسی فقهی سن بلوغ دختران، محمدهادی قبادی، کارشناسی ارشد، دانشگاه امام صادق علیه السلام، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۰ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1618735 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #<br /> # سن رشد،بلوغ و ازدواج در فقه اسلامی و حقوق موضوعه، زهرا مهرابادی، کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت معلم - تهران، پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی، ۱۳۸۹ش. [http://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/سن-رشد،بلوغ-و-ازدواج-در-فقه-اسلامی-و-حقو/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بلوغ از دیدگاه فقه امامیه، معصومه زمانیان، کارشناسی ارشد، دانشگاه الزهرا (س)، دانشکده الهیات، ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85%db%8c%d9%87/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بلوغ و احکام آن ازدیدگاه فقهای امامیه، مجید نیسی، کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید چمران اهواز، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d9%88-%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a2%d9%86-%d8%a7%d8%b2%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85%db%8c%d9%87/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # علایم بلوغ از منظر فریقین، مصطفی رضوی، کارشناسی ارشد، دانشگاه جامعه المصطفی العالمیه، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۸۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%b9%d9%84%d8%a7%db%8c%d9%85-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%81%d8%b1%db%8c%d9%82%db%8c%d9%86/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # سن بلوغ دختران، امیر غنوی، قم، مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، پایان‌نامه سطح ۴، ۱۳۸۴ش.<br /> # بلوغ دختران، [[سید مجتبی نورمفیدی]]، قم، مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، پایان‌نامه سطح ۳، ۱۳۸۲ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%af%d8%ae%d8%aa%d8%b1%d8%a7%d9%86/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مبانی فقهی و حقوقی سن بلوغ و مشکلات ناشی از اجرای ماده ۱۲۱۰ ق . م در نظام بانکی، احمد آیت‌اللهی، کارشناسی ارشد، موسسه عالی آموزش بانکداری ایران، ۱۳۸۰ش.<br /> # نگرش تطبیقی بر مسئله بلوغ در مذاهب خمسه، کارشناسی ارشد،علی محمد حسینی، دانشگاه امام صادق علیه السلام، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۷۸ ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%86%da%af%d8%b1%d8%b4-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%db%8c-%d8%a8%d8%b1-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%84%d9%87-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d8%b0%d8%a7%d9%87%d8%a8-%d8%ae%d9%85%d8%b3%d9%87/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بلوغ و رشد در حقوق مدنی ایران و فرانسه، عباس برزوئی، کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران،۱۳۷۷ش. <br /> # مساله بلوغ از نظر شرعی و حقوقی، عذرا انتخابیان، کارشناسی ارشد، دانشگاه فردوسی مشهد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری، ۱۳۷۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%b3%d8%a7%d9%84%d9%87-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%a7%d8%b2-%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d8%b4%d8%b1%d8%b9%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # حدود حجر صغیر در حقوق ایران و مقایسه آن با مذاهب اسلامی، علی مرادی، محمد، دانشکده حقوق دانشگاه تهران، کارشناسی ارشد، ۱۳۷۳ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d8%ad%d8%ac%d8%b1-%d8%b5%d8%ba%db%8c%d8%b1-%d8%af%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%82%d8%a7%db%8c%d8%b3%d9%87-%d8%a8%d8%a7/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # پژوهش فقهی و حقوقی پیرامون بلوغ، حاج‌ علی‌اکبری، محمدجواد، مدرسه عالی شهید مطهّری، کارشناسی ارشد، ۱۳۷۲ش.<br /> # بلوغ شرعی در مذاهب مختلف اسلامی، حسینی، نصرالله، تربیت مدرّس قم، کارشناسی ارشد، ۱۳۷۰ش.<br /> # مساله بلوغ از نظر شرعی و حقوقی، عذرا انتخابیان، کارشناسی ارشد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری، دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۷۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%b3%d8%a7%d9%84%d9%87-%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d8%a7%d8%b2-%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d8%b4%d8%b1%d8%b9%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید] <br /> # بلوغ و رشد از نظر اسلام، حسینی، باقر، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، کارشناسی ارشد، ۱۳۴۸ش.<br /> <br /> ===عربی===<br /> # شرط البلوغ وأثره فى الفقه الاسلامى : دراسة مقارنة، یوسف محمد عبدالله أحمد الفقی، کارشناسی ارشد، جامعة القاهرة، کلیة دار العلوم، مصر، ۲۰۱۳ م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/%d8%b4%d8%b1%d8%b7-%d8%a7%d9%84%d8%a8%d9%84%d9%88%d8%ba-%d9%88%d8%a3%d8%ab%d8%b1%d9%87-%d9%81%d9%89-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%89-%d8%af%d8%b1%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ==سایر==<br /> # درس خارج سیدمحسن حسینی طهرانی، [https://maktabevahy.org/Document/Lesson/Details/4742 جلسه ۷]، [https://maktabevahy.org/Document/Lesson/Details/4743 جلسه ۸]، [https://maktabevahy.org/Document/Lesson/Details/4744 جلسه ۹]، [https://maktabevahy.org/Document/Lesson/Details/4745 جلسه ۱۰]، [https://maktabevahy.org/Document/Lesson/Details/4746 جلسه ۱۱]، [https://maktabevahy.org/Document/Lesson/Details/4747 جلسه ۱۲]، [https://maktabevahy.org/Document/Lesson/Details/4749 جلسه ‍۱۴]، [https://maktabevahy.org/Document/Lesson/Details/4751 جلسه ۱۶]، [https://maktabevahy.org/Document/Lesson/Details/4752 جلسه ۱۷]<br /> <br /> [[رده:شناسه ناقص]]<br /> [[رده:بروزرسانی ۱۴۰۴]]<br /> [[رده:منابع مطالعاتی حقوق زنان]]<br /> [[رده:مدخل‌های ۱۴۰۰]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%AF%D9%88%D9%81%D8%B5%D9%84%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%81%D9%82%D9%87_%D9%88_%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%87%D8%A7%D8%AF&diff=68555 2026-07-09T11:24:25Z

<p>Mkhaghanif: /* نویسندگان */</p> <hr /> <div>{{جعبه اطلاعات نشریه<br /> | نام = دوفصلنامه فقه و اجتهاد<br /> | عنوان = <br /> | تصویر = Fighoejtihad.png<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح_تصویر = <br /> | صاحب امتیاز = [[مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)]]<br /> | مدیر مسئول = [[محمدجواد فاضل لنکرانی]]<br /> | سردبیر = [[علی نهاوندی]]<br /> | رتبۀ علمی = علمی پژوهشی<br /> | دوره = دوفصلنامه<br /> | محل نشر = قم<br /> | زبان = فارسی<br /> | تاریخ نخستین شماره = ۱۳۹۳ش<br /> | وضعیت انتشار = فعال<br /> | سایت = [https://mags.markazfeqhi.com mags.markazfeqhi.com]<br /> }}<br /> {{نویسنده<br /> |نویسنده = محمدعلی سلطان‌مرادی<br /> |گردآوری = <br /> }}<br /> <br /> * '''چکیده'''<br /> <br /> '''دو فصلنامه فقه و اجتهاد''' نشریه‌ای علمی-پژوهشی است که از سال ۱۳۹۳ش منتشر می‌شود. صاحب امتیاز این مجله [[مرکز فقهی أئمه اطهار(ع)|مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)]] است. این نشریه تمرکز خود را بر انتشار مقالاتِ رشته‌های تخصصی فقه به ویژه فقه معاصر گذاشته است. بر این اساس، مسائلی همچون [[مسئولیت مدنی]]، [[مرجعیت زنان]]، [[فقه حکومتی]]، [[حریم خصوصی]] و [[تغییر جنسیت]] موضوع مقالات این مجله هستند. در این مجله آثاری از پژوهشگرانی همچون [[محمد قائنی]]، [[محمدجواد فاضل لنکرانی]]، [[سید سجاد ایزدهی]] و [[محمدمهدی کریمی‌نیا]] به چاپ رسیده است. <br /> == معرفی ==<br /> دو فصلنامه فقه و اجتهاد نشریه‌ای علمی-پژوهشی در حوزه مسائل فقهی است که از سال ۱۳۹۳ش منتشر می‌شود. صاحب امتیاز این مجله مرکز فقهی ائمّه اطهار(ع) است، مدیر مسئول آن محمدجواد فاضل لنکرانی و سردبیر این مجله علی نهاوندی است. هیئت تحریریه این مجله عبارتند از [[جعفر بستان نجفی]]، سیدجواد حسینی‌خواه، [[محمدجعفر طبسی]]، سیدعلی علوی قزوینی، محمدجواد فاضل لنکرانی، محمدرضا فاضل کاشانی، محمد قائنی، سیدمحمد نجفی یزدی، علی نهاوندی و سعید واعظی.&lt;ref&gt;سایت مجله فقه و اجتهاد، [https://mags.markazfeqhi.com/journal/editorial.board اعضای هیئت تحریریه]. &lt;/ref&gt;<br /> <br /> حوزه‌های پذیرش مقاله در این مجله بدین شکل دسته‌بندی شده‌اند: فقه‌های تخصصی (فقه اجتماعی، فقه اقتصادی، فقه پزشکی و...)، فلسفه فقه، روش‌شناسی فقه، دانش‌های مرتبط با فقه و اجتهاد (اصول فقه، قواعد فقهی، رجال و...).&lt;ref&gt;سایت مجله فقه و اجتهاد، [https://mags.markazfeqhi.com/journal/about دربارۀ نشریه]. &lt;/ref&gt;<br /> <br /> این مجله هدف خود را ذیل چهار عنوان دسته‌بندی می‌کند: نظریه‌پردازی و تولید علم در فقه و اصول، ارائه الگوها و نظریه‌های کاربردی فقهی در برابر چالش‌های اجتماعی معاصر، تبیین مبانی فقه و نظام‌سازی فقهی با تاکید بر فقه‌های تخصصی، توسعه فقه‌پژوهی و انتشار پژوهش‌های نظام‌مند و مسأله‌محور در‌ رشته‌های ‌مرتبط با دانش فقه.&lt;ref&gt;سایت مجله فقه و اجتهاد، [https://mags.markazfeqhi.com/journal/aim_scope اهداف و چشم‌انداز]. &lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نویسندگان ==<br /> در دوفصلنامه فقه و اجتهاد صاحب‌نظران و اندیشمندان متعددی قلم زده‌اند که برخی از مشهورترین این نویسندگان عبارتند از:<br /> {{ستون|۳}}<br /> * [[حسین بستان نجفی]]<br /> * [[حمید ستوده]]<br /> * [[سید سجاد ایزدهی]]<br /> * [[علی نهاوندی]]<br /> * [[محمد قائنی]]<br /> * [[محمدباقر ربانی]]<br /> * [[محمدجواد فاضل لنکرانی]]<br /> * [[محمدرسول آهنگران]]<br /> * [[محمدمهدی کریمی‌نیا]]&lt;ref&gt;سایت مجله فقه و اجتهاد، [https://mags.markazfeqhi.com/author.index نمایه نویسندگان]&lt;/ref&gt;<br /> {{پایان}}<br /> <br /> == موضوعات ==<br /> موضوع برخی از مقالات پذیرفته شده در این مجله، با مسائل فقه معاصر مرتبط است. این موضوعات عبارتند از:<br /> {{ستون|۳}}<br /> مبانی فقه:<br /> * [[مکاتب فقهی]]<br /> * [[موضوع‌شناسی فقه]]<br /> * [[خاستگاه فقه]]<br /> * [[جامعه‌شناسی فقه]]<br /> * [[روش‌شناسی فقه]]<br /> * [[ساختار فقه]]<br /> * [[خطابات قانونیه]]<br /> فقه اقتصادی:<br /> * [[کاهش ارزش پول]]<br /> * [[اختلاس]]<br /> * [[ارز دیجیتال]]<br /> * [[اقتصاد مقاومتی]]<br /> * [[بورس]]<br /> * [[سفته‌بازی]]<br /> فقه اجتماعی:<br /> * [[مرجعیت زنان]]<br /> * [[قضاوت زنان]]<br /> * [[حریم خصوصی]] <br /> * [[مسئولیت مدنی]]<br /> * [[بازی‌های رایانه‌ای]]<br /> فقه پزشکی:<br /> * [[مرگ مغزی]]<br /> * [[محرمانگی اسرار بیماران]]<br /> * [[ضمان پزشک]]<br /> * [[اتانازی]]<br /> * [[تغییر جنسیت]]<br /> * [[بانک شیر]]<br /> فقه سیاسی:<br /> * [[فقه حکومتی]]<br /> * [[مردم‌سالاری]]<br /> * [[سلاح‌های کشتار جمعی]]<br /> * [[مشروعیت سیاسی]]<br /> * [[مردم‌سالاری]]<br /> * [[ولایت فقیه]]&lt;ref&gt;سایت مجله فقه و اجتهاد، [https://mags.markazfeqhi.com/keyword.index?vol=0&amp;vl=%D9%87%D9%85%D9%87%20%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87%20%D9%87%D8%A7 نمایۀ کلیدواژگان] &lt;/ref&gt;<br /> {{پایان}}<br /> <br /> ==مقاله‌های برگزیده==<br /> برخی از مقالات این مجله به طور مستقیم با مسائل فقه معاصر در ارتباطند. از این میان، می‌توان به این موارد به طور ویژه اشاره کرد:<br /> <br /> {{ستون|۲}}<br /> * واکاوی تعارض قاعده لعان با نتایج آزمایش DNA، [https://mags.markazfeqhi.com/article_247832_0d4e02855e8967ea51cc85693b557f54.pdf دانلود]<br /> * بررسی فقهی مالیت بیت‌کوین در بستر فضای مجازی [https://mags.markazfeqhi.com/article_245811_817d169c2e5d55a89b3114d2a5f11874.pdf دانلود]<br /> * تغیییر جنسیت و مسائل فراروی آن، [https://mags.markazfeqhi.com/article_40596_5e753cced4734531bead36b4f5e2465b.pdf دانلود]<br /> * بررسی فقهی خریدوفروش خون بند ناف [https://mags.markazfeqhi.com/article_241102_f0dfddb3b19a166ea34c3a3162510a81.pdf دانلود]<br /> * محرمانگی اسرار بیماران در آینۀ فقه [https://mags.markazfeqhi.com/article_241106_b039a8ac5e9b37432c1291ac1caf221b.pdf دانلود]<br /> * تأملی فقهی در بورس [https://mags.markazfeqhi.com/article_43283_2683be4cff1b5dd19e05a0b62ec06b49.pdf دانلود]<br /> * بررسی فقهی سفارش ساخت کالا [https://mags.markazfeqhi.com/article_40595_12bc927b19fb3408a6e716698d4f0433.pdf دانلود] <br /> * بررسی لزوم جبران کاهش ارزش پول از منظر روایات [https://mags.markazfeqhi.com/article_43284_7a36548febb2898370838bacabae290f.pdf دانلود]<br /> * اعتبارسنجی اسناد ملکی؛ بررسی فقهی ـ حقوقی [https://mags.markazfeqhi.com/article_43371_d9416ff83d06c19ce2abf9c96bf84d6d.pdf دانلود]<br /> * شریعت و قضاوت بانوان [https://mags.markazfeqhi.com/article_40377_7d862561479c40f6ac7ee71d31332e3a.pdf دانلود]<br /> * تقلید از مجتهد زن [https://mags.markazfeqhi.com/article_40377_7d862561479c40f6ac7ee71d31332e3a.pdf دانلود]<br /> * جستاری در مسئولیت کیفری تولید بازی‌های رایانه‌ای منفی [https://mags.markazfeqhi.com/article_245806_783289b70096b384a6f754a6c0fe59d3.pdf دانلود]<br /> * بررسی تحقق رضاع با شیردهی از بانک شیر [https://mags.markazfeqhi.com/article_241107_c2e0eac5745240970e4bd101b4b3c236.pdf دانلود]<br /> {{پایان}}<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> [[رده:مجله‌های فقه معاصر]]<br /> [[en:Bi-quarterly Journal of Jurisprudence and Ijtihad]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%85%D8%B5%D9%84%D8%AD%D8%AA_%D8%AF%D8%B1_%D9%81%D9%82%D9%87_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=68554 2026-07-09T11:22:38Z

<p>Mkhaghanif: /* معرفی اجمالی و گزارش ساختار */</p> <hr /> <div>{{نویسنده<br /> | نویسنده = سید علی حسینی‌نسب<br /> | نویسنده۲ = <br /> | نویسنده۳ = <br /> | گردآوری = <br /> | ویراستار۱ = <br /> | ویراستار۲ = <br /> | ویراستار۳ = <br /> }}<br /> {{جعبه اطلاعات کتاب<br /> | عنوان =مصلحت در فقه سیاسی شیعه <br /> | تصویر =کتاب مصلحت در فقه سیاسی شیعه.jpg<br /> | اندازه تصویر = <br /> | توضیح_تصویر = <br /> | نام‌های دیگر = <br /> | نویسنده = [[سید سجاد ایزدهی]]<br /> | تاریخ نگارش = <br /> | موضوع = فقه مصلحت/ فقه سیاسی<br /> | سبک = اجتهادی/تحلیلی<br /> | زبان = فارسی<br /> | ویراستار = <br /> | به تصحیح = <br /> | به کوشش = <br /> | تصویرگر = <br /> | طراح جلد = <br /> | تعداد جلد = <br /> | تعداد صفحات = ۴۵۴<br /> | قطع = <br /> | مجموعه = <br /> | ترجمه به دیگر زبان‌ها = <br /> | ناشر = پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی<br /> | محل نشر = تهران<br /> | تاریخ نشر = ۱۳۹۳شمسی<br /> | نوبت چاپ = اول<br /> | شمارگان = <br /> | شابک = <br /> | نوع رسانه = <br /> | وبسایت ناشر = https://poiict.ir/<br /> | نام کتاب = &lt;!-- نام کتاب به زبان فارسی --&gt;<br /> | مترجم = &lt;!-- مترجم به فارسی --&gt;<br /> | مشخصات نشر = &lt;!-- مشخصات نشر در زبان فارسی --&gt;<br /> | نسخه الکترونیکی = <br /> }}<br /> <br /> *'''چکیده''' <br /> '''مصلحت در فقه سیاسی شیعه''' کتابی در حوزه [[فقه مصلحت]]، اثر [[سید‌ سجاد ایزدهی]] است که هدف از تدوین آن را نمایاندن کارویژه‌های مصلحت در حوزه [[فقه سیاسی]]، به منظور افزایش کارایی فقه سیاسی در جامعه اسلامی دانسته‌اند. به باور نویسنده هیچ نقطه‌ای از شریعت را نمی‌توان خالی از حوزه صلاحیت تعلق مصلحت در نظر گرفت؛ به‌ویژه در حوزه نظام سیاسی که با پیوند میان مصلحت و [[حکم حکومتی]] خود را نشان خواهد داد. به گفته او نتیجه این پیوند در عصر حاضر در جمهوری اسلامی ایران شکل‌گیری نهادی به نام [[مجمع تشخیص مصلحت نظام]] شده است.<br /> <br /> به باور نگارنده، با توجه به اینکه گاه مصلحت از قبیل مصالح شخصیه و گاهی از قبیل مصالح نوعیه است؛ مرجع تشخیص آن نیز متقاوت خواهد بود. بر این اساس مرجع تشیخص مصلحت در احکام حکومتی فقیه جامع‌الشرایط خواهد بود؛ چنانچه در امور فردی، خود فرد این وظیفه را بر عهده خواهد داشت.<br /> <br /> وی شیوه‌های تشخیص مصلحت را نیز از جنبه‌های مختلف متفاوت دانسته. به عقیده‌ ایزدهی مطابق قاعده اهم و مهم، حفظ نظام سیاسی و حفظ اسلام در رتبه بالاتری از سایر مصالح مانند مصلحت حفظ جان، مال و عرض قرار داشته و با از بین رفتن نظام سیاسی و دین اسلام، مصالح کوچکتر نیز از بین خواهند رفت؛ لذا در تعارض میان تأمین مصالح در عرصه مشکلات فردی با تأمین مصالح نظام سیاسی، تردیدی در اولویت حفظ نظام سیاسی وجود نخواهد داشت. <br /> <br /> وی مصلحت‌ورزی در عرصه سیاست داخلی را بخش اساسی مصلحت در نظام اسلامی دانسته و تصمیم‌سازی‌ها در عرصه خارجیِ هر حکومت را نیز برگرفته از نظام ارزشی و مبانی آن می‌داند که همین امور مبنای بسیاری از رفتارها در سیاست خارجی شده و توجیه‌گر بسیاری از اهداف آن خواهد بود.<br /> <br /> ==معرفی اجمالی و گزارش ساختار ==<br /> کتاب مصلحت در فقه سیاسی شیعه، کتابی فارسی در حوزه فقه مصلحت، نوشته [[سید‌ سجاد ایزدهی]] است. این کتاب در گروه سیاستِ پژوهشکده نظام‌های اسلامیِ [[پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی]] تدوین و در سال ۱۳۹۳ش منتشر شده است. هدف از این تحقیق را نمایاندن ماهیت، مؤلفه‌ها و کارویژه‌های مصلحت در حوزه [[فقه سیاسی]] دانسته‌اند تا در نهایت به کارایی فقه سیاسی در جامعه اسلامی کمک کند. به گفته ناشر، این کتاب بر اساس روش اجتهادی مبتنی بر منابع فقهی (عقلی و نقلی) تدوین شده است (ص۱۵). به باور نویسنده، عنصر مصلحت پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران به‌ویژه در نظام سیاسی ایران تأثیر مضاعف داشته است و جزء جدایی‌ناپذیر اداره امور کلان جامعه محسوب می‌شود؛ از این رو ضرورت دارد که در فقه سیاسی شیعه به بررسی آن بپردازیم (ص۱۸).<br /> <br /> === ساختار ===<br /> کتاب مصلحت در فقه سیاسی شیعه در پنج بخش سامان یافته است. بخش اول کتاب با نام کلیات و مفاهیم در چهار فصل به مباحث مقدماتی مورد نیاز پژوهش می‌پردازد. در فصل اول این بخش به بررسی مفاهیم مصلحت، فقه سیاسی، [[فقه حکومتی]] و حکم ثانوی پرداخته و در فصل دوم، تاریخچه مصلحت از شیخ مفید تا [[سید روح‌الله موسوی خمینی|امام خمینی]] بررسی شده است. در فصل سوم به ماهیت مصلحت در فقه سیاسی شیعه ذیل دو عنوان مصلحت کلامی و مصلحت فقهی اختصاص یافته است و در نهایت در فصل چهارم با نام متعلق مصلحت به مصالح عام (حفظ دین، جان، عقل، نسل و مال) و مصلحت در حوزه نظام سیاسی پرداخته شده است (ص۲۵-۹۰). <br /> <br /> نویسنده در بخش دوم کتاب با نام مبانی مصلحت به معرفی منابع مستقیم (درک مصالح و مفاسد احکام و درک مصحلت در حکم حکومتی) و غیرمستقیم (ضرورت، عسر و حرج، تقیه، ضرر و اهم و مهم) مصلحت و همچنین ضوابط مصلحت (ضوابط عام مانند محوریت شریعت و ترجیح اهم بر مهم و ضوابط خاص نظام سیاسی ازجمله زمان‌شناسی، دوراندیشی، غایت‌مداری و تقدیم جامعه بر فرد) پرداخته است (ص۹۳-۱۸۴). انواع مصلحت، مصلحت در فقه اهل سنت و جایگاه مصلحت در احکام، مباحثی است که نویسنده در بخش سوم کتاب با عنوان گونه‌شناسی مصلحت به بررسی آنها می‌پردازد (ص۱۸۹-۲۶۱). مؤلف بخش چهارم کتاب را با عنوان «فقه سیاسی و تشخیص مصلحت» به موضوع مرجع تشخیص مصلحت و شیوه تشخیص مصلحت اختصاص داده است (ص۲۶۵-۳۵۴). و در نهایت بخش پنجم با عنوان «مصلحت و نظام سیاسی» را به مصلحت تشخیص نظام سیاسی و مصلحت در عرصه سیاست داخلی و خارجی اختصاص داده است.(ص۳۵۷-۴۲۴) <br /> <br /> == صدور احکام حکومتی در پیوند با مصلحت ==<br /> به گفته نویسنده، مصلحت یعنی خیر و فایده مبتنی بر حکمت و دوراندیشی که در میدان عمل در قالب فداشدن برخی از احکام برای حفظ اصول اساسی دین رخ می‌نماید (ص۳۲). از این جهت به باور او، [[حکم حکومتی]] پیوند وثیقی با مقوله مصلحت پیدا می‌کند؛ چون اقدامات اجرایی ولی امر در راستای تأمین مصالح جامعه، تابع مصلحتی است که مقتضی صدور حکم بوده و موقتی است و ممکن است در این فرآیند، احکام اولیه کنار گذاشته شود (ص۳۷-۴۲). نویسنده، نقش [[سید روح‌الله موسوی خمینی|امام خمینی]] را در پیوند عنصر مصلحت با مصالح حکومت در عصر حاضر بسیار پررنگ می‌داند؛ به‌صورتی‌که به عرصه جدیدی به نام [[فقه حکومتی]] و تشکیل نهادی به نام [[مجمع تشخیص مصلحت نظام]] منجر شده است (ص۵۴-۵۵). بر این اساس احکام حکومتی را دائر مدار وجود مصلحت دانسته (ص۷۶) و این به دلیل استفاده انبوه از این عنصر در فرآیند اجتهاد در حوزه مسائل نظام سیاسی است (ص۷۷). <br /> <br /> به باور نویسنده هیچ نقطه‌ای از شریعت را نمی‌توان خالی از حوزه صلاحیت تعلق مصلحت در نظر گرفت به‌ویژه در حوزه نظام سیاسی (ص۷۹ و ۸۵). او حفظ نظام سیاسی را به‌عنوان اساسی‌ترین مصلحت‌ها در نظر می‌گیرد که پاسپانی از آن ممکن است حتی به تعطیلی برخی از احکام اولیه منجر شود (ص۸۵-۸۹). نویسنده ضروت پیوند میان حکم حکومتی با مصلحت را به ادله‌ای از کتاب و سنت و بنای عقلا مستند می‌کند که نتیجه آن مشروعیت حکم حکومتی می‌شود (ص۱۰۰-۱۲۰) او همچنین برای این منظور به قواعدی از [[فقه سیاسی]] مانند قاعده ضرورت، عسر و حرج، ضرر، تقیه و اهم و مهم نیز تمسک کرده است (ص۱۲۱-۱۷۰). <br /> <br /> نویسنده درباره ضوابط استفاده از مصلحت در عرصه مسائل حکومت، بر مواردی چون تطابق با غایات شریعت و ترجیح اهم بر مهم و همچنین زمان‌شناسی و مکان‌شناسی دقیق، دوراندیشی، غایت‌مداری، تقدیم جامعه بر فرد و در نهایت ابتنا بر مشورت تأکید می‌کند (ص۱۷۱-۱۸۴). <br /> <br /> ==مرجع تشخیص مصلحت==<br /> از مسائل مهم درباره مصلحت، تعیین مرجع تشخیص مصلحت است. نویسنده با توجه به شخصی نبودن امر مصلحت و متفاوت بودن تشخیص مصلحتِ مناسب از سوی افراد به‌دلیل فهم و پیش‌دانسته‌های نظری متفاوت آنان، همچنین گونه زمان‌شناسی و مکان‌شناسی مناسب، آشنایی با جامعه و مقتضیات آن، گونه اسلام‌شناسی، آشنایی با غایات شریعت و گونه روش‌شناسی اجتهادی؛ شناخت مرجع تشخیص مصلحت را امری مهم ارزیابی می‌کند (ص۲۶۵). <br /> <br /> به باور او مرجع تشخیص مصلحت در فقه سیاسی، با توجه به اینکه گاهی مصلحت از قبیل مصالح شخصیه و گاهی از قبیل مصالح نوعیه است؛ لذا حکمی که در گرو مصلحت قرار می‌گیرد؛ گاه به جهت رفع نیاز مکلّفی خاص به منابع اجتهاد عرضه می‌شود و گاه این فرایند به جهت رفع نیاز اجتماعی خاص انجام می‌شود. لذا طبیعی است فرایند تشخیص مصلحت در عرصه‌های مختلف مقتضی تصدی فردی خاص یا گروهی معین باشد (ص۲۶۶).<br /> <br /> نویسنده تشخیص مصلحت در موضوعات احکام فقه سیاسی را در عرصه حوزه فردی و شخصی بر عهده خود مکلف دانسته؛ اما در گستره‌های عمومی بر عهده فقیه می‌داند. به نظر او در عرصه استنباط احکام چون تشخیص این‌گونه از مصلحت در عرصه موضوعات نبوده و مکلفین دسترسی به آموزه‌های شریعت ندارند، طبیعتاً وظیفه تشخیص مصلحت بر عهده آنان نیست و به همین ملاک بر عهده عرف عام یا عرف خاص و کارشناسان موضوعات خارجی نیز نخواهد بود؛ بلکه چون ماهیت این کار تنها فتوا دادن مطابق آموزه‌های شریعت است و به اجرای آن در جامعه عنایت ندارد، بر عهده «فقیه بما هو فقیه» است، لذا احکام صادره از سوی او ماهیت اِخبار از شریعت داشته و حیثیت اِنشاء به جهت اجرا ندارد، و وظیفه تشخیص مصلحت در این عرصه به ولی فقیه نیز اختصاص ندارد (ص۲۶۷-۲۷۳).<br /> ===مرجع تشخیص مصلحت در احکام حکومتی===<br /> به عقیده ایزدهی مرجع تشخیص مصلحت در عرصه اداره جامعه، بر عهده کسی است که احکام حکومتی صادر می‌کند. به گفته او از آنجا که ادله ولایت فقیه اداره حکومت و نظام سیاسی شیعه در عصر غیبت را بر عهده فقیه جامع‌الشرایط نهاده؛ لذا این وظیفه در نظام سیاسی مطلوب شیعه در عصر غیبت بر عهده ولی فقیه به‌عنوان مسئول اداره نظام سیاسی است و اوست که در فرایند صدور احکام حکومتی که به مصالح متغیر مرتبط است ضرورت‌ها را در نظر می‌گیرد (ص۲۷۸-۲۸۵).<br /> === مرجع تشخیص مصلحت در عرصه اجرای احکام ===<br /> به نظر نویسنده در عرصه سیاست، دولت‌ها جدا از حفظ امنیت، اجرای قانون، و جلوگیری از تهاجم بیگانگان، به غرض غایاتی تشکیل می‌شوند که صبغه غالب آن تشکیل جامعه است که از مهمترین آنها در جامعه اسلامی اجرای احکام بوده و با عنایت به اینکه ولی‌فقیه به‌عنوان راس هرم نظام اسلامی مسئولیت اجرای احکام در عصر غیبت را بر عهده دارد؛ لذا این کارویژه بر عهده وی نهاده شده است. به عقیده او با توجه به اینکه تشخیص مصلحت در اجرای احکام شریعت در جامعه در گونه نظام‌های پیشنهادی متفاوت بوده و متناسب با نوع نظام، اوصاف و ویژگی‌های حاکم، اختیارات و وظایف ولی‌فقیه، ادله مشروعیت و خاستگاه آن، متفاوت خواهد بود؛ برای بررسی مرجعیت تشخیص مصلحت در اجرای احکام در نظام اسلامی نمی‌توان به یک منطق واحد دست یافت؛ بلکه این منطق بر اساس نوع و رویکرد نظام‌های سیاسی پیشنهادی متفاوت است (ص۲۸۵-۲۸۶).<br /> ===مرجع تشخیص مصلحت در نظریه ولایت حسبه===<br /> نویسنده حسبه را در قرائت شیعی یک نظریه سیاسی - اجتماعی معرفی کرده که در برخی قرائت‌ها حسبه خودْ، دلیلی بر لزوم نظام سیاسی در عصر غیبت برشمرده می‌شود. او سپس به چند دیدگاه در خصوص حسبه اشاره دارد از جمله ۱.«نظریه جواز تصرف فقیه در امور حسبیه» ۲.«نظریه ولایت در حسبه» ۳.«ولایت در حد محدود» ۴.«نظریه ولایت در گستره کمتر از نظام سیاسی» ۵.«نظریه ولایت حسبه بر نظام سیاسی».<br /> <br /> مطابق قرائت ولایت حسبه در گستره نظام سیاسی، مقولات ضروری چون «اصل تشکیل حکومتی مبتنی بر آموزه‌های اسلامی»، «اداره امور اجتماعی و مسائل سیاسی کشور مطابق آموزه‌های فقه شیعه» و «جلوگیری از به هدر رفتن چپاول و غارت انفال ثروت‌های عمومی و سرمایه‌های ملی»، از مهمترین مصادیق حسبه در زمان حاضر هستند که انجام آنها به‌دست فقیه بدون تشکیلات امکان ندارد و طبیعی است که فردی به‌عنوان رهبر این تشکیلات متصدی این امور باشد که با مبانی اسلامی آشنا بوده و در همین حال از توانایی اداره امور جامعه برخوردار باشد (ص۲۸۶-۳۰۵).<br /> ===مرجع تشخیص مصلحت در نظریات ولایت فقیه===<br /> ایزدهی، [[نظریه ولایت عامه فقیه]] را مشهورترین نظریه در خصوص نظام سیاسی دانسته که طبق آن به موازات آنکه مشروعیت نظام سیاسی جامعه در گرو ولایت امام معصوم‌ قرار دارد، فقیه جامع‌الشرایط نیز در عصر غیبت از همان اختیارات به جهت اداره امور جامعه بر اساس آموزه‌های شریعت برخوردار است. این نظریه گستره وسیعی از اختیارات را برای فقیه به رسمیت می‌شناسد که ازجمله آن اختیارات تشخیص مصلحت است (ص۳۰۵-۳۱۶).<br /> <br /> به بیان نویسنده گرچه نظریه ولایت عامه فقیه، گستره وسیعی از اختیارات را فراروی فقیه قرار داده؛ اما گاه نظام سیاسی با مشکلاتی مواجه می‌شود که حلّ آنها بنابر امکانات نظریه ولایت عامه فقیه امکان‌پذیر نیست؛ لذا عده‌ای [[نظریه ولایت مطلقه فقیه]] را طراحی کردند که اختیاراتی بیشتر برای ولی فقیه در حوزه نظام سیاسی متصور است. نظریه ولایت مطلقه فقیه که دایره اختیارات وسیع‌‌ای را فراروی حاکم اسلامی قرار می‌دهد را می‌توان از ابداعات و مختصات فقهی [[سید روح‌الله موسوی خمینی|امام خمینی]] دانست (ص۳۱۶-۳۲۰). برخی از اختیاراتی که می‌توان مطابق این نظریه برای ولی فقیه در نظام سیاسی ذکر کرد، عبارت‌اند از: «تجدید [[مالکیت خصوصی]]»، «حکم حکومتی» و «اختیار فقیه در عفو مجرمان» (ص۳۲۰-۳۲۳).<br /> <br /> نویسنده در نهایت در مقابل نظریه‌های حداکثری از ولایت فقیه، به قرائتی حدّاقلی به نام [[نظریه نظارت فقیه]] اشاره می‌کند. مطابق این دیدگاه جدا از ولایتی که فقیه از باب ولایت بر امور حسبیه برخوردار است، ضمن اعتقاد به ضرورت عقلی و نقلی تشکیل حکومت و اداره شئون زندگی در حوزه نظام سیاسی، بر این باور است که فقیه در اداره نظام سیاسی، فاقد ولایت بوده و وظیفه او فقط نظارت بر عملکرد کارگزاران در راستای انطباق بر شریعت اسلام و تضمین حُسنِ اجرای امور است؛ لذا از امور اجرایی بیرون بوده و ولایت وی به معنای نظارت است نه تصرف در امور و دخالت در اجرا. در این نظریه مصلحت‌اندیشی فقیه هم محدود به حوزه نظارت خواهد بود و در حوزه اجرا مصلحت‌اندیشی به حاکم واگذار شده است (ص۳۲۳-۳۲۴).<br /> <br /> ==شیوه تشخیص مصلحت ==<br /> به گفته نویسنده، مصلحت‌اندیشی در فرایند گذار از مشکلات و در راستای رسیدن به غایات مورد نظر است به همین دلیل نیاز به شیوه‌ای کارآمد داریم. به باور او تشخیص فردی ممکن است کارایی لازم را نداشته باشد؛ به همین دلیل باید به تشخیص جمعی بر اساس مشورت برای کاهش خطا اتکا کرد (ص۳۲۵-۳۲۷). او برای توضیح نقش مشورت در مصلحت‌اندیشی به تفکیک عرصه‌های مختلف می‌پردازد.<br /> <br /> ===در عرصه شناخت موضوعات و استنباط احکام===<br /> به عقیده نویسنده هرچند فقیه با داشتن قدرت استنباط، قادر به استنباط احکام کلی از منابع است و در صورت داشتن فهم عرفی، قادر به شناخت مفهوم موضوعات فقهی خواهد بود؛ ولی شناخت موضوعات فنی و تخصصی نیازمند مشورت با اهل خبره در آن موضوع است و فقیه در صورتی حکم مناسب با آن را صادر خواهد کرد که در زمینه موضوع مورد نظر از تخصص لازم برخوردار باشد (ص۳۲۵-۳۳۱).<br /> <br /> بر اساس تحلیل نگارنده، چون حجیت استنباط احکام شریعت در گرو برآمدن آنها از متن منابع اصیل و در فرایند روش خاصی به نام اجتهاد است، تشخیص مصلحت در عرصه استنباط نیز باید تابع قوانین عام این روش بوده و بر قواعد و ارکان آن مبتنی باشد؛ بنابراین تنها کسی می‌تواند از عهده تشخیص مصلحت در این عرصه برآید که بر این دانش تسلط داشته باشد و به همین ملاک، مشورت کردن با توده مردم یا کارشناسان موضوعات مختلف در این راستا، گام نهادن به سوی خطاست (ص۳۳۱-۳۴۰).<br /> ===در عرصه اجرای احکام و اداره امور جامعه===<br /> ایزدهی در عرصه اجرای احکام و اداره امور جامعه به بحث مشورت به‌عنوان بهترین روش برای تشخیص مصلحت می‌پردازد. به نظر او از ادله مشورت چنین به دست می‌آید که فلسفه و هدف نهایی مشورت، دستیابی به حقیقت و دور ماندن از خطا و اشتباه است. با توجه به ادله مشورت و با عنایت به غلبه طریقی بودن مشورت، اهل‌بیت‌(ع) به‌دلیل اتصال به وحی الهی، نیازی به مشورت با سایر مردم نداشته و این امر برای آنها ضرورتی نداشته است؛ اما با توجه به آنکه حیثیت موضوعی مشورت نیز در بسیاری از موارد مد نظر قرار گرفته و در راستای ملاکاتِ مشورت نیز بوده و از این باب ضرورت می‌یابد، آنان در راستای آن ملاکات، به مشورت پرداخته و ضمن جویا شدن نظرات مردم در بسیاری از موارد بدان عمل می‌کردند. ایزدهی در ادامه با استناد به دلایلی به عدم ضرورت مشورت و عدم الزام رعایت مفاد مشورت برای حاکمان معصوم‌(ع) و نیز حاکمان غیر معصوم حکم می‌کند. (ص۳۴۰-۳۵۴)<br /> <br /> == مصلحت و نظام سیاسی ==<br /> به عقیده‌ ایزدهی مطابق قاعده اهم و مهم، [[حفظ نظام سیاسی]] و حفظ دین اسلام در رتبه بالاتری از سایر مصالح مانند (مصلحت حفظ جان، مال و عرض) قرار داشته و با از بین رفتن نظام سیاسی و دین اسلام، مصالح کوچکتر نیز از بین خواهند رفت؛ لذا در تعارض میان تأمین مصالح در عرصه مشکلات فردی با تأمین مصالح نظام سیاسی یا مصالح حفظ اسلام، تردیدی در اولویت حفظ نظام سیاسی و حفظ اسلام وجود نخواهد داشت. وی بخش زیادی از عبارات فقها در خصوص ضرورت حفظ نظام را به نظام اجتماعی زندگی مردم مرتبط می‌داند. او به دلیل قاعده ید بر ضرورت حفظ نظام اجتماعی در فقه شیعه استناد کرده که در صورت عدم پذیرش آن تجارات و معاملات مردم به ورطه هرج و مرج گرفتار آمده و مالکیت مردم مختل خواهد شد (ص۳۵۷-۳۶۲). <br /> ===مصلحت تشکیل نظام سیاسی===<br /> مولف با توجه به اجتماعی بودن انسان‌ها و مواجه بودنشان با منافعی که جز در سایه زندگی اجتماعی حاصل نمی‌شود، و همچنین در تضاد بودن هر یک از منافع افراد جامعه با یکدیگر که موجب هرج و مرج و نزاع خواهد شد، وجود قانونی که مورد توافق توده مردم باشد را ضروری دانسته و از سوی دیگر با توجه به اینکه وضع قانون به خودی خود موجب رفع تخاصم و ایجاد امنیت نمی‌شود، نیاز به مجموعه‌ای از کارگزاران در مجموعه‌ای به نام دولت و یا حکومت را گریزناپذیر می‌داند. <br /> <br /> وی مصالحی که بر وجود نظام سیاسی در جامعه مترتب می‌شود را در دو سطح «مصالح نظام‌های سیاسی» و «مصالح نظامِ سیاسی اسلام» قابل ارزیابی می‌داند. او انتظام، امنیت، تأمین حقوق عمومی و رفاه اجتماعی را ازجمله مصالحی می‌داند که بر نظام‌های سیاسی مترتب می‌شود. همچنین مصالحی مانند اجرای عدالت اجتماعی، احیای نشانه‌های محو شده دین، اصلاحگری در شهرها و امنیت‌بخشی به مظلومان، هدایت مردم به سوی آموزه‌های دین، کمک به جهاد علیه دشمنان و برپا کردن ستون‌های دین در جامعه را به‌عنوان مصالح مترتب بر نظام سیاسی اسلام می‌داند (ص۳۶۳-۳۷۵).<br /> ===مصلحت در عرصه سیاست داخلی===<br /> ایزدهی مصلحت‌ورزی در عرصه سیاست داخلی را بخش اساسی مصلحت در نظام اسلامی می‌داند. به عقیده او، حاکم اسلامی در مصلحت‌اندیشی‌ها جدا از اینکه امور جامعه را به گونه مطلوب به سوی آرمان‌های شریعت و اهداف نظام سیاسی هدایت می‌کند، موانع پدید آمده را رفع کرده و در فرایند «اولویت‌سنجی» و قاعده «اهم و مهم» و با محوریت دوراندیشی و تدبیر، گرچه در برخی مواقع دست از عمل به ظواهرِ برخی احکام شریعت می‌کشد، لکن با اهتمام به غایات شریعت، عمل حداکثری به دین را سرلوحه تصمیمات خویش قرار می‌دهد (ص۳۷۷-۳۸۲) .<br /> <br /> وی قائل است که مصالح اتخاذ شده در سیاست داخلیِ نظام سیاسی اسلام که با محوریت تأمین منافع و حفظ نظام سیاسی اسلام و مسلمانان صورت می‌پذیرد، در گستره‌ای وسیع انجام‌پذیر بوده و مصادیق متفاوتی را در بر دارد. به نظر ایزدهی با عنایت به وسعت امور جامعه، گستره مصلحت‌ورزی در امور مختلف از قبیل عبادی، اقتصادی، حقوقی، فرهنگی، نظامی، قضایی، سیاسی و امنیتی وجود خواهد داشت؛ لذا گستره مصلحت‌ورزی در سیاست داخلی را می‌بایست به تمامی امور جامعه و حکومت سرایت داد (ص۲۸۲-۳۹۷).<br /> ===مصلحت در عرصه سیاست خارجی ===<br /> نویسنده مولفه‌هایی همچون سرزمین، [[مرزهای جغرافیایی]]، مردم، حکومت و حاکمیت را مستدعی این می‌داند که حاکمان در تعامل با دولت‌های دیگر قرار بگیرند؛ لذا بخش بسیاری از ظرفیت حکومت به سیاست خارجی نظام سیاسی اختصاص می‌یابد. به عقیده او تصمیم‌سازی‌ها در عرصه خارجی هر حکومت برگرفته از نظام ارزشی و مبانی آن است و توجیه‌گر بسیاری از اهداف آن خواهد بود. ایزدهی مجموعه‌ای از مؤلفه‌ها از قبیل «نظام هنجاری و ارزشی»، «شرایط داخلی کشور»، و «فرصت‌ها، محدودیت‌های کشور در میان کشورها» را در فهم اهداف، سیاست‌گذاری، رویکرد و اعمال یک حکومت در سیاست خارجی دخیل می‌داند.<br /> <br /> نویسنده در کنار امور متغیری که در مصلحت‌ورزی‌ها محور عمل قرار گرفته و می‌تواند در شرایط مختلف گونه‌های متفاوتی از رفتار را در سیاست خارجی رقم بزند، به مصالح ثابت و عمده‌ای نیز که به‌عنوان معیار عمل در سیاست خارجی محسوب می‌شوند، اشاره کرده ازجمله «حفظ نظام» و «[[قاعده نفی‌سبیل|نفی‌سبیل]]» (ص۳۹۹ تا ۴۰۵).<br /> ===عرصه‌های مصلحت‌ورزی در سیاست خارجی===<br /> مولف به برخی از عرصه‌های مصلحت‌ورزی در سیاست خارجی اشاره می‌کند مانند «جهاد» که فقها عرصه‌های متفاوتی از مصلحت در گستره جهاد را مورد عنایت قرار داده‌اند ازجمله «مصلحت در اصل جنگ»، «مصلحت در آداب جهاد»، «خدعه در جنگ»، «مصلحت در آمادگی جنگ». همچنین فقها در عرصه «قرارداد و پیمان»، به بحث از قرارداد مهادنه (آتش بس) و قرارداد امان پرداخته‌اند. از دیگر عرصه‌های مصلحت‌ورزی در سیاست خارجی به «تقیه»، «مباحث حقوقی»، و «مسائل مالی» می‌توان اشاره کرد که در عرصه مسائل مالی از موضوعاتی همچون تألیف قلوب، غنیمت، جِزیه، و [[فروش سلاح به دشمن]] سخن به میان آمده است (ص۴۰۵ تا ۴۲۴).<br /> <br /> <br /> [[رده:کتاب‌های فقه مصلحت]]<br /> [[رده:مقالات کتاب‌شناسی]]<br /> [[رده:کتاب‌های سید سجاد ایزدهی]]<br /> [[رده:کتاب‌های پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%81%D9%82%D9%87_%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86&diff=68553 2026-07-09T11:15:08Z

<p>Mkhaghanif: </p> <hr /> <div>{{جستارهای هم‌بسته|فقه خانواده}}<br /> {{نویسنده<br /> |نویسنده = مهدی شجریان<br /> |نویسنده۲ = <br /> |نویسنده۳ = <br /> |گردآوری = <br /> |ویراستار۱ = <br /> |ویراستار۲ = <br /> |ویراستار۳ = <br /> }}<br /> <br /> * '''چکیده'''<br /> '''فقه زنان''' از فقه‌های مضاف و شاخه‌ای نوپدید در دانش فقه است که با رویکردی اجتماعی، مسئله‌محور و انتقادی به بررسی حقوق و احکام مرتبط با زنان در ابواب مختلف فقه اسلامی می‌پردازد. ریشه‌های فقه زنان اگرچه به فقه سنتی شیعه بازمی‌گردد، اما صورت‌بندی معاصر آن تفاوتی اساسی با سنت گذشته دارد. در دوره‌های پیشین، توجه به مسائل زنان عمدتاً در قالب گردآوری احکام اختصاصی آنان و با هدف تسهیل آموزش تکالیف شرعی صورت می‌گرفت. این آثار، با وجود اهمیت تاریخی، فاقد نگاه تحلیلی به چرایی تمایزات، پیامدهای اجتماعی آن‌ها و نسبت این احکام با تحولات زمانه بودند.<br /> <br /> تحول بنیادین فقه زنان در دوران معاصر، در بستر مواجهه فقه با مدرنیته و تغییرات عمیق اجتماعی رخ داده است. در این دوره، تمایزات فقهی میان زن و مرد که پیش‌تر در سطح سؤال باقی می‌ماند، به مسئله‌ای اجتماعی با آثار حقوقی، فرهنگی و سیاسی بدل شده است. مسئله‌مند شدن احکام زنان، ناشی از چند عامل کلیدی است: نخست، کاهش توان اقناعی برخی پاسخ‌های فقه سنتی برای نسل جدید و ناهماهنگی آن‌ها با تجربه زیسته زنان در جهان جدید؛ دوم، ظهور مسائل مستحدثه در حوزه‌هایی مانند پزشکی نوین، فناوری‌های تولیدمثل و تحولات اقتصادی؛ و سوم، نقش رسانه‌ها و فضای عمومی در برجسته‌سازی این مسائل و تبدیل آن‌ها به دغدغه‌ای اجتماعی.<br /> <br /> فقه زنان هرچند پیوند نزدیکی با [[فقه خانواده]] دارد، اما از حیث کانون تمرکز با آن متفاوت است. فقه خانواده با نگاهی کل‌نگر، نهاد خانواده را واحد تحلیل قرار می‌دهد و هدف آن حفظ و استحکام این نهاد است، در حالی که فقه زنان با رویکردی خردنگر، زن را به‌عنوان فردی مستقل و صاحب حقوق موضوع بررسی قرار می‌دهد و غالباً به بازخوانی انتقادی احکام مشهور می‌پردازد. در فقه معاصر، گستره مسائل زنان بازتعریف شده و علاوه بر مباحث سنتی، حوزه‌هایی چون حقوق خانواده ([[ارث زن|ارث]]، [[طلاق]]، [[حضانت]]، [[قوامیت]])، مشارکت اجتماعی و سیاسی زنان ([[قضاوت زنان|قضاوت]]، [[تقلید از زن|مرجعیت]]، [[مناصب سیاسی زنان|مناصب حکومتی]]، [[دیه زن|دیه]] و [[شهادت زن در دادگاه|شهادت]])، برخی احکام عبادی دارای کارکرد اجتماعی، و نیز مسائل کاملاً نوپدید مانند [[لقاح مصنوعی]]، [[رحم جایگزین]]، [[سقط جنین|سقط جنین درمانی]] و [[تغییر جنسیت]] را در بر می‌گیرد.<br /> <br /> رویکردهای فقهی نسبت به مسائل زنان را می‌توان در یک طیف پنج‌گانه دسته‌بندی کرد. در یک سوی طیف، رویکرد «پذیرش تعبدی تمایزات» قرار دارد که بدون ورود به چرایی احکام، صرفاً بر دلالت ظاهری ادله تکیه می‌کند. گام بعدی، رویکرد «موجه‌سازی تمایزات» است که با حفظ فتاوای مشهور، می‌کوشد از طریق تحلیل‌های کلامی و فلسفی، حکمت و عقلانیت این تفاوت‌ها را توضیح دهد. رویکرد سوم، بدون تغییر فتوا، به «تعدیل آثار تمایزات در مرحله اجرا» از طریق قانون‌گذاری و تدابیر حکومتی می‌پردازد. در مقابل، رویکرد چهارم با «بازاندیشی در ادله فقهی» مستقیماً به تغییر فتوا و دستیابی به نتایج برابراندیشانه می‌انجامد. نهایتاً رویکرد پنجم، با «بازنگری در قواعد اصولی و مبانی روش‌شناختی اجتهاد»، خواهان تحولی عمیق‌تر در فرآیند استنباط احکام است.<br /> <br /> == چیستی ==<br /> فقه زنان ازجمله فقه‌های مضاف است که به تبیین حقوق و احکام مرتبط با زنان در ابواب مختلف فقه اسلامی با رویکردی اجتماعی و مسئله‌محور می‌پردازد. توجه به مسائل زنان، سابقه‌ای دیرینه در فقه شیعه دارد. علاوه بر طرح مباحث مرتبط در کتب فقهی عمومی، در میان قدما، آثاری مستقل با هدف گردآوری احکام شرعی بانوان نگاشته شده است؛ نظیر کتاب «احکام النساء» تألیف شیخ مفید (متوفای ۴۱۳ق)، که با هدف گردآوری مجموعه‌ای مختصر برای تسهیل دسترسی زنان به احکام ویژه خود تألیف شده است.&lt;ref&gt;مفید، أحکام النساء، ص۱۴-۱۵.&lt;/ref&gt; این سنت تألیفی در دوره‌های بعد نیز با آثاری چون «عَقْدُ الْکِسَاءِ فِی فِقْهِ الْنِّسَاءِ» اثر علی بن حسین کربلایی (متوفای ۱۱۳۶ق) ادامه یافت که آن را به فرمان پادشاه وقت نگاشت.&lt;ref&gt;کربلایی، عقدالکساء فی فقه النساء، ص۲۶-۲۷.&lt;/ref&gt; این آثار معمولا دارای ویژگی‌های مشترکی بودند: موضوع‌شان احکام اختصاصی زنان بود، هدفشان تسهیل یادگیری این احکام بود، به فلسفه و چرایی تمایزات نمی‌پرداختند و این احکام را به‌عنوان یک چالش اجتماعی تحلیل نمی‌کردند.<br /> <br /> در دوران معاصر و تحت تأثیر مواجهه فقه با مدرنیته، این حوزه از «فقه فردی» به «فقه اجتماعی» تحول یافته است. تمایزات فقهی میان زن و مرد که از عصر شارع همواره مورد «سؤال» بوده‌اند،&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۶، ص۹۳-۹۶.&lt;/ref&gt; اکنون به «مسئله» تبدیل شده‌اند.&lt;ref&gt;‏زارعی و همکاران، «فقه و شکل‌گیری مسائل زنان در بافت مدرن؛ صورت‌بندی مفهومی از مسائل نوپدید زنان در استفتائات»، ص۳۱۸.&lt;/ref&gt; تفاوت این دو مفهوم کلیدی است؛ «سؤال» پرسشی شخصی و بسیط در برابر یک امر مجهول است که غایت آن تبدیل جهل به علم است. اما «مسئله» امری اجتماعی، پیچیده و «حادثه یا وضعیتی است که بی‌توجهی به آن می‌تواند زمینه‌ساز بروز یک خسارت و توجه به آن بسترساز کسب منفعت باشد».&lt;ref&gt;دشتی، روش تحقیق مسئله محور راهبردگرا، ص۴۹.&lt;/ref&gt; مسئله در حیات اجتماعی شکل می‌گیرد و نپرداختن به آن، پیامدهای گسترده‌ای به دنبال خواهد داشت.<br /> <br /> این تحول ماهوی ناشی از عواملی چندگانه بوده است: <br /> <br /> * نخست، ناتوانی برخی پاسخ‌های فقه سنتی در اقناع عقلانی نسل جدید و ناهمسازی آن‌ها با موقعیت‌های «زیسته» کنشگران در دنیای مدرن؛&lt;ref&gt;زارعی و همکاران، «فقه و شکل‌گیری مسائل زنان در بافت مدرن؛ صورت‌بندی مفهومی از مسائل نوپدید زنان در استفتائات»، ص۳۱۸ و ۳۲۴.&lt;/ref&gt;<br /> * دوم، پیدایش مسائل مستحدثه در حوزه‌های پزشکی، اجتماعی و اقتصادی؛&lt;ref&gt;(زارعی و همکاران، «فقه و شکل‌گیری مسائل زنان در بافت مدرن؛ صورت‌بندی مفهومی از مسائل نوپدید زنان در استفتائات»، ص۳۴۳-۳۴۹.&lt;/ref&gt; <br /> * سوم، نقش‌آفرینی رسانه‌ها و فناوری‌های نوین در برجسته‌سازی این مسائل و تبدیل آن‌ها به یک دغدغه اجتماعی.&lt;ref&gt;شجریان، «فناوری‌های نوین و گسترش مطالبات عدالت جنسیتی؛ چالش‌ها و راهکارها»، ص۷-۱۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === تفاوت فقه خانواده و فقه زنان ===<br /> فقه زنان و فقه خانواده دو مقوله نزدیک و در عین حال متمایز هستند. تمایز اصلی این دو در کانون تمرکز آن‌هاست. فقه خانواده با نگاهی کل‌نگر، «نهاد خانواده» را به‌عنوان یک نظام واحد در نظر گرفته و هدف غایی آن استحکام این نهاد است. در مقابل، فقه زنان با نگاهی خردنگر، بر «زن» به‌عنوان یک فرد مستقل تمرکز دارد و با رویکردی غالباً انتقادی و بازاندیشانه، به دنبال کشف و تبیین حقوق فردی و اجتماعی او و بازخوانی احکام مشهور است.&lt;ref&gt;مهریزی، «چیرگی سنت بر فضای مطالعات دینی زنان»، ص۸۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == گستره و مسائل اصلی فقه معاصر زنان ==<br /> در رویکرد سنتی، فقه زنان طیف وسیعی از ابواب فقهی، از طهارت، حیض و نفاس گرفته تا ابواب نکاح، طلاق، قصاص و دیات را در بر می‌گرفت. اما در فقه معاصر، ضمن حفظ توجه به مسائل سنتی، تمرکز اصلی بر موضوعاتی است که به چالشی اجتماعی تبدیل شده‌اند و همچنین مسائل نوپدیدی که در گذشته سابقه نداشته‌اند. این امر گستره فقه زنان را بازتعریف کرده است. مهم‌ترین این حوزه‌ها عبارت‌اند از:<br /> <br /> === حقوق خانواده ===<br /> حقوق و تکالیف زنان در محیط خانواده، یکی از محورهای گسترده فقه معاصر زنان است. مسائلی چون [[نابرابری در ارث]]، [[حق حضانت|حق حضانت فرزندان]] پس از طلاق، حق یک‌طرفه مرد در طلاق، مفاهیم نشوز و تمکین و حدود آن، [[ریاست مرد بر خانواده]] (قوامیت) و [[خروج زن از منزل|جواز یا عدم جواز خروج زن از منزل بدون اذن شوهر]]، همگی از موضوعات کانونی در پژوهش‌های فقهی معاصر درباره مسائل زنان هستند.<br /> <br /> === مسائل اجتماعی و سیاسی ===<br /> حضور گسترده زنان در عرصه‌های عمومی و تصدی مشاغل اجتماعی-سیاسی، از مهم‌ترین چالش‌های فقه معاصر است. در حالی که فقه سنتی غالباً بر نقش خانه‌داری زنان تأکید داشت، فقه معاصر با این پرسش روبروست که حدود و ثغور مشارکت اجتماعی و سیاسی زنان چیست. مسائلی مانند [[برابری دیه زن و مرد]]، [[شهادت زن در دادگاه]]، [[تقلید از زن|جواز یا عدم جواز مرجعیت دینی زنان]]، [[قضاوت زنان|تصدی مقام قضاوت]]، [[مناصب سیاسی زنان|امکان ریاست جمهوری و سایر مناصب عالی حکومتی]] و حتی مسائل جزئی‌تری مانند حضور زنان در ورزشگاه‌ها و موتورسواری و دوچرخه‌سواری آنان در معابر عمومی، ازجمله موضوعاتی است که در پژوهش‌های فقهی معاصر مورد توجه قرار گرفته‌اند. <br /> <br /> === احکام عبادی ===<br /> هرچند برخی احکام عبادی در فقه زنان را کمتر محل بحث شمرده‌اند؛&lt;ref&gt;علوی‌تبار، «نواندیشی دینی و فقه زنان»، ص۳۶.&lt;/ref&gt; اما این به‌معنای نادیده گرفتن کامل این حوزه نیست. مثلا احکام عبادی دارای کارکردهای اجتماعی که در جهان معاصر به چالش کشیده شده‌اند، در فقه زنان مورد توجه هستند. برای نمونه، تعدادی از پژوهشگران، رویکرد سنتی مبنی بر مطلوبیت پرهیز زنان از حضور در اجتماعات و در نتیجه عبادات جمعی را نقد می‌کنند و معتقدند که این عبادات در جهان معاصر کارکردهای مهم اجتماعی، فرهنگی و سیاسی نیز یافته‌اند و محروم کردن زنان از این ظرفیت، نوعی «محرومیت مضاعف» برای آنان به شمار می‌رود. آنان همچنین ممنوعیت امامت زنان برای مردان را به چالش می‌کشند و با استناد به نظر برخی فقهای معاصر چون [[آیت‌الله منتظری]]،&lt;ref&gt;منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الإسلامیة، ج۱، ص۳۶۱.&lt;/ref&gt; بیان می‌کنند که دلیل معتبر روایی برای این منع وجود ندارد.&lt;ref&gt;شفیعی و همکاران، «خوانش انتقادی رویکرد فقه سنتی به حقوق زنان (مبانی و چالش‌ها)»، ص۱۳۹-۱۴۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === مسائل مستحدثه ===<br /> پیشرفت‌های چشمگیر علمی و فناوری، مسائل کاملاً جدیدی را پیش روی فقه زنان قرار داده است که در متون فقهی گذشته هیچ سابقه‌ای برای آن‌ها یافت نمی‌شود. موضوعاتی چون فناوری‌های نوین تولیدمثل مانند [[تلقیح مصنوعی|لقاح آزمایشگاهی]]، [[رحم جایگزین]]، [[اهدای تخمک]] و [[اهدای جنین|جنین]]، جواز یا عدم جواز [[سقط جنین]] هنگام درمان در موارد حرجی یا بیماری‌های صعب‌العلاج جنین، احکام مربوط به [[تغییر جنسیت]] و [[جراحی زیبایی|جراحی‌های زیبایی]]، بخش مهم و رو به رشدی از پژوهش‌های فقه معاصر زنان را تشکیل می‌دهند.&lt;ref&gt;زارعی و همکاران، «فقه و شکل‌گیری مسائل زنان در بافت مدرن؛ صورت‌بندی مفهومی از مسائل نوپدید زنان در استفتائات»، ص۳۴۳ و ۳۴۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == رویکردهای فقهی به مسائل زنان ==<br /> تلاش‌های فقهی در حوزه فقه زنان با رویکردهای متفاوت صورت گرفته است. از یک منظر این رویکردها به دو قسم کلان سنتی و بازنگرانه تقسیم می‌شود. صرف‌نظر از رویکرد سنتی که به استنباط و اجرای همان احکام مشهور و متمایز میان زن و مرد تاکید دارد، رویکرد فکری رقیبی بر این باور است که بسیاری از تفاوت‌های فقهی میان زن و مرد، احکامی دائمی و ذاتی دین نیستند و بر لزوم بازنگری در ادله و حتی مبانی اجتهاد برای رسیدن به نتایج متفاوت و متناسب با زمانه تأکید دارد. این رویکرد به جای دفاع از رأی مشهور، بر «بازخوانی منابع دینی» برای «تغییر رأی مشهور» تمرکز می‌کند.&lt;ref&gt;مهریزی، «چیرگی سنت بر فضای مطالعات دینی زنان»، ص۸۱.&lt;/ref&gt; مهمترین نمایندگان این جریان شامل فقهایی چون [[یوسف صانعی]]، [[محمدابراهیم جناتی شاهرودی|محمدابراهیم جناتی]]، [[محمدمهدی شمس‌الدین]] هستند.&lt;ref&gt;مهریزی، «فقه زنان؛ گفتار اول: جریان‌شناسی حقوقی زن»، ص۷۰۴-۷۰۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> از منظر تفصیلی دیگر این رویکردها به صورت جزئی‌تر تبیین می‌شود. بر اساس آنچه در عمل از سوی فقیهان و اندیشمندان معاصر در حوزه مسائل زنان رخ داده است، تلاش‌های فقهی را می‌توان در یک طیف پنج‌گانه از روش‌ها و رویکردها دسته‌بندی کرد. این الگوی پنج‌گانه نشان‌دهنده گسترده موجود در این حوزه است و البته ذکر یک شخص در یک رویکرد، به‌معنای حضور انحصاری وی در آن نیست؛ زیرا ممکن است شخصی واحد در کلان اندیشه فقهی خود رویکردی ترکیبی داشته باشد.&lt;ref&gt;شجریان، «عدالت جنسیتی و رویکرد فقهی مطلوب در عرصه حکمرانی»، ص۱۰۱-۱۲۹.&lt;/ref&gt; رویکردها و همچنین شخصیت‌هایی که ذیل هر رویکرد در حوزه مسائل زنان اظهار نظر کرده‌اند به شرح ذی است:<br /> <br /> === پذیرش تعبدی تمایزات ===<br /> این رویکرد که میان اکثر فقیهان سنتی غالب است، تابع دلالت ظاهری ادله بوده و بدون ورود به چرایی و حکمت احکام، به تمایزات موجود فتوا می‌دهد. برای آنان، تمایز احکام زن و مرد فی‌نفسه مسئله‌ساز نیست؛ بلکه مسئله اصلی، کشف دقیق دلالت ادله بر اساس روش‌شناسی رایج فقه است. فقیه مکلف به فهم «علت» این تمایزات نیست و تنها به دنبال «دلیل» است و زمانی که ادله به احکامی متمایز راهنمایی کنند، تعبداً به آن فتوا خواهند داد.&lt;ref&gt;مهرپور، مباحثی از حقوق زن، ص۳۰۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[ناصر مکارم شیرازی]] از مراجع شیعی، در تبیین حکم اختصاصی عده برای زنان، این رویکرد را به روشنی به کار می‌گیرد. وی معتقد است که نمی‌توان به طور قطعی به حکمت احکام الهی دست یافت و آنچه در این باره گفته می‌شود، صرفاً برای تسهیل پذیرش عقلی است. از دیدگاه وی، نکته اساسی این است که چون این دستورات از سوی خداوند حکیم و بر مبنای علم و حکمت مطلق او صادر شده، به جای چون‌وچرا کردن، باید آن‌ها را به صورت «تعبدی» پذیرفت و باور داشت که کامل‌ترین دستورات ممکن هستند.&lt;ref&gt;مکارم شیرازی، «فلسفه عده طلاق و فوت» مندرج در سایت آیت‌الله مکارم.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> فریبا علاسوند پژوهشگر فقه زنان، نیز راهکار اصلی در مواجهه با احکام فقهی زنان را در تقویت مبانی خداشناسی و اصل «تعبد» می‌داند. به اعتقاد او، از آنجا که در سیره اهل‌بیت نیز برای بسیاری از احکام، علت یا حکمتی بیان نشده، راه صحیح، تقویت اعتقاد به خدای علیم، حکیم و خیرخواه است. او این رویکرد را به اعتماد یاران پیامبر (ص) به امانت‌داری ایشان تشبیه می‌کند و معتقد است همان‌گونه که آنان به صدق گفتار او یقین داشتند، مؤمنان نیز باید با اعتماد به منبع وحی، در برابر اخبار غیبی که در قالب احکام رسیده است، تسلیم باشند و روح خود را با پرسش‌های کم‌فایده نیازارند.&lt;ref&gt;علاسوند، «نگاهی گذرا به مبانی و تفاوت‌ها در فقه زنان»، ص۲۰-۲۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === تلاش برای موجه‌سازی تمایزات ===<br /> این رویکرد ضمن پذیرش کامل فتاوای مشهور، یک گام فراتر رفته و تلاشی کلامی و فلسفی را برای توجیه عقلانی تمایزات و اقناع افکار عمومی به کار می‌گیرد و خود را ملزم می‌داند که برای احکام فقهی، یک پشتوانه عقلانی و حکمی ارائه دهند. این رویکرد که در آثار افرادی چون [[سید محمدحسین طباطبایی|علامه طباطبایی]]، [[مرتضی مطهری|مطهری]]، [[محمدتقی مصباح یزدی|مصباح یزدی]] و [[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی]] تبلور یافته است. در این رویکرد فقها ضمن پذیرش و پایبندی به احکام مشهور فقهی، تلاش می‌کنند با استفاده از مبانی عقلانی و کلامی، حکمت و مبنای این تمایزات حقوقی را تبیین کرده و به شبهات و انتقادات مطرح شده در دنیای مدرن پاسخ دهند. <br /> <br /> به‌عنوان مثال مرتضی مطهری با تحلیل [[قوامیت مردان]] در قرآن ([[آیه ۲۴ سوره نساء|نساء: ۳۴]])، علت سرپرستی مرد را برتری مطلق او نمی‌داند، بلکه آن را به مجموع مزایای نسبی مرد در ساختار خانواده مرتبط می‌سازد. به اعتقاد وی، تعبیر «بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَی بَعْضٍ» نشان می‌دهد که هر یک از زن و مرد مزایای خاص خود را دارند و برتری طرفینی است.&lt;ref&gt;مطهری، مجموعه آثار، ج۲۹، ص۴۴۷.&lt;/ref&gt; عبدالله جوادی آملی نیز در توجیه [[برابری دیه زن و مرد|نابرابری دیه]]، معتقد است این حکم ارتباطی با ارزش معنوی، علمی یا عملی افراد ندارد، بلکه ناظر به پیامدهای اقتصادی قتل و نقش اقتصادی مرد در خانواده است و تأکید می‌کند که همان‌طور که دیه یک دانشمند و یک فرد بی‌سواد یکسان است، این امر نیز دال بر تنقیص مقام زن نیست.&lt;ref&gt;جوادی، زن در آینه جلال و جمال، ص۳۵۴-۳۵۵.&lt;/ref&gt; همچنین محمدتقی مصباح یزدی حکمت تفاوت در پذیرش [[شهادت زنان در دادگاه|شهادت زنان]] را به حفظ حقوق افراد مرتبط می‌داند. مردان به دلیل تفاوت در خلقت، در ضبط دقیق حوادث هوشیارترند و به دلیل غلبه کمتر عواطف، در مقام ادای شهادت کمتر تحت تأثیر احساسات قرار می‌گیرند. شارع اصل شهادت زنان را پذیرفته، اما به‌عنوان یک اقدام احتیاطی، شهادت زن دوم را برای تکمیل و تأیید شهادت زن اول ضروری دانسته است.&lt;ref&gt;مصباح یزدی، پرسش‌ها و پاسخ‌ها، ج۵، ص۲۹۶-۲۹۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === کاستن از تمایزات در مرحله اجرای احکام شرعی ===<br /> در این رویکرد، فقیه در مرحله استنباط و فتوا، رأیی مخالف مشهور صادر نمی‌کند، اما اجرای برخی از این احکام را در شرایط اجتماعی خاص به مصلحت ندانسته و از طریق راهکارهای حکومتی و قانونی، آثار آن را در مرحله اجرا تعدیل می‌کند. این رویکرد بر تفکیک میان «فتوا» و «قانون» استوار است.&lt;ref&gt;رضا، تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار، ج۴، ص۳۴۹-۳۵۰‬؛ طباطبایی، المیزان، ج۴، ص۱۹۰-۱۹۴.&lt;/ref&gt; نمونه بارز این رویکرد، تبصره ماده ۵۵۱ [[قانون مجازات اسلامی]] در ایران است که علی‌رغم بقای فتوای مشهور بر نابرابری دیه، مقرر می‌دارد مابه‌التفاوت دیه زنان از صندوق تأمین خسارت‌های بدنی پرداخت شود و در عمل این تمایز را جبران می‌کند. یا [[ناصر کاتوزیان]] هرچند حکم شرعی تفاوت در [[ارث زن]] و نبردن ارث از زمین را به‌عنوان یک حکم ثابت می‌پذیرد، اما اجرای آن را در جامعه امروز به دلیل تغییرات اجتماعی، «ناعادلانه» تلقی می‌کند. از دیدگاه او، عواملی چون کم‌جمعیت شدن خانواده‌ها، افزایش چشمگیر ارزش املاک و نقش اقتصادی زنان در جامعه مدرن، موجب شده است که این تمایز، پیامدهای ظالمانه‌ای به همراه داشته باشد. با این حال، او معتقد است که نمی‌توان به دلیل این تلقی، حکم شرعی را کنار گذاشت. راهکار پیشنهادی وی، تغییر در فتوا نیست، بلکه استفاده از «تمهیدات اجرایی و قانونی» برای کاستن از آثار این تمایز است؛ برای مثال، قانون‌گذار می‌تواند مردان را تشویق کند تا از حق وصیت بر ثلث اموال خود برای جبران سهم اندک همسرشان استفاده کنند و به این راهکار جنبه عملی و عمومی ببخشد.&lt;ref&gt;کاتوزیان، «ارزش سنت و جذبه عدالت در توارث همسران»، ص۴۴-۴۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از دیدگاه حسنعلی علی‌اکبریان، حاکم اسلامی علاوه بر اجرای شریعت، موظف به اقامه عدالت است و در شرایطی که اجرای یک حکم شرعی در زمانه خاص، از سوی عموم متشرعه، «ظالمانه» تلقی شود، تزاحمی میان این دو تکلیف رخ می‌دهد. برای مثال، حکمت تفاوت در ارث زن و مرد، با احکامی چون وجوب پرداخت مهریه و نفقه توسط مرد و معافیت زن از جهاد گره خورده است. حال اگر در فرهنگ عمومی جامعه، این احکام پشتیبان به درستی اجرا نشوند و کارکرد خود را از دست بدهند، اجرای حکم تفاوت در ارث می‌تواند منجر به «ظلم‌انگاری» در میان متشرعه گردد. در چنین وضعیتی، هرچند فتوای اولیه به دلیل استناد به ادله شرعی تغییر نمی‌کند، اما قانون‌گذار موظف است برای تحقق عدالت، در مقام اجرا و [[قانون‌گذاری]]، حکمی ثانوی و متفاوت از فتوای اولی وضع کند، بدون آنکه اصل آن فتوا را تغییر داده باشد.&lt;ref&gt;علی اکبریان، «نقش عدالت در قانونگذاری در حکومت اسلامی»، ص۲۶-۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === کاستن از تمایزات با بازاندیشی در ادله فقهی ===<br /> این رویکرد برخلاف سه رویکرد پیشین، مستقیماً در مرحله فتوا دخالت کرده و با بازخوانی انتقادی ادله و مناقشه در سند یا دلالت روایات، به فتاوایی برابراندیشانه دست می‌یابد. مثلا [[محمدابراهیم جناتی شاهرودی|محمدابراهیم جناتی]] در همین راستا معتقد است: «تصدی مقام قضاوت توسط زن در صورتی که شرایط آن را دارا باشد، مانعی ندارد. برای زنان تصدی مقامات دیگر مانند مقامات اجتماعی، سیاسی، علمی، فرهنگی، هنری، مدیریتی، ریاست‌ها و...، در صورتی که در انجام آنها توانایی داشته باشند و موازین شرعی از حیث پوشش و غیر آن را حفظ کنند، اشکال ندارد».&lt;ref&gt;جناتی، فتاوای منتخب، مندرج در سایت اطلاع‌رسانی آیت‌الله جناتی.&lt;/ref&gt; این رویکرد متعهد به تبعیت از روش اصولی رایج در میان فقیهان است و بر این باور است که حتی با همان روش‌های رایج، بازاندیشی در ادله می‌تواند به نظرات جدیدی ختم شود.<br /> <br /> [[یوسف صانعی]] نیز از قاعده اصول رایج «تقدیم نصوص قرآنی بر نصوص روایی در فرض تباین» در مسئله قصاص نابرابر زن و مرد بهره برده است. وی به برخی آیات قرآن استناد می‌کند و بر این باور است که دلالت آن‌ها در [[برابری قصاص زن و مرد]] صریح است. در نتیجه عمل به روایاتی که ناظر به نابرابری هستند و قصاص زن در برابر مرد را موکول به پرداخت نصف دیه مرد به اولیای دم او می‌کنند، به دلیل مخالفت صریح با قرآن، مشکل است.&lt;ref&gt;صانعی، برابری قصاص، ص۴۳.&lt;/ref&gt; وی در نمونه‌ای دیگر با بررسی تفصیلی سه دسته روایتی که مستند فتوای مشهور در نابرابری دیه زن و مرد هستند، در دلالت یا سند همه این روایات مناقشه کرده و می‌کوشد با استفاده از همان قواعد پذیرفته‌شده فقهی، اعتبار این روایات را رد کند و در نهایت با استناد به عمومات و اطلاقات قرآنی، به [[برابری دیه زن و مرد]] فتوا دهد.&lt;ref&gt;صانعی، برابری دیه، ص۳۶-۵۹.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === کاستن از تمایزات با بازاندیشی در قواعد اصولی ===<br /> این رویکرد از طریق بازاندیشی در مبانی و اصول روش‌شناختی فقه، به دنبال تحول در فرآیند استنباط است. این نگرش معتقد است که برخی از اصول رایج ممکن است برای پاسخگویی به نیازهای امروز کارآمد نباشند. استناد به مبانی جدیدی چون [[حجیت عقل ظنی]] در کنار نقل و یا بازنگری در حجیت خبر واحد، نمونه‌هایی از این رویکرد است که می‌تواند به نتایج کاملاً متفاوتی در مسائل زنان منجر شود.&lt;ref&gt;فنایی، اخلاق دین‌شناسی، ص۷۲-۷۳‬؛ شجریان، «حجیت عقل ظنی در استنباط فقهی»، ص۷۵-۹۳؛ صادقی تهرانی، فقه گویا، ص۱۹-۲۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[محمد صادقی تهرانی]] در همین راستا، سنت را به دلیل مشکلاتی نظیر رجال سند، عدم تواتر، تضاد و تعارض، احتمال جعل، احتمال تقیه، نقل به معنا و احتمال تقطیع حتی دلیل ظنی نمی‌داند و بر این باور است که ظواهر و نصوص قرآن، به دلیل پیراستگی از همه این مشکلات، در مرتبه بسیار قوی‌تری قرار دارند و باید مرجع اصلی در استنباط احکام قرار گیرد.&lt;ref&gt;صادقی تهرانی، فقه گویا، ص۱۹-۲۳.&lt;/ref&gt; مثلاً در [[ماهیت دیه|مسئله دیه]]، بر پایه مخالفت شدید با روایت مشهور ابان&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۰، ص۳۵۲.&lt;/ref&gt; به اطلاق دو آیه «فَمَنِ اعْتَدی عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدی عَلَیْکُم‏» ([[آیه ۱۹۴ سوره بقره|بقره: ۱۹۴]]) و «الْجُرُوحَ قِصاص» ([[آیه ۴۵ سوره مائده]]) استناد می‌کند و می‌کوشد در مخالفت با روایت مذکور و رای مشهور، فزونی دیه ۴ انگشت زن بر ۳ انگشت او را اثبات کند.&lt;ref&gt;صادقی تهرانی، حقوق بانوان در اسلام، ص۳۰-۳۱؛ صادقی تهرانی، توضیح المسائل نوین، ص۴۴۸.&lt;/ref&gt;<br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==منابع==<br /> ‏‫{{منابع}}<br /> * جناتی شاهرودی، محمدابراهیم، [https://www.jannaati.com/far/index.php?page=6 «فتاوای منتخب»]، سایت اطلاع‌رسانی حضرت آیت‌الله جناتی.<br /> * جوادی آملی، عبدالله، زن در آینه جلال و جمال، قم، نشر اسراء،‬ ۱۳۸۸‬‬‬‬‬‬ش.<br /> * صادقی تهرانی، محمد، توضیح المسائل نوین، تهران، امید فردا، ۱۳۷۸ش.<br /> * صادقی تهرانی، محمد، حقوق بانوان در اسلام، تهران، امید فردا، ۱۳۸۶ش.<br /> * صانعی، یوسف، برابری قصاص، قم، فقه الثقلین، ۱۳۸۳ش.<br /> * علاسوند، فریبا، «[https://ensani.ir/fa/article/108555 نگاهی گذرا به مبانی و تفاوت‌ها در فقه زنان]»، مجله حوراء، شماره ۱، ۱۳۸۲ش.<br /> * علی‌اکبریان، حسنعلی، «[https://jf.isca.ac.ir/article_64669_6bb302a17b33a4c15d9ba151617015aa.pdf نقش عدالت در قانون‌گذاری در حکومت اسلامی]»، فصلنامه کاوشی نو در فقه، سال ۲۳، شماره ۱، ۱۳۹۵ش.<br /> * کاتوزیان، ناصر، «[https://jflps.ut.ac.ir/article_14264_a5ff44799266ac68f5adaca7b47c4570.pdf ارزش سنت و جذبه عدالت در توارث همسران]»، مجله نقد و نظر، س ۵، ش ۱، ۱۳۷۷ش.<br /> * مصباح یزدی، محمدتقی، پرسش‌ها و پاسخ‌ها، قم، موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۱ش.<br /> * مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۸۹ش.<br /> * ‏‫حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث،‬ ۱۴۰۹ق.‬‬‬‬‬‬<br /> * ‏‫دشتی، محمدتقی، روش تحقیق مسئله محور راهبردگرا. قم، مکث اندیشه،‬ ۱۳۹۹ش.‬‬‬‬‬‬<br /> * ‏‫رضا، محمد رشید، ‏تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار، بیروت، دارالمعرفة،‬ ۱۴۱۴ق.<br /> * ‏‫زارعی، معصومه و مهراب صادق‌نیا و منصوره زارعان و سید علی‌اصغر سلطانی، «[https://soci.rihu.ac.ir/article_1873_336f7131a41236c64f0ef163cd362e5d.pdf فقه و شکل‌گیری مسائل زنان در بافت مدرن؛ صورت‌بندی مفهومی از مسائل نوپدید زنان در استفتائات]»، اسلام و علوم اجتماعی، شماره ۲۶، ۱۴۰۰ش.‬‬‬‬‬‬<br /> * ‏‫شجریان، مهدی. «فناوری‌های نوین و گسترش مطالبات عدالت جنسیتی؛ چالش‌ها و راهکارها»، مقاله ارائه شده در فناوری‌های نوظهور و آینده اطلاعات، تهران، ابرار معاصر، ۱۴۰۳ش.<br /> * ‏‫شجریان، مهدی، «[https://fh.smhi.ir/article_192705_ab76ddef249db1a0b8bc0b804f0d0852.pdf عدالت جنسیتی و رویکرد فقهی مطلوب در عرصه حکمرانی]»، فقه حکومتی، شماره ۱۳، ۱۴۰۱ش.<br /> * ‏‫شجریان، مهدی، «[https://religion.mofidu.ac.ir/article_720252_a7bfb81e1c49b5049a584e47c8199597.pdf حجیت عقل ظنی در استنباط فقهی]»، دوفصلنامه دین و دنیای معاصر، شماره ۲۰،‬ ۱۴۰۳ش.‬<br /> * ‏‫شفیعی، علی و محمدرضا کاظمی گلوردی و منصور امیرزاده، «[https://jfiqh.um.ac.ir/article_40303_8ed0a72b50d9916ee77bfb29f503821b.pdf خوانش انتقادی رویکرد فقه سنتی به حقوق زنان (مبانی و چالش‌ها)]»، فقه و اصول، شماره ۱۳۳،‬ ۱۴۰۲ش.<br /> * ‏‫صادقی تهرانی، محمد، فقه گویا، قم، جامعه علوم القرآن،‬ ۱۳۸۳ش.‬‬‬‬‬‬<br /> * ‏‫صانعی، یوسف، برابری دیه، قم، فقه الثقلین،‬ ۱۳۸۴ش.<br /> * ‏‫طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات،‬ ۱۳۹۰ق.‬‬‬‬‬‬<br /> * ‏‫علوی‌تبار، علیرضا، «[https://lib.wrc.ir/scholar/view/1/888 نواندیشی دینی و فقه زنان]»، مجله زنان، شماره ۵۸، ۱۳۷۸ش.<br /> * ‏‫فنایی، ابوالقاسم، اخلاق دین‌شناسی، تهران، نگاه معاصر،‬ ۱۳۹۴ش.<br /> * ‏‫کربلایی، علی بن حسین، عقدالکساء فی فقه النساء، قم، مجمع الذخائر الاسلامیه،‬ ۱۳۹۳ش.<br /> * ‏‫مفید، محمد بن محمد، أحکام النساء، به کوشش مهدی نجف، قم، المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید،‬ ۱۴۱۳ق.<br /> * ‏‫منتظری، حسینعلی، دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الإسلامیة، قم، المرکز العالمی للدراسات الاسلامیة،‬ ۱۴۰۹ق.<br /> * ‏‫مهرپور، حسین، مباحثی از حقوق زن، تهران، اطلاعات،‬ ۱۳۷۹ش.<br /> * ‏‫مهریزی، مهدی، «[https://ensani.ir/file/download/article/20120426130535-3093-181.pdf چیرگی سنت بر فضای مطالعات دینی زنان]»، مجله کتاب ماه دین، ۱۳۷، ۱۳۸۷ش.<br /> * ‏‫مهریزی، مهدی، «[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2224866 فقه زنان؛ گفتار اول: جریان‌شناسی حقوقی زن»]، کرانه‌های اجتهاد - گفتارهایی در موضوعات و مسائل فقهی و اصولی، شماره ۱، ۱۳۹۶ش.<br /> {{پایان}}<br /> [[en:Women's Fiqh]]</div>

Mkhaghanif