https://ency.feqhemoaser.com/fa/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Mkhaghanif 2026-10-19T11:16:32Z مشارکت‌های کاربر MediaWiki 1.43.1 https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%81%D9%82%D9%87_%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87&diff=70210 2026-10-08T11:51:12Z

<p>Mkhaghanif: </p> <hr /> <div>{{جستارهای هم‌بسته|فقه زنان}}<br /> {{کتاب‌های دیگر<br /> | رده نویسنده = <br /> | منابع مطالعاتی = فقه خانواده (منابع مطالعاتی)<br /> | رده کتاب‌های موضوع = <br /> }}<br /> {{نویسنده<br /> |نویسنده = مهدی شجریان<br /> |نویسنده۲ = <br /> |نویسنده۳ = <br /> |گردآوری = <br /> |ویراستار۱ = <br /> |ویراستار۲ = <br /> |ویراستار۳ = <br /> }}<br /> <br /> * '''چکیده'''<br /> <br /> '''فقه خانواده''' شاخه‌ای از فقه‌های مضاف است که به استنباط احکام شرعی مربوط به تشکیل، استمرار و انحلال خانواده می‌پردازد. از دلایل برجستگی این حوزه در مطالعات [[فقه معاصر]] می‌توان به این موارد اشاره کرد: اهمیت خانواده و چالش‌های آن در دنیای معاصر، چالش‌های دنیای مدرن، تجربه حکمرانی فقهی، خلأهای قانونی و پیدایش مسائل نوظهور. همچنین خلأهای قوانین مدنی و گسست میان آموزه‌های فقه سنتی و هنجارهای فرهنگی جدید، نیازمند پاسخ‌های اجتهادی نوین است. <br /> <br /> در دوره معاصر، دیدگاه‌های نوپدید با بهره‌گیری از ظرفیت‌های فقه، به بازنگری در مسائل این حوزه پرداخته‌اند، مانند حقوق و تکالیف زوجین با محوریت [[معاشرت به معروف]]، محدودسازی [[چند همسری|تعدد زوجات]] و [[ازدواج موقت|نکاح موقت]]، توسعه موجبات طلاق، بازنگری در فسخ نکاح، بازاندیشی در [[حضانت]]، مسائل مربوط به [[تلقیح مصنوعی|فناوری‌های نوین تولیدمثل]]، اعتبار اشکال جدید عقد نکاح (مانند [[عقد آریایی]]، [[ازدواج سپید]]) و مسئولیت‌پذیری در شرایط اختیار بالاضطرار.<br /> <br /> فقه خانواده با نگاهی کل‌نگر به نهاد خانواده، و [[فقه زنان]] با نگاهی خردنگر به حقوق فردی و اجتماعی زن، مکمل یکدیگرند و به‌صورت متوازن، عدالت در خانواده و حقوق زنان را دنبال می‌کنند. [[یوسف صانعی]]، [[مهدی مهریزی]]، [[سید ضیاء مرتضوی]] و [[فرج‌الله هدایت‌نیا]] از شخصیت‌های فعال در حوزه فقه زنان، و [[فقه نظام جامع خانواده (کتاب)|فقه نظام جامع خانواده]]، [[بررسی تطبیقی حقوق خانواده (کتاب)|بررسی تطبیقی حقوق خانواده]]، و [[فقه و حقوق تأسیس خانواده (کتاب)|فقه و حقوق تأسیس خانواده]] از آثار نوشته‌شده در این حوزه به‌شمار می‌آیند.<br /> <br /> == اهمیت فقه خانواده در دنیای معاصر ==<br /> فقه خانواده شاخه‌ای از فقه‌های مضاف به‌شمار می‌آید که در آن احکام شرعی ناظر بر نهاد خانواده در سه مرحله تشکیل، استمرار و انحلال آن استنباط و تبیین می‌شود. اهمیت این رشته در [[فقه معاصر|مطالعات فقه معاصر]]، دلایل مختلفی دارد. نخست، اهمیت خانواده در اسلام و چالش‌های پیش‌روی آن در دنیای مدرن، ضرورت بازنگری در مسائل مرتبط با فقه خانواده را افزایش داده است.&lt;ref&gt;حق‌خواه و محمدحسنی، «پیشرفت فرهنگی و جایگاه حیات طیبه در فقه خانواده»، ص۷۰.&lt;/ref&gt; دوم، تجربه عملی حکمرانی فقهی پس از انقلاب اسلامی است که با الزام به تدوین قوانین بر اساس موازین شرعی، فقه را به‌طور مستقیم در مدیریت جامعه درگیر کرده و حضور آن را در این عرصه پررنگ‌تر ساخته است.&lt;ref&gt;هدایت نیا، «طراحی ساختار جامع فقه خانواده»، ص۶۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> علاوه بر این، وجود برخی خلأها در قوانین مدنی، موجب اهمیت این شاخه از فقه شده است، تا با مراجعه دوباره به منابع فقهی، خلأها برطرف شوند.&lt;ref&gt;سید ناصرالدینی، یاقوتی، و فهرستی، «امکان‌سنجی توافق میان زوجین در آثار و احکام انحلال نکاح در خصوص حقوق مالی از منظر نظام فقه خانواده و حقوق ایران»، ص۹۰.&lt;/ref&gt; همچنین، گسست میان برخی آموزه‌های فقه سنتی و هنجارهای فرهنگی جدید جامعه، به پیدایش مسائل نوظهوری منجر شده که نیازمند پاسخ‌های اجتهادی روزآمد است.&lt;ref&gt;محمدزاده و اجتهادی، «جایگاه عقد آریایی در نظام فقه خانواده اسلامی»، ص۱۶۳-۱۶۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == چیستی ==<br /> به مجموعه‌ای از احکام و دستورات شارع مقدس در حوزه مباحث مرتبط با خانواده (ازجمله نکاح، طلاق و ارث)، فقه خانواده گفته می‌شود.&lt;ref&gt;حق‌خواه و محمدحسنی، «پیشرفت فرهنگی و جایگاه حیات طیبه در فقه خانواده»، ص۶۱.&lt;/ref&gt; این فقه به استنباط احکام مربوط به تشکیل خانواده (نظیر شرایط عقد)، روابط، حقوق و تکالیف متقابل اعضای آن (همسران، والدین و فرزندان) و انحلال خانواده (احکام طلاق) می‌پردازد.&lt;ref&gt;اسحاقی، حاجی‌علی، و نفر، «کاربرد انصاف در فقه خانواده»، ص۱۲۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === تفاوت فقه خانواده و فقه زنان ===<br /> فقه خانواده و [[فقه زنان]]، هر دو از شاخه‌های فقه‌های مضاف هستند. فقه خانواده با نگاهی کل‌نگر، نهاد خانواده را موضوع قرار می‌دهد و تمام اعضا و مراحل حیات خانواده را پوشش می‌دهد. در مقابل، فقه زنان نگاهی خردنگر به زن (به‌عنوان فردی مستقل) دارد و هدف آن کشف و تبیین حقوق فردی و اجتماعی زن و نقد احکام تبعیض‌آمیز است. آثار نوشته‌شده در این حوزه پس از انقلاب اسلامی ایران رویکردی انتقادی و بازاندیشانه یافته‌اند.&lt;ref&gt;مهریزی، «چیرگی سنت بر فضای مطالعات دینی زنان»، ص۸۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> فقه زنان و فقه خانواده دو حوزه مکمل یکدیگرند؛ فقه خانواده به‌دنبال عدالت در خانواده و فقه زنان در پی عدالت برای زن در خانواده و جامعه است. [[فقه پویا]] به‌صورت متوازن هر دو هدف را دنبال می‌کند. از دید برخی، مسائل زنان به عنوان فرد، اهمیت دارد و افراط در خانواده‌گرایی که به کم‌توجهی به زنان منجر می‌شود، از آسیب‌های تحقق عدالت در حق زنان و مردان است.&lt;ref&gt;علاسوند، عدالت، زن، جنسیت، ص۲۰۶، و ص۲۲۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == دیدگاه‌های نوپدید معاصر ==<br /> فقه خانواده در دوره معاصر در پاسخ به چالش‌های جدید اجتماعی و فرهنگی، شاهد شکل‌گیری دیدگاه‌های نوینی در مسائل مختلف بوده است. این دیدگاه‌ها که عمدتاً با بهره‌گیری از ظرفیت‌های درونی فقه به دست آمده‌اند، می‌کوشند تا میان اصول شریعت و نیازهای زمانه پیوند برقرار کنند.<br /> <br /> === بازنگری در حقوق و تکالیف زوجین با استناد به قاعده معاشرت به معروف ===<br /> یکی از محورهای اصلی تحول در فقه خانواده، بازنگری در حقوق و تکالیف زوجین با تکیه بر [[قاعده معاشرت به معروف]] است. بر این اساس، بسیاری از حقوقی که به‌طور سنتی برای شوهر مطلق پنداشته می‌شود، به رفتار متعارف و عقلایی مقیّد شده‌اند. برای مثال، [[ریاست مرد بر خانواده]] (قوّامیت) به‌معنای مدیریت و تأمین مصالح است، نه خودکامگی؛ ازاین‌رو هر دستور مرد که برخلاف عرف و مصلحت خانواده باشد، لازم‌الاطاعه نیست.&lt;ref&gt;روحانی مشهدی، معاشرت به معروف در روابط زوجین با تاکید بر فقه امامیه و حقوق ایران، ص۱۱۰-۱۱۱.&lt;/ref&gt; همچنین حق شوهر در ممانعت از [[خروج زن از منزل]] مطلق نبوده و او نمی‌تواند به دلایل غیرمنطقی از نیازهای عرفی همسرش (مانند دیدار والدین، یا تحصیل) منع کند، زیرا این عمل مصداق ترک معاشرت به معروف است.&lt;ref&gt;نوذری فردوسیته، «تحلیل فقهی حقوقی استیذان زن از شوهر در خروج از منزل با تاکید بر قاعدۀ معروف»، ص۱۴۰۲، و ص ۱۴۱۳-۱۴۱۴.&lt;/ref&gt; چنان‌که مرد -به‌ویژه در صورت وجود توافق قبلی- نباید مانع [[اشتغال زنان|اشتغال زن]] شود، زیرا مخالفت او خلاف انصاف است.&lt;ref&gt;اسحاقی و دیگران، «کاربرد انصاف در فقه خانواده»، ص۱۳۲.&lt;/ref&gt; این رویکرد در روابط جنسی نیز جریان پیدا کرده و روابط جنسی را به چارچوب معروف و پرهیز از هرگونه اجبار و خشونت محدود کرده است.&lt;ref&gt;نوبهار، حسینی «حدود روابط جنسی زن و شوهر در چارچوب قاعده معاشرت به معروف»، ص۸۶-۸۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === محدودسازی تعدد زوجات و نکاح موقّت ===<br /> {{اصلی|تعدد زوجات}}<br /> در حوزه [[تعدد زوجات]] و [[نکاح موقت]]، دیدگاه‌های نوپدیدی با هدف حفاظت از کیان خانواده ارائه شده است. به اعتقاد [[یوسف صانعی]]، جواز تعدد زوجات مشروط به آن است که ازدواج مجدد باعث صدمه به زن اول نشود و عرفاً منکر و ناپسند نباشد. او با استناد به [[آیه ۱۹ سوره نساء|آیه وَ عَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ]]، استدلال می‌کند که ازدواج مجدد بدون رضایت قلبی و اختیاری همسر اول، مصداق سوء معاشرت بوده و نه تنها تکلیفاً حرام، که وضعاً نیز باطل است.&lt;ref&gt;صانعی، «گفت‌وگو با آيت‌الله صانعی درخصوص لايحه حمايت از خانواده».&lt;/ref&gt; او عقد موقت را فقط در شرایط اضطراری و استثنایی مجاز می‌داند و معتقد است ترویج آن به‌عنوان راه‌حلی عمومی، به خانواده آسیب می‌زند و باعث بی‌بندوباری می‌شود. به نظر او، راه‌حل اصلی، آسان‌کردن ازدواج دائم است.&lt;ref&gt;صانعی، «ازدواج موقت و شرايط و حدود آن».&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دیدگاه دیگر درباره تعدد زوجات، اباحه مقیّد است که اصل جواز را به عدالت در همه جوانب مشروط می‌داند. به نظر [[محمد صادقی تهرانی]] در مسئله جواز تعدد زوجات، حتی داشتن یک همسر نیز به عدالت‌داشتن مقیّد است. او با استناد به [[آیه ۳ سوره نساء]]، شرط عدالت را مطلق و فراگیر می‌داند و معتقد است، این شرط، عدالت در جامعه، عدالت بین زنان و حتی عدالت نسبت به یک همسر را شامل می‌شود. بنابراین اگر در هر یک از این مراحل بیم وجود داشته باشد، فرد تنها مجاز است با تعداد کمتری از زنان ازدواج کند.&lt;ref&gt;صادقی، تهرانی، الفرقان فی تفسیر القرآن، ج۶، ص۱۷۱-۱۷۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نظریه اباحیه مقید در میان اهل‌سنت نیز طرفدارانی دارد. به نظر [[محمد رشید رضا]]، اگرچه در گذشته تعدد زوجات فوایدی به همراه داشته، در عصر حاضر مفاسد فردی و اجتماعی زیادی (مانند دشمنی میان فرزندان و همسران) به همراه دارد. او با تأکید بر اینکه شریعت بر پایه مصالح بنا شده، نتیجه می‌گیرد در مواردی که بیم عدم برقراری عدالت وجود دارد، تعدد زوجات حرام است؛ زیرا دفع مفاسد بر جلب مصالح مقدم است.&lt;ref&gt;رشید رضا، تفسیر المنار، ج۴، ص۳۴۹-۳۵۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === توسعه در موجبات طلاق ===<br /> عدم رعایت [[قاعده معاشرت به معروف|معاشرت به معروف]] از سوی شوهر، حتی در مواردی که به حد عسر و حرج نرسد، می‌تواند به‌عنوان دلیل مشروع برای درخواست [[طلاق]] از سوی زن تلقی شود و امکان اجبار شوهر به طلاق را از سوی قاضی فراهم آورد. این رویکرد با استناد به قاعده «امساک به معروف یا تسریح باحسان» بیان می‌کند که شوهر مکلف است یا همسر خود را به شایستگی نگه دارد یا به نیکی او را رها سازد؛ بنابراین با فقدان معاشرت به معروف، گزینه‌ دیگری وجود ندارد و به این ترتیب چالش قضاییِ اثبات [[عسروحرج]] نیز حل می‌شود.&lt;ref&gt;خداکرمی، «بررسی تطبیقی قاعده معاشرت به معروف در فقه اسلام و حقوق موضوعه ایران»، ص۱۱۸-۱۱۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === بازنگری در موجبات فسخ نکاح ===<br /> برخلاف دیدگاه سنتی که موارد فسخ نکاح را حصری و محدود به عیوب منصوص می‌داند، رویکردی نوین معتقد است که ملاک اصلی، «ایراد ضرر و ایجاد حرج شدید» برای طرف مقابل است. بر این اساس، بیماری‌های جدید و صعب‌العلاج مانند ایدز نیز می‌توانند از [[فسخ نکاح با عیوب و بیماری‌های جدید|موجبات جدید فسخ نکاح]] به شمار آیند. این دیدگاه با استناد به قواعدی چون [[قاعده لاضرر|لاضرر]] و [[قاعده لاحرج|لاحرج]] تقویت می‌شود. از سوی دیگر، در صورت درمان‌پذیری عیوب منصوص، حق فسخ از بین می‌رود.&lt;ref&gt;حسینی، «نگاهی دوباره به موجبات فسخ نکاح و بررسی دیدگاه انحصار موارد آن از منظر نظام فقه خانواده»، ص۳۲۵-۳۲۶؛ هدایت‌نیا، «ظرفیت‌های فقه امامیه و به‌روزرسانی فقه خانواده»، ص۳۷-۴۶.&lt;/ref&gt; به نظر [[محمدهادی معرفت]]، هر عیبی که مانع امکان معاشرت و استمتاع در یکی از زوجین باشد، موجب جواز فسخ نکاح است و این امر به مردان اختصاص ندارد؛ زیرا ملاک قاعده لاضرر است که در زن و مرد جریان دارد.&lt;ref&gt;معرفت، «عیوب موجبه فسخ نکاح»، ص۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === بازاندیشی در حضانت با محوریت مصلحت طفل ===<br /> دیدگاه نوپدید فقهی با حاکم‌دانستن [[اصل مصلحت طفل]]، [[حضانت]] را بیش از آنکه یک حق قابل معامله بداند، یک تکلیف غیرقطعی می‌داند. بر این اساس، هر توافقی میان والدین (مانند واگذاری حضانت در قبال بخشش [[مهریه]]) تنها تا زمانی معتبر است که مصلحت کودک را تأمین کند و در صورت تعارض، چنین توافقی قابلیت اجرایی ندارد.&lt;ref&gt;سلیمان کلوانق، «واکاوی وضعیت حقوقی واگذاری حضانت در مقابل بذل مهر یا طلاق»، ص۱۵۳-۱۵۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === کاربست فناوری‌های نوین در مسائل نوپدید خانواده ===<br /> برخی با تمسک به [[قاعده فراش]]، به مسائل جدیدی چون [[تلقیح مصنوعی]] پاسخ داده‌اند. برای مثال، حتی در صورت تلقیح با اسپرم بیگانه که عملی حرام است، اگر زن شوهردار باشد و احتمال بارداری از شوهر وجود داشته باشد، فرزند به شوهر ملحق می‌شود.&lt;ref&gt;نقیبی، «قواعد اختصاصی فقه خانواده و کاربرد آن در قانون مدنی»، ص۱۴-۱۵.&lt;/ref&gt; همچنین در مورد [[سقط جنین|سقط درمانی]]، مراجع تقلید معاصر با استناد به قاعده لاضرر، سقط جنینی که سلامت مادر را به خطر می‌اندازد (قبل از ولوج روح) جایز دانسته‌اند.&lt;ref&gt;هدایت‌نیا، «ظرفیت‌های فقه امامیه و به‌روزرسانی فقه خانواده»، ص۳۳-۳۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === اعتبار شکل‌های جدید عقد نکاح ===<br /> پدیده‌های نوظهوری مانند [[ازدواج سپید]] و [[عقد آریایی]] نمونه‌ای از تأملات فقه درباره هنجارهای فرهنگی جدید دانسته شده است. مثلا یک دیدگاه آن است که اگر این عقد آریایی واجد ارکان اساسی نکاح (مانند ایجاب و قبول و دلالت عقد بر دوام) باشد، با استناد به عمومات صحت عقود (مانند اوفوا بالعقود) و نقد دیدگاه توقیفی‌بودن الفاظ نکاح، صحیح و معتبر است.&lt;ref&gt;محمدزاده و اجتهادی، «جایگاه عقد آریایی در نظام فقه خانواده اسلامی»، ص۱۶۲-۱۸۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === مسئولیت‌پذیری در شرایط اختیار بالاضطرار ===<br /> با بهره‌گیری از قاعده عقلیِ «[[قاعده الامتناع بالاختیار لاینافی الاختیار|الامتناع بالاختیار لاینافی الاختیار]]»، دیدگاه‌های جدیدی برای مواجهه با آسیب‌های اجتماعی مطرح شده است. برای مثال، ناهوشیاری ناشی از مصرف اختیاری مواد مخدر، موجب سقوط مسئولیت فرد در قبال تکالیف خانوادگی نمی‌شود. همچنین در موضوع [[کودک‌آزاری]]، در صورت کوتاهی والدین در پیشگیری یا فراهم‌نشدن شرایط لازم، مسئولیت آنان در چارچوب این قاعده مورد بررسی قرار گرفته شده است.&lt;ref&gt;حق خواه، «کاربرد قاعده ی «امتناع ناشی از سوء اختیار» در حوزه ی فقه خانواده»، ص۷۰ و ۷۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === باز‌اندیشی در مباح‌بودن کودک‌همسری ===<br /> هرچند در نگاه رایج فقهی، [[کودک همسری|ازدواج با صغیره]] (دختر نابالغ) مباح است؛&lt;ref&gt;علامه حلی، منتهی المطلب، ج۲، ص۲۶۹؛ قطب راوندی، فقه القرآن، ج۲، ص۱۵۱-۱۵۲.&lt;/ref&gt; اما در دیدگاه‌های معاصر این اباحه مورد تأمل قرار گرفته است. [[مرتضی مطهری]] یکی از شرایط ازدواج را «رُشد» می‌داند و معتقد است رشد، یک کمال روحی و به‌معنای درک هدف و ارزش ازدواج و برخورداری از قدرت تشخیص و اراده مستقل و شایستگی اداره سرمایه‌های مادی و معنوی زندگی است.&lt;ref&gt;مطهری، امدادهای غیبی در زندگی بشر، ص۱۰۲-۱۰۴.&lt;/ref&gt; [[ناصر مکارم شیرازی]] نیز معتقد است، ازدواج در صورتى جايز است كه دختر رشد جسمانى كافى براى ازدواج داشته باشد؛ ازاین‌رو، اگر كارشناسان به‌طور خاص يا به‌طور عام تأييد كنند كه دختری، يا عموم دختران منطقه‌ای، در سنی مشخص، رشد جسمانى كافى براى ازدواج را ندارند، ازدواج در‌ آن سنّ حرام است.&lt;ref&gt;مکارم شیرازی، احکام بانوان، ص۲۰۵-۲۰۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == شخصیت‌ها و آثار ==<br /> برخی از شخصیت‌هایی که در حوزه فقه خانواده دیدگاه‌ها و آثار تأثیرگذاری دارند، عبارت‌اند از:<br /> <br /> * [[یوسف صانعی]] از مراجع تقلید، در شمار فقیهانی محسوب می‌شود که به مسائل فقه خانواده اهتمام داشته و دیدگاه‌های نوینی در این خصوص ارائه داده است؛ دیدگاه‌هایی مانند حرمت و بطلان ازدواج مجدد در فرض عدم رضایت زوجه، جواز [[خروج زن از خانه|خروج زن از خانه بدون نیاز به اجازه همسر]]، [[قیومیت مادر|قیومیّت قهری مادر]] پس از پدر نسبت به فرزند، و [[محرمیت فرزندخوانده|محرمیّت فرزندخوانده]].<br /> * [[مهدی مهریزی]] تحقیقات فقهی زیادی در حوزه زنان و خانواده به رشته تحریر درآورده است. از مهمترین آنها می‌توان به [[شخصیت و حقوق زن در اسلام (کتاب)|کتاب شخصیت و حقوق زن در اسلام]] اشاره کرد که به مسائل متعددی از نظام خانواده، مانند ریاست خانواده، خروج از منزل، [[تنبیه بدنى زوجه]]، تمکین جنسى، [[کودک همسری|نکاح صغیره]] و [[چند همسری|تعدد زوجات]] پرداخته و در مواردی دیدگاه‌های نوینی ارائه کرده است. از دیگر آثار او می‌توان به [[قرآن و مسئله زن (کتاب)|قرآن و مسئله زن]] و نیز [[نواندیشی دینی و مسئله زن (کتاب)|نواندیشی دینی و مسئله زن]] اشاره کرد.<br /> * [[سیدضیاء مرتضوی]] در آثار مختلفی به بررسی فقهی مسائل زنان و خانواده پرداخته است. وی در [[پژوهش‌های فقهی در مسائل زنان و خانواده (کتاب)|کتاب پژوهش‌های فقهی در مسائل زنان و خانواده]] ضمن بررسی برخی احکام فقهی خانواده، با طرح مفاهیمی نظیر [[کرامت انسانی]]، عدالت و توازن میان حقوق و تکالیف، تلاش کرده راهکارهایی برای مواجهه با تحولات اجتماعی ارائه دهد.<br /> * [[فرج‌الله هدایت‌نیا]] مقالات متعددی در حوزه فقه خانواده نگاشته است. وی در اثر سه جلدیِ [[فلسفه حقوق خانواده (کتاب)|فلسفه حقوق خانواده]] زوایای مختلفی از این موضوع را کاویده است، مسائلی مانند شروط ضمن عقد، کودک همسری، [[نفقه]] و [[طلاق]]. او ساختار سنتی فقه خانواده را ناکارآمد می‌داند، زیرا ابواب آن پراکنده است و به مناسبات خانواده با دولت توجه نشده است.&lt;ref&gt;هدایت‌نیا، «طراحی ساختار جامع فقه خانواده»، ص۵۵-۶۱.&lt;/ref&gt; او ریشه این ضعف را در فردمحوری فقه سنتی و فاصله تاریخی فقها از عرصه حکمرانی تحلیل می‌کند.&lt;ref&gt;هدایت‌نیا، «طراحی ساختار جامع فقه خانواده»، ص۶۱-۶۴.&lt;/ref&gt;<br /> * [[ناصر قربان‌نیا]] آثار متعددی در حوزه مسائل زنان و خانواده دارد. او به موضوعاتی نظیر اصل مودت و رحمت میان همسران از منظر قرآن، قاعده معاشرت به معروف میان همسران، [[مناصب سیاسی زنان|حق تصدی مناصب عمومی از سوی زنان]]، و بازاندیشی در تصویر [[ریاست مرد بر خانواده]] پرداخته است.<br /> <br /> === آثار ===<br /> برخی از منابع مطالعاتی فقه خانواده که به زبان فارسی منتشر شده به شرح زیر است:<br /> <br /> * [[فقه نظام جامع خانواده (کتاب)|فقه نظام جامع خانواده]]: تقریرات درس خارج فقه [[سید منذر حکیم]]، نوشته محمدرضا میرزایی‌راوندی، محمدامین محمدیزاده و علی زمزم؛<br /> * [[بررسی تطبیقی حقوق خانواده (کتاب)|بررسی تطبیقی حقوق خانواده]]، نوشته [[ابوالقاسم گرجی]] و همکاران؛<br /> * [[فقه و حقوق تأسیس خانواده (کتاب)|فقه و حقوق تأسیس خانواده]]، نوشته جواد حبیبی‌تبار؛<br /> * [[فقه و حقوق اداره خانواده (کتاب)|فقه و حقوق اداره خانواده]]، نوشته جواد حبیبی‌تبار و سید موسی موسوی؛<br /> * [[فقه خانواده (کتاب)|فقه خانواده]]، نوشته علی‌اصغر الهامی‌نیا؛<br /> * [[نگاهی نو به حقوق خانواده در اسلام: خواستگاری، دوران نامزدی، نکاح و طلاق (کتاب)|نگاهی نو به حقوق خانواده در اسلام: خواستگاری، دوران نامزدی، نکاح و طلاق]]، نوشته سید مختار موسوی؛<br /> * [[فقه خانواده، طلاق (کتاب)|فقه خانواده، طلاق]] و نیز [[فقه خانواده، نکاح (کتاب)|فقه خانواده، نکاح]]، نوشته زهرا فهرستی.<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> == منابع ==<br /> {{منابع}}<br /> * اسحاقی، محمد، و فریبا حاجی‌علی و زینب نفر، [https://ensani.ir/file/download/article/1621766478-9626-88-6.pdf «کاربرد انصاف در فقه خانواده»]، در مجله مطالعات راهبردی زنان، شماره ۸۸، تابستان ۱۳۹۹.‬‬‬‬‬‬<br /> * حسینی، سید امراله، [https://ensani.ir/file/download/article/1671433146-10278-20-8.pdf «نگاهی دوباره به موجبات فسخ نکاح و بررسی دیدگاه انحصار موارد آن از منظر نظام فقه خانواده»]، در پژوهش‌نامه فقه اجتماعی، شماره ۲۰، بهار و تابستان‬‬ ۱۴۰۱.‬‬‬‬‬‬<br /> * حق‌خواه، منیر، [https://ensani.ir/file/download/article/20160926143503-9626-58.pdf «کاربرد قاعده امتناع ناشی از سوء اختیار در حوزه فقه خانواده»]، در مجله مطالعات راهبردی زنان، شماره ۶۶،‬‬ زمستان ۱۳۹۳.‬‬‬‬‬‬<br /> * حق‌خواه، منیر، و صدیقه محمدحسنی، [https://ensani.ir/file/download/article/20160914150101-9551-102.pdf «پیشرفت فرهنگی و جایگاه حیات طیبه در فقه خانواده»]، در دوفصلنامه فقه و حقوق خانواده، شمار ۶۴، بهار و تابستان ۱۳۹۵.‬‬‬‬‬‬<br /> * خداکرمی، سمیه، بررسی تطبیقی قاعده معاشرت به معروف در فقه اسلام و حقوق موضوعه ایران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد در رشته فقه و حقوق خصوصی، تهران، دانشگاه شاهد، ۱۳۹۸ش.<br /> * رشيد رضا، محمد، تفسير القرآن الحكيم الشهير بتفسير المنار، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۱۴ق.<br /> * روحانی مشهدی، محمد‌حسن، معاشرت به معروف در روابط زوجین با تاکید بر فقه امامیه و حقوق ایران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد در رشته فقه و مبانی حقوق اسلامی، تهران، دانشگاه علامه طباطبایی، ۱۴۰۰ش.<br /> * سلیمان کلوانق، امین، [https://ensani.ir/file/download/article/1741685134-67d0018edea00-10000-1403-6.pdf «واکاوی وضعیت حقوقی واگذاری حضانت در مقابل بذل مهر یا طلاق (رفع چالش قضایی با تأکید بر آموزه‌های فقه خانواده)»]، در فصلنامه مطالعات زن و خانواده، شماره ۳۲، بهار ۱۴۰۳.<br /> * سید ناصرالدینی، سیده طاهره، و ابراهیم یاقوتی و زهرا فهرستی، [https://ensani.ir/file/download/article/1671433173-10278-21-5.pdf «امکان‌سنجی توافق میان زوجین در آثار و احکام انحلال نکاح در خصوص حقوق مالی از منظر نظام فقه خانواده و حقوق ایران»]، در پژوهش‌نامه فقه اجتماعی، شماره ۲۱، پاییز و زمستان ۱۴۰۱.‬‬‬‬‬‬<br /> * صادقى تهرانى، محمد، الفرقان فى تفسير القرآن بالقرآن و السنه، قم، فرهنگ اسلامى، ۱۴۰۶ق.<br /> * صانعی، یوسف، [https://saanei.xyz/?view=01,02,48,378,0 «گفت‌وگو با آيت‌الله صانعی درخصوص لايحه حمايت از خانواده»]، در پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حضرت آیت‌الله العظمی صانعی(ره)، تاریخ بازدید: ۷ دی ۱۴۰۴ش.<br /> * صانعی، یوسف، [https://saanei.xyz/?view=01,05,13,309,0 «ازدواج موقت و شرايط و حدود آن»]، در پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حضرت آیت‌الله العظمی صانعی(ره)، تاریخ بازدید: ۷ دی ۱۴۰۴ش.<br /> * علاسوند، فریبا، عدالت زن جنسیت، قم، پژوهشکده زن و خانواده،‬‬ ۱۴۰۳ش.‬‬‬‬‬‬<br /> * محمدزاده، زینب و مهدی اجتهادی، [https://ensani.ir/file/download/article/6644b245e1615-10394-1402-1-8.pdf «جایگاه عقد آریایی در نظام فقه خانواده اسلامی»]، در دوفصلنامه مطالعات تطبیقی فقه و اصول مذاهب، شماره ۱۰، ۱۴۰۲ش.‬<br /> * معرفت، محمدهادی، [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/73985 «عیوب موجبه فسخ نکاح»]، ماهنامه دادرسی، شماره ۳، مرداد ۱۳۷۶.<br /> * نقیبی، سید ابوالقاسم، [https://ensani.ir/file/download/article/20131124150031-9551-37.pdf «قواعد اختصاصی فقه خانواده و کاربرد آن در قانون مدنی»]، در مجله فقه و حقوق خانواده، شماره ۵۵، پاییز و زمستان ۱۳۹۰. <br /> * نوبهار، رحیم، و سیده ام‌البنین حسینی، [https://ensani.ir/file/download/article/1546080189-9869-237.pdf «حدود روابط جنسی زن و شوهر در چارچوب قاعده معاشره به معروف»]، در فصلنامه خانواده‌پژوهی، شماره ۵۳. بهار ۱۳۹۷.<br /> * نوذری فردوسیه، محمد، [https://ensani.ir/file/download/article/1644214427-9467-1400-4-12.pdf «تحلیل فقهی حقوقی استیذان زن از شوهر در خروج از منزل با تأکید بر قاعدهٔ معروف»]، در مجله پژوهش‌های فقهی، شماره ۴، زمستان ۱۴۰۰.<br /> * هدایت‌نیا، فرج‌الله، [https://ensani.ir/file/download/article/64a29cecc5540-9773-76-3.pdf «طراحی ساختار جامع فقه خانواده»]، در مجله حقوق اسلامی، شماره ۷۶، بهار ۱۴۰۲.‬‬‬‬‬‬<br /> * ‏‫علامه حلی، حسن بن یوسف، منتهی المطلب في تحقیق المذهب، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۸ش.‬‬‬<br /> * ‏‫قطب راوندی، سعید بن هبه‌الله، فقه القرآن، قم، کتابخانه آيت‌الله مرعشی نجفی(ره)، ۱۴۰۵ق.‬‬‬<br /> * ‏‫مطهری، مرتضی، امدادهای غیبی در زندگی بشر، تهران، صدرا، ۱۳۸۷ش.‬‬‬<br /> * ‏‫مکارم شیرازی، ناصر، احکام بانوان، قم، مدرسة الإمام علي بن أبي طالب(ع)، ۱۳۸۶ش.‬‬‬<br /> * ‫مهریزی، مهدی، [https://ensani.ir/file/download/article/20120426130535-3093-181.pdf «چیرگی سنت بر فضای مطالعات دینی زنان»]. در کتاب ماه دین، شماره ۱۳۷، اسفند ۱۳۸۷.‬‬‬‬‬‬‬<br /> * ‫هدایت‌نیا، فرج‌الله، [https://zan-khanevade.urd.ac.ir/article_82353_75ecc7815c90984683f5428c68f09933.pdf «ظرفیت‌های فقه امامیه و به‌روزرسانی فقه خانواده»]، در دوفصلنامه مطالعات فقهی حقوقی زن و خانواده، شماره ۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۷.<br /> {{پایان}}<br /> [[en:Family Fiqh]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%AF_%D8%B2%D9%88%D8%AC%D8%A7%D8%AA&diff=70207 2026-10-08T11:43:03Z

<p>Mkhaghanif: </p> <hr /> <div>{{نویسنده<br /> |نویسنده = مهدی شجریان<br /> |نویسنده۲ = <br /> |نویسنده۳ = <br /> |گردآوری = <br /> |ویراستار۱ = <br /> |ویراستار۲ = <br /> |ویراستار۳ = <br /> }}<br /> {{کتاب‌های دیگر<br /> | رده نویسنده = <br /> | منابع مطالعاتی = چندهمسری (منابع مطالعاتی)<br /> | رده کتاب‌های موضوع = <br /> }}<br /> *'''چکیده'''<br /> '''تعدد زوجات''' به‌معنای ازدواج دائم مرد با بیش از یک زن، پدیده‌ای تاریخی است که پیش از اسلام در جوامع گوناگون و ادیان مختلف، به‌ویژه در مشرق‌زمین، رواج داشته است. اسلام این سنت را ابداع نکرد، بلکه با رویکردی تحدیدی و ضابطه‌مند، آن را مشروط به شرایط خاصی همچون رعایت عدالت و با محدودیت عددی تأیید کرد. با این حال، تحولات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی دوران معاصر، همراه با افزایش حساسیت نسبت به حقوق زنان و نهاد خانواده، سبب شده است که مسئله تعدد زوجات بار دیگر به‌صورت انتقادی در کانون توجه فقه، حقوق و علوم اجتماعی قرار گیرد.<br /> <br /> در فقه سنتی اسلامی، دیدگاه غالب، جواز مطلق و گاه استحباب تعدد زوجات است. این دیدگاه به آیات قرآن، به‌ویژه [[آیه ۳ سوره نساء|آیات ۳]] و [[آیه ۱۲۹ سوره نساء|۱۲۹ سوره نساء]]، روایات فریقین و [[اجماع]] فقها مستند شده است. فقیهان برای رفع تعارض ظاهری میان شرط رعایت عدالت میان همسران در آیه سوم نساء و اشاره به عدم امکان تحقق کامل آن در آیه ۱۲۹ همین سوره، میان «عدالت عملی» (در [[نفقه]]، مسکن و هم‌خوابی) و «عدالت قلبی» تفکیک قائل شده‌اند و تنها اولی را شرط تکلیف دانسته‌اند.<br /> <br /> در برابر این رویکرد، دیدگاه‌های فقهی معاصر متنوعی شکل گرفته است. این رویکردها، حکم جواز را از یک اباحه مطلق به سمت یک جواز مقید و مشروط سوق داده‌اند. محور اصلی این قیود، عدالت و جلوگیری از ظلم است. برخی با استناد به ناممکن‌بودن عدالت در شرایط کنونی، تعدد زوجات را عملاً غیرمجاز می‌دانند. گروهی دیگر آن را به‌سبب دشواری عدالت، مکروه تلقی کرده‌اند. دیدگاه‌هایی نیز جواز یا حتی صحت ازدواج مجدد را مشروط به رضایت همسر اول، یا تحقق عدالت در همه ابعاد فردی و اجتماعی می‌دانند. در میان اهل سنت نیز نظریه «اباحه مقید» طرفدارانی دارد که بر تقدم دفع مفاسد اجتماعی بر جلب مصالح تأکید می‌کنند.<br /> <br /> برخی اندیشمندان، مانند [[علامه طباطبایی]]، با پذیرش اصل اباحه، نقش حکومت اسلامی را در جلوگیری از ازدواج‌های ظالمانه برجسته می‌سازند. استفاده از ظرفیت شروط ضمن عقد، به‌عنوان ابزار حقوقی محدودکننده تعدد زوجات، از دیگر تحولات معاصر است. در نهایت، تعدد زوجات را حکمی موسمی و وابسته به شرایط عصر نزول دانسته و تک‌همسری را الگوی اصلی و پایدار ازدواج در اسلام معرفی می‌کند. در مجموع، مسئله تعدد زوجات در فقه معاصر از یک حکم ساده عبور کرده و به یک مسئله پیچیده با ابعاد فقهی، حقوقی، اجتماعی و اخلاقی تبدیل شده است که نیازمند بازنگری و توجه به شرایط زمان و مکان در آن است.<br /> <br /> == تبیین مسئله ==<br /> تعدد زوجات، به‌معنای اختیار کردن بیش از یک همسر دائم توسط مرد، پدیده‌ای با ریشه‌های عمیق در تاریخ جوامع و ادیان بشری است. این امر در میان ملل باستانی چون ایرانیان، هندیان، مصریان و همچنین در ادیان یهود و زرتشت و خصوصاً در مشرق زمین رایج بوده است؛&lt;ref&gt;دورانت، تاریخ تمدن، ج۱، ص۵۱-۵۲؛ لوبون، تمدن اسلام و عرب، ص۱۳۱.&lt;/ref&gt; بنابراین اسلام به‌عنوان دین خاتم، این سنت را ابداع نکرد، بلکه در مواجهه با آن، رویکردی تحدیدی و نظام‌مند در پیش گرفت و آن را با وضع قوانین و شروطی خاص، تأیید کرده است. <br /> <br /> طرح مجدد این مسئله در دوران معاصر، به دلیل تحولات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی و همچنین افزایش آگاهی و مطالبه نسبت به حقوق زنان و خانواده، اهمیت ویژه‌ای یافته است. ظهور چالش‌های عملی در اجرای عدالت میان همسران، پیامدهای روانی و اجتماعی ناشی از آن و تفسیرهای نوین از متون دینی، منجر به شکل‌گیری دیدگاه‌های مقید و مشروط در میان فقها و حقوقدانان شده است، که در این مقاله برخی از آنها تبیین خواهند شد. <br /> <br /> برخی پژوهش‌های معاصر مدعی وجود چالش‌های فراوانی در ازدواج مجدد هستند. بر اساس یافته‌های این پژوهش‌ها، زنانی که در خانواده‌های چندهمسر زندگی می‌کنند، با مشکلاتی از جمله سطوح پایین عزت نفس، اختلال در عملکرد خانواده و تربیت فرزندان، و همچنین اختلالات روانی و جسمی متعددی نظیر افسردگی، اضطراب، پارانویا (بیماری بدگمانی) و خصومت مواجه هستند. نویسندگان این پژوهش معتقدند شواهد موجود نشان می‌دهد که پیروی از الگوی چندهمسری برای انسان امروزی آسیب‌زا بوده و نیازمند تجدیدنظر اساسی است.&lt;ref&gt;دشتیانه و همکاران، «چندهمسری و پیامدهای روانی-اجتماعی آن برای زنان»، ص۴۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> کتاب‌ها و مقالات متعددی به تحلیل این پدیده از منظر جامعه‌شناسی، روانشناسی و حقوق پرداخته‌اند که ازجمله می‌توان به [[نظام حقوق زن در اسلام (کتاب)|کتاب نظام حقوق زن در اسلام]] اثر [[مرتضی مطهری]] اشاره کرد که به تبیین فلسفه و حکمت‌های این حکم در شرایط خاص پرداخته است.&lt;ref&gt;مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، ص۲۸۳-۳۵۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ادله جواز تعدد زوجات ==<br /> تعدد زوجات از دیدگاه رایج فقیهان سنتی، جواز مطلق و حتی استحباب آن است.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;سبزواری، مهذب الأحکام، ج۲۴، ص۸؛ تبریزی، صراط النجاة، ج۶، ص۲۶۰.&lt;/ref&gt; این دیدگاه، جواز تعدد زوجات را مستند به ادله متعددی از کتاب، سنت و اجماع کرده است؛ ازجمله:<br /> <br /> === آیات قرآن ===<br /> مهمترین دلایل قرآنی قائلان به جواز تعدد زوجات [[آیه ۳ سوره نساء|آیات ۳]] و [[آیه ۱۲۹ سوره نساء|۱۲۹ سوره نساء]] است. در آیه سوم فراز «فَانکِحُوا مَا طَابَ لَکُم...» اصلی‌ترین مستند قرآنی جواز تعدد زوجات شمرده شده است.&lt;ref&gt;مفید، أحکام النساء، ص۴۲.&lt;/ref&gt; فقیهان از صیغه امر در این آیه تنها جواز را استفاده کرده‌اند؛&lt;ref&gt;جصاص، أحکام القرآن، ج‏۲، ص۳۴۲-۳۴۳؛ کاظمی، مسالک الأفهام إلی آیات الأحکام؛ ج۳، ص۱۷۹.&lt;/ref&gt; زیرا این امر بر «خوف» معلق شده و در مقام توهم حظر است.&lt;ref&gt;نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، ج۲۹، ص۱۰-۱۱؛ یزدی، العروة الوثقی مع التعلیقات، ج۲، ص۷۴۸، حاشیه مکارم شیرازی.&lt;/ref&gt; ضمناً «واو» در «مَثْنَی وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ» به قرینه اجماع، به معنای «یا» برای تحدید حکم به چهار همسر دانسته شده است.&lt;ref&gt;طوسی، الخلاف، ج۴، ص۲۹۳-۲۹۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> آیه ۳ سوره نساء جواز تعدد را به رعایت عدالت مشروط می‌کند: «فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً»، در حالی که آیه ۱۲۹ همان سوره تحقق آن را ناممکن می‌داند: «وَلَن تَسْتَطِیعُوا أَن تَعْدِلُوا بَیْنَ النِّسَاءِ». دیدگاه مشهور فقهی با تفکیک میان «عدالت عملی»؛ یعنی مواردی همچون تأمین [[نفقه]]، مسکن، پوشاک و رعایت حق هم‌خوابی که آن را مقدور می‌دانند و «عدالت قلبی» که آن را ناممکن و خارج از تکلیف می‌دانند، درصدد حل تعارض ظاهری دو آیه برآمده‌اند. به گفته آنان تعدد زوجات با رعایت شرط عدالت عملی جایز است.&lt;ref&gt;مفید، المقنعة، ص۵۱۷؛ طوسی، المبسوط فی فقه الإمامیة، ج۸، ص۱۴۹، زمخشری، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، ج‏۱، ص۵۷۲؛ حلی، کنز العرفان فی فقه القرآن، ج۲، ص۲۱۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === روایات ===<br /> در منابع روایی فریقین، احادیث متعددی بر جواز تعدد زوجات تا چهار همسر وجود دارد. برای نمونه، امام صادق (ع) ازدواج با بیش از چهار زن آزاد را حلال ندانسته‌اند؛&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۰، ص۵۱۸،&lt;/ref&gt; از این روایت چنین برداشت شده که ازدواج تا چهار همسر مجاز است.&lt;ref&gt;قمی طباطبایی، مبانی منهاج الصالحین، ج۹، ص۶۲۶.&lt;/ref&gt; در منابع عامه نیز روایاتی در این باره وجود دارد.&lt;ref&gt;بخاری، صحیح بخاری، ج۸، ص۱۴۰-۱۴۱.&lt;/ref&gt; ضمناً سیره عملی پیامبر(ص) و ائمه(ع) نیز دلیل مشروعیت این امر دانسته شده است. و برخی با استناد به آن، قائل به استحباب تعدد زوجات حتی بدون نیاز به همسر جدید شده‌اند.&lt;ref&gt;نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، ج۲۹، ص۳۵؛ عاملی، الزبدة الفقهیة فی شرح الروضة البهیة، ج۶، ص۱۱۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === اجماع ===<br /> جواز تعدد زوجات به [[اجماع]] نیز مستند شده است. شیخ طوسی و علامه حلی این اجماع را با عبارات گوناگون نقل کرده‌اند.&lt;ref&gt;طوسی، الخلاف، ج۴، ص۲۹۳؛ حلی، تذکرة الفقهاء، ص۶۳۸.&lt;/ref&gt; برخی حتی آن را ضروری دین دانسته‌اند.&lt;ref&gt;مغنیه، التفسیر الکاشف، ج‏۲، ص۲۴۸.&lt;/ref&gt; فخر رازی نیز پس از مناقشه در برخی روایات جواز تعدد زوجات، دلیل اجماع را برای اثبات آن تمام می‌داند.&lt;ref&gt;فخر رازی، التفسیر الکبیر، ج‏۹، ص۴۸۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == دیدگاه‌های فقهی معاصر درباره تعدد زوجات ==<br /> با وجود دیدگاه رایج در فقه سنتی مبنی بر جواز مطلق و حتی استحباب تعدد زوجات، ولی این نظر با چالش‌های تفسیری، فقهی و اجتماعی در دوره معاصر مواجه شده است؛ به همین دلیل امروزه دیدگاه‌های دیگری نیز در این باره بیان شده است؛ ازجمله:<br /> <br /> === عدم جواز در شرایط کنونی ===<br /> برخی از پژوهشگران معتقدند چون در زمان کنونی شرط جواز یعنی عدالت امری ناممکن است؛ بنابراین مشروط یعنی تعدد زوجات نیز عملاً منتفی و غیرمجاز خواهد بود. [[حسن مصطفوی]] در این باره تاکید می‌کند که اکتفای به یک همسر از سلطه‌گری بر زنان جلوگیری می‌کند؛ زیرا تعدد زوجات، به دلیل فشارهایی که در ابعاد مختلف بر زنان تحمیل می‌کند، زمینه را برای ظلم فراهم می‌سازد. وی با استناد به آیه ۳ سوره نساء معتقد است تعدد زوجات در زمان کنونی منافی تقوا، مخالف وظایف الهی و عامل تفرقه در خانواده، بروز بغض و ناآرامی و مانع کسب سعادت حقیقی است. بنابراین، مردی که طالب عدالت، انصاف و تقوا باشد، نباید خود را در معرض چنین تمایلات حیوانی و خبیثی قرار دهد. از نظر او این آیه نیز تنها به اقتضای اولیه و عدم ممنوعیت در صورت وجود شرایط اشاره دارد.&lt;ref&gt;مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏۸، ص۲۶۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === کراهت تعدد زوجات به سبب دشواری عدالت ===<br /> گروهی با توجه به دشواری اجرای عدالت، تعدد زوجات را مکروه می‌دانند. فتوای شیخ طوسی به استحباب اکتفا به یک همسر&lt;ref&gt;شیخ طوسی، المبسوط، ج۶، ص۴.&lt;/ref&gt; را به‌معنای احتمال کراهت تعدد دانسته‌اند.&lt;ref&gt;اردبیلی، زبدة البیان فی أحکام القرآن، ص۵۰۹.&lt;/ref&gt; [[علی‌پناه اشتهاردی]] از فقهای شیعه، بعد از اثبات اصل جواز ازدواج مجدد، آن را از مواردی می‌شمارد که اجتناب از آنها به دلیل احتمال ابتلا به شبهه شایسته است: نظیر خرید و فروش در تاریکی. وی ازدواج مجدد را در معرض بغض و دشمنی زنان و ترک عدالت مردان تلقی می‌کند و با استناد به دشواری عدالت در این موضوع که در آیه ۱۲۹ نساء بیان شده است، قائل به کراهت شده و تمسک به سیره را نیز کافی نمی‌داند.&lt;ref&gt;اشتهاردی، مدارک العروة، ج۲۹، ص۲۰-۲۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === اشتراط جواز و صحت به رضایت زوجه اول ===<br /> [[یوسف صانعی]]، اصل جواز و نیز صحت تعدد زوجات را تکلیفاً و وضعاً مشروط به رضایت زوجه اول می‌داند. به باور او ازدواج مجدد تنها زمانی جایز است که نسبت به زن اول، منکر و ناپسند نباشد، بلکه مورد پذیرش و رضایت او قرار گیرد. صانعی با اشاره به آیه «وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ» ([[آیه ۱۹ سوره نساء|نساء/ ۱۹]])، که بر لزوم معاشرت نیکو با زنان تأکید دارد، استدلال می‌کند که ازدواج مجدد بدون رضایت زن اول و آزار او، خلاف این دستور قرآنی است و لذا تکلیفاً جایز نیست و و وضعاً عقد آن باطل است. تنها اگر زن اول از روی طیب خاطر و اختیار، نه از روی اکراه و فشار، رضایت دهد، مانعی وجود ندارد.&lt;ref&gt;صانعی، «گفت وگو درخصوص لایحه حمایت از خانواده»، در نشریه صفیر حیات.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === اشتراط جواز به عدالت ===<br /> در این دیدگاه اصل اباحه مقید به عدالت در همه جوانب شده است. [[محمد صادقی تهرانی]] معتقد است که ازدواج با چند زن و حتی با یک زن مشروط و مقید به «عدالت» است. او با استناد به این فراز آیه سوم سوره نساء «فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً أَوْ ما مَلَکَتْ أَیْمانُکُمْ»، بیان می‌کند که شرط عدالت در اینجا مطلق و فراگیر است و تنها به روابط بین زنان محدود نمی‌شود، بلکه شامل عدل در جامعه، عدل بین زنان، عدل نسبت به یک زن و حتی عدل در خودِ حق ازدواج است. به عقیده وی، محور اصلی ازدواج، حتی در زوجه اول یا کنیزان، رعایت عدالت در تمام ابعاد آن است. بنابراین، اگر از عدم برقراری عدالت در هر یک از این مراحل بیم داشته باشید، تنها مجاز به ازدواج با تعداد کمتری هستید یا باید به آنچه که ظلمی را متوجه دیگران نمی‌کند، اکتفا کنید.&lt;ref&gt;صادقی تهرانی، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه، ج‏۶، ص۱۷۱-۱۷۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> نظریه اباحه مقید در میان اهل سنت نیز طرفدارانی دارد. رشید رضا معتقد است که تعدد زوجات، که در صدر اسلام فوایدی داشته، در عصر حاضر مفاسد فردی و اجتماعی زیادی به همراه آورده است. او بر این باور است که زندگی مشترک دو زن در یک خانه، غالباً منجر به دشمنی و درگیری میان آن‌ها و فرزندانشان می‌شود که این مفاسد به اجتماع نیز سرایت می‌کند. رشید رضا تأکید می‌کند که علما وظیفه دارند با توجه به اینکه شریعت بر پایه مصالح بنا شده است، در این مسئله دقت کنند. وی نتیجه می‌گیرد که تعدد زوجات در مواردی که بیم عدم برقراری عدالت وجود دارد، حرام است؛ زیرا دفع مفاسد مقدم بر جلب مصالح است.&lt;ref&gt;رشید رضا، تفسیر المنار، ج ۴، ص ۳۴۹-۳۵۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === جلوگیری حکومت از ازدواج‌های ظالمانه ===<br /> [[علامه طباطبایی]] ضمن دفاع از اصل مباح بودن تعدد زوجات، به مفاسد ناشی از آن در برخی جوامع اسلامی و ظلم‌هایی که در این راستا رخ می‌دهد، اشاره می‌کند و این مفاسد را ناشی از عملکرد مسلمانان می‌داند، نه از اسلام. او پیشنهاد می‌کند که حکومت اسلامی با در نظر گرفتن مصالح عمومی جامعه، می‌تواند با ازدواج‌های متعدد ظالمانه برخورد کند و مانع آن‌ها شود. طباطبایی معتقد است که چنین منعی، یک اقدام اجرایی عمومی با هدف حفظ [[مصلحت]] است و به معنای تغییر حکم الهی مباح بودن تعدد زوجات نیست، بلکه صرفاً برداشتی اجرایی است، همانند تصمیم فردی برای ترک تعدد زوجات به دلیل مصلحت شخصی.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۴، ص۱۹۰-۱۹۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === بهره‌گیری از ظرفیت شرط ضمن عقد ===<br /> از تحولات مهم در دوران جدید، گنجاندن شروط ضمن عقد در عقد نکاح است که به زنان اختیاراتی در خصوص تعدد زوجات می‌دهد. از منظر فقهی زن و شوهر می‌توانند در ضمن عقد هر شرطی را که قدرت بر انجام آن وجود داشته باشد، شرعاً حرام نباشد، فایده عقلائی داشته باشد، مخالف کتاب و سنت نباشد و نیز مخالف با مقتضای خود عقد نیز نباشد، در ضمن آن عقد شرط کنند.&lt;ref&gt;انصاری، کتاب المکاسب، ج۶، ص۱۵-۲۲.&lt;/ref&gt; در عقدنامه‌های فعلی، در صورت پذیرش زوج، مرد به زن وکالت بلاعزل می‌دهد تا در صورت ازدواج مجدد مرد یا عدم رعایت عدالت مرد میان همسرانش، زن خودش را مطلقه نماید. سید محسن حکیم از فقیهان شیعه، حتی اشتراط عدم ازدواج مجدد مرد را جایز شمرده و نیز بر این باور است که اگر زوج از آن تخلف کرد و همسر دیگری اختیار کند، ازدواج دوم او صحیح نیست.&lt;ref&gt;حکیم، منهاج الصالحین، ج۲، ص۲۹۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === تعدد زوجات حکم موسمی عصر صدور ===<br /> به اعتقاد محسن کدیور، ازدواج تک‌همسری حکم ثابت و اصلی اسلام است و در مقابل، تعدد زوجات حکمی موسمی و متناسب با شرایط خاص عصر نزول بوده است. او تداوم آن در دوران کنونی را تنها در شرایط اضطراری، مانند کاهش شدید تعداد مردان پس از جنگ یا ناباروری همسر، و آن هم صرفاً با کسب اجازه و رضایت همسر اول امکان‌پذیر می‌داند. کدیور برای اثبات این دیدگاه به سیره پیامبر(ص) و امام علی(ع) استناد می‌کند که تا زمان حیات حضرت خدیجه و حضرت فاطمه (س) همسر دیگری اختیار نکردند و معتقد است این امر، در کنار عدم تمایل ذاتی زنان به تجدید فراش همسرشان، نشانه‌ای بر طبع تک‌همسری زندگی زناشویی است. او استناد فقیهان به آیات سوره نساء را فهمی مردانه تلقی کرده و بر این باور است که هیچ دلیلی که بتواند تعدد زوجات را به عنوان حکم دائمی و غیرمشروط ثابت کند، وجود ندارد.&lt;ref&gt;کدیور، «تک همسری حکم ثابت اسلام»، مندرج در سایت نویسنده.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==فهرست منابع==<br /> {{منابع}}<br /> * قرآن کریم <br /> * اردبیلی، احمد بن محمد، زبدة البیان فی أحکام القرآن، تهران، المکتبة الجعفریة لإحیاء الآثار الجعفریة، بی‌تا. <br /> * اشتهاردی، علی‌پناه، مدارک العروة، تهران، دار الأسوة للطباعة و النشر، ۱۴۱۷ق. <br /> * انصاری، مرتضی، کتاب المکاسب، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، ۱۴۱۵ق. <br /> * بخاری، محمد، صحیح البخاری، بی‌جا، مکتبه البشری، ۱۳۹۱ق. <br /> * تبریزی، جواد، صراط النجاة، قم، دار الصدیقة الشهیدة سلام الله علیها، ۱۴۲۷ق. <br /> * جصاص، احمد بن علی، احکام القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۵ق. <br /> * حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام، ۱۴۰۹ق. <br /> * حکیم، سید محسن، منهاج الصالحین، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۱۰ق. <br /> * حلّی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، ۱۳۸۸. <br /> * حلّی، مقداد بن عبد اللّٰه سیوری، کنز العرفان فی فقه القرآن، قم، انتشارات مرتضوی، ۱۴۲۵ق. <br /> * دشتیانه، سوده؛ زارع، شیوا و خرم‌دل، کاظم، «چندهمسری و پیامدهای روانی-اجتماعی آن برای زنان»، روانشناسی و روانپزشکی شناخت، سال ۸، شماره ۴، ۱۴۰۰ش. <br /> * دورانت، ویلیام جیمز، تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام و دیگران، تهران، اقبال، ۱۳۳۷ش. <br /> * رشید رضا، محمد ، تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۱۴ق. <br /> * زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ق. <br /> * سبزواری، سید عبد الأعلی، مهذّب الأحکام، قم، مؤسسه المنار، ۱۴۱۳ق. <br /> * صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه، قم، فرهنگ اسلامی، ۱۴۰۶ق. <br /> * صانعی، یوسف، [https://saanei.xyz/?view=01,02,48,378,0 «گفت وگو درخصوص لایحه حمایت از خانواده»]، در نشریه صفیر حیات، شماره ۲۴، ۱۳۹۱ش. <br /> * طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.<br /> * طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۷ق. <br /> * طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیة، تهران، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، ۱۳۸۷. <br /> * عاملی، سید محمد حسین ترحینی، الزبدة الفقهیة فی شرح الروضة البهیة، قم، دار الفقه للطباعة و النشر، ۱۴۲۷ق. <br /> * فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق. <br /> * قمّی، سید تقی، مبانی منهاج الصالحین، قم، منشورات قلم الشرق، ۱۴۲۶ق. <br /> * کاظمی، جواد، مسالک الأفهام إلی آیات الأحکام، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا. <br /> * کدیور، محسن، [https://kadivar.com/10912 «تک‌همسری حکم ثابت اسلام»]، مندرج در سایت نویسنده، تاریخ بازدید ۱۱ دی‌ماه ۱۴۰۴ش. <br /> * لوبون، گوستاو، تمدن اسلام و عرب، ترجمه محمدتقی فخرداعی گیلانی، تهران، کتابفروشی و چاپخانه علمی، ۱۳۱۸ش. <br /> * مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۶۸ش. <br /> * مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، تهران، صدرا، ۱۳۷۳ش. <br /> * مغنیه، محمدجواد، التفسیر الکاشف، قم، دار الکتاب الإسلامی، ۱۴۲۴ق. <br /> * مفید، محمّد بن محمد، أحکام النساء، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق. <br /> * مفید، محمّد بن محمد، المقنعة، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق. <br /> * نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق. <br /> * یزدی، سید محمد کاظم، العروة الوثقی مع التعلیقات، قم، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب علیه السلام، ۱۴۲۸ق. <br /> {{پایان}}<br /> [[en:Polygyny]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA_%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86_%D8%AF%D8%B1_%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87&diff=70115 2026-10-06T11:02:44Z

<p>Mkhaghanif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{نویسنده |نویسنده = مهدی شجریان |نویسنده۲ = |نویسنده۳ = |گردآوری = |ویراستار۱ = |ویراستار۲ = |ویراستار۳ = }} {{کتاب‌های دیگر | رده نویسنده = | منابع مطالعاتی = شهادت زنان در دادگاه (منابع مطالعاتی) | رده کتاب‌های موضوع = }} *&#039;&#039;&#039;چکیده&#039;&#039;&#039; &#039;&#039;&#039;شهادت زنان&#039;&#039;&#039; در...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>{{نویسنده<br /> |نویسنده = مهدی شجریان<br /> |نویسنده۲ = <br /> |نویسنده۳ = <br /> |گردآوری = <br /> |ویراستار۱ = <br /> |ویراستار۲ = <br /> |ویراستار۳ = <br /> }}<br /> {{کتاب‌های دیگر<br /> | رده نویسنده = <br /> | منابع مطالعاتی = شهادت زنان در دادگاه (منابع مطالعاتی)<br /> | رده کتاب‌های موضوع = <br /> }}<br /> *'''چکیده'''<br /> '''شهادت زنان''' در دادگاه‌ها و مسائل کیفری و حقوقی و مسئله اعتبار و ارزش اثباتی آن یکی از مباحث چالشی در فقه معاصر است. دیدگاه مشهور فقهی با استناد به ادله‌ای از جمله ظاهر آیه ۲۸۲ سوره بقره و برخی روایات دال بر نقصان عقل، اصل را بر عدم پذیرش یا نصف بودن ارزش شهادت زنان نسبت به مردان قرار داده است. در دیدگاه مشهور، با تکیه بر ظاهر نصوص دینی، جنسیت به عنوان یک «موضوعیت» در اعتبار شهادت لحاظ شده و مفروضاتی همچون غلبه نسیان یا نقصان عقل، مبنای تفاوت‌گذاری قرار گرفته است. حتی مدافعان معاصر این دیدگاه نیز تلاش کرده‌اند با تغییر ادبیات از «نقصان» به «تفاوت ساختاری و عاطفی» و یا سیاست «تسهیل تکلیف»، معقولیت این حکم را تبیین کنند.<br /> <br /> در مقابل، رویکردهای انتقادی معاصر برای بازفهمی نصوص تلاش کرده‌اند. این گروه با طرح نظریاتی همچون «طریقیت» داشتن تعدد شهود، تاریخی بودن حکم (قضیه خارجیه) و تفکیک میان مقام تحمل و ادای شهادت، انحصار اعتبار شهادت در مردان را به چالش کشیده‌اند. نکته قابل توجه در این رویکرد، تغییر تمرکز از «جنسیت شاهد» به «وثاقت و اطمینان‌آوری شهادت» است. استناد به بنای عقلا، روایات تاریخی مغفول مانند شهادت ام ایمن و بهره‌گیری از ظرفیت‌های فقه مقاصدی، از جمله تلاش‌های فقهی معاصر در این مسئله هستند.<br /> == طرح مسئله ==<br /> مسئله «شهادت» به عنوان یکی از مهم‌ترین ادله اثبات دعوی در نظام‌های حقوقی و قضایی، نقشی بنیادین در احقاق حق و برقراری عدالت ایفا می‌کند. در نظام حقوقی اسلام، شهادت دارای جایگاه ویژه‌ای است و شرایط و ضوابط دقیقی برای شاهد و نحوه ادای شهادت تعیین شده است. یکی از مباحث چالشی در دوره معاصر در این حوزه، مسئله «جنسیت شاهد» و تفاوت ارزش اثباتی شهادت زنان با مردان است. <br /> در متون فقهی و قوانین موضوعه مبتنی بر فقه مشهور، اصل بر «عدم تساوی» شهادت زن و مرد است. این رویکرد، در مواردی شهادت زنان را نپذیرفته و در مواردی دیگر، ارزش آن را نصف شهادت مردان دانسته است. با این حال، در دوره معاصر و با تغییرات گسترده در ساختارهای اجتماعی و نقش زنان، بازخوانی‌های جدیدی از متون دینی و فقهی صورت گرفته است و برخی با تکیه بر مبانی درون‌دینی، تلاش کرده‌اند تا قرائتی متفاوت از جایگاه شهادت زنان ارائه دهند.<br /> <br /> === محدودیت پذیرش گواهی زنان در فقه ===<br /> در غیر دعاوی مالی نظریه مشهور فقیهان شیعه عدم پذیرش شهادت زنان است بلکه در باب طلاق و هلال ادعای اجماع شده است.&lt;ref&gt;روحانی، فقه الصادق، ج‌۲۵، ص۳۰۸.&lt;/ref&gt; بر اساس دیدگاه [[سید روح‌الله موسوی خمینی|امام خمینی]]، در حقوق غیرمالیِ انسان، مانند اثبات اسلام، بلوغ، وکالت، وصیت، طلاق و رجوع، عفو از قصاص و ...، شهادت زنان چه به تنهایی و چه به همراه مردان پذیرفته نمی‌شود. وی این ضابطه کلی را موجه شمرده و تنها در شمول آن نسبت به برخی مصادیق تأمل دارد.&lt;ref&gt;خمینی، تحرير الوسيلة، ج‌۲، ص۴۴۷.&lt;/ref&gt; فقیهان در دعاوی غیرمالی مانند طلاق و رویت هلال،&lt;ref&gt;شیخ صدوق، المقنع، ص۴۰۳؛ طوسی، النهاية في مجرد الفقه و الفتاوى، ص۳۳۲.&lt;/ref&gt; حدود،&lt;ref&gt;شیخ مفید، المقنعة، ص۷۲۷.&lt;/ref&gt; نکاح&lt;ref&gt;حلی، الجامع للشرائع، ص۵۴۲.&lt;/ref&gt; و رضاع&lt;ref&gt;ابن ادریس حلی، السرائر الحاوي لتحرير الفتاوى، ج‌۲، ص۱۳۷.&lt;/ref&gt; نیز شهادت زنان را غیر نافذ شمرده‌اند.<br /> <br /> مستند اصلی دیدگاه محدودکننده شهادت زنان، [[آیه ۲۸۲ سوره بقره]] و نیز روایاتی با مضمون نقصان عقل و دین زنان است. برخی نویسندگان معاصر نیز با تکیه بر ویژگی‌های شخصیتی زنان نکاتی بیان کرده‌اند که صرف‌نظر از بیان حکمت این تفاوت، به نوعی ادله فقهی اقامه شده در بحث، مخصوصاً آیه ۲۸۲ بقره را نیز تقویت می‌کنند و از این نظر واجد اهمیت فقهی هستند.<br /> <br /> == موارد پذیرش گواهی زنان ==<br /> اهم مواردی که از نظر برخی فقیهان شهادت زنان قابل قبول است، عبارت است از: <br /> <br /> * الف) برخی امور مالی مانند دیون و غصب، که در آن شهادت دو زن جایگزین یک مرد می‌شود، هرچند در همین مورد نیز بدون انضمام شهادت مرد یا قسَم، شهادت زنان هرچند کثیر باشند اثری ندارد.&lt;ref&gt;محقق حلی، شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام، ج‌۴، ص۱۲۶.&lt;/ref&gt;<br /> * ب) امور مختص زنان مانند ولادت و امور باطنی و عیوب زنانه، که مردان امکان اطلاع از آن را ندارند.&lt;ref&gt;طوسی، الخلاف، ج‌۵، ص۱۰۷؛ محقق حلی، نكت النهاية، ج‌۲، ص۶۲.&lt;/ref&gt;<br /> * ج) برخی حدود خاص مانند زنا، که با ترکیبی از شهادت مردان و زنان ثابت می‌شوند.&lt;ref&gt;علی ابن بابویه، مجموعة فتاوى ابن بابويه؛ ص۱۳۳-۱۳۴.&lt;/ref&gt; [[سید ابوالقاسم موسوی خوئی|خویی]] اثبات زنا از طریق شهادت سه مرد و دو زن را قول مشهور می‌شمارد.&lt;ref&gt;خوئی، موسوعه الامام الخویی، ج۴۱، ص۱۴۵.&lt;/ref&gt; چنان‌که به اعتقاد بسیاری فقیهان شیعه ازجمله شیخ طوسی، شهادت زنان در هیچ‌یک از حدود الهی پذیرفته نیست، مگر در موارد خاصی مانند رجم و حد زنا. وی شهادت زنان را در دعاوی مربوط به «خون» قتل و جراحات نیز معتبر می‌داند، با این استدلال که مبادا خون مسلمان محترمی هدر رفته و جنایت بی‌پاسخ بماند. اما در این مورد شهادت زن تنها دیه را اثبات می‌کند نه قصاص را.&lt;ref&gt;طوسی، النهاية في مجرد الفقه و الفتاوى، ص۳۳۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === عدم پذیرش شهادت فرع زنان ===<br /> صرف‌نظر از محدودیت‌های شهادت زنان به عنوان شاهد اصلی، دیدگاه مشهور فقیهان این است که شهادت زنان به عنوان شاهد فرع یا همان شاهد بر شاهد مطلقا پذیرفته نیست؛&lt;ref&gt;کیخا، «بررسی چالش‌های فقهی دیدگاه مشهور نسبت به عدم صحت شاهد فرع شدن زنان»، ص۶۸.&lt;/ref&gt; یعنی حتی در مواردی که شهادت زنان معتبر است، شاهد فرع باید مرد باشد نه زن.&lt;ref&gt;فاضل لنکرانی، تفصيل الشريعة في شرح تحرير الوسيلة - القضاء و الشهادات، ص۵۷۱.&lt;/ref&gt; صاحب جواهر تصریح می‌کند که در میان متأخرین مخالفی برای این نظر نیافته است.&lt;ref&gt;نجفی، جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام، ج‌۴۱، ص۲۰۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == دلایل فقهی محدودیت پذیرش گواهی زنان ==<br /> <br /> === مستند قرآنی ===<br /> یکی از مستندات دیدگاه محدودکننده شهادت زنان، [[آیه ۲۸۲ سوره بقره]] است که در باب کتابت دِین می‌فرماید: «وَاسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجَالِکُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونَا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ» دو شاهد از مردانتان را گواه بگیرید، پس اگر دو مرد نبودند، یک مرد و دو زن. فقیهان با استناد به این آیه جایگزینی شهادت دو زن به جای یک مرد در امور مالی را ذکر کرده‌اند.&lt;ref&gt;راوندی، فقه القرآن، ج‌۱، ص۳۹۹.&lt;/ref&gt; سبب این تفاوت در خود آیه با عبارت «أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَکِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى» بیان شده است. به اعتقاد برخی فقیهان این عبارت بیانگر این است که زنان از حیث مراتب عقلی و قدرت ضبط وقایع، در رتبه‌ای پایین‌تر از مردان قرار دارند و مستعد فراموشی هستند؛ زیرا سردی و رطوبت در مزاج آنان غالب است.&lt;ref&gt;کاظمی، مسالك الأفهام إلى آيات الأحكام، ج‌۳، ص۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === دلایل روایی محدودیت شهادت زنان ===<br /> علاوه بر قرآن، این مضمون روایی که عقل و دین زنان ناقص است&lt;ref&gt;سید رضی، نهج البلاغة، ص۷۲.&lt;/ref&gt; نیز مورد استدلال قرار گرفته است، به این بیان که زنان به دلیل نقصان عقل در معرض نسیان هستند و با پیوستن به یکدیگر در ادای شهادت استقامت می‌یابند.&lt;ref&gt;طباطبایی، رياض المسائل، ج‌۲، ص۴۴۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در همین راستا در روایتی که در تفسیر منسوب به امام عسکری(ع) نقل شده است، وقتی زنی از پیامبر(ص) دلیل نابرابری شهادت زنان و مردان را می‌پرسد، از ایشان نقل شده است: «لِأَنَّكُنَّ نَاقِصَاتُ‏ الدِّينِ‏ وَ الْعَقْل» و دلیل نقصان دین آنان ترک نماز در ایام حیض دانسته شده است.&lt;ref&gt;التفسير المنسوب إلى الإمام الحسن العسكري عليه السلام، ص۶۵۷.&lt;/ref&gt; علاوه بر این در روایت داود بن حصین نقل شده است که امام علی(ع) در مسئله طلاق تنها شهادت دو مرد عادل را می‌پذیرفت.&lt;ref&gt;طوسی، الإستبصار فيما اختلف من الأخبار، ج‏۳، ص۲۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === ویژگی‌های شخصیتی زنان ===<br /> [[مرتضی مطهری|مطهری]] معتقد است که تفاوت حکم شهادت زنان و لزوم جایگزینی دو زن به جای یک مرد، نه به خاطر نقصان در عقل یا ایمان، بلکه ریشه در طبیعت احساسی و عاطفی آنان دارد. از نظر او، در مقام قضاوت و شهادت، احتمال دارد رقت قلب و تأثرات عاطفی زن در مواجهه با صحنه‌هایی مانند التماس یا گریه متهم، بر حقیقت‌گویی او غلبه کند؛ بنابراین، وی عبارت قرآنی «ان تضلّ» را فراتر از فراموشی صرف، به معنای انحراف ناشی از احساسات تفسیر می‌کند و فلسفه حضور زن دوم را کنترل این عواطف و یادآوری حقیقت به زن اول برای جلوگیری از تأثیرپذیری احساسی می‌داند.&lt;ref&gt;مطهری، زن و مسائل قضایی و سیاسی، ص۱۸-۱۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[محمدتقی مصباح یزدی|مصباح یزدی]] حکمت این تفاوت را با تکیه بر خصوصیات طبیعی زنان در عین لزوم جلوگیری از تضییع حقوق دیگران تبیین می‌کند. وی بر این باور است که فلسفه تفاوت در شهادت زنان ناشی از لزوم دقت در حفظ حقوق افراد و ویژگی‌های طبیعی دو جنس است؛ چرا که شاهد باید هم در ثبت دقیق وقایع هوشیار باشد و هم در مقام بیان تحت تأثیر احساسات قرار نگیرد و چون مردان در ضبط وقایع و غلبه بر عواطف قوی‌ترند، شهادتشان اصالت دارد، اما از آنجا که رد کامل شهادت زنان موجب تضییع حقوق می‌شد، شارع آن را با شرط ضمیمه‌شدن زن دیگر برای احتیاط پذیرفته است.&lt;ref&gt;مصباح یزدی، پرسش‌ها و پاسخ‌ها، ج۵، ص۲۹۶-۲۹۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به اعتقاد [[تفسیر المنار]]، علت حکم قرآنی در باب شهادت زنان این است که اصولاً شأن زنان در غالب موارد اشتغال به امور مالی و تجاری نیست و به همین دلیل حافظه آنان در این مسائل ضعیف است؛ حال آنکه در امور مربوط به تدبیر منزل که شغل اصلی آنان محسوب می‌شود، حافظه قوی‌تری نسبت به مردان دارند. طبیعت بشری این‌گونه است که حافظه انسان اعم از زن و مرد در اموری تقویت می‌شود که مورد اهتمام و اشتغال مداوم اوست.&lt;ref&gt;رشید رضا، تفسیر المنار، ج۳، ص۱۰۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === سیاست درأ الحدود و برداشتن تکلیف از زنان ===<br /> از نظر برخی نویسندگان، عدم پذیرش شهادت زنان در حدود الهی به دلیل حق شارع در تعیین روش استیفای حق خود و در راستای سیاست «درأ الحدود» برای دشوار کردن اثبات جرم است. در حق‌الناس نیز عدم پذیرش شهادت، تضییع حق زن یا تبعیض نیست، بلکه نوعی برداشتن بار سنگین تکلیف از دوش زنان است، چرا که شهادت‌دادن در واقع یک وظیفه‌ دشوار است نه امتیازی که سلب شده باشد.&lt;ref&gt;علی‌محمدی و حسینی، «تفاوت شهادت زن و مرد در فقه و حقوق»، ص۱۳۱-۱۳۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == رویکردهای معاصر به آیه ۲۸۲ بقره ==<br /> در دوره معاصر برخی دیدگاه ها با رویکرد سلبی به انتقاد از ادله دیدگاه مشهور پرداخته‌ و تفسیر فقیهان گذشته از آیه ۲۸۲ بقره را مورد بازخوانی قرارداده‌اند:<br /> <br /> === خارجیه محسوب کردن آیه ===<br /> بر اساس دیدگاه [[عبدالله جوادی آملی|جوادی آملی]]، دلیل قرآنی برای لزوم شهادت دو زن به جای یک مرد - یعنی اینکه اگر یکی فراموش کرد دیگری به او یادآوری کند – می‌تواند ناظر به شرایط اجتماعی آن دوران باشد که زنان در صحنه‌های اقتصادی و اجتماعی حضور نداشتند. بنابراین، این پرسش مطرح می‌شود که آیا امروزه که زنان در امور اجتماعی و اقتصادی فعال و حتی متخصص هستند، این حکم همچنان به همان شکل پابرجاست. وی علم اصول را به دلیل نداشتن مبحثی مدون برای تفکیک میان قضایای خارجیه و حقیقیه ناقص می‌داند و معتقد است که این نقص مانع از استنباط دقیق احکام متناسب با زمان می‌شود.&lt;ref&gt;جوادی آملی، مباحث فقه، فضا و شهادات، جلسه ۲۲۸.<br /> <br /> &lt;/ref&gt;<br /> <br /> محسن کدیور سخن جوادی آملی را با صراحت می‌پذیرد. به اعتقاد [[محسن کدیور|کدیور]] نصوص وارده در این بحث مختص به دوران‌های گذشته هستند. به نظر او حکم مندرج در آیه ۲۸۲ سوره بقره حکمی «معلّل» و ناظر به وضعیت اجتماعی خاص زنان در عصر نزول و عدم دخالت آنان در امور مالی بوده است و با تغییر شرایط در دوران معاصر و حضور زنان تحصیل‌کرده، علت حکم (احتمال فراموشی) و به تبع آن خودِ حکم منتفی می‌شود.&lt;ref&gt;کدیور، [https://kadivar.com/10720/ «تساوی شهادت زن و مرد».]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === طریقیت آیه ===<br /> [[مهدی مهریزی|مهریزی]] با تحلیل آیه ۲۸۲ سوره بقره استدلال می‌کند که دستور به تعدد زنان در قرآن، جنبه برای جلوگیری از فراموشی است و «طریقیت» دارد و نه «موضوعیت»؛ لذا اگر وثاقت و حافظه زن محرز باشد، شهادت او به تنهایی معتبر است.&lt;ref&gt;[https://fa.shafaqna.com/news/2166560/ مهریزی، «اصل خروج زن از منزل برای تأمین مایحتاج، ممنوع نبوده».]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === ناظر بودن به تحمل شهادت و نه ادای شهادت ===<br /> برخی پژوهش‌گران مثل مهدی مهریزی آیه ۲۸۲ سوره بقره را فقط ناظر به مرحله تحمل شهادت دانسته‌اند، نه لزوماً مرحله «ادای شهادت» در دادگاه.&lt;ref&gt;[https://fa.shafaqna.com/news/2166560/ مهریزی، «اصل خروج زن از منزل برای تأمین مایحتاج، ممنوع نبوده».]&lt;/ref&gt; بنا بر توضیح [[یوسف صانعی|صانعی]] درباره همین دیدگاه آیه ۲۸۲ سوره بقره در مقام بیان «تحمل شهادت» (شاهدگرفتن) و «استشهاد» برای اموری شخصی مانند بدهی است تا اطمینان حاصل شود و نزاعی رخ ندهد، نه در مقام بیان «حجیت» و اعتبار شهادت در دادگاه و قضاوت. طبق این اشکال، دستور آیه یک حکم ارشادی و عقلایی برای محکم‌کاری در معاملات است و نمی‌توان از آن برای اثبات عدم تساوی شهادت زن و مرد در دادگاه و حکم قضایی استفاده کرد، زیرا فضای آیه فضای ترسیم نحوه تنظیم سند بین دو طرف است نه فضای صدور حکم توسط قاضی.&lt;ref&gt;صانعی، شهادت زن در اسلام، ص۵۴-۵۵.&lt;/ref&gt; ولی صانعی خود به این اشکال پاسخ می‌دهد که اولاً آیه فی‌الجمله بر تفاوت جایگاه زن و مرد در مقام پذیرش شهادت نیز دلالت دارد؛ زیرا اگر شهادتشان در دادگاه برابر بود، در مقام شاهدگرفتن نیز باید برابر می‌بود. ثانیاً میان «دستور به تحمل شهادت» و «حجیت آن» ملازمه وجود دارد؛ یعنی شارع کسی را مأمور به تحمل شهادت می‌کند که شهادتش را معتبر می‌داند.&lt;ref&gt;صانعی، شهادت زن در اسلام، ص۵۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == استدلالهای معاصر برای اثبات برابری شهادت زن و مرد ==<br /> صرف نظر از دیدگاه‌های انتقادی معاصر که جنبه سلبی دارند، برخی دیدگاه‌ها ایجابی برای اثبات برابری شهادت زن و مرد نیز در دوره معاصر اقامه شده است.<br /> <br /> === تردید در نقصان عقول زنان ===<br /> یکی از نقدهای معاصر، هدف قرار دادن پیش‌فرض «نقصان ذاتی عقل زنان» است، که گاه در منابع فقهی نیز مطرح شده است. به اعتقاد [[حسین مهرپور|مهرپور]] امروزه پذیرش نقصان ذاتی عقل و شعور زنان و محرومیت آنان از قضاوت و شهادت بر این مبنا، بدون دلایل علمی و تجربی متقن قابل قبول نیست و استدلال به نصف بودن ارزش شهادت آنان برای اثبات نقصان عقل، مصادره به مطلوب است.&lt;ref&gt;مهرپور، «بررسی ارزش شهادت زن در قوانین موضوعه ایران و مبانی فقهی آن»، ص۱۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> صانعی نیز روایاتی را که زنان را ناقص‌العقل یا ناقص‌الایمان معرفی می‌کنند، مورد انتقاد قرار داده است.&lt;ref&gt;صانعی، شهادت زن در اسلام، ص۷۸-۷۹.&lt;/ref&gt; وی در مورد استدلال «نقصان دین به دلیل ترک نماز در ایام حیض» تاکید می‌کند که ترک نماز در این ایام، عین اطاعت از دستور خداوند است و اطاعت نمی‌تواند موجب نقص دین شود.&lt;ref&gt;صانعی، شهادت زن در اسلام، ص۷۳.&lt;/ref&gt; وی به صورت کلی معتقد است بسیاری از روایات تحقیرکننده زنان ساخته جاعلان حدیث بوده است که برای تخریب شخصیت امام علی(ع) به ایشان نسبت داده شده است.&lt;ref&gt;صانعی، شهادت زن در اسلام، ص۶۱-۶۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === بنای عقلا بر اعتبار شهادت زنان ===<br /> صانعی معتقد است که مبنای حجیت شهادت در قضاوت، «بنای عقلا» بر پذیرش «خبر ثقه» است و در این بنا تفاوتی بین زن بودن و مرد بودن شاهد نیست. بر همین اساس واژه «ثقه» در لغت و متون دینی شامل زن و مرد به طور یکسان می‌شود. این بنای عقلایی بر چند ارتکاز و دلیل استوار است: اول اینکه پذیرش شهادت امری فطری برای حل و فصل دعاوی است؛ دوم، این امر به کاهش جرم در جامعه کمک می‌کند، زیرا اگر ادله اثبات دعوی محدود به مردان شود، جرایم فزونی یافته و امنیت جانی، مالی و ناموسی مردم به خطر می‌افتد و سوم، پذیرش شهادت، لازمه حیات معقول اجتماعی و نوعی تکریم شخصیت انسان است که بر اعتماد متقابل بنا شده و مورد تأکید ادیان الهی و جوامع بشری قرار دارد.&lt;ref&gt;صانعی، شهادت زن در اسلام، ص۴۲-۴۳.&lt;/ref&gt; کدیور نیز معتقد است طبق بنای عقلا، شهادت هر فرد عادل و واجد شرایط، چه زن و چه مرد، دارای ارزش برابر است.&lt;ref&gt;کدیور، [https://kadivar.com/10720/ «تساوی شهادت زن و مرد».]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === استدلال به روایات مغفول ===<br /> مهریزی معتقد است ماجرای فدک و شهادت «ام ایمن» سندی معتبر بر اعتبار شهادت زنان است که در باب روایات شهادات مغفول مانده است. در این رویداد که در منابعی چون کافی&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۱، ص۵۴۳.&lt;/ref&gt; و تهذیب&lt;ref&gt;طوسی، تهذيب الأحكام، ج‏۴، ص۱۴۹.&lt;/ref&gt; نقل شده، حضرت زهرا(س) برای اثبات حق خود تنها امیرالمؤمنین(ع) و یک زن (ام ایمن) را گواه گرفتند و ابوبکر نیز آن را پذیرفت؛ امری که مشتمل بر فعل و تقریر معصوم است و نشان می‌دهد بر خلاف دیدگاه رایج، همراهی دو زن با یک مرد ضرورت ذاتی ندارد.&lt;ref&gt;[https://fa.shafaqna.com/news/2166560/ مهریزی، «اصل خروج زن از منزل برای تأمین مایحتاج، ممنوع نبوده».]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === رویکرد فقه مقاصدی و حفظ نفس ===<br /> به اعتقاد برخی نویسندگان یکی از مقاصد پنج‌گانه ضروری شریعت، «حفظ نفس» است و رد کردن شهادت زنان در قتل و جنایات، می‌تواند منجر به پایمال‌شدن خون مسلمانان شود که خلاف غرض شارع است. بنابراین بر خلاف فتوای رایج سنتی، لازم است شهادت زنان در حدود و جنایات پذیرفته شود. این نویسندگان مقصد مزبور را از طریق استقرا و سبر و تقسیم مستدل کرده&lt;ref&gt;کیخا، احمدی نیک و حق پناه، «بازپژوهی مقاصدی مستندات فقهی شهادت زن در جرایم حدی»، ص۲۵-۵۰.&lt;/ref&gt; و برای اثبات آن به برخی روایات نیز استناد می‌کنند،&lt;ref&gt; کیخا، احمدی نیک و حق پناه، «بازپژوهی مقاصدی مستندات فقهی شهادت زن در جرایم حدی»، ص۳۶.&lt;/ref&gt; مثل اینکه امام صادق(ع)، پس از تجویز شهادت زنان در مسئله قتل فرمود: «إِنَّ عَلِيّاً ع كَانَ يَقُولُ لَا يَبْطُلُ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ».&lt;ref&gt;کلینی، الكافي، ج‌۷، ص۳۹۰.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==فهرست منابع==<br /> * ابن بابويه، علی، مجموعة فتاوى ابن بابويه، قم، بی‌نا، بی‌تا.<br /> * التفسير المنسوب إلى الإمام الحسن العسكري عليه السلام، قم، مدرسة الإمام المهدی عجل الله تعالى فرجه الشريف، ۱۴۰۹ق.<br /> * طباطبايى، سيد على بن محمد، رياض المسائل، قم، مؤسسه آل البيت عليهم السلام، بی‌تا.<br /> * جوادی آملی، عبدالله، [https://javadi.esra.ir/fa/w/-227-1404-08-25- «مباحث فقه، قضا و شهادات، جلسه ۲۲۸»]، تاریخ ۲۶ آبان ۱۴۰۴. تاریخ مراجعه ۸ مهر ۱۴۰۵ش.<br /> * حلّى، محقق، نجم الدين، شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام،قم، مؤسسه اسماعيليان، ۱۴۰۸ق.<br /> * حلّى، محقق، نجم الدين، نكت النهاية، قم، دفتر انتشارات اسلامى، ۱۴۱۲ق.<br /> * حلّى، يحيى بن سعيد، الجامع للشرائع، قم، مؤسسة سيد الشهداء العلمية، ۱۴۰۵ق.<br /> * خمينى، سيد روح اللّه، تحرير الوسيلة، قم، مؤسسه مطبوعات دار العلم، بی‌تا.<br /> * حلّى، ابن ادريس، السرائر الحاوي لتحرير الفتاوى، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۰ق.<br /> * راوندى، قطب الدين، سعيد بن عبداللّه، فقه القرآن، قم، انتشارات كتابخانه آية الله مرعشى نجفى، ۱۴۰۵ق.<br /> * رشيد رضا، محمد، تفسير المنار، قاهره، الهيئة المصرية العامة للكتاب. ۱۹۹۰م.<br /> * روحانی، سيد محمدصادق، فقه الصادق، قم، دار الکتاب، ۱۴۱۴ق.<br /> * سيد رضى، محمد، نهج البلاغة، قم، مؤسسه نهج البلاغه، ۱۴۱۴ق.<br /> * شهيد اول، محمد بن مکی، غاية المراد في شرح نكت الإرشاد، قم، دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم، ۱۴۱۴ق.<br /> * شیخ صدوق، محمد بن علی، المقنع، قم، مؤسسه امام هادى عليه السلام، ۱۴۱۵ق.<br /> * شیخ طوسى، ابو جعفر، النهاية في مجرد الفقه و الفتاوى، بیروت، دار الكتاب العربي، ۱۴۰۰ق.<br /> * شیخ مفید، محمد بن نعمان، المقنعة، قم، كنگره جهانى هزاره شيخ مفيد - رحمة الله عليه، قم، ۱۴۱۳ق.<br /> * صانعی، یوسف، شهادت زن در اسلام، قم، فقه الثقلین، ۱۳۸۵ش.<br /> * طوسى، محمد بن الحسن، تهذيب الأحكام، تهران، دار الكتب الإسلاميه، ۱۴۰۷ق.<br /> * طوسى، محمد بن حسن، الخلاف، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۰۷ق.<br /> * طوسى، محمد بن الحسن، الإستبصار فيما اختلف من الأخبار، تهران: دار الكتب الإسلامية، ۱۳۹۰ش.<br /> * علی‌محمدی، ظاهر و حسینی، آمنه‌سادات، «تفاوت شهادت زن و مرد در فقه و حقوق»، مطالعات راهبردی زنان، س ۵، ش ۶۰، ۱۳۹۲ش.<br /> * فاضل لنكرانى، محمد، تفصيل الشريعة في شرح تحرير الوسيلة - القضاء و الشهادات، قم: مركز فقهى ائمه اطهار عليهم السلام، ۱۴۲۰ق.<br /> * كاظمي، جواد بن سعد اسدى، مسالك الأفهام إلى آيات الأحكام، بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا.<br /> * کدیور، محسن، [https://kadivar.com/10720/ «تساوی شهادت زن و مرد».] تارنمای نویسنده. تاریخ مراجعه ۹ مهری ۱۴۰۵ش.<br /> * كلينى، محمد بن يعقوب، الكافي، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۴۰۷ق.<br /> * کیخا، محمدرضا، «بررسی چالش‌های فقهی دیدگاه مشهور نسبت به عدم صحت شاهد فرع شدن زنان»، فقه، سال ۲۹، شماره ۴. ۱۴۰۱ش.<br /> * کیخا، مصطفی؛ احمدی‌نیک، سید مهدی و حق‌پناه، رضا، «بازپژوهی مقاصدی مستندات فقهی شهادت زن در جرایم حدی»، فقه مقارن، شماره ۲۱، ۱۴۰۲ش.<br /> * مصباح یزدی، محمدتقی، پرسش‌ها و پاسخ‌ها، قم، موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۱ش.<br /> * مطهری، مرتضی، زن و مسائل قضایی و سیاسی، تهران، صدرا، ۱۴۰۱ش.<br /> * مهرپور، حسین، «بررسی ارزش شهادت زن در قوانین موضوعه ایران و مبانی فقهی آن»، نامه مفید، شماره ۱۸، ۱۳۷۸ش.<br /> * مهریزی،‌ مهدی، [https://fa.shafaqna.com/news/2166560/ «اصل خروج زن از منزل برای تأمین مایحتاج، ممنوع نبوده».] پایگاه اینترنتی شفقنا. تاریخ مراجعه ۹ مهر ۱۴۰۵ش.<br /> * نجفى، محمدحسن، جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام، بیروت، دار إحياء التراث العربي، ۱۴۰۴ق.</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%81%D9%82%D9%87_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1:%D9%BE%DB%8C%D8%B4%E2%80%8C%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3_%D8%A7%D8%B1%D8%AB_%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86&diff=69870 2026-09-29T05:46:06Z

<p>Mkhaghanif: /* مقدمه */</p> <hr /> <div>مهدی شجریان<br /> *'''چکیده'''<br /> ارث زن از مباحث مهم و پردامنه در فقه اسلامی است. این مقاله به صورت گزارشی، دو محور اصلی را که در دوره معاصر مورد بازاندیشی قرار گرفته‌اند، بررسی می‌کند. محور نخست، به فلسفه تفاوت در سهام ارث می‌پردازد. در این بخش، پس از تبیین حکمت‌های سنتی مبتنی بر مسئولیت‌های مالی مرد، دیدگاه‌های انتقادی معاصر برجسته می‌شود که با توجه به تحولات اجتماعی و مشارکت اقتصادی زنان، کارآمدی این حکمت‌ها در دنیای امروز را به چالش می‌کشند. محور دوم، کیفیت ارث زوجه از اموال غیرمنقول شوهر را تحلیل می‌کند. دیدگاه مشهور فقهای امامیه مبنی بر محرومیت زوجه از زمین و برخی اعیان، به همراه نقدهای روش‌شناختی معاصر بر ادله روایی و اجماعی آن، مورد بررسی قرار می‌گیرد. در مقابل، دیدگاه‌های بدیل فقهی و همچنین رویکردهای نوین حقوقی که بر تفکیک میان فتوا و قانون و تمهیدات اجرایی برای تحقق عدالت تأکید دارند، تشریح می‌گردد. <br /> <br /> == مقدمه ==<br /> نظام حقوقی ارث در اسلام، از مباحث دقیق با فروع فراوان در فقه اسلامی است که کلیات و بسیاری از سهام آن به صراحت در قرآن کریم تبیین شده است. در دوران جاهلیت، زن نه تنها از ارث محروم بود، بلکه خود به عنوان بخشی از تَرَکه متوفی به ارث می‌رسید و همچون مِلک تلقی می‌شد.&lt;ref&gt;علی، المفصل فی تاریخ العرب، ج۱۰، ص۱۵۷.&lt;/ref&gt; از جمله رسوم رایج این بود که پسر متوفی، همسر پدر خود (نامادری‌اش) را تصاحب می‌کرد تا اموال او را به تملک درآورد.&lt;ref&gt;شلبی و فراء، معانی القرآن، ج۱، ص۲۵۹.&lt;/ref&gt;. شریعت اسلامی با محکوم کردن این سنت‌ها، برای زن حق ارث‌بری را به رسمیت شناخت&lt;ref&gt;دورانت، تاریخ تمدن(عصر ایمان)، ص۲۳۴.&lt;/ref&gt; قرآن کریم ضمن ممنوع اعلام کردن به ارث رسیدن زنان،&lt;ref&gt;نساء: ۱۹؛ طباطبایی، الميزان في تفسير القرآن، ج‏۴، ص۲۵۴.&lt;/ref&gt; در یک قانون کلی و جدید که در ذهن مردم آن زمان مألوف نبود، برای مردان و زنان از ما ترک نزدیکانشان «نصیب» و بهره‌ای معین قرار داد&lt;ref&gt;نساء: ۷؛ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۱۹۹.&lt;/ref&gt; و در آیات دیگر، مقدار این بهره را برای دختر (نساء: ۱۱) و همسر متوفی (نساء: ۱۲) مشخص نمود.<br /> <br /> ‫مقاله حاضر قصد دارد با تمرکز بر دو موضوع مشخص از حوزه ارث زنان، به بررسی و گزارش دیدگاه‌های مطرح شده بپردازد. دلیل انتخاب این دو موضوع آن است که در دوره معاصر، بیش از سایر مباحث مرتبط، مورد بازاندیشی و ارائه دیدگاه‌های نسبتاً جدیدی بوده‌اند و ادله برخی از دیدگاه‌های مشهور در این دو حوزه، با مناقشاتی مواجه شده است. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬<br /> <br /> بخش نخست این گزارش به اصل کلی «تنصیف ارث» (سهم دو برابری مرد نسبت به زن در برخی موارد) و حکمت‌های سنتی و معاصر آن می‌پردازد. بخش دوم، که محور اصلی و تفصیلی‌تر این نوشتار است، به مسئله «کیفیت ارث زوجه از اموال غیرمنقول زوج» اختصاص دارد. <br /> <br /> == مستند تفاوت ارث زن و مرد و حکمت آن ==<br /> <br /> === مبانی قرآنی ارث زن ===<br /> قرآن کریم با نسخ رسوم دوران جاهلیت که زنان را از ارث محروم می‌دانستند و حتی خود آنان را به ارث می‌بردند، این حق را برای آنان تثبیت کرد.&lt;ref&gt;مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، ص ۲۲۰.&lt;/ref&gt; آیه ۷ سوره نساء به شکلی فراگیر این حق را برای هر دو جنس به رسمیت می‌شناسد: «لِّلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِّمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِّمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ ۚ نَصِيبًا مَّفْرُوضًا». آیه مطلق است و حکم خود را مقید به هیچ حالت یا وصفی نکرده است.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۴، ص۱۹۹.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> قاعده کلی در مورد فرزندان میت، سهم دو برابری مرد نسبت به زن است:&lt;ref&gt;راوندی، فقه القرآن، ج‌۲، ص۳۲۶.&lt;/ref&gt; «يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنثَيَيْنِ» (نساء/۱۱). سهم زوجه نیز یک چهارم (بدون فرزند) یا یک هشتم (با وجود فرزند) از ماترک شوهر تعیین شده است: «وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّكُمْ وَلَدٌ فَإِن كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُم» (نساء/۱۲).<br /> <br /> === حکمت‌ها و فلسفه‌های سنتی تفاوت در سهام ===<br /> در تبیین فلسفه این تفاوت، به مسئولیت‌های مالی مرد در نظام حقوقی اسلام، مانند وجوب پرداخت مهریه، نفقه، شرکت در جهاد و دیه عاقله اشاره شده است که زن از این موارد معاف است.&lt;ref&gt;کلینی، الكافي، ج‌۷، ص۸۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> یکی از فلسفه‌های این تفاوت از نظر علامه طباطبایی مربوط به ساختار روانی و عقلی متفاوت زن و مرد و توانایی بیشتر مرد در اداره امور مالی است. وی معتقد است در نهایت از نظر مصرف و بهره‌برداری، سهم واقعی زنان دو برابر مردان است، زیرا هزینه‌های زندگی زن نیز بر عهده مرد است.&lt;ref&gt;طباطبایی، الميزان في تفسير القرآن، ج‏۴، ص۲۲۷-۲۲۹.&lt;/ref&gt; بر این اساس، زن می‌تواند سهم‌الارث خود را پس‌انداز کند، ولی مرد ناچار است آن را برای همسر و فرزندانش هزینه کند. از این رو، نیمی از درآمد مردان عملاً برای زنان خرج می‌شود.&lt;ref&gt;مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۳، ص۲۹۱-۲۹۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> البته قاعده تنصیف ارث کلیت ندارد و در مواردی سهم زن و مرد برابر است. از جمله این موارد می‌توان به برابری ارث پدر و مادر در صورت وجود فرزند برای متوفی اشاره کرد که قرآن سهم هر یک را یک ششم معین کرده است: «وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِن كَانَ لَهُ وَلَدٌ» (نساء/۱۱). همچنین خواهر و برادر مادری (کلاله امی) نیز به طور مساوی ارث می‌برند و در صورتی که متعدد باشند، در یک سوم از ترکه شریک هستند: «فَإِن كَانُوا أَكْثَرَ مِن ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ» (نساء/۱۲). گفته شده است که لازمه این شراکت تساوی در سهم است.&lt;ref&gt;علامه حلی، تذكرة الفقهاء، ج‌۱۵، ص۳۵۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === نقدهای معاصر درباره فلسفه تفاوت ارث زن و مرد ===<br /> برخی تحلیل‌های معاصر، به این نکته اشاره دارند که فلسفه سنتی تفاوت در ارث (مبنی بر مسئولیت‌های مالی انحصاری مرد) با توجه به تغییر ساختار اقتصادی خانواده و مشارکت گسترده زنان در تأمین هزینه‌ها، نیازمند بازنگری است.&lt;ref&gt;مجتهد شبستری، «زنان کتاب و سنت»، ص ۲۰-۲۲.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> برخی دیدگاه‌ها ضمن پذیرش حکم اولی فقهی، معتقدند که به دلیل تغییر شرایط اجتماعی و برای تحقق عدالت، قانون‌گذار می‌تواند تمهیدات قانونی خاصی را اتخاذ کند که آثار عملی حکم اولیه را تعدیل نماید. در این چارچوب، فتوا به عنوان حکم اولی دستخوش تغییر نمی‌شود، اما قانون به عنوان یک حکم ثانوی و متناسب با اقتضائات زمانه، برای جلوگیری از تلقی ظالمانه و تحقق عدالت، متفاوت از آن وضع می‌گردد.<br /> <br /> [[حسنعلی علی‌اکبریان|علی‌اکبریان]] در همین راستا تمهیدات اجرایی برای قانون ارث را پیشنهاد می‌کند. به اعتقاد او حاکم اسلامی علاوه بر اجرای احکام، موظف به تحقق عدالت نیز هست و در صورت تزاحم این دو، باید راهکاری اندیشید. به باور او اگر اجرای یک حکم در زمانه‌ای خاص از سوی «متشرعین» به صورت «موقت» ظالمانه تلقی شود، قانون‌گذار می‌تواند در مقام اجرا، قانونی متفاوت به عنوان حکم ثانوی وضع کند، بی‌آنکه فتوای اولیه تغییر کند. او یکی از عوامل اصلی این «ظلم‌انگاری» را تعطیل‌شدن احکام مرتبط در فرهنگ عمومی می‌داند. در مسئله ارث، حکمت تفاوت سهم زن و مرد با وجوب مهریه، نفقه و معافیت زن از جهاد پیوند خورده است. وقتی در عمل این احکام به درستی اجرا نمی‌شوند (زنان مهریه خود را کامل دریافت نمی‌کنند یا در نفقه مشارکت دارند)، اجرای حکم ارث به‌تنهایی ظالمانه به نظر می‌رسد. هرچند این حکمت‌ها علت تامه حکم نیستند تا با فقدانشان فتوا تغییر کند، اما عدم تحقق آن‌ها در مقام قانون‌گذاری برای فقیه مؤثر است و به او اجازه می‌دهد تا برای رعایت عدالت، به عدم تفاوت ارث زن و مرد حکم کند.&lt;ref&gt;علی‌اکبریان، «نقش عدالت در قانونگذاری در حکومت اسلامی»، ص ۲۶، ۳۱، ۳۲، ۳۴-۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == کیفیت ارث زوجه از اموال زوج ==<br /> با وجود عمومیت و اطلاق آیات قرآن، محور اصلی اختلاف میان فقها به ارث بردن یا نبردن زوجه از اموال غیرمنقول شوهر، مانند زمین (عرصه) و ساختمان و درختان (اعیان)، بازمی‌گردد. در این خصوص دیدگاهی مشهور وجود دارد که خصوصاً در دوره معاصر برخی نویسندگان از آن عدول کرده و دیدگاه‌های دیگری مطرح کرده‌اند.<br /> <br /> ۲-۱. دیدگاه مشهور فقهای امامیه: محرومیت از عرصه و برخی اعیان <br /> <br /> فقهای اهل سنت در سهام اصلی زوجه (یک چهارم و یک هشتم) با فقه شیعه متفق هستند، چنانچه این حکم در نص آیه شریفه (نساء/۱۲) آمده است. اما مهم‌ترین تفاوت آنان با دیدگاه مشهور فقهای امامیه در این است که هیچ‌یک از مذاهب اربعه اهل سنت، زن را از ارث اموال غیرمنقول شوهر محروم نمی‌دانند و به عموم آیه قرآن عمل می‌کنند.&lt;ref&gt;شریف مرتضی، الانتصار في انفرادات الإمامية، ص۵۸۵؛ طوسی، الخلاف؛ ج‌۴، ص۱۱۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما دیدگاه مشهور فقهای امامیه که مبنای قانون مدنی سابق نیز بوده است، زوجه را از عین و قیمت زمین و از عین ابنیه و اشجار محروم کرده و تنها مستحق قیمت آنها می‌داند.&lt;ref&gt;صادقی مقدم، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غيرمنقول شوهر»، ص۵۷-۵۸.&lt;/ref&gt; این دیدگاه عموم آیات را با استناد به روایات و اجماع، تخصیص خورده می‌داند.&lt;ref&gt;طوسی، المبسوط في فقه الإمامية، ج‌۴، ص۱۲۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> امام خمینی نیز بر همین مبنا فتوا داده‌ است: «زن... از زمین‌ها مطلقاً؛ نه از عین و نه از قیمت آن‌ها ارث نمی‌برد... و فقط از قیمت مصالح ساختمانی مانند تنه درخت، تخته، آجر و مانند این‌ها و همچنین از قیمت درخت و نخل، ارث می‌برد».&lt;ref&gt;خمینی، تحرير الوسيلة، ج‌۲، ص۳۹۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> <br /> <br /> مستندات این قول و نقدهای معاصر بر آن به شرح زیر است:<br /> <br /> الف) روایات<br /> <br /> ۱۷ روایت در این باب وارد شده که است &lt;ref&gt;ر.ک: حر عاملی، وسائل الشيعة، ج‌۲۶، ص۲۰۵-۲۱۲.&lt;/ref&gt; برخی از این روایات نظیر دو روایت نخست از زراره و محمد بن مسلم صحیحه هستند و مستند اصلی فتوا قرار گرفته‌اند &lt;ref&gt;علامه حلی، مختلف الشيعة في أحكام الشريعة، ج‌۹، ص۵۳-۵۴.&lt;/ref&gt; اما برخی دیگر از این روایات در مطالعات معاصر از نظر سندی و دلالی مورد نقد قرار گرفته‌اند (صادقی مقدم، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غيرمنقول شوهر»، ص۵۸-۶۰). برای نمونه روایت میسر بیاع زطی که علت حکم را جلوگیری از ورود بیگانه («لِئَلَّا تَتَزَوَّجَ الْمَرْأَةُ فَيَجِي‏ءَ زَوْجُهَا») ذکر می‌کند &lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۶، ص۲۰۷)،&lt;/ref&gt; ضعیف تلقی شده است (صادقی مقدم، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غيرمنقول شوهر»، ص۵۹)؛ زیرا سهل بن زیاد از راویان آن ضعیف است &lt;ref&gt;نجاشی، رجال النجاشي، ص۱۸۵.&lt;/ref&gt; ضمناً به اعتقاد برخی محققان، این حکمت، حداکثر محروم شدن زن از «عین» آن اموال را توجیه می‌کند نه «قیمت» آن اموال را &lt;ref&gt;اردبیلی، مجمع الفائدة و البرهان في شرح إرشاد الأذهان، ج‌۱۱، ص۴۵۰.&lt;/ref&gt; و این نقد در دیدگاه‌های معاصر نیز برجسته شده است. به اعتقاد صادقی تهرانی، دلایلی همچون عدم تعلق زن به نسب خانوادگی شوهر یا امکان ازدواج مجدد و ورود بیگانه‌ای به جمع ورثه، به هیچ وجه نمی‌تواند توجیهی برای محرومیت او از ارث اموال غیرمنقول باشد. چرا که زن خود یکی از دو اصل تکوین نسب است و منطق «بیگانه بودن» به شکل متقابل برای شوهر نیز صادق است. دغدغه ورود بیگانه نیز اولاً شامل شوهر هم می‌شود و ثانیاً با راهکاری مانند پرداخت قیمت اموال به جای عین آن، قابل حل است و نمی‌تواند دلیلی برای محرومیت کامل زن باشد &lt;ref&gt;صادقی تهرانی، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، ج۶، ص۳۰۶-۳۰۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ب) اجماع<br /> <br /> ادعای اجماع بر محرومیت زوجه از زمین &lt;ref&gt;حسینی عاملی، مفتاح الكرامة في شرح قواعد العلامه، ج‌۸، ص۱۸۹)،&lt;/ref&gt; نیز از سوی نویسندگان معاصر به چالش کشیده شده است. صادقی تهرانی آن را در مقابل نص قرآن شمرده و بی‌ارزش تلقی می کند &lt;ref&gt;صادقی تهرانی، الفرقان، ج۶، ص۳۰۶.&lt;/ref&gt; ادعا شده است که با توجه به ضعف سندی و دلالی روایات، این اجماع نیز فاقد اعتبار لازم برای تخصیص قرآن شمرده شده است. وجود مخالفان صریح در میان فقهای متقدم همچون ابن جنید اسکافی (م ۳۸۱ ق) که به ارث‌بری کامل زوجه فتوا داده است &lt;ref&gt;اسکافی، مجموعة فتاوى ابن جنيد، ص۳۳۶.&lt;/ref&gt; و همچنین سکوت بسیاری از فقهای قرون اولیه، نشان می‌دهد که این مسئله از ابتدا اختلافی بوده و اجماع مصطلحی بر آن وجود نداشته است &lt;ref&gt;صادقی مقدم، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غيرمنقول شوهر»، ص۶۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به اعتقاد صادقی تهرانی ـ که از نظر مبنایی خبر واحد را حجت ندانسته و ظواهر قرآنی را از طریق آن‌ها تفسیر نمی‌کند ـ آیه قرآن در باب ارث زوجه، ظهوری نزدیک به صراحت در عدم استثناء دارد و نمی‌توان آن را با روایاتی که متناقض و فاقد اعتبار هستند، تخصیص زد. اصل شرعی و عرفی بر این است که تمام ترکه به وراث تعلق می‌گیرد و قرآن تنها «وصیت» و «دین» را استثناء کرده است؛ اگر استثناء مهمی مانند محرومیت از زمین وجود داشت، ذکر آن در آیه اولی بود. علاوه بر این، از نظر واقع‌گرایانه، محروم کردن زن از زمین، به‌ویژه در مناطق روستایی، به معنای محروم کردن او از بخش اعظم و اصلی حق‌الارث است &lt;ref&gt;صادقی تهرانی، الفرقان، ج۶، ص ۳۰۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> وی با همین منطق در ازدواج موقت نیز ارث زن را ثابت می داند. بر اساس دیدگاه برخی فقها در عقد موقت توارث میان زوجین وجود ندارد &lt;ref&gt;شریف مرتضی، الانتصار في انفرادات الإمامية، ص۲۷۴-۲۷۵.&lt;/ref&gt; در مقابل، صادقی تهرانی با یک رویکرد متن‌محور و قرآنی، استدلال می‌کند که واژه «ازواج» در آیات ارث، مطلق است و شامل هر دو نوع ازدواج دائم و موقت می‌شود. از نظر او، روایاتی که نافی توارث در عقد موقت هستند، به دلیل اختلافی که در خود آنها است، توانایی تقیید این اطلاق قرآنی را ندارند و تنها راه عدم توارث، «شرط ضمن عقد» از سوی طرفین است &lt;ref&gt;صادقی تهرانی، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، ص۲۹۸-۳۰۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ۲-۲. دیدگاه‌های مخالف قول مشهور و رویکردهای جایگزین <br /> <br /> در مقابل دیدگاه مشهور، نظریات دیگری وجود دارد که دامنه ارث‌بری زوجه را گسترده‌تر می‌دانند. برخی از این دیدگاه‌ها در دوره معاصر مطرح شده یا دست‌کم تقویت شده‌اند.<br /> <br /> الف) ارث بردن از قیمت اموال غیرمنقول<br /> <br /> این دیدگاه زوجه را مستحق قیمت اموال غیرمنقول می‌داند. این نظر به دنبال جمع بین اطلاق آیات و حکمت روایات است. بر این اساس اگرچه عین خانه به زن داده نمی‌شود، اما بهای آن برای او محاسبه می‌شود &lt;ref&gt;علامه حلی، مختلف الشيعة في أحكام الشريعة، ج‌۹، ص۵۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> این رویکرد، مبنای فقهی اصلاح قانون مدنی در سال ۱۳۸۷ قرار گرفت. هرچند تا قبل از سال ۱۳۸۷ مطابق قول مشهور زن از قیمت نیز ارث نمی برده است، اما این تحول در قانون مدنی در سال مذکور شکل گرفته است و در اصلاحیه ماده قانون ۹۴۶ قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، همین فتوا معیار قرار گرفته است &lt;ref&gt;هواسی، قیوم‌زاده و زرگوش‌نسب، «بررسی فقهی مقررات جدید قوانین موضوعه در خصوص ارث زوجه»، ص ۲۲۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ب) ارث بردن از تمام ماترک<br /> <br /> این دیدگاه با تأکید بر اطلاق آیه «وَلَهُنَّ الرُّبُعُ...»، روایات مخالف را فاقد توانایی تخصیص قرآن می‌داند (هواسی، قیوم‌زاده و زرگوش‌نسب، «بررسی فقهی مقررات جدید قوانین موضوعه در خصوص ارث زوجه»، ص ۲۲۶). ابن جنید می‌گوید: «للزوجة الثمن من جميع التركة عقارا أو أثاثا و صامتا و رقيقا و غير ذلك» &lt;ref&gt;اسکافی، مجموعه فتاوای ابن جنید، ص۳۳۶.&lt;/ref&gt; مستند این دیدگاه علاوه بر عموم آیات، صحیحه فضل بن عبدالملک و ابن ابی‌یعفور است &lt;ref&gt;صادقی تهرانی، الفرقان في تفسير القرآن بالقرآن، ج‏۶، ص: ۳۰۴؛ هواسی، قیوم‌زاده و زرگوش‌نسب، «بررسی فقهی مقررات جدید قوانین موضوعه در خصوص ارث زوجه»، ص ۲۲۸.&lt;/ref&gt; که امام صادق(ع) در آن می‌فرمایند: «يَرِثُهَا وَ تَرِثُهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ تَرَكَ أَوْ تَرَكَتْ» &lt;ref&gt;ابن بابویه، من لا يحضره الفقيه، ج‏۴، ص۳۴۹.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ج) تفصیل بر اساس فرزند داشتن زوجه<br /> <br /> شیخ صدوق (ابن بابویه، من لا يحضره الفقیه، ج‏۴، ص۳۴۹) و شیخ طوسی &lt;ref&gt;طوسی، النهاية في مجرد الفقه و الفتاوى، ص۶۴۲.&lt;/ref&gt; معتقدند اگر زن از شوهر متوفی فرزندی داشته باشد، از تمام اموال ارث می‌برد و در غیر این صورت، از قیمت ارث می‌برد. برخی نویسندگان معاصر این نظر را واجد کمترين تخصيص در عموم قرآن و موجب بهره‌مندي كامل زن از اموال شوهر شمرده و انگيزه اصلي تصويب قانون اصلاحی مواد ۹۴۶ و ۹۴۸ دانسته‌اند &lt;ref&gt;صادقی مقدم، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غيرمنقول شوهر»، ص۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> د) تمهیدات اجرایی جهت افزایش سهم ارث زن<br /> <br /> در کنار دیدگاه‌هایی که به دنبال بازنگری در ادله استنباطی برای تغییر فتوای اولیه هستند، رویکردهای معاصر دیگری وجود دارند که حوزه بحث را از مقام «استنباط فقهی» به مقام «اجرا و قانون‌گذاری» منتقل می‌کنند. به اعتقاد کاتوزیان، سهم اندک زن نسبت به مرد و محرومیت او از ارث زمین، در جوامع امروزی ناعادلانه محسوب می‌شود. او ریشه این تلقی را در سه تحول عمده می‌داند: اول، کوچک شدن خانواده‌ها که تفاوت سهم زن با فرزندان را بسیار فاحش کرده است؛ دوم، افزایش چشمگیر ارزش املاک و زمین که محرومیت زن از آن، او را از بخش اصلی ثروت شوهر بی‌نصیب می‌کند و سوم، حضور فعال زنان در عرصه اقتصاد و مشارکت در تأمین مخارج خانواده که انتظار آن‌ها را از سهم‌الارث بیشتر می‌کند. با این حال، او معتقد است نمی‌توان به دلیل این تلقی، حکم شرعی را کنار گذاشت. راهکار پیشنهادی او، استفاده از تمهیدات اجرایی و قانونی برای کاستن از این تمایز است. برای مثال، مرد می‌تواند ثلث ترکه خود را به سود زن وصیت کند و قانون‌گذار نیز با اعتبار بخشیدن و اعلام عمومی آن، به این راهکار جنبه عملی و اجرایی ببخشد &lt;ref&gt;کاتوزیان، «ارزش سنت و جذبه عدالت در توارث همسران»، ص۴۴-۴۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> جمع‌بندی<br /> <br /> چنانکه در این گزارش تبیین شد، دو محور اصلی در مباحث معاصر ارث زنان، یعنی فلسفه تفاوت در سهام و کیفیت ارث زوجه از اموال غیرمنقول، کانون بازاندیشی‌ بوده‌اند. <br /> <br /> در خصوص محور نخست، مشاهده شد که حکمت سنتی تفاوت ارث، مبتنی بر مسئولیت‌های مالی انحصاری مرد، در دوره معاصر با توجه به مشارکت اقتصادی زنان و تغییر ساختار خانواده مورد پرسش قرار گرفته است. این امر به شکل‌گیری رویکردهایی انجامیده که برای رفع تلقی ظالمانه از حکم، راهکارهایی چون تفکیک میان فتوا و قانون را پیشنهاد می‌کنند.<br /> <br /> در محور دوم، یعنی ارث زوجه از اموال غیرمنقول، گزارش شد که کانون اصلی اختلاف، نحوه تعامل با عمومات قرآنی در برابر روایات و ادعای اجماع است. دیدگاه مشهور که مبتنی بر تخصیص آیات با روایات است، در مطالعات معاصر از منظر سندی و دلالی با نقدهایی مواجه شده و در مقابل، دیدگاه‌های بدیل که بر اصالت اطلاق قرآن تأکید دارند، تقویت شده‌اند. این تلاش‌ها تأثیر خود را در تحول قانون مدنی ایران و عدول از دیدگاه مشهور نشان داده است. <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==فهرست منابع==<br /> * قرآن کریم.<br /> * ابن بابويه، محمد بن على، من لا يحضره الفقيه، قم، دفتر انتشارات اسلامى، ۱۴۱۳ق.<br /> * اردبيلى، احمد بن محمد، مجمع الفائدة و البرهان في شرح إرشاد الأذهان، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۰۳.<br /> * اسكافى، ابن جنيد، مجموعة فتاوى ابن جنيد، قم: دفتر انتشارات اسلامى، ۱۴۱۶.<br /> * حرّ عاملى، محمد بن حسن، وسائل الشيعة، قم: مؤسسه آل البيت عليهم السلام، ۱۴۰۹.<br /> * حسينى عاملى، سيد جواد، مفتاح الكرامة في شرح قواعد العلاّمة، بیروت: دار إحياء التراث العربي، بی‌تا.<br /> * خمينى، سيد روح اللّه، تحرير الوسيلة، قم: مؤسسه مطبوعات دار العلم، بی‌تا.<br /> * دورانت، ویل، تاریخ تمدن (عصر ایمان)، ترجمهٔ احمد آرام، تهران: اقبال، ۱۳۳۷.<br /> * راوندى، قطب الدين، فقه القرآن، قم: انتشارات كتابخانه آية الله مرعشى نجفى، ۱۴۰۵.<br /> * شريف مرتضى، على بن حسين موسوى، الانتصار في انفرادات الإمامية، قم: دفتر انتشارات اسلامى، ۱۴۱۵.<br /> * شلبی، عبدالفتاح اسماعیل؛ و فراء، یحیی بن زیاد، معانی القرآن، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، ۱۹۸۰.‬‬‬<br /> * صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، قم، فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۵.‬‬<br /> * صادقی مقدم، محمدحسن، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غيرمنقول شوهر»، دانش حقوق مدنی، شماره ۲، ۱۳۹۱.<br /> * طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان في تفسیر القرآن، قم، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، ۱۴۱۷.<br /> * طوسى، محمد بن حسن، الخلاف، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۰۷.<br /> * طوسى، محمد بن حسن، المبسوط في فقه الإمامية، تهران: المكتبة المرتضوية لإحياء الآثار الجعفرية، ۱۳۸۷.<br /> * طوسى، محمد بن حسن، النهاية في مجرد الفقه و الفتاوى، بیروت: دار الكتاب العربي، ۱۴۰۰.<br /> * علامه حلّى، حسن بن يوسف، تذكرة الفقهاء، قم: مؤسسه آل البيت عليهم السلام، ۱۴۱۴.<br /> * علامه حلّى، حسن بن يوسف، مختلف الشيعة في أحكام الشريعة، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۳.<br /> * علی، جواد، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۷۶.‬‬<br /> * علی‌اکبریان، حسنعلی، «نقش عدالت در قانونگذاری در حکومت اسلامی»، ‬‬فقه، ش ۸۷، ۱۳۹۵.<br /> * کاتوزیان، ناصر، «ارزش سنت و جذبه عدالت در توارث همسران»، نقد و نظر، شماره ۱، ۱۳۷۷.<br /> * ‬كلينى محمد بن يعقوب، الكافي،تهران: دار الكتب الإسلامية، ۱۴۰۷.<br /> * ‬مجتهد شبستری، محمد، «زنان کتاب و سنت»، زنان، ش ۵۷، ۱۳۷۸.<br /> * مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، تهران: صدرا، ۱۳۷۲.<br /> * مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴.<br /> * نجاشي، احمد بن على، رجال النجاشي، قم: مؤسسة النشر الاسلامي التابعه لجامعه المدرسين بقم المشرفه، ۱۳۶۵.<br /> * هواسی، عبد؛ قیوم‌زاده، محمود؛ زرگوش‌نسب، عبدالجبار، «بررسی فقهی مقررات جدید قوانین موضوعه در خصوص ارث زوجه»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، شماره ۱۸، ۱۴۰۲.<br /> <br /> [[رده:پیش‌نویس مقاله‌ها]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87:%D8%B3%D9%88%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86&diff=69869 2026-09-29T05:20:09Z

<p>Mkhaghanif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{شناسنامه مقاله | عنوان مقاله =سوارکاری زنان | نویسنده ۱ = مهدی شجریان | ایمیل نویسنده ۱ = m.shajarian110@gmail.com | مدرک تحصیلی ۱ = دکتری فلسفه اسلامی ● استاد سطح عالی حوزه ● درس خارج حوزه علمیه | رتبه علمی ۱ = | نویسنده ۲ = | ایمیل نویسنده ۲ = | مدرک تحصیل...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>{{شناسنامه مقاله<br /> | عنوان مقاله =سوارکاری زنان<br /> | نویسنده ۱ = مهدی شجریان<br /> | ایمیل نویسنده ۱ = m.shajarian110@gmail.com<br /> | مدرک تحصیلی ۱ = دکتری فلسفه اسلامی ● استاد سطح عالی حوزه ● درس خارج حوزه علمیه<br /> | رتبه علمی ۱ = <br /> | نویسنده ۲ = <br /> | ایمیل نویسنده ۲ = <br /> | مدرک تحصیلی ۲ = <br /> | رتبه علمی ۲ = <br /> | موضوع = مسائل فقه زنان<br /> | سبک = گزارشی و تحلیلی<br /> | تاریخ انتشار=۵ مهر ماه ۱۴۰۵<br /> | زبان = فارسی<br /> | دیگر مقاله‌های نویسنده در فقه معاصر = [[:رده:مقاله‌های مهدی شجریان|مقاله‌های مهدی شجریان در دانشنامه فقه معاصر]]<br /> | دیگر مقاله‌های نویسندگان در فقه معاصر = <br /> | ناظر(ان) علمی = یاسر امینیان<br /> | ویرایش و مناسب‌سازی برای دانشنامه = محمدکاظم حقانی‌فضل<br /> | مناسب‌سازی برای دانشنامه = <br /> }}</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%81%D9%82%D9%87_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1:%D9%BE%DB%8C%D8%B4%E2%80%8C%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3_%D8%A7%D8%B1%D8%AB_%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86&diff=69828 2026-09-27T14:51:32Z

<p>Mkhaghanif: </p> <hr /> <div>مهدی شجریان<br /> *'''چکیده'''<br /> ارث زن از مباحث مهم و پردامنه در فقه اسلامی است. این مقاله به صورت گزارشی، دو محور اصلی را که در دوره معاصر مورد بازاندیشی قرار گرفته‌اند، بررسی می‌کند. محور نخست، به فلسفه تفاوت در سهام ارث می‌پردازد. در این بخش، پس از تبیین حکمت‌های سنتی مبتنی بر مسئولیت‌های مالی مرد، دیدگاه‌های انتقادی معاصر برجسته می‌شود که با توجه به تحولات اجتماعی و مشارکت اقتصادی زنان، کارآمدی این حکمت‌ها در دنیای امروز را به چالش می‌کشند. محور دوم، کیفیت ارث زوجه از اموال غیرمنقول شوهر را تحلیل می‌کند. دیدگاه مشهور فقهای امامیه مبنی بر محرومیت زوجه از زمین و برخی اعیان، به همراه نقدهای روش‌شناختی معاصر بر ادله روایی و اجماعی آن، مورد بررسی قرار می‌گیرد. در مقابل، دیدگاه‌های بدیل فقهی و همچنین رویکردهای نوین حقوقی که بر تفکیک میان فتوا و قانون و تمهیدات اجرایی برای تحقق عدالت تأکید دارند، تشریح می‌گردد. <br /> <br /> == مقدمه ==<br /> نظام حقوقی ارث در اسلام، از مباحث دقیق با فروع فراوان در فقه اسلامی است که کلیات و بسیاری از سهام آن به صراحت در قرآن کریم تبیین شده است. در دوران جاهلیت، زن نه تنها از ارث محروم بود، بلکه خود به عنوان بخشی از تَرَکه متوفی به ارث می‌رسید و همچون مِلک تلقی می‌شد &lt;ref&gt;علی، المفصل فی تاریخ العرب، ج۱۰، ص۱۵۷.&lt;/ref&gt;. از جمله رسوم رایج این بود که پسر متوفی، همسر پدر خود (نامادری‌اش) را تصاحب می‌کرد تا اموال او را به تملک درآورد.&lt;ref&gt;شلبی و فراء، معانی القرآن، ج۱، ص۲۵۹.&lt;/ref&gt;. شریعت اسلامی با محکوم کردن این سنت‌ها، برای زن حق ارث‌بری را به رسمیت شناخت &lt;ref&gt;دورانت، تاریخ تمدن(عصر ایمان)، ص۲۳۴.&lt;/ref&gt; قرآن کریم ضمن ممنوع اعلام کردن به ارث رسیدن زنان &lt;ref&gt;نساء: ۱۹؛ طباطبایی، الميزان في تفسير القرآن، ج‏۴، ص۲۵۴.&lt;/ref&gt;، در یک قانون کلی و جدید که در ذهن مردم آن زمان مألوف نبود، برای مردان و زنان از ما ترک نزدیکانشان «نصیب» و بهره‌ای معین قرار داد &lt;ref&gt;نساء: ۷؛ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۱۹۹.&lt;/ref&gt; و در آیات دیگر، مقدار این بهره را برای دختر (نساء: ۱۱) و همسر متوفی (نساء: ۱۲) مشخص نمود.<br /> <br /> ‫مقاله حاضر قصد دارد با تمرکز بر دو موضوع مشخص از حوزه ارث زنان، به بررسی و گزارش دیدگاه‌های مطرح شده بپردازد. دلیل انتخاب این دو موضوع آن است که در دوره معاصر، بیش از سایر مباحث مرتبط، مورد بازاندیشی و ارائه دیدگاه‌های نسبتاً جدیدی بوده‌اند و ادله برخی از دیدگاه‌های مشهور در این دو حوزه، با مناقشاتی مواجه شده است. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬<br /> <br /> بخش نخست این گزارش به اصل کلی «تنصیف ارث» (سهم دو برابری مرد نسبت به زن در برخی موارد) و حکمت‌های سنتی و معاصر آن می‌پردازد. بخش دوم، که محور اصلی و تفصیلی‌تر این نوشتار است، به مسئله «کیفیت ارث زوجه از اموال غیرمنقول زوج» اختصاص دارد. <br /> <br /> == مستند تفاوت ارث زن و مرد و حکمت آن ==<br /> <br /> === مبانی قرآنی ارث زن ===<br /> قرآن کریم با نسخ رسوم دوران جاهلیت که زنان را از ارث محروم می‌دانستند و حتی خود آنان را به ارث می‌بردند، این حق را برای آنان تثبیت کرد.&lt;ref&gt;مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، ص ۲۲۰.&lt;/ref&gt; آیه ۷ سوره نساء به شکلی فراگیر این حق را برای هر دو جنس به رسمیت می‌شناسد: «لِّلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِّمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِّمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ ۚ نَصِيبًا مَّفْرُوضًا». آیه مطلق است و حکم خود را مقید به هیچ حالت یا وصفی نکرده است.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۴، ص۱۹۹.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> قاعده کلی در مورد فرزندان میت، سهم دو برابری مرد نسبت به زن است:&lt;ref&gt;راوندی، فقه القرآن، ج‌۲، ص۳۲۶.&lt;/ref&gt; «يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنثَيَيْنِ» (نساء/۱۱). سهم زوجه نیز یک چهارم (بدون فرزند) یا یک هشتم (با وجود فرزند) از ماترک شوهر تعیین شده است: «وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّكُمْ وَلَدٌ فَإِن كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُم» (نساء/۱۲).<br /> <br /> === حکمت‌ها و فلسفه‌های سنتی تفاوت در سهام ===<br /> در تبیین فلسفه این تفاوت، به مسئولیت‌های مالی مرد در نظام حقوقی اسلام، مانند وجوب پرداخت مهریه، نفقه، شرکت در جهاد و دیه عاقله اشاره شده است که زن از این موارد معاف است.&lt;ref&gt;کلینی، الكافي، ج‌۷، ص۸۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> یکی از فلسفه‌های این تفاوت از نظر علامه طباطبایی مربوط به ساختار روانی و عقلی متفاوت زن و مرد و توانایی بیشتر مرد در اداره امور مالی است. وی معتقد است در نهایت از نظر مصرف و بهره‌برداری، سهم واقعی زنان دو برابر مردان است، زیرا هزینه‌های زندگی زن نیز بر عهده مرد است.&lt;ref&gt;طباطبایی، الميزان في تفسير القرآن، ج‏۴، ص۲۲۷-۲۲۹.&lt;/ref&gt; بر این اساس، زن می‌تواند سهم‌الارث خود را پس‌انداز کند، ولی مرد ناچار است آن را برای همسر و فرزندانش هزینه کند. از این رو، نیمی از درآمد مردان عملاً برای زنان خرج می‌شود.&lt;ref&gt;مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۳، ص۲۹۱-۲۹۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> البته قاعده تنصیف ارث کلیت ندارد و در مواردی سهم زن و مرد برابر است. از جمله این موارد می‌توان به برابری ارث پدر و مادر در صورت وجود فرزند برای متوفی اشاره کرد که قرآن سهم هر یک را یک ششم معین کرده است: «وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِن كَانَ لَهُ وَلَدٌ» (نساء/۱۱). همچنین خواهر و برادر مادری (کلاله امی) نیز به طور مساوی ارث می‌برند و در صورتی که متعدد باشند، در یک سوم از ترکه شریک هستند: «فَإِن كَانُوا أَكْثَرَ مِن ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ» (نساء/۱۲). گفته شده است که لازمه این شراکت تساوی در سهم است.&lt;ref&gt;علامه حلی، تذكرة الفقهاء، ج‌۱۵، ص۳۵۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === نقدهای معاصر درباره فلسفه تفاوت ارث زن و مرد ===<br /> برخی تحلیل‌های معاصر، به این نکته اشاره دارند که فلسفه سنتی تفاوت در ارث (مبنی بر مسئولیت‌های مالی انحصاری مرد) با توجه به تغییر ساختار اقتصادی خانواده و مشارکت گسترده زنان در تأمین هزینه‌ها، نیازمند بازنگری است.&lt;ref&gt;مجتهد شبستری، «زنان کتاب و سنت»، ص ۲۰-۲۲.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> برخی دیدگاه‌ها ضمن پذیرش حکم اولی فقهی، معتقدند که به دلیل تغییر شرایط اجتماعی و برای تحقق عدالت، قانون‌گذار می‌تواند تمهیدات قانونی خاصی را اتخاذ کند که آثار عملی حکم اولیه را تعدیل نماید. در این چارچوب، فتوا به عنوان حکم اولی دستخوش تغییر نمی‌شود، اما قانون به عنوان یک حکم ثانوی و متناسب با اقتضائات زمانه، برای جلوگیری از تلقی ظالمانه و تحقق عدالت، متفاوت از آن وضع می‌گردد.<br /> <br /> [[حسنعلی علی‌اکبریان|علی‌اکبریان]] در همین راستا تمهیدات اجرایی برای قانون ارث را پیشنهاد می‌کند. به اعتقاد او حاکم اسلامی علاوه بر اجرای احکام، موظف به تحقق عدالت نیز هست و در صورت تزاحم این دو، باید راهکاری اندیشید. به باور او اگر اجرای یک حکم در زمانه‌ای خاص از سوی «متشرعین» به صورت «موقت» ظالمانه تلقی شود، قانون‌گذار می‌تواند در مقام اجرا، قانونی متفاوت به عنوان حکم ثانوی وضع کند، بی‌آنکه فتوای اولیه تغییر کند. او یکی از عوامل اصلی این «ظلم‌انگاری» را تعطیل‌شدن احکام مرتبط در فرهنگ عمومی می‌داند. در مسئله ارث، حکمت تفاوت سهم زن و مرد با وجوب مهریه، نفقه و معافیت زن از جهاد پیوند خورده است. وقتی در عمل این احکام به درستی اجرا نمی‌شوند (زنان مهریه خود را کامل دریافت نمی‌کنند یا در نفقه مشارکت دارند)، اجرای حکم ارث به‌تنهایی ظالمانه به نظر می‌رسد. هرچند این حکمت‌ها علت تامه حکم نیستند تا با فقدانشان فتوا تغییر کند، اما عدم تحقق آن‌ها در مقام قانون‌گذاری برای فقیه مؤثر است و به او اجازه می‌دهد تا برای رعایت عدالت، به عدم تفاوت ارث زن و مرد حکم کند.&lt;ref&gt;علی‌اکبریان، «نقش عدالت در قانونگذاری در حکومت اسلامی»، ص ۲۶، ۳۱، ۳۲، ۳۴-۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == کیفیت ارث زوجه از اموال زوج ==<br /> با وجود عمومیت و اطلاق آیات قرآن، محور اصلی اختلاف میان فقها به ارث بردن یا نبردن زوجه از اموال غیرمنقول شوهر، مانند زمین (عرصه) و ساختمان و درختان (اعیان)، بازمی‌گردد. در این خصوص دیدگاهی مشهور وجود دارد که خصوصاً در دوره معاصر برخی نویسندگان از آن عدول کرده و دیدگاه‌های دیگری مطرح کرده‌اند.<br /> <br /> ۲-۱. دیدگاه مشهور فقهای امامیه: محرومیت از عرصه و برخی اعیان <br /> <br /> فقهای اهل سنت در سهام اصلی زوجه (یک چهارم و یک هشتم) با فقه شیعه متفق هستند، چنانچه این حکم در نص آیه شریفه (نساء/۱۲) آمده است. اما مهم‌ترین تفاوت آنان با دیدگاه مشهور فقهای امامیه در این است که هیچ‌یک از مذاهب اربعه اهل سنت، زن را از ارث اموال غیرمنقول شوهر محروم نمی‌دانند و به عموم آیه قرآن عمل می‌کنند.&lt;ref&gt;شریف مرتضی، الانتصار في انفرادات الإمامية، ص۵۸۵؛ طوسی، الخلاف؛ ج‌۴، ص۱۱۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما دیدگاه مشهور فقهای امامیه که مبنای قانون مدنی سابق نیز بوده است، زوجه را از عین و قیمت زمین و از عین ابنیه و اشجار محروم کرده و تنها مستحق قیمت آنها می‌داند.&lt;ref&gt;صادقی مقدم، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غيرمنقول شوهر»، ص۵۷-۵۸.&lt;/ref&gt; این دیدگاه عموم آیات را با استناد به روایات و اجماع، تخصیص خورده می‌داند.&lt;ref&gt;طوسی، المبسوط في فقه الإمامية، ج‌۴، ص۱۲۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> امام خمینی نیز بر همین مبنا فتوا داده‌ است: «زن... از زمین‌ها مطلقاً؛ نه از عین و نه از قیمت آن‌ها ارث نمی‌برد... و فقط از قیمت مصالح ساختمانی مانند تنه درخت، تخته، آجر و مانند این‌ها و همچنین از قیمت درخت و نخل، ارث می‌برد».&lt;ref&gt;خمینی، تحرير الوسيلة، ج‌۲، ص۳۹۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> <br /> <br /> مستندات این قول و نقدهای معاصر بر آن به شرح زیر است:<br /> <br /> الف) روایات<br /> <br /> ۱۷ روایت در این باب وارد شده که است &lt;ref&gt;ر.ک: حر عاملی، وسائل الشيعة، ج‌۲۶، ص۲۰۵-۲۱۲.&lt;/ref&gt; برخی از این روایات نظیر دو روایت نخست از زراره و محمد بن مسلم صحیحه هستند و مستند اصلی فتوا قرار گرفته‌اند &lt;ref&gt;علامه حلی، مختلف الشيعة في أحكام الشريعة، ج‌۹، ص۵۳-۵۴.&lt;/ref&gt; اما برخی دیگر از این روایات در مطالعات معاصر از نظر سندی و دلالی مورد نقد قرار گرفته‌اند (صادقی مقدم، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غيرمنقول شوهر»، ص۵۸-۶۰). برای نمونه روایت میسر بیاع زطی که علت حکم را جلوگیری از ورود بیگانه («لِئَلَّا تَتَزَوَّجَ الْمَرْأَةُ فَيَجِي‏ءَ زَوْجُهَا») ذکر می‌کند &lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۶، ص۲۰۷)،&lt;/ref&gt; ضعیف تلقی شده است (صادقی مقدم، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غيرمنقول شوهر»، ص۵۹)؛ زیرا سهل بن زیاد از راویان آن ضعیف است &lt;ref&gt;نجاشی، رجال النجاشي، ص۱۸۵.&lt;/ref&gt; ضمناً به اعتقاد برخی محققان، این حکمت، حداکثر محروم شدن زن از «عین» آن اموال را توجیه می‌کند نه «قیمت» آن اموال را &lt;ref&gt;اردبیلی، مجمع الفائدة و البرهان في شرح إرشاد الأذهان، ج‌۱۱، ص۴۵۰.&lt;/ref&gt; و این نقد در دیدگاه‌های معاصر نیز برجسته شده است. به اعتقاد صادقی تهرانی، دلایلی همچون عدم تعلق زن به نسب خانوادگی شوهر یا امکان ازدواج مجدد و ورود بیگانه‌ای به جمع ورثه، به هیچ وجه نمی‌تواند توجیهی برای محرومیت او از ارث اموال غیرمنقول باشد. چرا که زن خود یکی از دو اصل تکوین نسب است و منطق «بیگانه بودن» به شکل متقابل برای شوهر نیز صادق است. دغدغه ورود بیگانه نیز اولاً شامل شوهر هم می‌شود و ثانیاً با راهکاری مانند پرداخت قیمت اموال به جای عین آن، قابل حل است و نمی‌تواند دلیلی برای محرومیت کامل زن باشد &lt;ref&gt;صادقی تهرانی، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، ج۶، ص۳۰۶-۳۰۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ب) اجماع<br /> <br /> ادعای اجماع بر محرومیت زوجه از زمین &lt;ref&gt;حسینی عاملی، مفتاح الكرامة في شرح قواعد العلامه، ج‌۸، ص۱۸۹)،&lt;/ref&gt; نیز از سوی نویسندگان معاصر به چالش کشیده شده است. صادقی تهرانی آن را در مقابل نص قرآن شمرده و بی‌ارزش تلقی می کند &lt;ref&gt;صادقی تهرانی، الفرقان، ج۶، ص۳۰۶.&lt;/ref&gt; ادعا شده است که با توجه به ضعف سندی و دلالی روایات، این اجماع نیز فاقد اعتبار لازم برای تخصیص قرآن شمرده شده است. وجود مخالفان صریح در میان فقهای متقدم همچون ابن جنید اسکافی (م ۳۸۱ ق) که به ارث‌بری کامل زوجه فتوا داده است &lt;ref&gt;اسکافی، مجموعة فتاوى ابن جنيد، ص۳۳۶.&lt;/ref&gt; و همچنین سکوت بسیاری از فقهای قرون اولیه، نشان می‌دهد که این مسئله از ابتدا اختلافی بوده و اجماع مصطلحی بر آن وجود نداشته است &lt;ref&gt;صادقی مقدم، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غيرمنقول شوهر»، ص۶۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به اعتقاد صادقی تهرانی ـ که از نظر مبنایی خبر واحد را حجت ندانسته و ظواهر قرآنی را از طریق آن‌ها تفسیر نمی‌کند ـ آیه قرآن در باب ارث زوجه، ظهوری نزدیک به صراحت در عدم استثناء دارد و نمی‌توان آن را با روایاتی که متناقض و فاقد اعتبار هستند، تخصیص زد. اصل شرعی و عرفی بر این است که تمام ترکه به وراث تعلق می‌گیرد و قرآن تنها «وصیت» و «دین» را استثناء کرده است؛ اگر استثناء مهمی مانند محرومیت از زمین وجود داشت، ذکر آن در آیه اولی بود. علاوه بر این، از نظر واقع‌گرایانه، محروم کردن زن از زمین، به‌ویژه در مناطق روستایی، به معنای محروم کردن او از بخش اعظم و اصلی حق‌الارث است &lt;ref&gt;صادقی تهرانی، الفرقان، ج۶، ص ۳۰۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> وی با همین منطق در ازدواج موقت نیز ارث زن را ثابت می داند. بر اساس دیدگاه برخی فقها در عقد موقت توارث میان زوجین وجود ندارد &lt;ref&gt;شریف مرتضی، الانتصار في انفرادات الإمامية، ص۲۷۴-۲۷۵.&lt;/ref&gt; در مقابل، صادقی تهرانی با یک رویکرد متن‌محور و قرآنی، استدلال می‌کند که واژه «ازواج» در آیات ارث، مطلق است و شامل هر دو نوع ازدواج دائم و موقت می‌شود. از نظر او، روایاتی که نافی توارث در عقد موقت هستند، به دلیل اختلافی که در خود آنها است، توانایی تقیید این اطلاق قرآنی را ندارند و تنها راه عدم توارث، «شرط ضمن عقد» از سوی طرفین است &lt;ref&gt;صادقی تهرانی، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، ص۲۹۸-۳۰۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ۲-۲. دیدگاه‌های مخالف قول مشهور و رویکردهای جایگزین <br /> <br /> در مقابل دیدگاه مشهور، نظریات دیگری وجود دارد که دامنه ارث‌بری زوجه را گسترده‌تر می‌دانند. برخی از این دیدگاه‌ها در دوره معاصر مطرح شده یا دست‌کم تقویت شده‌اند.<br /> <br /> الف) ارث بردن از قیمت اموال غیرمنقول<br /> <br /> این دیدگاه زوجه را مستحق قیمت اموال غیرمنقول می‌داند. این نظر به دنبال جمع بین اطلاق آیات و حکمت روایات است. بر این اساس اگرچه عین خانه به زن داده نمی‌شود، اما بهای آن برای او محاسبه می‌شود &lt;ref&gt;علامه حلی، مختلف الشيعة في أحكام الشريعة، ج‌۹، ص۵۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> این رویکرد، مبنای فقهی اصلاح قانون مدنی در سال ۱۳۸۷ قرار گرفت. هرچند تا قبل از سال ۱۳۸۷ مطابق قول مشهور زن از قیمت نیز ارث نمی برده است، اما این تحول در قانون مدنی در سال مذکور شکل گرفته است و در اصلاحیه ماده قانون ۹۴۶ قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، همین فتوا معیار قرار گرفته است &lt;ref&gt;هواسی، قیوم‌زاده و زرگوش‌نسب، «بررسی فقهی مقررات جدید قوانین موضوعه در خصوص ارث زوجه»، ص ۲۲۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ب) ارث بردن از تمام ماترک<br /> <br /> این دیدگاه با تأکید بر اطلاق آیه «وَلَهُنَّ الرُّبُعُ...»، روایات مخالف را فاقد توانایی تخصیص قرآن می‌داند (هواسی، قیوم‌زاده و زرگوش‌نسب، «بررسی فقهی مقررات جدید قوانین موضوعه در خصوص ارث زوجه»، ص ۲۲۶). ابن جنید می‌گوید: «للزوجة الثمن من جميع التركة عقارا أو أثاثا و صامتا و رقيقا و غير ذلك» &lt;ref&gt;اسکافی، مجموعه فتاوای ابن جنید، ص۳۳۶.&lt;/ref&gt; مستند این دیدگاه علاوه بر عموم آیات، صحیحه فضل بن عبدالملک و ابن ابی‌یعفور است &lt;ref&gt;صادقی تهرانی، الفرقان في تفسير القرآن بالقرآن، ج‏۶، ص: ۳۰۴؛ هواسی، قیوم‌زاده و زرگوش‌نسب، «بررسی فقهی مقررات جدید قوانین موضوعه در خصوص ارث زوجه»، ص ۲۲۸.&lt;/ref&gt; که امام صادق(ع) در آن می‌فرمایند: «يَرِثُهَا وَ تَرِثُهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ تَرَكَ أَوْ تَرَكَتْ» &lt;ref&gt;ابن بابویه، من لا يحضره الفقيه، ج‏۴، ص۳۴۹.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ج) تفصیل بر اساس فرزند داشتن زوجه<br /> <br /> شیخ صدوق (ابن بابویه، من لا يحضره الفقیه، ج‏۴، ص۳۴۹) و شیخ طوسی &lt;ref&gt;طوسی، النهاية في مجرد الفقه و الفتاوى، ص۶۴۲.&lt;/ref&gt; معتقدند اگر زن از شوهر متوفی فرزندی داشته باشد، از تمام اموال ارث می‌برد و در غیر این صورت، از قیمت ارث می‌برد. برخی نویسندگان معاصر این نظر را واجد کمترين تخصيص در عموم قرآن و موجب بهره‌مندي كامل زن از اموال شوهر شمرده و انگيزه اصلي تصويب قانون اصلاحی مواد ۹۴۶ و ۹۴۸ دانسته‌اند &lt;ref&gt;صادقی مقدم، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غيرمنقول شوهر»، ص۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> د) تمهیدات اجرایی جهت افزایش سهم ارث زن<br /> <br /> در کنار دیدگاه‌هایی که به دنبال بازنگری در ادله استنباطی برای تغییر فتوای اولیه هستند، رویکردهای معاصر دیگری وجود دارند که حوزه بحث را از مقام «استنباط فقهی» به مقام «اجرا و قانون‌گذاری» منتقل می‌کنند. به اعتقاد کاتوزیان، سهم اندک زن نسبت به مرد و محرومیت او از ارث زمین، در جوامع امروزی ناعادلانه محسوب می‌شود. او ریشه این تلقی را در سه تحول عمده می‌داند: اول، کوچک شدن خانواده‌ها که تفاوت سهم زن با فرزندان را بسیار فاحش کرده است؛ دوم، افزایش چشمگیر ارزش املاک و زمین که محرومیت زن از آن، او را از بخش اصلی ثروت شوهر بی‌نصیب می‌کند و سوم، حضور فعال زنان در عرصه اقتصاد و مشارکت در تأمین مخارج خانواده که انتظار آن‌ها را از سهم‌الارث بیشتر می‌کند. با این حال، او معتقد است نمی‌توان به دلیل این تلقی، حکم شرعی را کنار گذاشت. راهکار پیشنهادی او، استفاده از تمهیدات اجرایی و قانونی برای کاستن از این تمایز است. برای مثال، مرد می‌تواند ثلث ترکه خود را به سود زن وصیت کند و قانون‌گذار نیز با اعتبار بخشیدن و اعلام عمومی آن، به این راهکار جنبه عملی و اجرایی ببخشد &lt;ref&gt;کاتوزیان، «ارزش سنت و جذبه عدالت در توارث همسران»، ص۴۴-۴۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> جمع‌بندی<br /> <br /> چنانکه در این گزارش تبیین شد، دو محور اصلی در مباحث معاصر ارث زنان، یعنی فلسفه تفاوت در سهام و کیفیت ارث زوجه از اموال غیرمنقول، کانون بازاندیشی‌ بوده‌اند. <br /> <br /> در خصوص محور نخست، مشاهده شد که حکمت سنتی تفاوت ارث، مبتنی بر مسئولیت‌های مالی انحصاری مرد، در دوره معاصر با توجه به مشارکت اقتصادی زنان و تغییر ساختار خانواده مورد پرسش قرار گرفته است. این امر به شکل‌گیری رویکردهایی انجامیده که برای رفع تلقی ظالمانه از حکم، راهکارهایی چون تفکیک میان فتوا و قانون را پیشنهاد می‌کنند.<br /> <br /> در محور دوم، یعنی ارث زوجه از اموال غیرمنقول، گزارش شد که کانون اصلی اختلاف، نحوه تعامل با عمومات قرآنی در برابر روایات و ادعای اجماع است. دیدگاه مشهور که مبتنی بر تخصیص آیات با روایات است، در مطالعات معاصر از منظر سندی و دلالی با نقدهایی مواجه شده و در مقابل، دیدگاه‌های بدیل که بر اصالت اطلاق قرآن تأکید دارند، تقویت شده‌اند. این تلاش‌ها تأثیر خود را در تحول قانون مدنی ایران و عدول از دیدگاه مشهور نشان داده است. <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==فهرست منابع==<br /> * قرآن کریم.<br /> * ابن بابويه، محمد بن على، من لا يحضره الفقيه، قم، دفتر انتشارات اسلامى، ۱۴۱۳ق.<br /> * اردبيلى، احمد بن محمد، مجمع الفائدة و البرهان في شرح إرشاد الأذهان، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۰۳.<br /> * اسكافى، ابن جنيد، مجموعة فتاوى ابن جنيد، قم: دفتر انتشارات اسلامى، ۱۴۱۶.<br /> * حرّ عاملى، محمد بن حسن، وسائل الشيعة، قم: مؤسسه آل البيت عليهم السلام، ۱۴۰۹.<br /> * حسينى عاملى، سيد جواد، مفتاح الكرامة في شرح قواعد العلاّمة، بیروت: دار إحياء التراث العربي، بی‌تا.<br /> * خمينى، سيد روح اللّه، تحرير الوسيلة، قم: مؤسسه مطبوعات دار العلم، بی‌تا.<br /> * دورانت، ویل، تاریخ تمدن (عصر ایمان)، ترجمهٔ احمد آرام، تهران: اقبال، ۱۳۳۷.<br /> * راوندى، قطب الدين، فقه القرآن، قم: انتشارات كتابخانه آية الله مرعشى نجفى، ۱۴۰۵.<br /> * شريف مرتضى، على بن حسين موسوى، الانتصار في انفرادات الإمامية، قم: دفتر انتشارات اسلامى، ۱۴۱۵.<br /> * شلبی، عبدالفتاح اسماعیل؛ و فراء، یحیی بن زیاد، معانی القرآن، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، ۱۹۸۰.‬‬‬<br /> * صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، قم، فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۵.‬‬<br /> * صادقی مقدم، محمدحسن، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غيرمنقول شوهر»، دانش حقوق مدنی، شماره ۲، ۱۳۹۱.<br /> * طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان في تفسیر القرآن، قم، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، ۱۴۱۷.<br /> * طوسى، محمد بن حسن، الخلاف، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۰۷.<br /> * طوسى، محمد بن حسن، المبسوط في فقه الإمامية، تهران: المكتبة المرتضوية لإحياء الآثار الجعفرية، ۱۳۸۷.<br /> * طوسى، محمد بن حسن، النهاية في مجرد الفقه و الفتاوى، بیروت: دار الكتاب العربي، ۱۴۰۰.<br /> * علامه حلّى، حسن بن يوسف، تذكرة الفقهاء، قم: مؤسسه آل البيت عليهم السلام، ۱۴۱۴.<br /> * علامه حلّى، حسن بن يوسف، مختلف الشيعة في أحكام الشريعة، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۳.<br /> * علی، جواد، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۷۶.‬‬<br /> * علی‌اکبریان، حسنعلی، «نقش عدالت در قانونگذاری در حکومت اسلامی»، ‬‬فقه، ش ۸۷، ۱۳۹۵.<br /> * کاتوزیان، ناصر، «ارزش سنت و جذبه عدالت در توارث همسران»، نقد و نظر، شماره ۱، ۱۳۷۷.<br /> * ‬كلينى محمد بن يعقوب، الكافي،تهران: دار الكتب الإسلامية، ۱۴۰۷.<br /> * ‬مجتهد شبستری، محمد، «زنان کتاب و سنت»، زنان، ش ۵۷، ۱۳۷۸.<br /> * مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، تهران: صدرا، ۱۳۷۲.<br /> * مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴.<br /> * نجاشي، احمد بن على، رجال النجاشي، قم: مؤسسة النشر الاسلامي التابعه لجامعه المدرسين بقم المشرفه، ۱۳۶۵.<br /> * هواسی، عبد؛ قیوم‌زاده، محمود؛ زرگوش‌نسب، عبدالجبار، «بررسی فقهی مقررات جدید قوانین موضوعه در خصوص ارث زوجه»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، شماره ۱۸، ۱۴۰۲.<br /> <br /> [[رده:پیش‌نویس مقاله‌ها]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%81%D9%82%D9%87_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1:%D9%BE%DB%8C%D8%B4%E2%80%8C%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3_%D8%A7%D8%B1%D8%AB_%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86&diff=69827 2026-09-27T13:19:38Z

<p>Mkhaghanif: </p> <hr /> <div>مهدی شجریان<br /> *'''چکیده'''<br /> ارث زن از مباحث مهم و پردامنه در فقه اسلامی است. این مقاله به صورت گزارشی، دو محور اصلی را که در دوره معاصر مورد بازاندیشی قرار گرفته‌اند، بررسی می‌کند. محور نخست، به فلسفه تفاوت در سهام ارث می‌پردازد. در این بخش، پس از تبیین حکمت‌های سنتی مبتنی بر مسئولیت‌های مالی مرد، دیدگاه‌های انتقادی معاصر برجسته می‌شود که با توجه به تحولات اجتماعی و مشارکت اقتصادی زنان، کارآمدی این حکمت‌ها در دنیای امروز را به چالش می‌کشند. محور دوم، کیفیت ارث زوجه از اموال غیرمنقول شوهر را تحلیل می‌کند. دیدگاه مشهور فقهای امامیه مبنی بر محرومیت زوجه از زمین و برخی اعیان، به همراه نقدهای روش‌شناختی معاصر بر ادله روایی و اجماعی آن، مورد بررسی قرار می‌گیرد. در مقابل، دیدگاه‌های بدیل فقهی و همچنین رویکردهای نوین حقوقی که بر تفکیک میان فتوا و قانون و تمهیدات اجرایی برای تحقق عدالت تأکید دارند، تشریح می‌گردد. <br /> <br /> مقدمه <br /> <br /> نظام حقوقی ارث در اسلام، از مباحث دقیق با فروع فراوان در فقه اسلامی است که کلیات و بسیاری از سهام آن به صراحت در قرآن کریم تبیین شده است. در دوران جاهلیت، زن نه تنها از ارث محروم بود، بلکه خود به عنوان بخشی از تَرَکه متوفی به ارث می‌رسید و همچون مِلک تلقی می‌شد &lt;ref&gt;علی، المفصل فی تاریخ العرب، ج۱۰، ص۱۵۷.&lt;/ref&gt;. از جمله رسوم رایج این بود که پسر متوفی، همسر پدر خود (نامادری‌اش) را تصاحب می‌کرد تا اموال او را به تملک درآورد.&lt;ref&gt;شلبی و فراء، معانی القرآن، ج۱، ص۲۵۹.&lt;/ref&gt;. شریعت اسلامی با محکوم کردن این سنت‌ها، برای زن حق ارث‌بری را به رسمیت شناخت &lt;ref&gt;دورانت، تاریخ تمدن(عصر ایمان)، ص۲۳۴.&lt;/ref&gt; قرآن کریم ضمن ممنوع اعلام کردن به ارث رسیدن زنان &lt;ref&gt;نساء: ۱۹؛ طباطبایی، الميزان في تفسير القرآن، ج‏۴، ص۲۵۴.&lt;/ref&gt;، در یک قانون کلی و جدید که در ذهن مردم آن زمان مألوف نبود، برای مردان و زنان از ما ترک نزدیکانشان «نصیب» و بهره‌ای معین قرار داد &lt;ref&gt;نساء: ۷؛ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۱۹۹.&lt;/ref&gt; و در آیات دیگر، مقدار این بهره را برای دختر (نساء: ۱۱) و همسر متوفی (نساء: ۱۲) مشخص نمود.<br /> <br /> ‫مقاله حاضر قصد دارد با تمرکز بر دو موضوع مشخص از حوزه ارث زنان، به بررسی و گزارش دیدگاه‌های مطرح شده بپردازد. دلیل انتخاب این دو موضوع آن است که در دوره معاصر، بیش از سایر مباحث مرتبط، مورد بازاندیشی و ارائه دیدگاه‌های نسبتاً جدیدی بوده‌اند و ادله برخی از دیدگاه‌های مشهور در این دو حوزه، با مناقشاتی مواجه شده است. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬<br /> <br /> بخش نخست این گزارش به اصل کلی «تنصیف ارث» (سهم دو برابری مرد نسبت به زن در برخی موارد) و حکمت‌های سنتی و معاصر آن می‌پردازد. بخش دوم، که محور اصلی و تفصیلی‌تر این نوشتار است، به مسئله «کیفیت ارث زوجه از اموال غیرمنقول زوج» اختصاص دارد. <br /> <br /> ۱. مستند تفاوت ارث زن و مرد و حکمت آن<br /> <br /> ۱-۱. مبانی قرآنی ارث زن <br /> <br /> قرآن کریم با نسخ رسوم دوران جاهلیت که زنان را از ارث محروم می‌دانستند و حتی خود آنان را به ارث می‌بردند، این حق را برای آنان تثبیت کرد &lt;ref&gt;مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، ص ۲۲۰.&lt;/ref&gt; آیه ۷ سوره نساء به شکلی فراگیر این حق را برای هر دو جنس به رسمیت می‌شناسد: «لِّلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِّمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِّمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ ۚ نَصِيبًا مَّفْرُوضًا». آیه مطلق است و حکم خود را مقید به هیچ حالت یا وصفی نکرده است &lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۴، ص۱۹۹.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> قاعده کلی در مورد فرزندان میت، سهم دو برابری مرد نسبت به زن است &lt;ref&gt;راوندی، فقه القرآن، ج‌۲، ص۳۲۶.&lt;/ref&gt;: «يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنثَيَيْنِ» (نساء/۱۱). سهم زوجه نیز یک چهارم (بدون فرزند) یا یک هشتم (با وجود فرزند) از ماترک شوهر تعیین شده است: «وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّكُمْ وَلَدٌ فَإِن كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُم» (نساء/۱۲).<br /> <br /> ۱-۲. حکمت‌ها و فلسفه‌های سنتی تفاوت در سهام <br /> <br /> در تبیین فلسفه این تفاوت، به مسئولیت‌های مالی مرد در نظام حقوقی اسلام، مانند وجوب پرداخت مهریه، نفقه، شرکت در جهاد و دیه عاقله اشاره شده است که زن از این موارد معاف است &lt;ref&gt;کلینی، الكافي، ج‌۷، ص۸۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> یکی از فلسفه‌های این تفاوت از نظر علامه طباطبایی مربوط به ساختار روانی و عقلی متفاوت زن و مرد و توانایی بیشتر مرد در اداره امور مالی است. وی معتقد است در نهایت از نظر مصرف و بهره‌برداری، سهم واقعی زنان دو برابر مردان است، زیرا هزینه‌های زندگی زن نیز بر عهده مرد است &lt;ref&gt;طباطبایی، الميزان في تفسير القرآن، ج‏۴، ص۲۲۷-۲۲۹.&lt;/ref&gt; بر این اساس، زن می‌تواند سهم‌الارث خود را پس‌انداز کند، ولی مرد ناچار است آن را برای همسر و فرزندانش هزینه کند. از این رو، نیمی از درآمد مردان عملاً برای زنان خرج می‌شود &lt;ref&gt;مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۳، ص۲۹۱-۲۹۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> البته قاعده تنصیف ارث کلیت ندارد و در مواردی سهم زن و مرد برابر است. از جمله این موارد می‌توان به برابری ارث پدر و مادر در صورت وجود فرزند برای متوفی اشاره کرد که قرآن سهم هر یک را یک ششم معین کرده است: «وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِن كَانَ لَهُ وَلَدٌ» (نساء/۱۱). همچنین خواهر و برادر مادری (کلاله امی) نیز به طور مساوی ارث می‌برند و در صورتی که متعدد باشند، در یک سوم از ترکه شریک هستند: «فَإِن كَانُوا أَكْثَرَ مِن ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ» (نساء/۱۲). گفته شده است که لازمه این شراکت تساوی در سهم است &lt;ref&gt;علامه حلی، تذكرة الفقهاء، ج‌۱۵، ص۳۵۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ۱-۳. نقدهای معاصر درباره فلسفه تفاوت ارث زن و مرد <br /> <br /> برخی تحلیل‌های معاصر، به این نکته اشاره دارند که فلسفه سنتی تفاوت در ارث (مبنی بر مسئولیت‌های مالی انحصاری مرد) با توجه به تغییر ساختار اقتصادی خانواده و مشارکت گسترده زنان در تأمین هزینه‌ها، نیازمند بازنگری است &lt;ref&gt;مجتهد شبستری، «زنان کتاب و سنت»، ص ۲۰-۲۲.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> برخی دیدگاه‌ها ضمن پذیرش حکم اولی فقهی، معتقدند که به دلیل تغییر شرایط اجتماعی و برای تحقق عدالت، قانون‌گذار می‌تواند تمهیدات قانونی خاصی را اتخاذ کند که آثار عملی حکم اولیه را تعدیل نماید. در این چارچوب، فتوا به عنوان حکم اولی دستخوش تغییر نمی‌شود، اما قانون به عنوان یک حکم ثانوی و متناسب با اقتضائات زمانه، برای جلوگیری از تلقی ظالمانه و تحقق عدالت، متفاوت از آن وضع می‌گردد.<br /> علی‌اکبریان در همین راستا تمهیدات اجرایی برای قانون ارث را پیشنهاد می‌کند. به اعتقاد او حاکم اسلامی علاوه بر اجرای احکام، موظف به تحقق عدالت نیز هست و در صورت تزاحم این دو، باید راهکاری اندیشید. به باور او اگر اجرای یک حکم در زمانه‌ای خاص از سوی «متشرعین» به صورت «موقت» ظالمانه تلقی شود، قانون‌گذار می‌تواند در مقام اجرا، قانونی متفاوت به عنوان حکم ثانوی وضع کند، بی‌آنکه فتوای اولیه تغییر کند. او یکی از عوامل اصلی این «ظلم‌انگاری» را تعطیل شدن احکام مرتبط در فرهنگ عمومی می‌داند. در مسئله ارث، حکمت تفاوت سهم زن و مرد با وجوب مهریه، نفقه و معافیت زن از جهاد پیوند خورده است. وقتی در عمل این احکام به درستی اجرا نمی‌شوند (زنان مهریه خود را کامل دریافت نمی‌کنند یا در نفقه مشارکت دارند)، اجرای حکم ارث به‌تنهایی ظالمانه به نظر می‌رسد. هرچند این حکمت‌ها علت تامه حکم نیستند تا با فقدانشان فتوا تغییر کند، اما عدم تحقق آن‌ها در مقام قانون‌گذاری برای فقیه مؤثر است و به او اجازه می‌دهد تا برای رعایت عدالت، به عدم تفاوت ارث زن و مرد حکم کند &lt;ref&gt;علی‌اکبریان، «نقش عدالت در قانونگذاری در حکومت اسلامی»، ص ۲۶، ۳۱، ۳۲، ۳۴-۳۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ۲. کیفیت ارث زوجه از اموال زوج <br /> <br /> با وجود عمومیت و اطلاق آیات قرآن، محور اصلی اختلاف میان فقها به ارث بردن یا نبردن زوجه از اموال غیرمنقول شوهر، مانند زمین (عرصه) و ساختمان و درختان (اعیان)، بازمی‌گردد. در این خصوص دیدگاهی مشهور وجود دارد که خصوصاً در دوره معاصر برخی نویسندگان از آن عدول کرده و دیدگاه‌های دیگری مطرح کرده‌اند.<br /> <br /> ۲-۱. دیدگاه مشهور فقهای امامیه: محرومیت از عرصه و برخی اعیان <br /> <br /> فقهای اهل سنت در سهام اصلی زوجه (یک چهارم و یک هشتم) با فقه شیعه متفق هستند، چنانچه این حکم در نص آیه شریفه (نساء/۱۲) آمده است. اما مهم‌ترین تفاوت آنان با دیدگاه مشهور فقهای امامیه در این است که هیچ‌یک از مذاهب اربعه اهل سنت، زن را از ارث اموال غیرمنقول شوهر محروم نمی‌دانند و به عموم آیه قرآن عمل می‌کنند &lt;ref&gt;شریف مرتضی، الانتصار في انفرادات الإمامية، ص۵۸۵؛ طوسی، الخلاف؛ ج‌۴، ص۱۱۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما دیدگاه مشهور فقهای امامیه که مبنای قانون مدنی سابق نیز بوده است، زوجه را از عین و قیمت زمین و از عین ابنیه و اشجار محروم کرده و تنها مستحق قیمت آنها می‌داند &lt;ref&gt;صادقی مقدم، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غيرمنقول شوهر»، ص۵۷-۵۸.&lt;/ref&gt; این دیدگاه عموم آیات را با استناد به روایات و اجماع، تخصیص خورده می‌داند &lt;ref&gt;طوسی، المبسوط في فقه الإمامية، ج‌۴، ص۱۲۶.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> امام خمینی نیز بر همین مبنا فتوا داده‌ است: «زن... از زمین‌ها مطلقاً؛ نه از عین و نه از قیمت آن‌ها ارث نمی‌برد... و فقط از قیمت مصالح ساختمانی مانند تنه درخت، تخته، آجر و مانند این‌ها و همچنین از قیمت درخت و نخل، ارث می‌برد» &lt;ref&gt;خمینی، تحرير الوسيلة، ج‌۲، ص۳۹۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> <br /> مستندات این قول و نقدهای معاصر بر آن به شرح زیر است:<br /> <br /> الف) روایات<br /> <br /> ۱۷ روایت در این باب وارد شده که است &lt;ref&gt;ر.ک: حر عاملی، وسائل الشيعة، ج‌۲۶، ص۲۰۵-۲۱۲.&lt;/ref&gt; برخی از این روایات نظیر دو روایت نخست از زراره و محمد بن مسلم صحیحه هستند و مستند اصلی فتوا قرار گرفته‌اند &lt;ref&gt;علامه حلی، مختلف الشيعة في أحكام الشريعة، ج‌۹، ص۵۳-۵۴.&lt;/ref&gt; اما برخی دیگر از این روایات در مطالعات معاصر از نظر سندی و دلالی مورد نقد قرار گرفته‌اند (صادقی مقدم، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غيرمنقول شوهر»، ص۵۸-۶۰). برای نمونه روایت میسر بیاع زطی که علت حکم را جلوگیری از ورود بیگانه («لِئَلَّا تَتَزَوَّجَ الْمَرْأَةُ فَيَجِي‏ءَ زَوْجُهَا») ذکر می‌کند &lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۶، ص۲۰۷)،&lt;/ref&gt; ضعیف تلقی شده است (صادقی مقدم، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غيرمنقول شوهر»، ص۵۹)؛ زیرا سهل بن زیاد از راویان آن ضعیف است &lt;ref&gt;نجاشی، رجال النجاشي، ص۱۸۵.&lt;/ref&gt; ضمناً به اعتقاد برخی محققان، این حکمت، حداکثر محروم شدن زن از «عین» آن اموال را توجیه می‌کند نه «قیمت» آن اموال را &lt;ref&gt;اردبیلی، مجمع الفائدة و البرهان في شرح إرشاد الأذهان، ج‌۱۱، ص۴۵۰.&lt;/ref&gt; و این نقد در دیدگاه‌های معاصر نیز برجسته شده است. به اعتقاد صادقی تهرانی، دلایلی همچون عدم تعلق زن به نسب خانوادگی شوهر یا امکان ازدواج مجدد و ورود بیگانه‌ای به جمع ورثه، به هیچ وجه نمی‌تواند توجیهی برای محرومیت او از ارث اموال غیرمنقول باشد. چرا که زن خود یکی از دو اصل تکوین نسب است و منطق «بیگانه بودن» به شکل متقابل برای شوهر نیز صادق است. دغدغه ورود بیگانه نیز اولاً شامل شوهر هم می‌شود و ثانیاً با راهکاری مانند پرداخت قیمت اموال به جای عین آن، قابل حل است و نمی‌تواند دلیلی برای محرومیت کامل زن باشد &lt;ref&gt;صادقی تهرانی، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، ج۶، ص۳۰۶-۳۰۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ب) اجماع<br /> <br /> ادعای اجماع بر محرومیت زوجه از زمین &lt;ref&gt;حسینی عاملی، مفتاح الكرامة في شرح قواعد العلامه، ج‌۸، ص۱۸۹)،&lt;/ref&gt; نیز از سوی نویسندگان معاصر به چالش کشیده شده است. صادقی تهرانی آن را در مقابل نص قرآن شمرده و بی‌ارزش تلقی می کند &lt;ref&gt;صادقی تهرانی، الفرقان، ج۶، ص۳۰۶.&lt;/ref&gt; ادعا شده است که با توجه به ضعف سندی و دلالی روایات، این اجماع نیز فاقد اعتبار لازم برای تخصیص قرآن شمرده شده است. وجود مخالفان صریح در میان فقهای متقدم همچون ابن جنید اسکافی (م ۳۸۱ ق) که به ارث‌بری کامل زوجه فتوا داده است &lt;ref&gt;اسکافی، مجموعة فتاوى ابن جنيد، ص۳۳۶.&lt;/ref&gt; و همچنین سکوت بسیاری از فقهای قرون اولیه، نشان می‌دهد که این مسئله از ابتدا اختلافی بوده و اجماع مصطلحی بر آن وجود نداشته است &lt;ref&gt;صادقی مقدم، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غيرمنقول شوهر»، ص۶۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به اعتقاد صادقی تهرانی ـ که از نظر مبنایی خبر واحد را حجت ندانسته و ظواهر قرآنی را از طریق آن‌ها تفسیر نمی‌کند ـ آیه قرآن در باب ارث زوجه، ظهوری نزدیک به صراحت در عدم استثناء دارد و نمی‌توان آن را با روایاتی که متناقض و فاقد اعتبار هستند، تخصیص زد. اصل شرعی و عرفی بر این است که تمام ترکه به وراث تعلق می‌گیرد و قرآن تنها «وصیت» و «دین» را استثناء کرده است؛ اگر استثناء مهمی مانند محرومیت از زمین وجود داشت، ذکر آن در آیه اولی بود. علاوه بر این، از نظر واقع‌گرایانه، محروم کردن زن از زمین، به‌ویژه در مناطق روستایی، به معنای محروم کردن او از بخش اعظم و اصلی حق‌الارث است &lt;ref&gt;صادقی تهرانی، الفرقان، ج۶، ص ۳۰۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> وی با همین منطق در ازدواج موقت نیز ارث زن را ثابت می داند. بر اساس دیدگاه برخی فقها در عقد موقت توارث میان زوجین وجود ندارد &lt;ref&gt;شریف مرتضی، الانتصار في انفرادات الإمامية، ص۲۷۴-۲۷۵.&lt;/ref&gt; در مقابل، صادقی تهرانی با یک رویکرد متن‌محور و قرآنی، استدلال می‌کند که واژه «ازواج» در آیات ارث، مطلق است و شامل هر دو نوع ازدواج دائم و موقت می‌شود. از نظر او، روایاتی که نافی توارث در عقد موقت هستند، به دلیل اختلافی که در خود آنها است، توانایی تقیید این اطلاق قرآنی را ندارند و تنها راه عدم توارث، «شرط ضمن عقد» از سوی طرفین است &lt;ref&gt;صادقی تهرانی، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، ص۲۹۸-۳۰۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ۲-۲. دیدگاه‌های مخالف قول مشهور و رویکردهای جایگزین <br /> <br /> در مقابل دیدگاه مشهور، نظریات دیگری وجود دارد که دامنه ارث‌بری زوجه را گسترده‌تر می‌دانند. برخی از این دیدگاه‌ها در دوره معاصر مطرح شده یا دست‌کم تقویت شده‌اند.<br /> <br /> الف) ارث بردن از قیمت اموال غیرمنقول<br /> <br /> این دیدگاه زوجه را مستحق قیمت اموال غیرمنقول می‌داند. این نظر به دنبال جمع بین اطلاق آیات و حکمت روایات است. بر این اساس اگرچه عین خانه به زن داده نمی‌شود، اما بهای آن برای او محاسبه می‌شود &lt;ref&gt;علامه حلی، مختلف الشيعة في أحكام الشريعة، ج‌۹، ص۵۴.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> این رویکرد، مبنای فقهی اصلاح قانون مدنی در سال ۱۳۸۷ قرار گرفت. هرچند تا قبل از سال ۱۳۸۷ مطابق قول مشهور زن از قیمت نیز ارث نمی برده است، اما این تحول در قانون مدنی در سال مذکور شکل گرفته است و در اصلاحیه ماده قانون ۹۴۶ قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، همین فتوا معیار قرار گرفته است &lt;ref&gt;هواسی، قیوم‌زاده و زرگوش‌نسب، «بررسی فقهی مقررات جدید قوانین موضوعه در خصوص ارث زوجه»، ص ۲۲۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ب) ارث بردن از تمام ماترک<br /> <br /> این دیدگاه با تأکید بر اطلاق آیه «وَلَهُنَّ الرُّبُعُ...»، روایات مخالف را فاقد توانایی تخصیص قرآن می‌داند (هواسی، قیوم‌زاده و زرگوش‌نسب، «بررسی فقهی مقررات جدید قوانین موضوعه در خصوص ارث زوجه»، ص ۲۲۶). ابن جنید می‌گوید: «للزوجة الثمن من جميع التركة عقارا أو أثاثا و صامتا و رقيقا و غير ذلك» &lt;ref&gt;اسکافی، مجموعه فتاوای ابن جنید، ص۳۳۶.&lt;/ref&gt; مستند این دیدگاه علاوه بر عموم آیات، صحیحه فضل بن عبدالملک و ابن ابی‌یعفور است &lt;ref&gt;صادقی تهرانی، الفرقان في تفسير القرآن بالقرآن، ج‏۶، ص: ۳۰۴؛ هواسی، قیوم‌زاده و زرگوش‌نسب، «بررسی فقهی مقررات جدید قوانین موضوعه در خصوص ارث زوجه»، ص ۲۲۸.&lt;/ref&gt; که امام صادق(ع) در آن می‌فرمایند: «يَرِثُهَا وَ تَرِثُهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ تَرَكَ أَوْ تَرَكَتْ» &lt;ref&gt;ابن بابویه، من لا يحضره الفقيه، ج‏۴، ص۳۴۹.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ج) تفصیل بر اساس فرزند داشتن زوجه<br /> <br /> شیخ صدوق (ابن بابویه، من لا يحضره الفقیه، ج‏۴، ص۳۴۹) و شیخ طوسی &lt;ref&gt;طوسی، النهاية في مجرد الفقه و الفتاوى، ص۶۴۲.&lt;/ref&gt; معتقدند اگر زن از شوهر متوفی فرزندی داشته باشد، از تمام اموال ارث می‌برد و در غیر این صورت، از قیمت ارث می‌برد. برخی نویسندگان معاصر این نظر را واجد کمترين تخصيص در عموم قرآن و موجب بهره‌مندي كامل زن از اموال شوهر شمرده و انگيزه اصلي تصويب قانون اصلاحی مواد ۹۴۶ و ۹۴۸ دانسته‌اند &lt;ref&gt;صادقی مقدم، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غيرمنقول شوهر»، ص۶۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> د) تمهیدات اجرایی جهت افزایش سهم ارث زن<br /> <br /> در کنار دیدگاه‌هایی که به دنبال بازنگری در ادله استنباطی برای تغییر فتوای اولیه هستند، رویکردهای معاصر دیگری وجود دارند که حوزه بحث را از مقام «استنباط فقهی» به مقام «اجرا و قانون‌گذاری» منتقل می‌کنند. به اعتقاد کاتوزیان، سهم اندک زن نسبت به مرد و محرومیت او از ارث زمین، در جوامع امروزی ناعادلانه محسوب می‌شود. او ریشه این تلقی را در سه تحول عمده می‌داند: اول، کوچک شدن خانواده‌ها که تفاوت سهم زن با فرزندان را بسیار فاحش کرده است؛ دوم، افزایش چشمگیر ارزش املاک و زمین که محرومیت زن از آن، او را از بخش اصلی ثروت شوهر بی‌نصیب می‌کند و سوم، حضور فعال زنان در عرصه اقتصاد و مشارکت در تأمین مخارج خانواده که انتظار آن‌ها را از سهم‌الارث بیشتر می‌کند. با این حال، او معتقد است نمی‌توان به دلیل این تلقی، حکم شرعی را کنار گذاشت. راهکار پیشنهادی او، استفاده از تمهیدات اجرایی و قانونی برای کاستن از این تمایز است. برای مثال، مرد می‌تواند ثلث ترکه خود را به سود زن وصیت کند و قانون‌گذار نیز با اعتبار بخشیدن و اعلام عمومی آن، به این راهکار جنبه عملی و اجرایی ببخشد &lt;ref&gt;کاتوزیان، «ارزش سنت و جذبه عدالت در توارث همسران»، ص۴۴-۴۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> جمع‌بندی<br /> <br /> چنانکه در این گزارش تبیین شد، دو محور اصلی در مباحث معاصر ارث زنان، یعنی فلسفه تفاوت در سهام و کیفیت ارث زوجه از اموال غیرمنقول، کانون بازاندیشی‌ بوده‌اند. <br /> <br /> در خصوص محور نخست، مشاهده شد که حکمت سنتی تفاوت ارث، مبتنی بر مسئولیت‌های مالی انحصاری مرد، در دوره معاصر با توجه به مشارکت اقتصادی زنان و تغییر ساختار خانواده مورد پرسش قرار گرفته است. این امر به شکل‌گیری رویکردهایی انجامیده که برای رفع تلقی ظالمانه از حکم، راهکارهایی چون تفکیک میان فتوا و قانون را پیشنهاد می‌کنند.<br /> <br /> در محور دوم، یعنی ارث زوجه از اموال غیرمنقول، گزارش شد که کانون اصلی اختلاف، نحوه تعامل با عمومات قرآنی در برابر روایات و ادعای اجماع است. دیدگاه مشهور که مبتنی بر تخصیص آیات با روایات است، در مطالعات معاصر از منظر سندی و دلالی با نقدهایی مواجه شده و در مقابل، دیدگاه‌های بدیل که بر اصالت اطلاق قرآن تأکید دارند، تقویت شده‌اند. این تلاش‌ها تأثیر خود را در تحول قانون مدنی ایران و عدول از دیدگاه مشهور نشان داده است. <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==فهرست منابع==<br /> * قرآن کریم.<br /> * ابن بابويه، محمد بن على، من لا يحضره الفقيه، قم، دفتر انتشارات اسلامى، ۱۴۱۳ق.<br /> * اردبيلى، احمد بن محمد، مجمع الفائدة و البرهان في شرح إرشاد الأذهان، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۰۳.<br /> * اسكافى، ابن جنيد، مجموعة فتاوى ابن جنيد، قم: دفتر انتشارات اسلامى، ۱۴۱۶.<br /> * حرّ عاملى، محمد بن حسن، وسائل الشيعة، قم: مؤسسه آل البيت عليهم السلام، ۱۴۰۹.<br /> * حسينى عاملى، سيد جواد، مفتاح الكرامة في شرح قواعد العلاّمة، بیروت: دار إحياء التراث العربي، بی‌تا.<br /> * خمينى، سيد روح اللّه، تحرير الوسيلة، قم: مؤسسه مطبوعات دار العلم، بی‌تا.<br /> * دورانت، ویل، تاریخ تمدن (عصر ایمان)، ترجمهٔ احمد آرام، تهران: اقبال، ۱۳۳۷.<br /> * راوندى، قطب الدين، فقه القرآن، قم: انتشارات كتابخانه آية الله مرعشى نجفى، ۱۴۰۵.<br /> * شريف مرتضى، على بن حسين موسوى، الانتصار في انفرادات الإمامية، قم: دفتر انتشارات اسلامى، ۱۴۱۵.<br /> * شلبی، عبدالفتاح اسماعیل؛ و فراء، یحیی بن زیاد، معانی القرآن، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، ۱۹۸۰.‬‬‬<br /> * صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، قم، فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۵.‬‬<br /> * صادقی مقدم، محمدحسن، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غيرمنقول شوهر»، دانش حقوق مدنی، شماره ۲، ۱۳۹۱.<br /> * طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان في تفسیر القرآن، قم، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، ۱۴۱۷.<br /> * طوسى، محمد بن حسن، الخلاف، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۰۷.<br /> * طوسى، محمد بن حسن، المبسوط في فقه الإمامية، تهران: المكتبة المرتضوية لإحياء الآثار الجعفرية، ۱۳۸۷.<br /> * طوسى، محمد بن حسن، النهاية في مجرد الفقه و الفتاوى، بیروت: دار الكتاب العربي، ۱۴۰۰.<br /> * علامه حلّى، حسن بن يوسف، تذكرة الفقهاء، قم: مؤسسه آل البيت عليهم السلام، ۱۴۱۴.<br /> * علامه حلّى، حسن بن يوسف، مختلف الشيعة في أحكام الشريعة، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۳.<br /> * علی، جواد، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۷۶.‬‬<br /> * علی‌اکبریان، حسنعلی، «نقش عدالت در قانونگذاری در حکومت اسلامی»، ‬‬فقه، ش ۸۷، ۱۳۹۵.<br /> * کاتوزیان، ناصر، «ارزش سنت و جذبه عدالت در توارث همسران»، نقد و نظر، شماره ۱، ۱۳۷۷.<br /> * ‬كلينى محمد بن يعقوب، الكافي،تهران: دار الكتب الإسلامية، ۱۴۰۷.<br /> * ‬مجتهد شبستری، محمد، «زنان کتاب و سنت»، زنان، ش ۵۷، ۱۳۷۸.<br /> * مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، تهران: صدرا، ۱۳۷۲.<br /> * مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴.<br /> * نجاشي، احمد بن على، رجال النجاشي، قم: مؤسسة النشر الاسلامي التابعه لجامعه المدرسين بقم المشرفه، ۱۳۶۵.<br /> * هواسی، عبد؛ قیوم‌زاده، محمود؛ زرگوش‌نسب، عبدالجبار، «بررسی فقهی مقررات جدید قوانین موضوعه در خصوص ارث زوجه»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، شماره ۱۸، ۱۴۰۲.<br /> <br /> [[رده:پیش‌نویس مقاله‌ها]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%81%D9%82%D9%87_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1:%D9%BE%DB%8C%D8%B4%E2%80%8C%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3_%D8%A7%D8%B1%D8%AB_%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86&diff=69826 2026-09-27T13:06:03Z

<p>Mkhaghanif: اصلاح ارقام</p> <hr /> <div>مهدی شجریان<br /> *'''چکیده'''<br /> ارث زن از مباحث مهم و پردامنه در فقه اسلامی است. این مقاله به صورت گزارشی، دو محور اصلی را که در دوره معاصر مورد بازاندیشی قرار گرفته‌اند، بررسی می‌کند. محور نخست، به فلسفه تفاوت در سهام ارث می‌پردازد. در این بخش، پس از تبیین حکمت‌های سنتی مبتنی بر مسئولیت‌های مالی مرد، دیدگاه‌های انتقادی معاصر برجسته می‌شود که با توجه به تحولات اجتماعی و مشارکت اقتصادی زنان، کارآمدی این حکمت‌ها در دنیای امروز را به چالش می‌کشند. محور دوم، کیفیت ارث زوجه از اموال غیرمنقول شوهر را تحلیل می‌کند. دیدگاه مشهور فقهای امامیه مبنی بر محرومیت زوجه از زمین و برخی اعیان، به همراه نقدهای روش‌شناختی معاصر بر ادله روایی و اجماعی آن، مورد بررسی قرار می‌گیرد. در مقابل، دیدگاه‌های بدیل فقهی و همچنین رویکردهای نوین حقوقی که بر تفکیک میان فتوا و قانون و تمهیدات اجرایی برای تحقق عدالت تأکید دارند، تشریح می‌گردد. <br /> <br /> مقدمه <br /> <br /> نظام حقوقی ارث در اسلام، از مباحث دقیق با فروع فراوان در فقه اسلامی است که کلیات و بسیاری از سهام آن به صراحت در قرآن کریم تبیین شده است. در دوران جاهلیت، زن نه تنها از ارث محروم بود، بلکه خود به عنوان بخشی از تَرَکه متوفی به ارث می‌رسید و همچون مِلک تلقی می‌شد &lt;ref&gt;(علی، المفصل فی تاریخ العرب، ج۱۰، ص۱۵۷)&lt;/ref&gt;. از جمله رسوم رایج این بود که پسر متوفی، همسر پدر خود (نامادری‌اش) را تصاحب می‌کرد تا اموال او را به تملک درآورد.&lt;ref&gt;(شلبی و فراء، معانی القرآن، ج۱، ص۲۵۹)&lt;/ref&gt;. شریعت اسلامی با محکوم کردن این سنت‌ها، برای زن حق ارث‌بری را به رسمیت شناخت &lt;ref&gt;(دورانت، تاریخ تمدن(عصر ایمان)، ص۲۳۴).&lt;/ref&gt; قرآن کریم ضمن ممنوع اعلام کردن به ارث رسیدن زنان &lt;ref&gt;(نساء: ۱۹؛ طباطبایی، الميزان في تفسير القرآن، ج‏۴، ص۲۵۴)&lt;/ref&gt;، در یک قانون کلی و جدید که در ذهن مردم آن زمان مألوف نبود، برای مردان و زنان از ما ترک نزدیکانشان «نصیب» و بهره‌ای معین قرار داد &lt;ref&gt;(نساء: ۷؛ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۱۹۹)&lt;/ref&gt; و در آیات دیگر، مقدار این بهره را برای دختر (نساء: ۱۱) و همسر متوفی (نساء: ۱۲) مشخص نمود.<br /> <br /> ‫مقاله حاضر قصد دارد با تمرکز بر دو موضوع مشخص از حوزه ارث زنان، به بررسی و گزارش دیدگاه‌های مطرح شده بپردازد. دلیل انتخاب این دو موضوع آن است که در دوره معاصر، بیش از سایر مباحث مرتبط، مورد بازاندیشی و ارائه دیدگاه‌های نسبتاً جدیدی بوده‌اند و ادله برخی از دیدگاه‌های مشهور در این دو حوزه، با مناقشاتی مواجه شده است. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬<br /> <br /> بخش نخست این گزارش به اصل کلی «تنصیف ارث» (سهم دو برابری مرد نسبت به زن در برخی موارد) و حکمت‌های سنتی و معاصر آن می‌پردازد. بخش دوم، که محور اصلی و تفصیلی‌تر این نوشتار است، به مسئله «کیفیت ارث زوجه از اموال غیرمنقول زوج» اختصاص دارد. <br /> <br /> ۱. مستند تفاوت ارث زن و مرد و حکمت آن<br /> <br /> ۱-۱. مبانی قرآنی ارث زن <br /> <br /> قرآن کریم با نسخ رسوم دوران جاهلیت که زنان را از ارث محروم می‌دانستند و حتی خود آنان را به ارث می‌بردند، این حق را برای آنان تثبیت کرد &lt;ref&gt;(مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، ص ۲۲۰).&lt;/ref&gt; آیه ۷ سوره نساء به شکلی فراگیر این حق را برای هر دو جنس به رسمیت می‌شناسد: «لِّلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِّمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِّمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ ۚ نَصِيبًا مَّفْرُوضًا». آیه مطلق است و حکم خود را مقید به هیچ حالت یا وصفی نکرده است &lt;ref&gt;(طباطبایی، المیزان، ج۴، ص۱۹۹).&lt;/ref&gt; <br /> <br /> قاعده کلی در مورد فرزندان میت، سهم دو برابری مرد نسبت به زن است &lt;ref&gt;(راوندی، فقه القرآن، ج‌۲، ص۳۲۶)&lt;/ref&gt;: «يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنثَيَيْنِ» (نساء/۱۱). سهم زوجه نیز یک چهارم (بدون فرزند) یا یک هشتم (با وجود فرزند) از ماترک شوهر تعیین شده است: «وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّكُمْ وَلَدٌ فَإِن كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُم» (نساء/۱۲).<br /> <br /> ۱-۲. حکمت‌ها و فلسفه‌های سنتی تفاوت در سهام <br /> <br /> در تبیین فلسفه این تفاوت، به مسئولیت‌های مالی مرد در نظام حقوقی اسلام، مانند وجوب پرداخت مهریه، نفقه، شرکت در جهاد و دیه عاقله اشاره شده است که زن از این موارد معاف است &lt;ref&gt;(کلینی، الكافي، ج‌۷، ص۸۵).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> یکی از فلسفه‌های این تفاوت از نظر علامه طباطبایی مربوط به ساختار روانی و عقلی متفاوت زن و مرد و توانایی بیشتر مرد در اداره امور مالی است. وی معتقد است در نهایت از نظر مصرف و بهره‌برداری، سهم واقعی زنان دو برابر مردان است، زیرا هزینه‌های زندگی زن نیز بر عهده مرد است &lt;ref&gt;(طباطبایی، الميزان في تفسير القرآن، ج‏۴، ص۲۲۷-۲۲۹).&lt;/ref&gt; بر این اساس، زن می‌تواند سهم‌الارث خود را پس‌انداز کند، ولی مرد ناچار است آن را برای همسر و فرزندانش هزینه کند. از این رو، نیمی از درآمد مردان عملاً برای زنان خرج می‌شود &lt;ref&gt;(مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۳، ص۲۹۱-۲۹۰).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> البته قاعده تنصیف ارث کلیت ندارد و در مواردی سهم زن و مرد برابر است. از جمله این موارد می‌توان به برابری ارث پدر و مادر در صورت وجود فرزند برای متوفی اشاره کرد که قرآن سهم هر یک را یک ششم معین کرده است: «وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِن كَانَ لَهُ وَلَدٌ» (نساء/۱۱). همچنین خواهر و برادر مادری (کلاله امی) نیز به طور مساوی ارث می‌برند و در صورتی که متعدد باشند، در یک سوم از ترکه شریک هستند: «فَإِن كَانُوا أَكْثَرَ مِن ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ» (نساء/۱۲). گفته شده است که لازمه این شراکت تساوی در سهم است &lt;ref&gt;(علامه حلی، تذكرة الفقهاء، ج‌۱۵، ص۳۵۳).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ۱-۳. نقدهای معاصر درباره فلسفه تفاوت ارث زن و مرد <br /> <br /> برخی تحلیل‌های معاصر، به این نکته اشاره دارند که فلسفه سنتی تفاوت در ارث (مبنی بر مسئولیت‌های مالی انحصاری مرد) با توجه به تغییر ساختار اقتصادی خانواده و مشارکت گسترده زنان در تأمین هزینه‌ها، نیازمند بازنگری است &lt;ref&gt;(مجتهد شبستری، «زنان کتاب و سنت»، ص ۲۰-۲۲).&lt;/ref&gt; <br /> <br /> برخی دیدگاه‌ها ضمن پذیرش حکم اولی فقهی، معتقدند که به دلیل تغییر شرایط اجتماعی و برای تحقق عدالت، قانون‌گذار می‌تواند تمهیدات قانونی خاصی را اتخاذ کند که آثار عملی حکم اولیه را تعدیل نماید. در این چارچوب، فتوا به عنوان حکم اولی دستخوش تغییر نمی‌شود، اما قانون به عنوان یک حکم ثانوی و متناسب با اقتضائات زمانه، برای جلوگیری از تلقی ظالمانه و تحقق عدالت، متفاوت از آن وضع می‌گردد.<br /> علی‌اکبریان در همین راستا تمهیدات اجرایی برای قانون ارث را پیشنهاد می‌کند. به اعتقاد او حاکم اسلامی علاوه بر اجرای احکام، موظف به تحقق عدالت نیز هست و در صورت تزاحم این دو، باید راهکاری اندیشید. به باور او اگر اجرای یک حکم در زمانه‌ای خاص از سوی «متشرعین» به صورت «موقت» ظالمانه تلقی شود، قانون‌گذار می‌تواند در مقام اجرا، قانونی متفاوت به عنوان حکم ثانوی وضع کند، بی‌آنکه فتوای اولیه تغییر کند. او یکی از عوامل اصلی این «ظلم‌انگاری» را تعطیل شدن احکام مرتبط در فرهنگ عمومی می‌داند. در مسئله ارث، حکمت تفاوت سهم زن و مرد با وجوب مهریه، نفقه و معافیت زن از جهاد پیوند خورده است. وقتی در عمل این احکام به درستی اجرا نمی‌شوند (زنان مهریه خود را کامل دریافت نمی‌کنند یا در نفقه مشارکت دارند)، اجرای حکم ارث به‌تنهایی ظالمانه به نظر می‌رسد. هرچند این حکمت‌ها علت تامه حکم نیستند تا با فقدانشان فتوا تغییر کند، اما عدم تحقق آن‌ها در مقام قانون‌گذاری برای فقیه مؤثر است و به او اجازه می‌دهد تا برای رعایت عدالت، به عدم تفاوت ارث زن و مرد حکم کند &lt;ref&gt;(علی‌اکبریان، «نقش عدالت در قانونگذاری در حکومت اسلامی»، ص ۲۶، ۳۱، ۳۲، ۳۴-۳۵).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ۲. کیفیت ارث زوجه از اموال زوج <br /> <br /> با وجود عمومیت و اطلاق آیات قرآن، محور اصلی اختلاف میان فقها به ارث بردن یا نبردن زوجه از اموال غیرمنقول شوهر، مانند زمین (عرصه) و ساختمان و درختان (اعیان)، بازمی‌گردد. در این خصوص دیدگاهی مشهور وجود دارد که خصوصاً در دوره معاصر برخی نویسندگان از آن عدول کرده و دیدگاه‌های دیگری مطرح کرده‌اند.<br /> <br /> ۲-۱. دیدگاه مشهور فقهای امامیه: محرومیت از عرصه و برخی اعیان <br /> <br /> فقهای اهل سنت در سهام اصلی زوجه (یک چهارم و یک هشتم) با فقه شیعه متفق هستند، چنانچه این حکم در نص آیه شریفه (نساء/۱۲) آمده است. اما مهم‌ترین تفاوت آنان با دیدگاه مشهور فقهای امامیه در این است که هیچ‌یک از مذاهب اربعه اهل سنت، زن را از ارث اموال غیرمنقول شوهر محروم نمی‌دانند و به عموم آیه قرآن عمل می‌کنند &lt;ref&gt;(شریف مرتضی، الانتصار في انفرادات الإمامية، ص۵۸۵؛ طوسی، الخلاف؛ ج‌۴، ص۱۱۶).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اما دیدگاه مشهور فقهای امامیه که مبنای قانون مدنی سابق نیز بوده است، زوجه را از عین و قیمت زمین و از عین ابنیه و اشجار محروم کرده و تنها مستحق قیمت آنها می‌داند &lt;ref&gt;(صادقی مقدم، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غيرمنقول شوهر»، ص۵۷-۵۸).&lt;/ref&gt; این دیدگاه عموم آیات را با استناد به روایات و اجماع، تخصیص خورده می‌داند &lt;ref&gt;(طوسی، المبسوط في فقه الإمامية، ج‌۴، ص۱۲۶).&lt;/ref&gt; <br /> <br /> امام خمینی نیز بر همین مبنا فتوا داده‌ است: «زن... از زمین‌ها مطلقاً؛ نه از عین و نه از قیمت آن‌ها ارث نمی‌برد... و فقط از قیمت مصالح ساختمانی مانند تنه درخت، تخته، آجر و مانند این‌ها و همچنین از قیمت درخت و نخل، ارث می‌برد» &lt;ref&gt;(خمینی، تحرير الوسيلة، ج‌۲، ص۳۹۷).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> <br /> مستندات این قول و نقدهای معاصر بر آن به شرح زیر است:<br /> <br /> الف) روایات<br /> <br /> ۱۷ روایت در این باب وارد شده که است &lt;ref&gt;(ر.ک: حر عاملی، وسائل الشيعة، ج‌۲۶، ص۲۰۵-۲۱۲).&lt;/ref&gt; برخی از این روایات نظیر دو روایت نخست از زراره و محمد بن مسلم صحیحه هستند و مستند اصلی فتوا قرار گرفته‌اند &lt;ref&gt;(علامه حلی، مختلف الشيعة في أحكام الشريعة، ج‌۹، ص۵۳-۵۴).&lt;/ref&gt; اما برخی دیگر از این روایات در مطالعات معاصر از نظر سندی و دلالی مورد نقد قرار گرفته‌اند (صادقی مقدم، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غيرمنقول شوهر»، ص۵۸-۶۰). برای نمونه روایت میسر بیاع زطی که علت حکم را جلوگیری از ورود بیگانه («لِئَلَّا تَتَزَوَّجَ الْمَرْأَةُ فَيَجِي‏ءَ زَوْجُهَا») ذکر می‌کند &lt;ref&gt;(حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۶، ص۲۰۷)،&lt;/ref&gt; ضعیف تلقی شده است (صادقی مقدم، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غيرمنقول شوهر»، ص۵۹)؛ زیرا سهل بن زیاد از راویان آن ضعیف است &lt;ref&gt;(نجاشی، رجال النجاشي، ص۱۸۵).&lt;/ref&gt; ضمناً به اعتقاد برخی محققان، این حکمت، حداکثر محروم شدن زن از «عین» آن اموال را توجیه می‌کند نه «قیمت» آن اموال را &lt;ref&gt;(اردبیلی، مجمع الفائدة و البرهان في شرح إرشاد الأذهان، ج‌۱۱، ص۴۵۰)&lt;/ref&gt; و این نقد در دیدگاه‌های معاصر نیز برجسته شده است. به اعتقاد صادقی تهرانی، دلایلی همچون عدم تعلق زن به نسب خانوادگی شوهر یا امکان ازدواج مجدد و ورود بیگانه‌ای به جمع ورثه، به هیچ وجه نمی‌تواند توجیهی برای محرومیت او از ارث اموال غیرمنقول باشد. چرا که زن خود یکی از دو اصل تکوین نسب است و منطق «بیگانه بودن» به شکل متقابل برای شوهر نیز صادق است. دغدغه ورود بیگانه نیز اولاً شامل شوهر هم می‌شود و ثانیاً با راهکاری مانند پرداخت قیمت اموال به جای عین آن، قابل حل است و نمی‌تواند دلیلی برای محرومیت کامل زن باشد &lt;ref&gt;(صادقی تهرانی، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، ج۶، ص۳۰۶-۳۰۷).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ب) اجماع<br /> <br /> ادعای اجماع بر محرومیت زوجه از زمین &lt;ref&gt;(حسینی عاملی، مفتاح الكرامة في شرح قواعد العلامه، ج‌۸، ص۱۸۹)،&lt;/ref&gt; نیز از سوی نویسندگان معاصر به چالش کشیده شده است. صادقی تهرانی آن را در مقابل نص قرآن شمرده و بی‌ارزش تلقی می کند &lt;ref&gt;(صادقی تهرانی، الفرقان، ج۶، ص۳۰۶).&lt;/ref&gt; ادعا شده است که با توجه به ضعف سندی و دلالی روایات، این اجماع نیز فاقد اعتبار لازم برای تخصیص قرآن شمرده شده است. وجود مخالفان صریح در میان فقهای متقدم همچون ابن جنید اسکافی (م ۳۸۱ ق) که به ارث‌بری کامل زوجه فتوا داده است &lt;ref&gt;(اسکافی، مجموعة فتاوى ابن جنيد، ص۳۳۶)&lt;/ref&gt; و همچنین سکوت بسیاری از فقهای قرون اولیه، نشان می‌دهد که این مسئله از ابتدا اختلافی بوده و اجماع مصطلحی بر آن وجود نداشته است &lt;ref&gt;(صادقی مقدم، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غيرمنقول شوهر»، ص۶۰).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به اعتقاد صادقی تهرانی ـ که از نظر مبنایی خبر واحد را حجت ندانسته و ظواهر قرآنی را از طریق آن‌ها تفسیر نمی‌کند ـ آیه قرآن در باب ارث زوجه، ظهوری نزدیک به صراحت در عدم استثناء دارد و نمی‌توان آن را با روایاتی که متناقض و فاقد اعتبار هستند، تخصیص زد. اصل شرعی و عرفی بر این است که تمام ترکه به وراث تعلق می‌گیرد و قرآن تنها «وصیت» و «دین» را استثناء کرده است؛ اگر استثناء مهمی مانند محرومیت از زمین وجود داشت، ذکر آن در آیه اولی بود. علاوه بر این، از نظر واقع‌گرایانه، محروم کردن زن از زمین، به‌ویژه در مناطق روستایی، به معنای محروم کردن او از بخش اعظم و اصلی حق‌الارث است &lt;ref&gt;(صادقی تهرانی، الفرقان، ج۶، ص ۳۰۴).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> وی با همین منطق در ازدواج موقت نیز ارث زن را ثابت می داند. بر اساس دیدگاه برخی فقها در عقد موقت توارث میان زوجین وجود ندارد &lt;ref&gt;(شریف مرتضی، الانتصار في انفرادات الإمامية، ص۲۷۴-۲۷۵).&lt;/ref&gt; در مقابل، صادقی تهرانی با یک رویکرد متن‌محور و قرآنی، استدلال می‌کند که واژه «ازواج» در آیات ارث، مطلق است و شامل هر دو نوع ازدواج دائم و موقت می‌شود. از نظر او، روایاتی که نافی توارث در عقد موقت هستند، به دلیل اختلافی که در خود آنها است، توانایی تقیید این اطلاق قرآنی را ندارند و تنها راه عدم توارث، «شرط ضمن عقد» از سوی طرفین است &lt;ref&gt;(صادقی تهرانی، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، ص۲۹۸-۳۰۰).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ۲-۲. دیدگاه‌های مخالف قول مشهور و رویکردهای جایگزین <br /> <br /> در مقابل دیدگاه مشهور، نظریات دیگری وجود دارد که دامنه ارث‌بری زوجه را گسترده‌تر می‌دانند. برخی از این دیدگاه‌ها در دوره معاصر مطرح شده یا دست‌کم تقویت شده‌اند.<br /> <br /> الف) ارث بردن از قیمت اموال غیرمنقول<br /> <br /> این دیدگاه زوجه را مستحق قیمت اموال غیرمنقول می‌داند. این نظر به دنبال جمع بین اطلاق آیات و حکمت روایات است. بر این اساس اگرچه عین خانه به زن داده نمی‌شود، اما بهای آن برای او محاسبه می‌شود &lt;ref&gt;(علامه حلی، مختلف الشيعة في أحكام الشريعة، ج‌۹، ص۵۴).&lt;/ref&gt; <br /> <br /> این رویکرد، مبنای فقهی اصلاح قانون مدنی در سال ۱۳۸۷ قرار گرفت. هرچند تا قبل از سال ۱۳۸۷ مطابق قول مشهور زن از قیمت نیز ارث نمی برده است، اما این تحول در قانون مدنی در سال مذکور شکل گرفته است و در اصلاحیه ماده قانون ۹۴۶ قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، همین فتوا معیار قرار گرفته است &lt;ref&gt;(هواسی، قیوم زاده و زرگوش نسب، «بررسی فقهی مقررات جدید قوانین موضوعه در خصوص ارث زوجه»، ص ۲۲۲).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ب) ارث بردن از تمام ماترک<br /> <br /> این دیدگاه با تأکید بر اطلاق آیه «وَلَهُنَّ الرُّبُعُ...»، روایات مخالف را فاقد توانایی تخصیص قرآن می‌داند (هواسی، قیوم زاده و زرگوش نسب، «بررسی فقهی مقررات جدید قوانین موضوعه در خصوص ارث زوجه»، ص ۲۲۶). ابن جنید می‌گوید: «للزوجة الثمن من جميع التركة عقارا أو أثاثا و صامتا و رقيقا و غير ذلك» &lt;ref&gt;(اسکافی، مجموعه فتاوای ابن جنید، ص۳۳۶).&lt;/ref&gt; مستند این دیدگاه علاوه بر عموم آیات، صحیحه فضل بن عبدالملک و ابن ابی‌یعفور است &lt;ref&gt;(صادقی تهرانی، الفرقان في تفسير القرآن بالقرآن، ج‏۶، ص: ۳۰۴؛ هواسی، قیوم زاده و زرگوش نسب، «بررسی فقهی مقررات جدید قوانین موضوعه در خصوص ارث زوجه»، ص ۲۲۸)&lt;/ref&gt; که امام صادق(ع) در آن می‌فرمایند: «يَرِثُهَا وَ تَرِثُهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ تَرَكَ أَوْ تَرَكَتْ» &lt;ref&gt;(ابن بابویه، من لا يحضره الفقيه، ج‏۴، ص۳۴۹).&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ج) تفصیل بر اساس فرزند داشتن زوجه<br /> <br /> شیخ صدوق (ابن بابویه، من لا يحضره الفقیه، ج‏۴، ص۳۴۹) و شیخ طوسی &lt;ref&gt;(طوسی، النهاية في مجرد الفقه و الفتاوى، ص۶۴۲)&lt;/ref&gt; معتقدند اگر زن از شوهر متوفی فرزندی داشته باشد، از تمام اموال ارث می‌برد و در غیر این صورت، از قیمت ارث می‌برد. برخی نویسندگان معاصر این نظر را واجد کمترين تخصيص در عموم قرآن و موجب بهره‌مندي كامل زن از اموال شوهر شمرده و انگيزه اصلي تصويب قانون اصلاحی مواد ۹۴۶ و ۹۴۸ دانسته‌اند &lt;ref&gt;(صادقی مقدم، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غيرمنقول شوهر»، ص۶۱).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> د) تمهیدات اجرایی جهت افزایش سهم ارث زن<br /> <br /> در کنار دیدگاه‌هایی که به دنبال بازنگری در ادله استنباطی برای تغییر فتوای اولیه هستند، رویکردهای معاصر دیگری وجود دارند که حوزه بحث را از مقام «استنباط فقهی» به مقام «اجرا و قانون‌گذاری» منتقل می‌کنند. به اعتقاد کاتوزیان، سهم اندک زن نسبت به مرد و محرومیت او از ارث زمین، در جوامع امروزی ناعادلانه محسوب می‌شود. او ریشه این تلقی را در سه تحول عمده می‌داند: اول، کوچک شدن خانواده‌ها که تفاوت سهم زن با فرزندان را بسیار فاحش کرده است؛ دوم، افزایش چشمگیر ارزش املاک و زمین که محرومیت زن از آن، او را از بخش اصلی ثروت شوهر بی‌نصیب می‌کند و سوم، حضور فعال زنان در عرصه اقتصاد و مشارکت در تأمین مخارج خانواده که انتظار آن‌ها را از سهم‌الارث بیشتر می‌کند. با این حال، او معتقد است نمی‌توان به دلیل این تلقی، حکم شرعی را کنار گذاشت. راهکار پیشنهادی او، استفاده از تمهیدات اجرایی و قانونی برای کاستن از این تمایز است. برای مثال، مرد می‌تواند ثلث ترکه خود را به سود زن وصیت کند و قانون‌گذار نیز با اعتبار بخشیدن و اعلام عمومی آن، به این راهکار جنبه عملی و اجرایی ببخشد &lt;ref&gt;(ناصر کاتوزیان، «ارزش سنت و جذبه عدالت در توارث همسران»، ص۴۴-۴۹).&lt;/ref&gt;<br /> <br /> جمع‌بندی<br /> <br /> چنانکه در این گزارش تبیین شد، دو محور اصلی در مباحث معاصر ارث زنان، یعنی فلسفه تفاوت در سهام و کیفیت ارث زوجه از اموال غیرمنقول، کانون بازاندیشی‌ بوده‌اند. <br /> <br /> در خصوص محور نخست، مشاهده شد که حکمت سنتی تفاوت ارث، مبتنی بر مسئولیت‌های مالی انحصاری مرد، در دوره معاصر با توجه به مشارکت اقتصادی زنان و تغییر ساختار خانواده مورد پرسش قرار گرفته است. این امر به شکل‌گیری رویکردهایی انجامیده که برای رفع تلقی ظالمانه از حکم، راهکارهایی چون تفکیک میان فتوا و قانون را پیشنهاد می‌کنند.<br /> <br /> در محور دوم، یعنی ارث زوجه از اموال غیرمنقول، گزارش شد که کانون اصلی اختلاف، نحوه تعامل با عمومات قرآنی در برابر روایات و ادعای اجماع است. دیدگاه مشهور که مبتنی بر تخصیص آیات با روایات است، در مطالعات معاصر از منظر سندی و دلالی با نقدهایی مواجه شده و در مقابل، دیدگاه‌های بدیل که بر اصالت اطلاق قرآن تأکید دارند، تقویت شده‌اند. این تلاش‌ها تأثیر خود را در تحول قانون مدنی ایران و عدول از دیدگاه مشهور نشان داده است. <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==فهرست منابع==<br /> * قرآن کریم.<br /> * ابن بابويه، محمد بن على، من لا يحضره الفقيه، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۳.<br /> * اردبيلى، احمد بن محمد، مجمع الفائدة و البرهان في شرح إرشاد الأذهان، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۰۳.<br /> * اسكافى، ابن جنيد، مجموعة فتاوى ابن جنيد، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۶.<br /> * حرّ عاملى، محمد بن حسن، وسائل الشيعة، قم: مؤسسه آل البيت عليهم السلام، ۱۴۰۹.<br /> * حسينى عاملى، سيد جواد، مفتاح الكرامة في شرح قواعد العلاّمة، بیروت: دار إحياء التراث العربي، بی‌تا.<br /> * خمينى، سيد روح اللّه، تحرير الوسيلة، قم: مؤسسه مطبوعات دار العلم، بی‌تا.<br /> * دورانت، ویل، تاریخ تمدن (عصر ایمان)، ترجمهٔ احمد آرام، تهران: اقبال، ۱۳۳۷.<br /> * راوندى، قطب الدين، فقه القرآن، قم: انتشارات كتابخانه آية الله مرعشى نجفى، ۱۴۰۵.<br /> * شريف مرتضى، على بن حسين موسوى، الانتصار في انفرادات الإمامية، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه ۱۴۱۵.<br /> * شلبی، عبد الفتاح اسماعیل؛ و فراء، یحیی بن زیاد، معانی القرآن، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، ۱۹۸۰.‬‬‬<br /> * صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، قم، فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۵.‬‬<br /> * صادقی مقدم، محمدحسن، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غيرمنقول شوهر»، دانش حقوق مدنی، شماره ۲، ۱۳۹۱.<br /> * طباطبایی، محمد حسین، المیزان في تفسیر القرآن، قم، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، ۱۴۱۷.<br /> * طوسى، ابو جعفر، محمد بن حسن، الخلاف، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۰۷.<br /> * طوسى، ابو جعفر، محمد بن حسن، المبسوط في فقه الإمامية، تهران: المكتبة المرتضوية لإحياء الآثار الجعفرية، ۱۳۸۷.<br /> * طوسى، محمد بن حسن، النهاية في مجرد الفقه و الفتاوى، بیروت: دار الكتاب العربي، ۱۴۰۰.<br /> * علامه حلّى، حسن بن يوسف، تذكرة الفقهاء، قم: مؤسسه آل البيت عليهم السلام، ۱۴۱۴.<br /> * علامه حلّى، حسن بن يوسف، مختلف الشيعة في أحكام الشريعة، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۳.<br /> * علی، جواد، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۷۶.‬‬<br /> * علی‌اکبریان، حسنعلی، «نقش عدالت در قانونگذاری در حکومت اسلامی»، ‬‬فقه، ش ۸۷، ۱۳۹۵.<br /> * کاتوزیان، ناصر، «ارزش سنت و جذبه عدالت در توارث همسران»، نقد و نظر، شماره ۱، ۱۳۷۷.<br /> * ‬كلينى محمد بن يعقوب، الكافي،تهران: دار الكتب الإسلامية، ۱۴۰۷.<br /> * ‬مجتهد شبستری، محمد، «زنان کتاب و سنت»، زنان، ش ۵۷، ۱۳۷۸.<br /> * مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، تهران: صدرا، ۱۳۷۲.<br /> * مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴.<br /> * نجاشي، احمد بن على، رجال النجاشي، قم: مؤسسة النشر الاسلامي التابعه لجامعه المدرسين بقم المشرفه، ۱۳۶۵.<br /> * هواسی، عبد؛ قیوم زاده، محمود؛ زرگوش نسب، عبدالجبار، «بررسی فقهی مقررات جدید قوانین موضوعه در خصوص ارث زوجه»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، شماره ۱۸، ۱۴۰۲.<br /> <br /> [[رده:پیش‌نویس مقاله‌ها]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D8%A8_%D8%B3%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86&diff=69824 2026-09-27T12:30:44Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به سوارکاری زنان</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[سوارکاری زنان]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%85%D9%88%D8%AA%D9%88%D8%B1_%D8%B3%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86&diff=69823 2026-09-27T12:30:44Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به سوارکاری زنان</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[سوارکاری زنان]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%AF%D9%88%DA%86%D8%B1%D8%AE%D9%87_%D8%B3%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86&diff=69822 2026-09-27T12:30:44Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به سوارکاری زنان</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[سوارکاری زنان]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%85%D9%88%D8%AA%D9%88%D8%B1%D8%B3%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86&diff=69821 2026-09-27T12:30:44Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به سوارکاری زنان</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[سوارکاری زنان]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%AF%D9%88%DA%86%D8%B1%D8%AE%D9%87%E2%80%8C%D8%B3%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86&diff=69820 2026-09-27T12:30:44Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به سوارکاری زنان</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[سوارکاری زنان]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%B3%D9%88%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86&diff=69819 2026-09-27T12:20:36Z

<p>Mkhaghanif: /* فهرست منابع */</p> <hr /> <div>{{نویسنده<br /> |نویسنده = مهدی شجریان<br /> |نویسنده۲ = <br /> |نویسنده۳ = <br /> |گردآوری = <br /> |ویراستار۱ = <br /> |ویراستار۲ = <br /> |ویراستار۳ = <br /> }}<br /> {{کتاب‌های دیگر<br /> | رده نویسنده = <br /> | منابع مطالعاتی = سوارکاری زنان (منابع مطالعاتی)<br /> | رده کتاب‌های موضوع = <br /> }}<br /> * '''چکیده'''<br /> '''سوارکاری زنان''' موضوعی است فقهی که در دوران معاصر برای تبیین حکم فقهی دوچرخه‌سواری و موتورسواری بانوان مورد توجه قرار گرفته ست. بررسی روایات ناظر به حرمت نشان می‌دهد که ادله مورد استناد از سوی برخی فقها به دلیل ضعف سندی یا ایرادات دلالی، برای اثبات حرمت کافی دانسته نشده و نهایتاً بر کراهت حمل شده‌اند. در مقابل، اطلاق آیات قرآن و برخی روایات خاص، جواز اولیه این عمل را تأیید می‌کنند. در خصوص امکان تعمیم حکم از سوارکاری سنتی به وسایل نقلیه جدید، دو دیدگاه گزارش شده است: دیدگاهی که با استناد به وحدت ملاک، حکم را قابل تعمیم می‌داند و دیدگاهی که به دلیل تفاوت موضوع و پرهیز از قیاس، تعمیم را روا نمی‌شمارد. همچنین، فتاوای فقهای معاصر نشان می‌دهد که مبنای اصلی حرمت، نه حکم اولی، بلکه عروض عناوین ثانویه‌ای همچون «منافات با عفت»، «جلب توجه نامحرم» و «زمینه‌سازی برای فساد» است. <br /> <br /> == طرح مسئله ==<br /> در دوره معاصر حضور بانوان در عرصه‌های مختلف اجتماعی، ورزشی و حمل‌ونقل شهری به نحو چشمگیری افزایش یافته است. در این میان، استفاده از وسایل نقلیه سبک مانند دوچرخه و موتورسیکلت، چه به عنوان یک ورزش، چه به عنوان ابزاری برای حمل‌ونقل فعال و بهبود سلامت و چه به مثابه یک کنش اجتماعی، به یکی از مسائل مهم و بحث‌برانگیز در ایران، تبدیل شده است. پژوهش‌های حوزه علوم ورزشی نشان می‌دهد که حمل‌ونقل فعال، شامل دوچرخه‌سواری، روشی مناسب برای خروج از سبک زندگی کم‌تحرک و بهره‌مندی از منافع متعدد است.&lt;ref&gt;کشاورز، نوذری و امیرحسینی، «ارائه الگوی مدیریت عملکرد توسعه دوچرخه سواری بانوان با رویکرد ساختاری تفسیری مقاله»، ص۱۲۳ و ۱۲۹.&lt;/ref&gt; از منظر اجتماعی نیز، این موضوع به یکی از مطالبات حقوقی زنان بدل شده است.&lt;ref&gt;پناهی و همکاران، «مطالعه ادراک نابرابری‌های جنسیّتی در تجربه زیسته زنان شهر مراغه مقاله»، ص ۱۸۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> مطابق رویکرد برخی از پژوهش‌های موجود،&lt;ref&gt;رضوان‌طلب، جهرمی و پورصدقی، «دوچرخه سواری و موتورسواری بانوان از منظر فقه و حقوق»، ص۹-۱۶.&lt;/ref&gt; از آنجا که دوچرخه و موتورسیکلت در عصر صدور روایات وجود نداشته‌اند، برای دستیابی به حکم شرعی این مسئله، لازم است به سراغ نزدیک‌ترین موضوع مشابه در متون دینی، یعنی «سوارکاری» (رکوب) بانوان بر حیواناتی چون اسب، شتر و الاغ رفت. این وسایل نقلیه سنتی، تنها ابزار حمل‌ونقل رایج در آن دوران بوده‌اند و روایاتی در خصوص حکم سوارشدن زنان بر آن‌ها وارد شده است. بنابراین، گام نخست برای روشن‌شدن حکم موتورسواری و دوچرخه‌سواری، شناخت دقیق حکم فقهی سوارکاری زنان بر مرکب‌های سنتی است. پس از تبیین این حکم، باید این مسئله بررسی شود که آیا می‌توان حکم مذکور را به وسایل نقلیه جدید تعمیم داد یا خیر.<br /> <br /> == ادله حرمت سوارکاری زنان ==<br /> در منابع روایی، ادله‌ای در نکوهش سوارکاری بانوان بر زین مرکب ذکر شده است. این روایات چندان در کتب فقهی معنون نبوده و مورد تحلیل و بررسی قرار نگرفته‌اند و صرفاً متن آنها نقل شده است. با این همه می‌توان آن‌ها را در دو دسته کلی صورت‌بندی کرد: روایات نهی‌کننده که با ماده یا صیغه نهی از این عمل منع کرده‌اند و روایات ذم‌کننده که با تعابیری مختلف به نکوهش این عمل پرداخته‌اند.<br /> <br /> بررسی تحقیقات فقیهان نشان می‌دهد که فقها اثبات حرمت از مجموع این روایات را مشکل دانسته‌اند و گویا به همین دلیل است که صاحب وسائل الشیعه، روایات این موضوع را با عنوان «بَابُ كَرَاهَةِ رُكُوبِ النِّسَاءِ السُّرُوجَ‌» آورده است.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشيعة، ج‌۲۰، ص۱۷۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===روایات نهی‌ از سوارکاری زنان===<br /> در منابع روایی، احادیثی نقل شده است که به طور مستقیم با ماده نهی یا صیغه نهی سوارکاری زنان را مورد نهی قرار داده‌اند:<br /> <br /> کلینی از امام صادق(ع) نقل می‌کند که فرمود: «نَهَى رَسُولُ اللَّهِ(ص) أَنْ يُرْكَبَ سَرْجٌ بِفَرْجٍ»؛&lt;ref&gt;کلینی، الكافي، ج‌۵، ص۵۱۶.&lt;/ref&gt; واژه «نهی» و صیغه آن در اصول فقه ظهور در حرمت دارد و اگر قرینه‌ای بر کراهت وجود نداشته باشد، از این روایت حرمت استفاده می‌شود. در روایت دوم از امیرالمؤمنین(ع) نقل شده است: «لَاتَحْمِلُوا الْفُرُوجَ عَلَى السُّرُوجِ فَتُهَيِّجُوهُنَّ لِلْفُجُورِ».&lt;ref&gt;کلینی، الكافي، ج‌۵، ص۵۱۶.&lt;/ref&gt; و نیز شیخ صدوق در روایتی از امام باقر(ع) نقل می‌کند که: «وَلَا يَجُوزُ لِلْمَرْأَةِ رُكُوبُ السَّرْجِ إِلَّا مِنْ ضَرُورَةٍ أَوْ فِي سَفَرٍ».&lt;ref&gt;صدوق، الخصال، ج‏، ص۵۸۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به اعتقاد مجلسی روایت اول از نظر سندی ضعیف است و بر همین اساس بر بیش از کراهت دلالت نمی کند.&lt;ref&gt;مجلسی، مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، ج‌۲۰، ص۳۳۲.&lt;/ref&gt; روایت دوم نیز دچار ضعف سند است.&lt;ref&gt;مجلسی، مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، ج‌۲۰، ص۳۳۳.&lt;/ref&gt; علاوه بر این ظهور یا دست کم اشعار در تعلیل دارد. در این صورت ممکن است موضوع حکم سوارکاری نباشد، بلکه تهییج شهوت زن به واسطه نشستن روی زین باشد.&lt;ref&gt;مجلسی، روضة المتقين في شرح من لا يحضره الفقيه، ج‌۸، ص۳۷۶.&lt;/ref&gt; در نتیجه در موارد فقدان شهوت حکم منتفی خواهد شد. روایت سوم نیز به اعتقاد مکارم شیرازی ضعیف السند است، ضمن اینکه فقرات دیگر آن حکم الزامی ندارند. بنابراین از این روایت نیز در نهایت کراهت استفاده می‌شود.&lt;ref&gt;مکارم شیرازی، كتاب النكاح، ج‌۶، ص۱۲۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===روایات مذمت سوارکاری زنان ===<br /> گروه دوم از روایات مشتمل بر نهی صریح نیستند بلکه با تعابیری مختلف، سوارکاری زنان را نکوهش کرده و مذموم شمرده‌اند. در این خصوص می‌توان به سه دسته فرعی از روایات اشاره کرد:<br /> <br /> در دسته نخست از ماده «لعن» استفاده شده است. چنان‌که کلینی از امام صادق(ع) نقل می‌کند: «السُّرُجُ مَرْكَبٌ مَلْعُونٌ لِلنِّسَاءِ».&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۶، ص۵۴۱.&lt;/ref&gt; «لعن» در لغت به معنای طرد و دور کردن از خیر و رحمت،&lt;ref&gt;راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص۷۴۱.&lt;/ref&gt; و نشان‌دهنده مبغوضیت این عمل است. <br /> <br /> دسته دوم روایاتی هستند که سوارشدن زنان بر زین را یکی از نشانه‌های آخرالزمان یا علائم ظهور معرفی می‌کنند: «اذا ... َ رَكِبَ ذَوَاتُ‏ الْفُرُوجِ‏ السُّرُوج»&lt;ref&gt;صدوق، كمال الدين و تمام النعمة، ج‏۱، ص۳۳۱.&lt;/ref&gt;؛ «لَتَرْكَبَنَّ ذَوَاتُ الْفُرُوجِ‏ السُّرُوج‏».&lt;ref&gt;قمی، تفسير القمي، ج‏۲، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> و بالاخره روایاتی که در شرح ماجرای دفن امام حسن(ع) و ممانعت عایشه از آن، وی را به عنوان «أَوَّلَ امْرَأَةٍ رَكِبَتْ فِي الْإِسْلَامِ سَرْجا» معرفی می‌کنند.&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۱، ص۳۰۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در مقام نقد و ارزیابی استناد به این روایات گفته شده واژه لعن هم بر امور حرام و هم مکروه صدق می‌کند. با این حال، به دلیل کثرت استعمال روایی این واژه در امور مکروه، برخی فقها معتقدند که حمل آن بر حرمت نیازمند قرینه است و در صورت نبود قرینه، بر قدر متیقن مبغوضیت که کراهت است، حمل می‌شود.&lt;ref&gt;ایروانی، الأصول في علم الأصول، ج۲، ص۲۷۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ثانیاً مرتضی مطهری ضمن تاکید بر ضعف سندی این روایات، در استفاده تعبیر «ذوات الفروج» برای زنان توسط پیامبر(ص) به شدت تردید می‌کند و آن را هتک حضرت می‌شمارد.&lt;ref&gt;مطهری، مجموعه آثار، ج‌۱۹، ص۶۰۵.&lt;/ref&gt; و نیز هم او تصریح می‌کند که هیچ فقیهی از صدر اسلام فتوای به حرمت رکوب زنان نداده است و اگر حرمتی هم مطرح شده، به دلیل اعمال حرامی مثل عریان‌شدن بوده که با این عمل صورت می‌گرفته است.&lt;ref&gt;مطهری، مجموعه آثار، ج‌۱۹، ص۶۰۴-۶۰۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ادله جواز سوارکاری زنان==<br /> پژوهش‌گران فقه برای بیان جواز سوارکاری زنان به دلایلی قرآنی و روایی استناد کرده‌اند.<br /> <br /> ===آیات رکوب===<br /> در قرآن کریم آیاتی چند سوارکاری بر حیوانات را به عنوان یکی از آیات و نعمات الهی مطرح کرده‌اند.&lt;ref&gt;یس: ۴۲ و ۷۲؛ غافر: ۷۹؛ زخرف: ۱۲.&lt;/ref&gt; به اعتقاد برخی نویسندگان اطلاق آیات شامل زنان نیز می‌شود و بر حلیت سوارکاری بر حیوانات و غیر آنها دلالت دارند.&lt;ref&gt;رضوان‌طلب، جهرمی و پورصدقی، «دوچرخه سواری و موتورسواری بانوان از منظر فقه و حقوق»، ص۱۶.&lt;/ref&gt; در [[آیه ۸ سوره نحل|آیه ۸ نحل]] می‌فرماید: «وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً وَ يَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُون». علامه طباطبایی «ما لا تعلمون» را به سایر حیوانات و غیر حیواناتی که مسخر انسان هستند و شناخته‌شده نبوده‌اند تفسیر می‌کند.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱۲، ص۲۱۲.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ===روایات خاص===<br /> شیخ صدوق از معاویة بن عمار نقل می‌کند که از امام صادق(ع) پرسیدم: «آیا زن می‌تواند سعی بین صفا و مروه را سوار بر اسب یا شتر انجام دهد؟ امام فرمود: اشکالی ندارد». سپس راوی همین سؤال را در مورد مردان نیز تکرار می‌کند و امام همان پاسخ را می‌دهند.&lt;ref&gt;صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج‏۲، ص۴۱۶.&lt;/ref&gt; برخی پژوهشگران این روایت را به عنوان دلیلی بر جواز سوارکاری بانوان مورد استناد قرار داده‌اند.&lt;ref&gt;رضوان‌طلب، جهرمی و پورصدقی، «دوچرخه سواری و موتورسواری بانوان از منظر فقه و حقوق»، ص۱۶-۱۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در برخی روایات نیز سوار شدن بر «رَحل» (زین شتر)&lt;ref&gt;راغب اصفهانی، مفردات، ص۳۴۷.&lt;/ref&gt; مدح شده است. شیخ کلینی از پیامبر اسلام(ص) روایت می‌کند: «خَيْرُ نِسَاءٍ رَكِبْنَ الرِّحَالَ نِسَاءُ قُرَيْشٍ»؛ یعنی بهترین زنانی که بر رحل شتر سوار شدند، زنان قریش‌اند. پیداست که اگر رکوب برای زنان امری حرام یا دست‌کم مذموم و مبغوض بود، در توصیف «بهترین زنان» قرار نمی‌گرفت. حر عاملی نیز این روایت را در باب «خیر النساء» نقل کرده است.&lt;ref&gt;حر عاملی، الفصول المهمة في أصول الأئمة - تكملة الوسائل، ج‌۳، ص۳۹۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==تعمیم حکم سوارکاری به دوچرخه‌سواری و موتورسواری==<br /> پس از بررسی حکم سوارکاری بر حیوانات، پرسش اساسی این است که آیا می‌توان حکم حرمت یا کراهت را به وسایل نقلیه جدید مانند دوچرخه و موتور تعمیم داد؟ در این زمینه دو دیدگاه اصلی وجود دارد.<br /> <br /> ===دیدگاه اول: امکان تعمیم حکم===<br /> برخی از فقها حکم سوارکاری بر حیوان را قابل تعمیم به دوچرخه و موتورسیکلت می‌دانند. این دیدگاه بر شباهت موضوعی و وحدت ملاک استوار است. در استفتائی از [[سید محمدصادق روحانی|آیت‌الله روحانی]] پرسیده شده است که آیا اطلاق «تَسرُج» (سوار زین شدن) شامل موتور و دوچرخه نیز می‌شود یا مخصوص زین اسب است؟ وی پاسخ می‌دهد: «ظاهراً فرق نمی‌کند».&lt;ref&gt;روحانی، استفتائات، ج۴، ص۱۷۴.&lt;/ref&gt; این پاسخ نشان می‌دهد که از نظر وی، موضوع «سَرج» (زین اسب) در روایات پیشین خصوصیت ویژه‌ای ندارد و می‌توان حکم آن را به زین دوچرخه و موتور نیز تسری داد.<br /> <br /> ===دیدگاه دوم: عدم امکان تعمیم حکم===<br /> در مقابل، دیدگاه دیگری معتقد است که سوارکاری بر حیوان و سوار شدن بر دوچرخه و موتور، دو موضوع متفاوت هستند و حکم یکی را نمی‌توان به دیگری سرایت داد. استدلال اصلی این دیدگاه آن است که در روایات، ذم و نکوهش متوجه «اصل سوارشدن» نیست، بلکه به طور خاص به سوارشدن بر «سَرج» (زین اسب، قاطر و الاغ) معطوف شده و در هیچ روایتی، ذمّی نسبت به «رَحل» (زین شتر) وارد نشده است. این تفکیک نشان می‌دهد که خود «سرج» خصوصیتی داشته که سوارشدن بر آن برای بانوان ناپسند تلقی شده است. این خصوصیت، چنانکه در برخی روایات اشاره شده، می‌تواند «تهییج شدن زنان به گناه» باشد که احتمالاً به دلیل شکل خاص زین و نوع حرکت حیوان، می‌توانسته منجر به تحریک جنسی شود. <br /> <br /> گفته‌اند از آنجا که شکل زین دوچرخه و موتور و نحوه برخورد بدن با آن‌ها متفاوت از زین‌های قدیمی است و آن حالت محرک در وسایل جدید وجود ندارد، نمی‌توان اتحاد عرفی دو موضوع را احراز کرد. تسری حکم از یک موضوع به موضوع دیگر بدون احراز اتحاد عرفی، قیاس محسوب می‌شود. بنابراین، حکم کراهت سوارکاری بر سرج، به دوچرخه‌سواری و موتورسواری قابل تعمیم نیست و در نتیجه حکم اولی این دو، بر اساس اصل برائت، اباحه است.&lt;ref&gt;رضوان‌طلب، جهرمی و پورصدقی، «دوچرخه سواری و موتورسواری بانوان از منظر فقه و حقوق»، ص۱۷-۱۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==عناوین ثانوی حرمت==<br /> فارغ از حکم اولی سوارکاری، گاهی عناوینی ثانوی بر این عمل عارض می‌شود که می‌تواند حکم آن را از جواز یا کراهت به حرمت تغییر دهد. غالب فقهای معاصر که قائل به ممنوعیت دوچرخه‌سواری و موتورسواری بانوان در انظار عمومی شده‌اند، به همین عناوین ثانوی استناد کرده‌اند. این عناوین را می‌توان در چند دسته نزدیک به هم طبقه‌بندی کرد:<br /> <br /> ===منافات با عفت، حیا و شأن زن مسلمان===<br /> [[میرزا جواد تبریزی|آیت‌الله تبریزی]] این عمل را «منافی با عفّت بانوان» می‌داند.&lt;ref&gt;تبریزی، استفتائات جدید، ج۱، ص۴۹۶.&lt;/ref&gt; [[سید علی حسینی سیستانی|آیت‌الله سیستانی]] نیز بر لزوم پرهیز از حرکاتی که «خلاف عفاف، حیا، متانت و شأن زن مسلمان محسوب می‌شود» تأکید کرده و دوچرخه و موتورسواری را از مصادیق آن برمی‌شمارد.&lt;ref&gt;سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج۴، ص۵۱.&lt;/ref&gt; [[لطف‌الله صافی گلپایگانی|آیت‌الله صافی گلپایگانی]] نیز این برنامه‌ها را «خلاف عفّت و غیرت و سنن و تعالیم اسلامی» توصیف می‌کند.&lt;ref&gt;صافی گلپایگانی، جامع الأحکام، ج۲، ص۱۵۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===جلب توجه نامحرم و در معرض فتنه قرار گرفتن===<br /> برخی از فتاوا بر این نکته تأکید دارند که این عمل موجب جلب نظر نامحرمان می‌شود. [[سید علی حسینی خامنه‌ای|آیت‌الله خامنه‌ای]] به صراحت دوچرخه‌سواری بانوان «در مجامع عمومی و نیز در جایی که در معرض دید نامحرم باشد» را حرام اعلام کرده‌اند.<br /> &lt;ref&gt;خامنه‌ای، [https://www.leader.ir/fa/book/174?sn=23570 استفتاءات درباره احکام حجاب و عفاف]&lt;/ref&gt; <br /> آیت‌الله تبریزی نیز آن را «موجب جلب نظر مردان و معرض فتنه» می‌داند.&lt;ref&gt;تبریزی، استفتائات جدید، ج۱، ص۴۹۶.&lt;/ref&gt; آیت‌الله سیستانی هم بر پرهیز از اعمالی که «موجب جلب توجه نامحرم» می‌شود، تأکید دارد.&lt;ref&gt;سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج۴، ص۵۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===زمینه‌سازی برای فساد و گناه در جامعه===<br /> دلیل دیگر، تأثیرات سوء اجتماعی این عمل و فراهم کردن زمینه برای گسترش گناه است. [[جعفر سبحانی|آیت‌الله سبحانی]] این کارها را «زمینه‌ساز گسترش گناه در جامعه» می‌خواند.&lt;ref&gt;سبحانی تبریزی، استفتاءات، ج۱، ص۳۶۵.&lt;/ref&gt; [[ناصر مکارم شیرازی|آیت‌الله مکارم شیرازی]] با اشاره به «پیامدهای سوئی که اینگونه امور دارد»، لزوم پرهیز از آن را یادآور می‌شود.&lt;ref&gt;ناصر مکارم شیرازی، استفتاءات جدید، ج۱، ص۵۲۶.&lt;/ref&gt; آیت‌الله صافی گلپایگانی نیز آن را «مستلزم ترویج فحشاء و منکرات و مفاسد عظیمه» می‌داند.&lt;ref&gt;صافی گلپایگانی، جامع الأحکام، ج۲، ص۱۵۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===تهییج شهوت و نمایش مفاتن بدن===<br /> برخی فتاوا به صورت مشخص‌تر به مسئله تحریک شهوت اشاره دارند. آیت‌الله روحانی در پاسخ به استفتائی در مورد سوارشدن زن بر موتور یا دوچرخه «که مهیج شهوت دیگران بشود»، پاسخ می‌دهند که زن مسلمان چنین کاری نمی‌کند و نباید بکند.&lt;ref&gt;روحانی، استفتائات، ج۱، ص۲۱۸-۲۱۹.&lt;/ref&gt; آیت‌الله صافی گلپایگانی نیز این عمل را «نمایش و جلوه دادن مفاتن بدن بانوان به مردان اجنبی» می‌داند.&lt;ref&gt;صافی گلپایگانی، جامع الأحکام، ج۲، ص۱۵۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==فهرست منابع==<br /> {{منابع}}<br /> * ايروانى، على، الأصول في علم الأصول، قم، دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم‏، ۱۴۲۲ق.<br /> * [https://www.leader.ir پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری]<br /> * پناهی، رقیه؛ سرایی، حسن؛ کلدی، علیرضا؛ عابدینی، صمد؛ «مطالعه ادراک نابرابری‌های جنسیّتی در تجربه زیسته زنان شهر مراغه»، مطالعات جامعه شناسی، شماره ۴۵، زمستان ۱۳۹۸ش.<br /> * تبریزی، جواد، استفتائات جدید، قم، سرور، ۱۳۸۵ش.<br /> * حرّ عاملى، محمد بن حسن، وسائل الشيعة، قم، مؤسسه آل البيت عليهم السلام، ۱۴۰۹ق.<br /> * حرّ عاملى، محمد بن حسن، الفصول المهمة في أصول الأئمة - تكملة الوسائل، قم: مؤسسه معارف اسلامى امام رضا(ع)، ۱۴۱۸ق.<br /> *خامنه‌ای، سید علی، [https://www.leader.ir/fa/book/174?sn=23570 استفتاءات درباره احکام حجاب و عفاف]. پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری. تاریخ مراجعه ۵ مهر ۱۴۰۵ش.<br /> * راغب اصفهانى، حسين، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت، دار القلم، ۱۴۱۲ق.<br /> * رضوان‌طلب، محمدرضا؛ جهرمی، سعید؛ پورصدقی، رضا؛ «دوچرخه سواری و موتورسواری بانوان از منظر فقه و حقوق»، فقه و حقوق خانواده، شماره ۷۸، بهار و تابستان ۱۴۰۲ش.<br /> * روحانی، سید محمدصادق، استفتائات، قم، حدیث دل، بی‌تا.<br /> * سبحانی تبریزی، جعفر، استفتاءات، قم، مؤسسه امام صادق علیه السلام، ۱۳۸۹ش.<br /> * سیستانی، سید علی، توضیح المسائل جامع، مشهد، دفتر آیت الله العظمی سیستانی، ۱۴۰۳ش.<br /> * صافی گلپایگانی، لطف‌‌الله، جامع الأحكام، قم، دفتر تنظيم و نشر آثار حضرت آيت الله العظمی صافی گلپایگانی، ۱۳۸۵ش.<br /> * صدوق، محمد بن على، الخصال، قم، دفتر نشر اسلامی، ۱۳۶۲ش.<br /> * صدوق، محمد بن على، كمال الدين و تمام النعمة، تهران، اسلاميه، ۱۳۹۵ق.<br /> * صدوق، محمد بن على، من لا يحضره الفقيه، قم، دفتر انتشارات اسلامى، ۱۴۱۳ق.<br /> * ‏‫طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان في تفسیر القرآن. بیروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات.‬ ۱۳۵۲ش.‬‬‬‬‬‬‬‬‬ش<br /> * قمى، على بن ابراهيم، تفسير القمي، قم، دار الكتاب، ۱۴۰۴.<br /> * کشاورز، جواد؛ نوذری، ولی؛ امیرحسینی، سید احسان، «ارائه الگوی مدیریت عملکرد توسعه دوچرخه سواری بانوان با رویکرد ساختاری تفسیری»، زن و جامعه، شماره ۵۵، پاییز ۱۴۰۲.<br /> * كلينى، محمد بن يعقوب، الکافی، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۴۰۷ق.<br /> * مجلسى، محمدباقر، مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۴۰۴ق.<br /> * مجلسى، محمدتقى، روضة المتقين في شرح من لا يحضره الفقيه، قم، مؤسسه فرهنگى اسلامى كوشانبور، ۱۴۰۶ق.<br /> * مطهرى، مرتضى، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۸۸ش.<br /> * مکارم شیرازی، ناصر، استفتاءات جدید، قم، مدرسة الإمام علي بن أبي طالب(ع)، ۱۴۲۷ق.<br /> * مكارم شيرازى، ناصر، كتاب النكاح، قم، انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب(ع)، ۱۴۲۴ق.<br /> {{پایان}}</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%B3%D9%88%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86&diff=69817 2026-09-27T11:52:47Z

<p>Mkhaghanif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{نویسنده |نویسنده = مهدی شجریان |نویسنده۲ = |نویسنده۳ = |گردآوری = |ویراستار۱ = |ویراستار۲ = |ویراستار۳ = }} {{کتاب‌های دیگر | رده نویسنده = | منابع مطالعاتی = سوارکاری زنان (منابع مطالعاتی) | رده کتاب‌های موضوع = }} * &#039;&#039;&#039;چکیده&#039;&#039;&#039; &#039;&#039;&#039;سوارکاری زنان&#039;&#039;&#039; موضوع...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>{{نویسنده<br /> |نویسنده = مهدی شجریان<br /> |نویسنده۲ = <br /> |نویسنده۳ = <br /> |گردآوری = <br /> |ویراستار۱ = <br /> |ویراستار۲ = <br /> |ویراستار۳ = <br /> }}<br /> {{کتاب‌های دیگر<br /> | رده نویسنده = <br /> | منابع مطالعاتی = سوارکاری زنان (منابع مطالعاتی)<br /> | رده کتاب‌های موضوع = <br /> }}<br /> * '''چکیده'''<br /> '''سوارکاری زنان''' موضوعی است فقهی که در دوران معاصر برای تبیین حکم فقهی دوچرخه‌سواری و موتورسواری بانوان مورد توجه قرار گرفته ست. بررسی روایات ناظر به حرمت نشان می‌دهد که ادله مورد استناد از سوی برخی فقها به دلیل ضعف سندی یا ایرادات دلالی، برای اثبات حرمت کافی دانسته نشده و نهایتاً بر کراهت حمل شده‌اند. در مقابل، اطلاق آیات قرآن و برخی روایات خاص، جواز اولیه این عمل را تأیید می‌کنند. در خصوص امکان تعمیم حکم از سوارکاری سنتی به وسایل نقلیه جدید، دو دیدگاه گزارش شده است: دیدگاهی که با استناد به وحدت ملاک، حکم را قابل تعمیم می‌داند و دیدگاهی که به دلیل تفاوت موضوع و پرهیز از قیاس، تعمیم را روا نمی‌شمارد. همچنین، فتاوای فقهای معاصر نشان می‌دهد که مبنای اصلی حرمت، نه حکم اولی، بلکه عروض عناوین ثانویه‌ای همچون «منافات با عفت»، «جلب توجه نامحرم» و «زمینه‌سازی برای فساد» است. <br /> <br /> == طرح مسئله ==<br /> در دوره معاصر حضور بانوان در عرصه‌های مختلف اجتماعی، ورزشی و حمل‌ونقل شهری به نحو چشمگیری افزایش یافته است. در این میان، استفاده از وسایل نقلیه سبک مانند دوچرخه و موتورسیکلت، چه به عنوان یک ورزش، چه به عنوان ابزاری برای حمل‌ونقل فعال و بهبود سلامت و چه به مثابه یک کنش اجتماعی، به یکی از مسائل مهم و بحث‌برانگیز در ایران، تبدیل شده است. پژوهش‌های حوزه علوم ورزشی نشان می‌دهد که حمل‌ونقل فعال، شامل دوچرخه‌سواری، روشی مناسب برای خروج از سبک زندگی کم‌تحرک و بهره‌مندی از منافع متعدد است.&lt;ref&gt;کشاورز، نوذری و امیرحسینی، «ارائه الگوی مدیریت عملکرد توسعه دوچرخه سواری بانوان با رویکرد ساختاری تفسیری مقاله»، ص۱۲۳ و ۱۲۹.&lt;/ref&gt; از منظر اجتماعی نیز، این موضوع به یکی از مطالبات حقوقی زنان بدل شده است.&lt;ref&gt;پناهی و همکاران، «مطالعه ادراک نابرابری‌های جنسیّتی در تجربه زیسته زنان شهر مراغه مقاله»، ص ۱۸۷.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> مطابق رویکرد برخی از پژوهش‌های موجود،&lt;ref&gt;رضوان‌طلب، جهرمی و پورصدقی، «دوچرخه سواری و موتورسواری بانوان از منظر فقه و حقوق»، ص۹-۱۶.&lt;/ref&gt; از آنجا که دوچرخه و موتورسیکلت در عصر صدور روایات وجود نداشته‌اند، برای دستیابی به حکم شرعی این مسئله، لازم است به سراغ نزدیک‌ترین موضوع مشابه در متون دینی، یعنی «سوارکاری» (رکوب) بانوان بر حیواناتی چون اسب، شتر و الاغ رفت. این وسایل نقلیه سنتی، تنها ابزار حمل‌ونقل رایج در آن دوران بوده‌اند و روایاتی در خصوص حکم سوارشدن زنان بر آن‌ها وارد شده است. بنابراین، گام نخست برای روشن‌شدن حکم موتورسواری و دوچرخه‌سواری، شناخت دقیق حکم فقهی سوارکاری زنان بر مرکب‌های سنتی است. پس از تبیین این حکم، باید این مسئله بررسی شود که آیا می‌توان حکم مذکور را به وسایل نقلیه جدید تعمیم داد یا خیر.<br /> <br /> == ادله حرمت سوارکاری زنان ==<br /> در منابع روایی، ادله‌ای در نکوهش سوارکاری بانوان بر زین مرکب ذکر شده است. این روایات چندان در کتب فقهی معنون نبوده و مورد تحلیل و بررسی قرار نگرفته‌اند و صرفاً متن آنها نقل شده است. با این همه می‌توان آن‌ها را در دو دسته کلی صورت‌بندی کرد: روایات نهی‌کننده که با ماده یا صیغه نهی از این عمل منع کرده‌اند و روایات ذم‌کننده که با تعابیری مختلف به نکوهش این عمل پرداخته‌اند.<br /> <br /> بررسی تحقیقات فقیهان نشان می‌دهد که فقها اثبات حرمت از مجموع این روایات را مشکل دانسته‌اند و گویا به همین دلیل است که صاحب وسائل الشیعه، روایات این موضوع را با عنوان «بَابُ كَرَاهَةِ رُكُوبِ النِّسَاءِ السُّرُوجَ‌» آورده است.&lt;ref&gt;حر عاملی، وسائل الشيعة، ج‌۲۰، ص۱۷۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===روایات نهی‌ از سوارکاری زنان===<br /> در منابع روایی، احادیثی نقل شده است که به طور مستقیم با ماده نهی یا صیغه نهی سوارکاری زنان را مورد نهی قرار داده‌اند:<br /> <br /> کلینی از امام صادق(ع) نقل می‌کند که فرمود: «نَهَى رَسُولُ اللَّهِ(ص) أَنْ يُرْكَبَ سَرْجٌ بِفَرْجٍ»؛&lt;ref&gt;کلینی، الكافي، ج‌۵، ص۵۱۶.&lt;/ref&gt; واژه «نهی» و صیغه آن در اصول فقه ظهور در حرمت دارد و اگر قرینه‌ای بر کراهت وجود نداشته باشد، از این روایت حرمت استفاده می‌شود. در روایت دوم از امیرالمؤمنین(ع) نقل شده است: «لَاتَحْمِلُوا الْفُرُوجَ عَلَى السُّرُوجِ فَتُهَيِّجُوهُنَّ لِلْفُجُورِ».&lt;ref&gt;کلینی، الكافي، ج‌۵، ص۵۱۶.&lt;/ref&gt; و نیز شیخ صدوق در روایتی از امام باقر(ع) نقل می‌کند که: «وَلَا يَجُوزُ لِلْمَرْأَةِ رُكُوبُ السَّرْجِ إِلَّا مِنْ ضَرُورَةٍ أَوْ فِي سَفَرٍ».&lt;ref&gt;صدوق، الخصال، ج‏، ص۵۸۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به اعتقاد مجلسی روایت اول از نظر سندی ضعیف است و بر همین اساس بر بیش از کراهت دلالت نمی کند.&lt;ref&gt;مجلسی، مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، ج‌۲۰، ص۳۳۲.&lt;/ref&gt; روایت دوم نیز دچار ضعف سند است.&lt;ref&gt;مجلسی، مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، ج‌۲۰، ص۳۳۳.&lt;/ref&gt; علاوه بر این ظهور یا دست کم اشعار در تعلیل دارد. در این صورت ممکن است موضوع حکم سوارکاری نباشد، بلکه تهییج شهوت زن به واسطه نشستن روی زین باشد.&lt;ref&gt;مجلسی، روضة المتقين في شرح من لا يحضره الفقيه، ج‌۸، ص۳۷۶.&lt;/ref&gt; در نتیجه در موارد فقدان شهوت حکم منتفی خواهد شد. روایت سوم نیز به اعتقاد مکارم شیرازی ضعیف السند است، ضمن اینکه فقرات دیگر آن حکم الزامی ندارند. بنابراین از این روایت نیز در نهایت کراهت استفاده می‌شود.&lt;ref&gt;مکارم شیرازی، كتاب النكاح، ج‌۶، ص۱۲۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===روایات مذمت سوارکاری زنان ===<br /> گروه دوم از روایات مشتمل بر نهی صریح نیستند بلکه با تعابیری مختلف، سوارکاری زنان را نکوهش کرده و مذموم شمرده‌اند. در این خصوص می‌توان به سه دسته فرعی از روایات اشاره کرد:<br /> <br /> در دسته نخست از ماده «لعن» استفاده شده است. چنان‌که کلینی از امام صادق(ع) نقل می‌کند: «السُّرُجُ مَرْكَبٌ مَلْعُونٌ لِلنِّسَاءِ».&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۶، ص۵۴۱.&lt;/ref&gt; «لعن» در لغت به معنای طرد و دور کردن از خیر و رحمت،&lt;ref&gt;راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص۷۴۱.&lt;/ref&gt; و نشان‌دهنده مبغوضیت این عمل است. <br /> <br /> دسته دوم روایاتی هستند که سوارشدن زنان بر زین را یکی از نشانه‌های آخرالزمان یا علائم ظهور معرفی می‌کنند: «اذا ... َ رَكِبَ ذَوَاتُ‏ الْفُرُوجِ‏ السُّرُوج»&lt;ref&gt;صدوق، كمال الدين و تمام النعمة، ج‏۱، ص۳۳۱.&lt;/ref&gt;؛ «لَتَرْكَبَنَّ ذَوَاتُ الْفُرُوجِ‏ السُّرُوج‏».&lt;ref&gt;قمی، تفسير القمي، ج‏۲، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> و بالاخره روایاتی که در شرح ماجرای دفن امام حسن(ع) و ممانعت عایشه از آن، وی را به عنوان «أَوَّلَ امْرَأَةٍ رَكِبَتْ فِي الْإِسْلَامِ سَرْجا» معرفی می‌کنند.&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۱، ص۳۰۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در مقام نقد و ارزیابی استناد به این روایات گفته شده واژه لعن هم بر امور حرام و هم مکروه صدق می‌کند. با این حال، به دلیل کثرت استعمال روایی این واژه در امور مکروه، برخی فقها معتقدند که حمل آن بر حرمت نیازمند قرینه است و در صورت نبود قرینه، بر قدر متیقن مبغوضیت که کراهت است، حمل می‌شود.&lt;ref&gt;ایروانی، الأصول في علم الأصول، ج۲، ص۲۷۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ثانیاً مرتضی مطهری ضمن تاکید بر ضعف سندی این روایات، در استفاده تعبیر «ذوات الفروج» برای زنان توسط پیامبر(ص) به شدت تردید می‌کند و آن را هتک حضرت می‌شمارد.&lt;ref&gt;مطهری، مجموعه آثار، ج‌۱۹، ص۶۰۵.&lt;/ref&gt; و نیز هم او تصریح می‌کند که هیچ فقیهی از صدر اسلام فتوای به حرمت رکوب زنان نداده است و اگر حرمتی هم مطرح شده، به دلیل اعمال حرامی مثل عریان‌شدن بوده که با این عمل صورت می‌گرفته است.&lt;ref&gt;مطهری، مجموعه آثار، ج‌۱۹، ص۶۰۴-۶۰۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == ادله جواز سوارکاری زنان==<br /> پژوهش‌گران فقه برای بیان جواز سوارکاری زنان به دلایلی قرآنی و روایی استناد کرده‌اند.<br /> <br /> ===آیات رکوب===<br /> در قرآن کریم آیاتی چند سوارکاری بر حیوانات را به عنوان یکی از آیات و نعمات الهی مطرح کرده‌اند.&lt;ref&gt;یس: ۴۲ و ۷۲؛ غافر: ۷۹؛ زخرف: ۱۲.&lt;/ref&gt; به اعتقاد برخی نویسندگان اطلاق آیات شامل زنان نیز می‌شود و بر حلیت سوارکاری بر حیوانات و غیر آنها دلالت دارند.&lt;ref&gt;رضوان‌طلب، جهرمی و پورصدقی، «دوچرخه سواری و موتورسواری بانوان از منظر فقه و حقوق»، ص۱۶.&lt;/ref&gt; در [[آیه ۸ سوره نحل|آیه ۸ نحل]] می‌فرماید: «وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً وَ يَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُون». علامه طباطبایی «ما لا تعلمون» را به سایر حیوانات و غیر حیواناتی که مسخر انسان هستند و شناخته‌شده نبوده‌اند تفسیر می‌کند.&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ج۱۲، ص۲۱۲.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ===روایات خاص===<br /> شیخ صدوق از معاویة بن عمار نقل می‌کند که از امام صادق(ع) پرسیدم: «آیا زن می‌تواند سعی بین صفا و مروه را سوار بر اسب یا شتر انجام دهد؟ امام فرمود: اشکالی ندارد». سپس راوی همین سؤال را در مورد مردان نیز تکرار می‌کند و امام همان پاسخ را می‌دهند.&lt;ref&gt;صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج‏۲، ص۴۱۶.&lt;/ref&gt; برخی پژوهشگران این روایت را به عنوان دلیلی بر جواز سوارکاری بانوان مورد استناد قرار داده‌اند.&lt;ref&gt;رضوان‌طلب، جهرمی و پورصدقی، «دوچرخه سواری و موتورسواری بانوان از منظر فقه و حقوق»، ص۱۶-۱۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در برخی روایات نیز سوار شدن بر «رَحل» (زین شتر)&lt;ref&gt;راغب اصفهانی، مفردات، ص۳۴۷.&lt;/ref&gt; مدح شده است. شیخ کلینی از پیامبر اسلام(ص) روایت می‌کند: «خَيْرُ نِسَاءٍ رَكِبْنَ الرِّحَالَ نِسَاءُ قُرَيْشٍ»؛ یعنی بهترین زنانی که بر رحل شتر سوار شدند، زنان قریش‌اند. پیداست که اگر رکوب برای زنان امری حرام یا دست‌کم مذموم و مبغوض بود، در توصیف «بهترین زنان» قرار نمی‌گرفت. حر عاملی نیز این روایت را در باب «خیر النساء» نقل کرده است.&lt;ref&gt;حر عاملی، الفصول المهمة في أصول الأئمة - تكملة الوسائل، ج‌۳، ص۳۹۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==تعمیم حکم سوارکاری به دوچرخه‌سواری و موتورسواری==<br /> پس از بررسی حکم سوارکاری بر حیوانات، پرسش اساسی این است که آیا می‌توان حکم حرمت یا کراهت را به وسایل نقلیه جدید مانند دوچرخه و موتور تعمیم داد؟ در این زمینه دو دیدگاه اصلی وجود دارد.<br /> <br /> ===دیدگاه اول: امکان تعمیم حکم===<br /> برخی از فقها حکم سوارکاری بر حیوان را قابل تعمیم به دوچرخه و موتورسیکلت می‌دانند. این دیدگاه بر شباهت موضوعی و وحدت ملاک استوار است. در استفتائی از [[سید محمدصادق روحانی|آیت‌الله روحانی]] پرسیده شده است که آیا اطلاق «تَسرُج» (سوار زین شدن) شامل موتور و دوچرخه نیز می‌شود یا مخصوص زین اسب است؟ وی پاسخ می‌دهد: «ظاهراً فرق نمی‌کند».&lt;ref&gt;روحانی، استفتائات، ج۴، ص۱۷۴.&lt;/ref&gt; این پاسخ نشان می‌دهد که از نظر وی، موضوع «سَرج» (زین اسب) در روایات پیشین خصوصیت ویژه‌ای ندارد و می‌توان حکم آن را به زین دوچرخه و موتور نیز تسری داد.<br /> <br /> ===دیدگاه دوم: عدم امکان تعمیم حکم===<br /> در مقابل، دیدگاه دیگری معتقد است که سوارکاری بر حیوان و سوار شدن بر دوچرخه و موتور، دو موضوع متفاوت هستند و حکم یکی را نمی‌توان به دیگری سرایت داد. استدلال اصلی این دیدگاه آن است که در روایات، ذم و نکوهش متوجه «اصل سوارشدن» نیست، بلکه به طور خاص به سوارشدن بر «سَرج» (زین اسب، قاطر و الاغ) معطوف شده و در هیچ روایتی، ذمّی نسبت به «رَحل» (زین شتر) وارد نشده است. این تفکیک نشان می‌دهد که خود «سرج» خصوصیتی داشته که سوارشدن بر آن برای بانوان ناپسند تلقی شده است. این خصوصیت، چنانکه در برخی روایات اشاره شده، می‌تواند «تهییج شدن زنان به گناه» باشد که احتمالاً به دلیل شکل خاص زین و نوع حرکت حیوان، می‌توانسته منجر به تحریک جنسی شود. <br /> <br /> گفته‌اند از آنجا که شکل زین دوچرخه و موتور و نحوه برخورد بدن با آن‌ها متفاوت از زین‌های قدیمی است و آن حالت محرک در وسایل جدید وجود ندارد، نمی‌توان اتحاد عرفی دو موضوع را احراز کرد. تسری حکم از یک موضوع به موضوع دیگر بدون احراز اتحاد عرفی، قیاس محسوب می‌شود. بنابراین، حکم کراهت سوارکاری بر سرج، به دوچرخه‌سواری و موتورسواری قابل تعمیم نیست و در نتیجه حکم اولی این دو، بر اساس اصل برائت، اباحه است.&lt;ref&gt;رضوان‌طلب، جهرمی و پورصدقی، «دوچرخه سواری و موتورسواری بانوان از منظر فقه و حقوق»، ص۱۷-۱۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==عناوین ثانوی حرمت==<br /> فارغ از حکم اولی سوارکاری، گاهی عناوینی ثانوی بر این عمل عارض می‌شود که می‌تواند حکم آن را از جواز یا کراهت به حرمت تغییر دهد. غالب فقهای معاصر که قائل به ممنوعیت دوچرخه‌سواری و موتورسواری بانوان در انظار عمومی شده‌اند، به همین عناوین ثانوی استناد کرده‌اند. این عناوین را می‌توان در چند دسته نزدیک به هم طبقه‌بندی کرد:<br /> <br /> ===منافات با عفت، حیا و شأن زن مسلمان===<br /> [[میرزا جواد تبریزی|آیت‌الله تبریزی]] این عمل را «منافی با عفّت بانوان» می‌داند.&lt;ref&gt;تبریزی، استفتائات جدید، ج۱، ص۴۹۶.&lt;/ref&gt; [[سید علی حسینی سیستانی|آیت‌الله سیستانی]] نیز بر لزوم پرهیز از حرکاتی که «خلاف عفاف، حیا، متانت و شأن زن مسلمان محسوب می‌شود» تأکید کرده و دوچرخه و موتورسواری را از مصادیق آن برمی‌شمارد.&lt;ref&gt;سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج۴، ص۵۱.&lt;/ref&gt; [[لطف‌الله صافی گلپایگانی|آیت‌الله صافی گلپایگانی]] نیز این برنامه‌ها را «خلاف عفّت و غیرت و سنن و تعالیم اسلامی» توصیف می‌کند.&lt;ref&gt;صافی گلپایگانی، جامع الأحکام، ج۲، ص۱۵۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===جلب توجه نامحرم و در معرض فتنه قرار گرفتن===<br /> برخی از فتاوا بر این نکته تأکید دارند که این عمل موجب جلب نظر نامحرمان می‌شود. [[سید علی حسینی خامنه‌ای|آیت‌الله خامنه‌ای]] به صراحت دوچرخه‌سواری بانوان «در مجامع عمومی و نیز در جایی که در معرض دید نامحرم باشد» را حرام اعلام کرده‌اند.<br /> &lt;ref&gt;خامنه‌ای، [https://www.leader.ir/fa/book/174?sn=23570 استفتاءات درباره احکام حجاب و عفاف]&lt;/ref&gt; <br /> آیت‌الله تبریزی نیز آن را «موجب جلب نظر مردان و معرض فتنه» می‌داند.&lt;ref&gt;تبریزی، استفتائات جدید، ج۱، ص۴۹۶.&lt;/ref&gt; آیت‌الله سیستانی هم بر پرهیز از اعمالی که «موجب جلب توجه نامحرم» می‌شود، تأکید دارد.&lt;ref&gt;سیستانی، توضیح المسائل جامع، ج۴، ص۵۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===زمینه‌سازی برای فساد و گناه در جامعه===<br /> دلیل دیگر، تأثیرات سوء اجتماعی این عمل و فراهم کردن زمینه برای گسترش گناه است. [[جعفر سبحانی|آیت‌الله سبحانی]] این کارها را «زمینه‌ساز گسترش گناه در جامعه» می‌خواند.&lt;ref&gt;سبحانی تبریزی، استفتاءات، ج۱، ص۳۶۵.&lt;/ref&gt; [[ناصر مکارم شیرازی|آیت‌الله مکارم شیرازی]] با اشاره به «پیامدهای سوئی که اینگونه امور دارد»، لزوم پرهیز از آن را یادآور می‌شود.&lt;ref&gt;ناصر مکارم شیرازی، استفتاءات جدید، ج۱، ص۵۲۶.&lt;/ref&gt; آیت‌الله صافی گلپایگانی نیز آن را «مستلزم ترویج فحشاء و منکرات و مفاسد عظیمه» می‌داند.&lt;ref&gt;صافی گلپایگانی، جامع الأحکام، ج۲، ص۱۵۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===تهییج شهوت و نمایش مفاتن بدن===<br /> برخی فتاوا به صورت مشخص‌تر به مسئله تحریک شهوت اشاره دارند. آیت‌الله روحانی در پاسخ به استفتائی در مورد سوارشدن زن بر موتور یا دوچرخه «که مهیج شهوت دیگران بشود»، پاسخ می‌دهند که زن مسلمان چنین کاری نمی‌کند و نباید بکند.&lt;ref&gt;روحانی، استفتائات، ج۱، ص۲۱۸-۲۱۹.&lt;/ref&gt; آیت‌الله صافی گلپایگانی نیز این عمل را «نمایش و جلوه دادن مفاتن بدن بانوان به مردان اجنبی» می‌داند.&lt;ref&gt;صافی گلپایگانی، جامع الأحکام، ج۲، ص۱۵۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==فهرست منابع==<br /> * ايروانى، على، الأصول في علم الأصول، قم، دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم‏، ۱۴۲۲ق.<br /> * [https://www.leader.ir پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری]<br /> * پناهی، رقیه؛ سرایی، حسن؛ کلدی، علیرضا؛ عابدینی، صمد؛ «مطالعه ادراک نابرابری‌های جنسیّتی در تجربه زیسته زنان شهر مراغه»، مطالعات جامعه شناسی، شماره ۴۵، زمستان ۱۳۹۸ش.<br /> * تبریزی، جواد، استفتائات جدید، قم، سرور، ۱۳۸۵ش.<br /> * حرّ عاملى، محمد بن حسن، وسائل الشيعة، قم، مؤسسه آل البيت عليهم السلام، ۱۴۰۹ق.<br /> * حرّ عاملى، محمد بن حسن، الفصول المهمة في أصول الأئمة - تكملة الوسائل، قم: مؤسسه معارف اسلامى امام رضا(ع)، ۱۴۱۸ق.<br /> *خامنه‌ای، سید علی، [https://www.leader.ir/fa/book/174?sn=23570 استفتاءات درباره احکام حجاب و عفاف]. پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری. تاریخ مراجعه ۵ مهر ۱۴۰۵ش.<br /> * راغب اصفهانى، حسين، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت، دار القلم، ۱۴۱۲ق.<br /> * رضوان‌طلب، محمدرضا؛ جهرمی، سعید؛ پورصدقی، رضا؛ «دوچرخه سواری و موتورسواری بانوان از منظر فقه و حقوق»، فقه و حقوق خانواده، شماره ۷۸، بهار و تابستان ۱۴۰۲ش.<br /> * روحانی، سید محمدصادق، استفتائات، قم، حدیث دل، بی‌تا.<br /> * سبحانی تبریزی، جعفر، استفتاءات، قم، مؤسسه امام صادق علیه السلام، ۱۳۸۹ش.<br /> * سیستانی، سید علی، توضیح المسائل جامع، مشهد، دفتر آیت الله العظمی سیستانی، ۱۴۰۳ش.<br /> * صافی گلپایگانی، لطف‌‌الله، جامع الأحكام، قم، دفتر تنظيم و نشر آثار حضرت آيت الله العظمی صافی گلپایگانی، ۱۳۸۵ش.<br /> * صدوق، محمد بن على، الخصال، قم، دفتر نشر اسلامی، ۱۳۶۲ش.<br /> * صدوق، محمد بن على، كمال الدين و تمام النعمة، تهران، اسلاميه، ۱۳۹۵ق.<br /> * صدوق، محمد بن على، من لا يحضره الفقيه، قم، دفتر انتشارات اسلامى، ۱۴۱۳ق.<br /> * ‏‫طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان في تفسیر القرآن. بیروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات.‬ ۱۳۵۲ش.‬‬‬‬‬‬‬‬‬ش<br /> * قمى، على بن ابراهيم، تفسير القمي، قم، دار الكتاب، ۱۴۰۴.<br /> * کشاورز، جواد؛ نوذری، ولی؛ امیرحسینی، سید احسان، «ارائه الگوی مدیریت عملکرد توسعه دوچرخه سواری بانوان با رویکرد ساختاری تفسیری»، زن و جامعه، شماره ۵۵، پاییز ۱۴۰۲.<br /> * كلينى، محمد بن يعقوب، الکافی، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۴۰۷ق.<br /> * مجلسى، محمدباقر، مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۴۰۴ق.<br /> * مجلسى، محمدتقى، روضة المتقين في شرح من لا يحضره الفقيه، قم، مؤسسه فرهنگى اسلامى كوشانبور، ۱۴۰۶ق.<br /> * مطهرى، مرتضى، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۸۸ش.<br /> * مکارم شیرازی، ناصر، استفتاءات جدید، قم، مدرسة الإمام علي بن أبي طالب(ع)، ۱۴۲۷ق.<br /> * مكارم شيرازى، ناصر، كتاب النكاح، قم، انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب(ع)، ۱۴۲۴ق.</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%81%D9%82%D9%87_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1:%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1_%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%B1%D8%A7%DA%A9%D8%B2_%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%DB%8C&diff=69805 2026-09-27T07:32:34Z

<p>Mkhaghanif: /* نقش و تأثیرگذاری در فقه معاصر */</p> <hr /> <div>توضیح و چارچوب کلی مقالات مراکز پژوهشی: <br /> * مقالات مربوط به مراکز پژوهشی فقه معاصر، همانند سایر مقالات دانشنامه فقه معاصر، ماهیتی گزارشی، توصیفی و مستند دارند و باید بدون جانبداری نسبت به یک مرکز، جریان فکری یا دیدگاه خاص تدوین شوند. هدف اصلی این مقالات، ارائه تصویری روشن و مستند از مراکز و نهادهایی است که در شکل‌گیری، گسترش و تحول فقه معاصر نقش داشته‌اند.<br /> * مقصود از «مراکز پژوهشی»، مؤسسات پژوهشی، پژوهشگاه‌ها، دانشگاه‌ها یا دانشکده‌ها، مراکز تخصصی، مؤسسات انتشاراتی و دیگر نهادهایی را که در تولید، ترویج، آموزش یا انتشار دانش فقه معاصر تأثیرگذار بوده‌اند، دربرمی‌گیرد.<br /> * هدف این مقالات صرفاً معرفی یک مرکز یا ارائه فهرستی از فعالیت‌های آن نیست؛ بلکه باید تا حد امکان نقش و میزان تأثیرگذاری آن مرکز در فقه معاصر، حوزه‌های فعالیت، زمینه‌های پژوهشی، آثار شاخص و ارتباط آن با سایر مراکز علمی بازتاب یابد.<br /> * بر این اساس، ساختار پیشنهادی زیر می‌تواند مبنای تدوین مقالات قرار گیرد. این ساختار جنبه پیشنهادی دارد و نویسنده، متناسب با ویژگی‌ها و اهمیت هر مرکز، می‌تواند بخش‌هایی را حذف، ادغام یا تکمیل کند. با این حال، آنچه برای دانشنامه اهمیت اساسی دارد، بازتاب دقیق و مستند جایگاه و نقش مرکز در فقه معاصر است.<br /> <br /> ==چکیده==<br /> این بخش، نقش «شناسه» مقاله را دارد و باید در عباراتی کوتاه، روشن و گویا، مهم‌ترین اطلاعات درباره مرکز و نقش آن در فقه معاصر را ارائه کند؛ به گونه‌ای که چکیده بتواند نمایندگی کامل از محتوای مقاله به دست دهد.<br /> <br /> ==معرفی و جایگاه==<br /> در این بخش، مرکز پژوهشی معرفی و تاریخچه تأسیس و شکل‌گیری آن به اختصار بیان می‌شود. همچنین اهداف، مأموریت‌ها، حوزه‌های اصلی فعالیت و در صورت وجود، چشم‌اندازهای مرکز معرفی می‌شود. <br /> <br /> در ادامه، جایگاه و نقش مرکز در مطالعات فقه معاصر، زمینه‌های اصلی فعالیت آن و مهم‌ترین حوزه‌هایی که در آنها اثرگذار بوده است، تبیین می‌شود. <br /> <br /> === نقش و تأثیرگذاری در فقه معاصر ===<br /> در صورت اهمیت و وجود شواهد کافی، بخشی مستقل به تبیین نقش مرکز در فقه معاصر اختصاص یابد. در این بخش، بر اساس شواهد و مستندات ارائه‌شده در بخش‌های پیشین، مهم‌ترین زمینه‌های تأثیرگذاری مرکز، موضوعات و رویکردهای مورد توجه آن و سهم آن در تولید، آموزش، ترویج یا انتشار مباحث فقه معاصر گزارش می‌شود.<br /> <br /> در صورتی که مجموعه مورد گزارش دارای رویکرد خاصی به لحاظ شکلی یا محتوایی و اندیشه‌‌ای باشد سزاوار است که گزارش شود.<br /> <br /> این بخش نباید به ارزیابی ارزشی یا داوری درباره برتری یک مرکز نسبت به مراکز دیگر منجر شود؛ بلکه هدف آن، بازنمایی مستند جایگاه و نقش مرکز در منظومه فقه معاصر است<br /> <br /> == ساختار علمی و پژوهشی ==<br /> در این بخش، ساختار علمی و پژوهشی مرکز معرفی می‌شود؛ از جمله شورای علمی، پژوهشکده‌ها، گروه‌های علمی، مراکز تخصصی، واحدهای آموزشی و پژوهشی و دیگر بخش‌های مرتبط با فعالیت‌های علمی. <br /> <br /> در صورت اهمیت، حوزه تخصصی هر یک از این واحدها و نسبت آنها با مطالعات فقه معاصر نیز بیان می‌شود.<br /> <br /> === افراد شاخص ===<br /> در این بخش، پژوهشگران و استادانی که در حوزه فقه معاصر فعالیت داشته‌اند و با مرکز مورد نظر ارتباط علمی داشته یا دارند، معرفی می‌شوند. این افراد می‌توانند از میان مدیران علمی، اعضای هیئت علمی، پژوهشگران، استادان، نویسندگان و دیگر چهره‌های علمی مرتبط با مرکز انتخاب شوند.<br /> <br /> معرفی افراد باید با تأکید بر نقش و فعالیت آنان در حوزه فقه معاصر انجام گیرد.<br /> <br /> ==آثار و فعالیت‌ها==<br /> در این بخش، مهم‌ترین آثار و فعالیت‌های علمی مرکز در حوزه فقه معاصر معرفی می‌شود. آثار می‌تواند به صورت تفکیکی شامل کتاب‌ها، مقالات، مجموعه‌مقالات، ترجمه‌ها، نشریات، طرح‌های پژوهشی، آثار آموزشی و دیگر فعالیت‌های علمی باشد.<br /> <br /> در معرفی آثار، تأکید اصلی باید بر آثاری باشد که در شکل‌گیری یا گسترش مباحث فقه معاصر نقش داشته‌اند؛ ازاین‌رو، صرف ارائه فهرست آثار مرکز، بدون توجه به ارتباط آنها با موضوع مقاله، مطلوب نیست. بهتر است آثار بر اساس موضوع یا نوع فعالیت دسته‌بندی شوند؛ برای مثال «فقه سیاسی»، «فقه اجتماعی»، «فقه خانواده»، «فقه حکومتی»، «فقه و حقوق» و مانند آن.<br /> <br /> === تعاملات علمی و برگزاری همایش‌ها و نشست‌ها ===<br /> در این بخش، ارتباطات و همکاری‌های علمی مرکز با سایر نهادها و مراکز پژوهشی، دانشگاه‌ها و مؤسسات علمی، اعم از داخلی و بین‌المللی، معرفی می‌شود.<br /> <br /> همچنین همایش‌ها، کنفرانس‌ها، نشست‌های علمی، کرسی‌ها و برنامه‌های مشترکی که مرکز در زمینه فقه معاصر برگزار یا در آنها مشارکت کرده است، معرفی می‌شوند.<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع ==<br /> منابع مقاله باید بر اساس شیوه‌نامه و به ترتیب الفبا باشد. منابع چپ‌نویس از منابع راست‌نویس جدا قرار می‌گیرد.در پایان مقاله، منابع مورد استفاده برای تدوین مقاله معرفی می‌شود. منابع می‌تواند شامل وبگاه رسمی مرکز، اساسنامه و اسناد تأسیس، گزارش‌های رسمی، کتاب‌ها و مقالات منتشرشده، مصاحبه‌ها، گزارش همایش‌ها، نشریات مرکز و دیگر منابع معتبر باشد.<br /> <br /> [[رده:ساختار پیشنهادی مقالات]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%81%D9%82%D9%87_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1:%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1_%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%B1%D8%A7%DA%A9%D8%B2_%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%DB%8C&diff=69804 2026-09-27T07:27:45Z

<p>Mkhaghanif: /* معرفی و جایگاه */</p> <hr /> <div>توضیح و چارچوب کلی مقالات مراکز پژوهشی: <br /> * مقالات مربوط به مراکز پژوهشی فقه معاصر، همانند سایر مقالات دانشنامه فقه معاصر، ماهیتی گزارشی، توصیفی و مستند دارند و باید بدون جانبداری نسبت به یک مرکز، جریان فکری یا دیدگاه خاص تدوین شوند. هدف اصلی این مقالات، ارائه تصویری روشن و مستند از مراکز و نهادهایی است که در شکل‌گیری، گسترش و تحول فقه معاصر نقش داشته‌اند.<br /> * مقصود از «مراکز پژوهشی»، مؤسسات پژوهشی، پژوهشگاه‌ها، دانشگاه‌ها یا دانشکده‌ها، مراکز تخصصی، مؤسسات انتشاراتی و دیگر نهادهایی را که در تولید، ترویج، آموزش یا انتشار دانش فقه معاصر تأثیرگذار بوده‌اند، دربرمی‌گیرد.<br /> * هدف این مقالات صرفاً معرفی یک مرکز یا ارائه فهرستی از فعالیت‌های آن نیست؛ بلکه باید تا حد امکان نقش و میزان تأثیرگذاری آن مرکز در فقه معاصر، حوزه‌های فعالیت، زمینه‌های پژوهشی، آثار شاخص و ارتباط آن با سایر مراکز علمی بازتاب یابد.<br /> * بر این اساس، ساختار پیشنهادی زیر می‌تواند مبنای تدوین مقالات قرار گیرد. این ساختار جنبه پیشنهادی دارد و نویسنده، متناسب با ویژگی‌ها و اهمیت هر مرکز، می‌تواند بخش‌هایی را حذف، ادغام یا تکمیل کند. با این حال، آنچه برای دانشنامه اهمیت اساسی دارد، بازتاب دقیق و مستند جایگاه و نقش مرکز در فقه معاصر است.<br /> <br /> ==چکیده==<br /> این بخش، نقش «شناسه» مقاله را دارد و باید در عباراتی کوتاه، روشن و گویا، مهم‌ترین اطلاعات درباره مرکز و نقش آن در فقه معاصر را ارائه کند؛ به گونه‌ای که چکیده بتواند نمایندگی کامل از محتوای مقاله به دست دهد.<br /> <br /> ==معرفی و جایگاه==<br /> در این بخش، مرکز پژوهشی معرفی و تاریخچه تأسیس و شکل‌گیری آن به اختصار بیان می‌شود. همچنین اهداف، مأموریت‌ها، حوزه‌های اصلی فعالیت و در صورت وجود، چشم‌اندازهای مرکز معرفی می‌شود. <br /> <br /> در ادامه، جایگاه و نقش مرکز در مطالعات فقه معاصر، زمینه‌های اصلی فعالیت آن و مهم‌ترین حوزه‌هایی که در آنها اثرگذار بوده است، تبیین می‌شود. <br /> <br /> === نقش و تأثیرگذاری در فقه معاصر ===<br /> در صورت اهمیت و وجود شواهد کافی، بخشی مستقل به تبیین نقش مرکز در فقه معاصر اختصاص یابد. در این بخش، بر اساس شواهد و مستندات ارائه‌شده در بخش‌های پیشین، مهم‌ترین زمینه‌های تأثیرگذاری مرکز، موضوعات و رویکردهای مورد توجه آن و سهم آن در تولید، آموزش، ترویج یا انتشار مباحث فقه معاصر گزارش می‌شود.<br /> <br /> این بخش نباید به ارزیابی ارزشی یا داوری درباره برتری یک مرکز نسبت به مراکز دیگر منجر شود؛ بلکه هدف آن، بازنمایی مستند جایگاه و نقش مرکز در منظومه فقه معاصر است<br /> <br /> == ساختار علمی و پژوهشی ==<br /> در این بخش، ساختار علمی و پژوهشی مرکز معرفی می‌شود؛ از جمله شورای علمی، پژوهشکده‌ها، گروه‌های علمی، مراکز تخصصی، واحدهای آموزشی و پژوهشی و دیگر بخش‌های مرتبط با فعالیت‌های علمی. <br /> <br /> در صورت اهمیت، حوزه تخصصی هر یک از این واحدها و نسبت آنها با مطالعات فقه معاصر نیز بیان می‌شود.<br /> <br /> === افراد شاخص ===<br /> در این بخش، پژوهشگران و استادانی که در حوزه فقه معاصر فعالیت داشته‌اند و با مرکز مورد نظر ارتباط علمی داشته یا دارند، معرفی می‌شوند. این افراد می‌توانند از میان مدیران علمی، اعضای هیئت علمی، پژوهشگران، استادان، نویسندگان و دیگر چهره‌های علمی مرتبط با مرکز انتخاب شوند.<br /> <br /> معرفی افراد باید با تأکید بر نقش و فعالیت آنان در حوزه فقه معاصر انجام گیرد.<br /> <br /> ==آثار و فعالیت‌ها==<br /> در این بخش، مهم‌ترین آثار و فعالیت‌های علمی مرکز در حوزه فقه معاصر معرفی می‌شود. آثار می‌تواند به صورت تفکیکی شامل کتاب‌ها، مقالات، مجموعه‌مقالات، ترجمه‌ها، نشریات، طرح‌های پژوهشی، آثار آموزشی و دیگر فعالیت‌های علمی باشد.<br /> <br /> در معرفی آثار، تأکید اصلی باید بر آثاری باشد که در شکل‌گیری یا گسترش مباحث فقه معاصر نقش داشته‌اند؛ ازاین‌رو، صرف ارائه فهرست آثار مرکز، بدون توجه به ارتباط آنها با موضوع مقاله، مطلوب نیست. بهتر است آثار بر اساس موضوع یا نوع فعالیت دسته‌بندی شوند؛ برای مثال «فقه سیاسی»، «فقه اجتماعی»، «فقه خانواده»، «فقه حکومتی»، «فقه و حقوق» و مانند آن.<br /> <br /> === تعاملات علمی و برگزاری همایش‌ها و نشست‌ها ===<br /> در این بخش، ارتباطات و همکاری‌های علمی مرکز با سایر نهادها و مراکز پژوهشی، دانشگاه‌ها و مؤسسات علمی، اعم از داخلی و بین‌المللی، معرفی می‌شود.<br /> <br /> همچنین همایش‌ها، کنفرانس‌ها، نشست‌های علمی، کرسی‌ها و برنامه‌های مشترکی که مرکز در زمینه فقه معاصر برگزار یا در آنها مشارکت کرده است، معرفی می‌شوند.<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع ==<br /> منابع مقاله باید بر اساس شیوه‌نامه و به ترتیب الفبا باشد. منابع چپ‌نویس از منابع راست‌نویس جدا قرار می‌گیرد.در پایان مقاله، منابع مورد استفاده برای تدوین مقاله معرفی می‌شود. منابع می‌تواند شامل وبگاه رسمی مرکز، اساسنامه و اسناد تأسیس، گزارش‌های رسمی، کتاب‌ها و مقالات منتشرشده، مصاحبه‌ها، گزارش همایش‌ها، نشریات مرکز و دیگر منابع معتبر باشد.<br /> <br /> [[رده:ساختار پیشنهادی مقالات]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%81%D9%82%D9%87_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1:%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1_%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%B1%D8%A7%DA%A9%D8%B2_%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%DB%8C&diff=69803 2026-09-27T07:13:26Z

<p>Mkhaghanif: /* نقش و تأثیرگذاری در فقه معاصر */</p> <hr /> <div>توضیح و چارچوب کلی مقالات مراکز پژوهشی: <br /> * مقالات مربوط به مراکز پژوهشی فقه معاصر، همانند سایر مقالات دانشنامه فقه معاصر، ماهیتی گزارشی، توصیفی و مستند دارند و باید بدون جانبداری نسبت به یک مرکز، جریان فکری یا دیدگاه خاص تدوین شوند. هدف اصلی این مقالات، ارائه تصویری روشن و مستند از مراکز و نهادهایی است که در شکل‌گیری، گسترش و تحول فقه معاصر نقش داشته‌اند.<br /> * مقصود از «مراکز پژوهشی»، مؤسسات پژوهشی، پژوهشگاه‌ها، دانشگاه‌ها یا دانشکده‌ها، مراکز تخصصی، مؤسسات انتشاراتی و دیگر نهادهایی را که در تولید، ترویج، آموزش یا انتشار دانش فقه معاصر تأثیرگذار بوده‌اند، دربرمی‌گیرد.<br /> * هدف این مقالات صرفاً معرفی یک مرکز یا ارائه فهرستی از فعالیت‌های آن نیست؛ بلکه باید تا حد امکان نقش و میزان تأثیرگذاری آن مرکز در فقه معاصر، حوزه‌های فعالیت، زمینه‌های پژوهشی، آثار شاخص و ارتباط آن با سایر مراکز علمی بازتاب یابد.<br /> * بر این اساس، ساختار پیشنهادی زیر می‌تواند مبنای تدوین مقالات قرار گیرد. این ساختار جنبه پیشنهادی دارد و نویسنده، متناسب با ویژگی‌ها و اهمیت هر مرکز، می‌تواند بخش‌هایی را حذف، ادغام یا تکمیل کند. با این حال، آنچه برای دانشنامه اهمیت اساسی دارد، بازتاب دقیق و مستند جایگاه و نقش مرکز در فقه معاصر است.<br /> <br /> ==چکیده==<br /> این بخش، نقش «شناسه» مقاله را دارد و باید در عباراتی کوتاه، روشن و گویا، مهم‌ترین اطلاعات درباره مرکز و نقش آن در فقه معاصر را ارائه کند؛ به گونه‌ای که چکیده بتواند نمایندگی کامل از محتوای مقاله به دست دهد.<br /> <br /> ==معرفی و جایگاه==<br /> در این بخش، مرکز پژوهشی معرفی و تاریخچه تأسیس و شکل‌گیری آن به اختصار بیان می‌شود. همچنین اهداف، مأموریت‌ها، حوزه‌های اصلی فعالیت و در صورت وجود، چشم‌اندازهای مرکز معرفی می‌شود. <br /> <br /> در ادامه، جایگاه و نقش مرکز در مطالعات فقه معاصر، زمینه‌های اصلی فعالیت آن و مهم‌ترین حوزه‌هایی که در آنها اثرگذار بوده است، تبیین می‌شود. <br /> <br /> === نقش و تأثیرگذاری در فقه معاصر ===<br /> در صورت اهمیت و وجود شواهد کافی، بخشی مستقل به تبیین نقش مرکز در فقه معاصر اختصاص یابد. در این بخش، بر اساس شواهد و مستندات ارائه‌شده در بخش‌های پیشین، مهم‌ترین زمینه‌های تأثیرگذاری مرکز، موضوعات و رویکردهای مورد توجه آن و سهم آن در تولید، آموزش، ترویج یا انتشار مباحث فقه معاصر گزارش می‌شود.<br /> <br /> این بخش نباید به ارزیابی ارزشی یا داوری درباره برتری یک مرکز نسبت به مراکز دیگر منجر شود؛ بلکه هدف آن، بازنمایی مستند جایگاه و نقش مرکز در منظومه فقه معاصر است<br /> <br /> === ساختار علمی و پژوهشی ===<br /> در این بخش، ساختار علمی و پژوهشی مرکز معرفی می‌شود؛ از جمله شورای علمی، پژوهشکده‌ها، گروه‌های علمی، مراکز تخصصی، واحدهای آموزشی و پژوهشی و دیگر بخش‌های مرتبط با فعالیت‌های علمی. <br /> <br /> در صورت اهمیت، حوزه تخصصی هر یک از این واحدها و نسبت آنها با مطالعات فقه معاصر نیز بیان می‌شود.<br /> <br /> ==آثار و فعالیت‌ها==<br /> در این بخش، مهم‌ترین آثار و فعالیت‌های علمی مرکز در حوزه فقه معاصر معرفی می‌شود. آثار می‌تواند به صورت تفکیکی شامل کتاب‌ها، مقالات، مجموعه‌مقالات، ترجمه‌ها، نشریات، طرح‌های پژوهشی، آثار آموزشی و دیگر فعالیت‌های علمی باشد.<br /> <br /> در معرفی آثار، تأکید اصلی باید بر آثاری باشد که در شکل‌گیری یا گسترش مباحث فقه معاصر نقش داشته‌اند؛ ازاین‌رو، صرف ارائه فهرست آثار مرکز، بدون توجه به ارتباط آنها با موضوع مقاله، مطلوب نیست. بهتر است آثار بر اساس موضوع یا نوع فعالیت دسته‌بندی شوند؛ برای مثال «فقه سیاسی»، «فقه اجتماعی»، «فقه خانواده»، «فقه حکومتی»، «فقه و حقوق» و مانند آن.<br /> <br /> === تعاملات علمی و برگزاری همایش‌ها و نشست‌ها ===<br /> در این بخش، ارتباطات و همکاری‌های علمی مرکز با سایر نهادها و مراکز پژوهشی، دانشگاه‌ها و مؤسسات علمی، اعم از داخلی و بین‌المللی، معرفی می‌شود.<br /> <br /> همچنین همایش‌ها، کنفرانس‌ها، نشست‌های علمی، کرسی‌ها و برنامه‌های مشترکی که مرکز در زمینه فقه معاصر برگزار یا در آنها مشارکت کرده است، معرفی می‌شوند.<br /> <br /> ==افراد شاخص==<br /> در این بخش، پژوهشگران و استادانی که در حوزه فقه معاصر فعالیت داشته‌اند و با مرکز مورد نظر ارتباط علمی داشته یا دارند، معرفی می‌شوند. این افراد می‌توانند از میان مدیران علمی، اعضای هیئت علمی، پژوهشگران، استادان، نویسندگان و دیگر چهره‌های علمی مرتبط با مرکز انتخاب شوند.<br /> <br /> معرفی افراد باید با تأکید بر نقش و فعالیت آنان در حوزه فقه معاصر انجام گیرد.<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع ==<br /> منابع مقاله باید بر اساس شیوه‌نامه و به ترتیب الفبا باشد. منابع چپ‌نویس از منابع راست‌نویس جدا قرار می‌گیرد.در پایان مقاله، منابع مورد استفاده برای تدوین مقاله معرفی می‌شود. منابع می‌تواند شامل وبگاه رسمی مرکز، اساسنامه و اسناد تأسیس، گزارش‌های رسمی، کتاب‌ها و مقالات منتشرشده، مصاحبه‌ها، گزارش همایش‌ها، نشریات مرکز و دیگر منابع معتبر باشد.<br /> <br /> [[رده:ساختار پیشنهادی مقالات]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%81%D9%82%D9%87_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1:%D8%A7%D9%88%D9%84%D9%88%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7&diff=69576 2026-09-17T11:45:12Z

<p>Mkhaghanif: /* فعلا بماند و کسی ننویسد */</p> <hr /> <div>این صفحه برای انتخاب موضوع نگارش مقاله یا گردآوری منابع است. پژوهشگران برای انتخاب هر موضوع امضای خود را در مقابل عنوان ثبت کنند.<br /> <br /> ==صفحات معرفی منابع==<br /> {{ستون-شروع|۲}}<br /> # [[فقه ولایی (منابع مطالعاتی)]]‍ بنا شد در صفحه احکام حکومتی اضافه شود فعلا<br /> <br /> {{پایان}}<br /> ===فعلا بماند و کسی ننویسد===<br /> #[[اولویت‌بندی احکام (منابع مطالعاتی)]] این صفحه باید با موضوع فقه الاولویات اهل سنت مقایسه و تکمیل شود<br /> # [[بانک اعضای بدن (منابع مطالعاتی)]]. خودم هم نمیدونم که چی باید نوشت [ :)))) ]<br /> # [[اختلالات جنسی (منابع مطالعاتی)]]<br /> # [[حقوق سالمندان (منابع مطالعاتی)]] <br /> # [[اوراق قرضه (منابع مطالعاتی|اوراق قرضه (منابع مطالعاتی)]] تکلیفش با اوراق مشارکت باید روشن شود<br /> # [[قراردادهای مکتوب (منابع مطالعاتی)]]<br /> # [[موسیقی (منابع مطالعاتی)]]<br /> #[[ غنا (منابع مطالعاتی)]]<br /> #[[ خوانندگی (منابع مطالعاتی)]]<br /> #[[هرزه‌نگاری (منابع مطالعاتی)]] <br /> # [[مالیات تورمی (منابع مطالعاتی)]]<br /> # بین [[عقد الحکر]] و [[پذیره در اجاره زمین وقفی (منابع مطالعاتی)|عقد پذیره در زمین‌ وقفی]] باید فکر کنیم.<br /> # [[دادرسی فوری (منابع مطالعاتی)]] القضاء المستعجل یا دعاوی فوری<br /> # چیزی مثل عقد التحکیم یا حکمیت یا شورای حل اختلاف<br /> # [[اهدای سلول جنسی (منابع مطالعاتی)]] لازم است روشن شود که در قالب بانک اسپرم بررسی شود یا اهدای تخمک یا صفحه مستقل باشد<br /> # [[شرط تأخیر در انتقال مالکیت (منابع مطالعاتی)]] هنوز تکلیفمان مشخص نیست باید ببینم که چیست<br /> # [[دارایی دیجیتال (منابع مطالعاتی)]] یا مالکیت دیجیتال<br /> # [[رضاع مادر جانشین (منابع مطالعاتی)]]<br /> # [[اجرای الزامی شریعت (منابع مطالعاتی)]] این بحث نیازمند گفت‌وگو است هم از جهت محتوا و هم از جهت اسم صفحه<br /> # [[تأمین اجتماعی (منابع مطالعاتی)]] فعلا منظور روشن نیست باید مفهوم تأمین اجتماعی روشن شود<br /> # [[قاعده عدالت (منابع مطالعاتی)]] محمد جلیلی<br /> # [[عورت‌انگاری زنان (منابع مطالعاتی)]]<br /> # [[بیمه تکافل (منابع مطالعاتی)]] جهانیان<br /> # [[قاعده تسلیط (منابع مطالعاتی)]]<br /> # حق حبس برای زوجه به خاطر مهریه<br /> #[[شهادت زنان (منابع مطالعاتی)]] گواهی زنان شاید هم شهادت زنان در دادگاه <br /> #[[اجرای حدود در زمان غیبت (منابع مطالعاتی)]] چند منبع در این [https://ency.feqhemoaser.com/fa/view/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Salehi/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87_%D8%AA%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%86 صفحه تمرین] وجود دارد. <br /> #[[الزام بر اجرای شریعت (منابع مطالعاتی)]] درباره عنوان می توان بیشتر فکر کرد. شامل الزام حکومتی، الزام شهروندان نسبت به یکدیگر، الزام در خانواده می‌شود. <br /> #[[بازدارندگی نظامی (منابع مطالعاتی)]] یا اعداد قوة <br /> #[[قوامیت مردان (منابع مطالعاتی)]] یا سرپرستی در خانواده یا ریاست خانواده <br /> #[[عفاف جنسی (منابع مطالعاتی)]] درباره عنوان گفتگو شود. <br /> #[[زن ناشزه (منابع مطالعاتی)]] درباره عنوان و اصل اینکه بنویسیم گفتگو شود. <br /> #[[حقوق جنسی مرد (منابع مطالعاتی)]] باید گفتگو شود که دنبال چه چیزی هستیم. <br /> #[[حضانت مادر (منابع مطالعاتی)]] <br /> #[[حقوق مالی زوجه (منابع مطالعاتی)]] یا حقوق مالی زن. گفتگو شود <br /> #[[قاعده معاشرت به معروف (منابع مطالعاتی)]] یا معاشرت به معروف <br /> <br /> ==نیازمند بازبینی==<br /> ===شناسه ناقص===<br /> لطفا شناسه این مقاله‌ها را بر اساس معیارهای تعریف شده اصلاح کنید. و بعد از اصلاح رده شناسه ناقص را بردارید.<br /> * فهرست مقالاتی که [[:رده:شناسه ناقص|شناسه ناقص]] دارند.<br /> ===نقص منبع عربی===<br /> در این فهرست صفحاتی آمده است که نیازمند تکمیل در بخش منابع عربی هستند. لطفا تکمیل کنید و بعد از اصلاح رده نقص منبع عربی را حذف کنید.<br /> * فهرست مقاله‌هایی که [[:رده: نقص منابع عربی|کمبود منبع عربی]] دارند.<br /> === جستجوی ناقص===<br /> در این فهرست صفحاتی آمده است که نیازمند جستجوی بیشتر و تکمیل منابع هستند. لطفا تکمیل کنید و بعد از اصلاح رده جستجوی ناقص را حذف کنید.<br /> * فهرست مقاله‌هایی که [[:رده:جستجوی ناقص|نیازمند تکمیل منابع]] هستند.</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%85%D8%AC%D8%B3%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C&diff=69574 2026-09-17T11:39:16Z

<p>Mkhaghanif: </p> <hr /> <div>{{نویسنده<br /> |نویسنده = حمزه احمدی<br /> |گردآوری = <br /> }}<br /> '''مجسمه‌سازی''' از موضوعات فقهی که امروزه به‌دلیل افزایش استفاده از مجسمه‌ها و تندیس‌ها مورد توجه بیشتر قرار گرفته و مسائل تازه‌ای یافته است. بیشتر فقیهان شیعه و اهل‌سنت ساخت مجسمه موجودات جاندار (ذی‌روح) مانند انسان و حیوان را بنابر روایات و اجماع حرام دانسته و ساخت مجسمه غیرجانداران را چندان مورد توجه قرار نداده‌اند.<br /> <br /> گروهی از فقیهان با رد حرمت مطلق ساختن مجسمه جانداران و با اتکا به ملاک‌هایی برگرفته از روایات، حرمت را تنها مربوط به مواردی دانسته‌اند که ملاک‌هایی از جمله گمراه‌سازی از راه خدا، بت‌پرستی، تشبه به فعل خالق و تشبه به مشرکان در میان باشد.<br /> <br /> حرمت ساختن مجسمه جانداران، در مواردی مستثنی شده است؛ از جمله ساختن مسجمه ناکامل یا نیم‌تنه بر اساس فتوای [[سید ابوالقاسم خویی]]، ساخته شدن مجسمه با دستگاه، به‌فتوای [[سید روح‌الله خمینی]]، و ساختن مجسمه‌هایی برای آموزش پزشکی بنابر نظر [[ناصر مکارم شیرازی]]. در آثار فقهی فقیهان شیعه، بخش مستقلی با عنوان مجسمه‌سازی دیده نمی‌شود و مباحث مربوط به آن در ضمن ابواب فقهی صلوة و متاجر بحث شده است. با این حال آثاری مستقل در این باره نگاشته شده است.<br /> <br /> ==تبیین مسئله==<br /> مجسمه‌سازی یکی از مسائل مهم و مورد ابتلا در فقه معاصر بوده،&lt;ref&gt;منتظری، دراسات فی المکاسب المحرمه، ج۲، ص۵۴۲.&lt;/ref&gt; و به‌همراه نقاشی به‌عنوان دو حکم فقهی، با عناوین «تصویر»، «صورت» و «تمثال» در منابع روایی شیعه و اهل‌سنت وارد شده است.&lt;ref&gt;برای نمونه نگاه کنید به حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۵، ص۱۷۴-۱۷۶؛ احمد بن حنبل، مسند احمد، ج۴، ص۶۵؛ بخاری، صحیح بخاری، ج۳، ص۱۳۶.&lt;/ref&gt; جمعی از فقیهان شیعه در آثار خود به اهمیت مجسمه‌سازی و لزوم پرداختن به احکام آن توجه کرده‌اند؛ از جمله ناصر مکارم شیرازی، بهره‌گیری از مجسمه‌سازی را در راستای بزرگداشت شخصیت‌های ملی، مذهبی و فرهنگی در جوامع اسلامی مورد اشاره قرار داده&lt;ref&gt;مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج۲، ص۲۳۹.&lt;/ref&gt; و [[محمدجواد فاضل لنکرانی]]، مجسمه‌سازی را ابزاری برای بیان حقایق و مسائل اجتماعی خوانده‌ که می‌تواند ابزاری برای ترویج مفاهیم دینی و مقابله با تبلیغات ضددینی باشد.&lt;ref&gt;فاضل لنکرانی، «موضوعات و ملاکات در فقه هنر»، ص۲۷.&lt;/ref&gt; وی همچنین مجسمه‌سازی و امور مشابه آن را از ضروریات زندگی انسان‌ها خوانده و بر فقیهان لازم دانسته است با توجه به مقتضیات زمان و نیازها و ضرورت‌های جامعه اسلامی، در مقام استنباط حکم شرعی به این امور توجه داشته باشد.&lt;ref&gt;فاضل لنکرانی، «موضوعات و ملاکات در فقه هنر»، ص۲۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مکارم شیرازی در بیان مصادیق مجسمه‌سازی، ربات‌های کامپیوتری و عروسک‌ها را نیز از از همین سنخ خوانده&lt;ref&gt;مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج۳، ص۱۶۸.&lt;/ref&gt; و [[محمداسحاق فیاض]]، ساخت مجسمه انسان و اعضای بدن او را نیز به‌عنوان ابزاری برای تعلیم دانشجویان پزشکی به جای تشریح بدن انسان مورد توجه قرار داده است.&lt;ref&gt;فیاض، الاستفتائات الشرعیة، ج۱، ص۱۰۹.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> به‌گفته [[علیرضا اعرافی]]، بحث از حرمت و حکم شرعی مجسمه‌سازی اولین بار از سوی شیخ مفید در کلمات فقها مطرح شده است.&lt;ref&gt;عابدین‌زاده، مجسمه و نقاشی: تقریرات درس آیت الله اعرافی، ص۲۴.&lt;/ref&gt; در منابع فقهی شیعه باب مستقلی به مجسمه‌سازی اختصاص داده نشده و احکام مربوط به آن در ضمن ابواب فقهی طهارت (احکام وضو)،&lt;ref&gt;نراقی، مستند الشیعة، ج۲، ص۱۸۰.&lt;/ref&gt; نماز (لباس و مکان نمازگزار و احکام مساجد)&lt;ref&gt;نجفی، جواهر الکلام، ج۸، ص۳۸۳.&lt;/ref&gt; و متاجر (کسب‌های حرام)&lt;ref&gt;روحانی، فقه الصادق، ج۱۴، ۲۱۸.&lt;/ref&gt; بررسی شده است. با این حال شیخ انصاری در «کتاب المکاسب» بخشی را به بررسی حکم فقهی مجسمه‌سازی و احکام مربوط به کسب درآمد از طریق آن، ذیل عنوان کلی «اموری که اکتساب به واسطه آنها ذاتاً حرام است» اختصاص داده است&lt;ref&gt;شیخ انصاری، کتاب المکاسب، ج۱، ص۱۸۳.&lt;/ref&gt; که به‌واسطه تدریس این کتاب و شروح و تعلیقاتی که بر آن نگاشته شده، بحث از حکم فقهی مجسمه‌سازی وارد کلمات فقهای معاصر شده است.&lt;ref&gt;برای نمونه نگاه کنید به توحیدی تبریزی، مصباح الفقاهة: تقریرات درس مکاسب آیت الله خویی، ج۱، ص۳۵۳؛ خمینی، المکاسب المحرمة، ج۱، ص۱۶۸؛ منتظری، دراسات فی المکاسب المحرمة، ج۲، ص۵۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===اختصاص بحث فقهی به مجسمه جانداران===<br /> فقیهان با تفکیک حکم فقهیِ ساختن مجسمه موجودات جاندار از غیرجاندار، موضع اصلی بحث و بررسی فقهی را مجسمه جانداران قرار داده و ساخت مجسمه غیرجانداران را چندان مورد توجه قرار نداده‌اند. با این حال، در حالی که بیشتر فقیهان ساختن مجسمه از موجودات غیرجاندار را بی‌اشکال قلمداد کرده‌اند، شیخ انصاری بر آن است که حتی اگر مجسمه موجودات غیرجاندار موجب اعجاب شود و تحسین بیننده را برانگیزد، ساختن آن دارای اشکال است.&lt;ref&gt;شیخ انصاری، کتاب المکاسب، ج۱، ص۱۸۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> علاوه بر این، [[جعفر سبحانی]] نیز بر آن است که اطلاق کلام ابوالصلاح حلبی&lt;ref&gt;حلبی، الکافی فی الفقه، ص۲۸۱.&lt;/ref&gt; و ابن‌براج،&lt;ref&gt;ابن‌براج، المهذب، ج۱، ص۳۴۴.&lt;/ref&gt; ظهور در حرمت ساخت مجسمه، و حتی مجسمه موجودات غیرجاندار است.&lt;ref&gt;یعقوبی اصفهانی، المواهب فی تحریر مکاسب المحرمة، ص۳۷۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==فتاوا، دلایل و استثنائات حرمت==<br /> به‌گفته شیخ انصاری، حرمت ساخت مجسمه موجودات جاندار در میان فقیهان شیعه، مورد قبول فقیهان شیعه است&lt;ref&gt;شیخ انصاری، کتاب المکاسب، ج۱۴، ص۱۸۳.&lt;/ref&gt; و بنابر آنچه سید ابوالقاسم خویی گفته است، اهل‌سنت نیز چنین نظری را برگزیده‌اند.&lt;ref&gt;توحیدی تبریزی، مصباح الفقاهة، ج۱، ص۳۵۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از میان معاصران، فقیهانی چون سید ابوالقاسم خویی،&lt;ref&gt;خویی، توضیح المسائل، ص۲۶۲.&lt;/ref&gt; [[سید علی سیستانی]]،&lt;ref&gt;سیستانی، توضیح المسائل، ص۴۲۳.&lt;/ref&gt; سید روح‌الله خمینی،&lt;ref&gt;خمینی، تحریر الوسیله، ج۱، ص۴۷۲.&lt;/ref&gt; محمداسحاق فیاض،&lt;ref&gt;فیاض، الاستفتائات الشرعیة، ج۲، ص۱۳.&lt;/ref&gt; [[سید موسی شبیری زنجانی]]،&lt;ref&gt;شبیری زنجانی، توضیح المسائل، ص۸۰.&lt;/ref&gt; ناصر مکارم شیرازی،&lt;ref&gt;مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج۱، ص۱۵۸.&lt;/ref&gt; و لطف‌الله صافی گلپایگانی،&lt;ref&gt;صافی گلپایگانی، توضیح المسائل، ص۴۰۹.&lt;/ref&gt; ساختن مجسمه موجودات جاندار (ذی‌روح) مانند انسان و حیوان را حرام دانسته‌اند. <br /> <br /> ===مستندات حرمت===<br /> آن دسته از فقیهانی که در حکم مجسمه‌سازی موجودات جاندار قائل به حرمت شده‌اند، صرفاً عناوینی که در لسان ادله وارد شده را موضوع حکم قرار داده و آن را غرض شارع دانسته‌اند و بیشتر فقهایی که به جواز مجسمه‌سازی قائل‌اند، عناوین موجود در ادله را استقلالی ندانسته و عناوین کلی‌تری نظیر «اضلال عن سبیل‌الله» و ملاکاتی چون «بت‌پرستی»، «حکایت‌گری و تشبه به فعل خالق» یا «تشبه به مشرکان» را در نظر گرفته‌‌اند و در صورت فقدان این عناوین و ملاکات به جواز مجسمه‌سازی فتوا داده‌اند. بر این اساس، فقیهان برای استنباط حکم شرعی مجسمه‌سازی، به دلایل نقلی: روایات، و عقلی: اجماع استناد کرده‌اند. <br /> ====روایات====<br /> مهم‌ترین دلیلی که فقها برای بررسی حکم مجسمه‌سازی به آن استناد کرده‌اند، روایات است.&lt;ref&gt;نجفی، جواهر الکلام، ج۲۲، ص۴۱.&lt;/ref&gt; سید ابوالقاسم خویی روایات اهل‌سنت و شیعه درباره حرمت مجسمه‌سازی موجودات جاندار را مستفیض دانسته&lt;ref&gt;توحیدی تبریزی، مصباح الفقاهة، ج۱، ص۳۵۹.&lt;/ref&gt; و سید محمدصادق روحانی اینگونه روایات را به چهار دسته کلی تقسیم کرده است:<br /> #روایاتی که بر حرمت تصویر به‌طور مطلق دلالت می‌کند؛ اعم از اینکه مجسمه باشد یا نقاشی، و اعم از اینکه مربوط به موجودات جاندار باشد یا غیرجاندار؛ مانند روایت محمد بن مسلم از امام صادق(ع) که به‌طور مطلق حاوی نهی از عمل تصویر (مجسمه‌سازی و نقاشی) است.&lt;ref&gt;روحانی، فقه الصادق، ج۱۴، ص۲۱۸؛ نوری، مستدرک الوسائل، ج۱۳، ص۲۱۰.&lt;/ref&gt;<br /> #روایاتی که فقط بر نهی از مجسمه‌سازی دلالت دارد؛ اعم از اینکه مجسمه موجودات جاندار باشد یا غیرجاندار.&lt;ref&gt;روحانی، فقه الصادق، ج۱۴، ص۲۱۸.&lt;/ref&gt;<br /> #روایاتی که فقط ظهور در حرمت تصاویر موجودات جاندار دارد؛ چه مجسمه باشد و چه مجسمه نباشد. مانند روایت شیخ صدوق از امام صادق(ع) که بر اساس آن، پیامبر(ص) از مجسمه‌سازی و همچنین نقاشی کردن حیوان بر انگشتر نهی کرده است.&lt;ref&gt;روحانی، فقه الصادق، ج۱۴، ص۲۲۱؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۷، ص۲۹۷.&lt;/ref&gt;<br /> #روایاتی که فقط حاکی از حرمت مجسمه‌سازی موجودات جاندار است؛ مانند صحیحه محمد بن مسلم از امام صادق(ع) که در آن فقط به ساخت تمثال یا مجسمه موجودات غیرجاندار، مانند درخت، خورشید و ماه و موارد شبیه آن اجازه داده شده است.&lt;ref&gt;روحانی، فقه الصادق، ج۱۴، ص۲۲۱؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۷،ص۲۹۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در همین راستا، سید روح الله خمینی نیز دسته دیگری از روایات را برشمرده است که با استناد به لزوم رعایت تناسب حکم و موضوع، روایاتْ درباره بت یا مجسمه را تنها مربوط به مواردی دانسته است که برای عبادت به کار می‌رود؛&lt;ref&gt;خمینی، المکاسب المحرمه، ج۱، ص۱۶۹.&lt;/ref&gt; مانند روایاتی که مجسمه‌سازی را از کارهای قبیحی دانسته که برای انجام‌دهنده آن شدیدترین عذاب‌ها در نظر گرفته شده است.&lt;ref&gt;نوری، مستدرک الوسائل، ج۱۳، ص۲۱۰.&lt;/ref&gt; بنابر نظر سید روح‌الله خمینی، وعده‌های عذاب در این روایات به اندازه‌ای شدید است که با صرف مجسمه‌سازی یا نقاشی مناسبت ندارد و مجسمه‌سازی از نظر شدت قبح از گناهان کبیره‌ای نظیر کشتن انسان به ناحق و لواط و... بالاتر نیست و بنابراین بر آن است که منظور از مجسمه‌سازی نهی شده در این دسته روایات، تنها مجسمه‌هایی است که به‌عنوان بت برای پرستش استفاده می‌شود.&lt;ref&gt;خمینی، المکاسب المحرمه، ج۱، ص۱۶۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ====اجماع و نقد آن====<br /> حرمت مجسمه‌سازی مورد اجماع فقیهان قرار نگرفته است، با این حال به‌گفته حسینعلی منتظری، اولین کسی که برای این مسئله ادعای اجماع کرده، محقق کرکی بوده&lt;ref&gt;محقق کرکی، جامع المقاصد، ج۴، ص۲۳.&lt;/ref&gt; و از میان فقهای متقدم کسی بر این مسئله ادعای اجماع نکرده است.&lt;ref&gt;منتظری، دراسات فی المکاسب المحرمه، ج۲، ص۵۵۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اجماع مذکور از سوی فقیهانی چون سید تقی طباطبایی قمی و حسینعلی منتظری مورد انتقاد واقع شده است؛ چرا که این اجماع را مدرکی و یا محتمل المدرک دانسته و بر این نظرند که محتمل است مدرک فتوای فقها در مسئله حرمت مجسمه‌سازی، روایات زیادی باشد که از طریق شیعه و سنی وارد شده، و بنابراین اجماع دلیل مستقلی برای این مسئله محسوب نمی‌شود.&lt;ref&gt;منتظری، دراسات فی المکاسب المحرمه، ج۲، ص۵۶۹؛ طباطبایی قمی، عمده المطالب فی التعلیق علی المکاسب، ج۱، ص۱۶۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===استثنائات از حکم حرمت===<br /> به‌رغم فتوای مشهور فقیهان مبنی بر حرمت ساختن مجسمه جانداران، برخی فقیهان مواردی را از حکم حرمت ساختن مجسمه موجودات جاندار استثنا کرده‌اند؛ از جمله:<br /> #ناصر مکارم شیرازی: نقوش برجسته‌ای که در گچ‌کاری، کنده‌کاری، قلم‌زنی و مانند آنها دیده می‌شود، عروسک‌ها و آنچه جنبه اسباب‌بازی دارد، مجسمه‌هایی که برای فریب دشمن ساخته می شود و از نظر جنگی ضرورت دارد، مجسمه‌هایی که از قطعات متعددی تشکیل یافته و در پزشکی برای آموزش به کار می‌رود.&lt;ref&gt;مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج۳، ص۱۶۸.&lt;/ref&gt;<br /> #سید روح‌الله خمینی: اگر مجسمه به وسیله دستگاه ساخته شود حرام نیست؛ زیرا ادله حرمت مجسمه‌سازی فقط شامل مواردی می‌شود که شخص مباشرتاً و با دست خود اقدام به مجسمه‌سازی نماید.&lt;ref&gt;خمینی، المکاسب المحرمة، ج۲، ص۱۷۷.&lt;/ref&gt;<br /> #سید ابوالقاسم خویی، لطف‌الله صافی گلپایگانی و جعفر سبحانی: ساخت مجسمه غیرکامل یا نیم‌تنه انسان و سایر حیوانات جایز است.&lt;ref&gt;توحیدی تبریزی، مصباح الفقاهة، ج۱، ص۳۶۹؛ صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج۱، ص۳۰۷؛ یعقوبی اصفهانی، المواهب فی تحریر احکام المکاسب، ص۳۹۹.&lt;/ref&gt; با این حال صافی گلپایگانی ساخت مجسمه‌ای که مشتمل بر اعضای اصلی مانند سر و صورت و سینه باشد را محل اشکال دانسته و بر این نظر است که ساختن مجسمه دست و پا یا سر و صورت به‌تنهایی اشکال ندارد.&lt;ref&gt;صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج۱، ص۳۰۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==فتاوا و دلایل جواز==<br /> بیشتر فقیهانی که فتوای جواز مجسمه‌سازی صادر کرده‌اند، حرمت آن را مبتنی بر ملاک‌هایی تلقی می‌کنند که از روایات استخراج می‌شود و بر این اساس، برآنند که در صورت نبود این ملاکات، حتی ساختن مجسمه موجودات جاندار نیز جایز است. برخی از این دیدگاه‌ها به شرح زیر است:<br /> *به‌گفته حسینعلی منتظری نهی از مجسمه‌سازی و نظایر آن در روایات به این علت بوده است که ساختن مجسمه در موقعیت صدور حدیث، برای پرستش غیرخدا و شریک قرار دادن برای او بوده است؛ بنابراین چنانچه بدین منظور ساخته نشود و فقط جنبه هنری و فرهنگی داشته باشد اشکالی ندارد.&lt;ref&gt;منتظری، رساله استفتائات، ج۲، ص۳۲۵.&lt;/ref&gt;<br /> *محمدابراهیم جناتی، مجسمه‌سازی را از فنون و هنرهای ارزشمند دانسته و بر آن است که چون امروزه مجسمه‌سازی در جمهوری اسلامی ایران هیچ‌گونه انگیزه ناپسند و شرک‌آلود ندارد، عملی جایز است.&lt;ref&gt;جناتی، «نظریه اجتهاد تفریعی و تطبیقی»، ص۳۸.&lt;/ref&gt; وی با این حال ساختن مجسمه به‌قصد پرستش و تعظیم آن و همچنین همانندی و تشبه به بت‌پرستان و مشرکان را موجب حرمت مجسمه‌سازی دانسته است.&lt;ref&gt;جناتی، «نظریه اجتهاد تفریعی و تطبیقی»، ص۳۸؛ حسینی، «جواز مجسمه‌سازی و نقاشی»، ص۲۱۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> *بنابر دیدگاه محمدجواد مَغنیّه اگر مجسمه‌سازی نه برای اهداف نامشروع، بلکه صرفاً به‌خاطر اغراض عقلایی مانند اشاره به شکوه و بزرگداشت تمدن‌ها و تاریخ آنها باشد، اشکالی ندارد.&lt;ref&gt;مغنیه، فلسفات اسلامیه، ص۹۲۱.&lt;/ref&gt; او همچنین معتقد است که فتوای حرمت مجسمه‌سازی هیچ مستندی جز احتیاط ندارد.&lt;ref&gt;مغنیه، فلسفات اسلامیه، ص۹۲۱.&lt;/ref&gt;<br /> *بنابر فتوای یوسف صانعی، مجسمه‌سازی فی‌نفسه مانعی ندارد و اگر برای اغراض عقلایی باشد عملی جایز است.&lt;ref&gt;[http://saanei.org/index.php?view=01,02,48,157,0 «مجسمه سازی و هنرهای تجسمی»، پایگاه اطلاع‌رسانی آیت الله العظمی صانعی.]&lt;/ref&gt;<br /> *بنابر نظر شیخ جواد تبریزی، ساختن مجسمه موجودات جاندار و غیرجاندار جایز است، اگرچه احتیاط مستحب در ترک آن است.&lt;ref&gt;تبریزی، توضیح المسائل، ص۳۵۸.&lt;/ref&gt;<br /> *سیدعلی خامنه‌ای، ساخت مجسمه موجودات جاندار را بدون اشکال دانسته و بر این نظر است که خرید و فروش و نگهداری و حتی ارائه آنها در نمایشگاه اشکال ندارد.&lt;ref&gt;خامنه‌ای، رساله اجوبة الاستفتائات، ص۴۰۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==موضوعات مرتبط با مجسمه‌سازی==<br /> فقیهان علاوه بر بیان حکم اصل مجسمه‌سازی، به موضوعات مرتبط با آن از جمله «نگهداری و خرید و فروش مجسمه» و «از بین بردن مجسمه» پرداخته‌اند:<br /> ===نگهداری و خرید و فروش===<br /> بیشتر فقیهان، خرید و فروش و نگهداری مجسمه و حتی مجسمه موجودات جاندار را جایز دانسته‌اند.&lt;ref&gt;برای نمونه نگاه کنید به خویی، توضیح المسائل، ص۳۵۶؛ توحیدی تبریزی، مصباح الفقاهه، ج۱، ص۳۸۲؛ سیستانی، توضیح المسائل، ص۴۲۳؛ خمینی، توضیح المسائل، ص۲۷۵؛ وحید خراسانی، توضیح المسائل، ص۵۸۲؛ فاضل لنکرانی، توضیح المسائل، ص۳۹۵؛ شبیری زنجانی، توضیح المسائل، ص۸۰.&lt;/ref&gt; به‌گفته خویی، ادله موجود فقط بر حرمت مجسمه‌سازی دلالت دارند و دلیلی بر حرمت نگهداری و خرید و فروش آن وجود ندارد.&lt;ref&gt;توحیدی تبریزی، مصباح الفقاهه، ج۱، ص۲۴۰.&lt;/ref&gt; از میان فقیهان معاصر، فقیهانی چون لطف‌الله صافی گلپایگانی و ناصر مکارم شیرازی، خرید و فروش و نگهداری مجسمه موجودات جاندار و کسب درآمد و دریافت اجرت بابت ساختن آنها را نیز حرام دانسته‌اند.&lt;ref&gt;صافی گلپایگانی، هدایة العباد، ج۱، ص۲۹۲؛ مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج۱، ص۱۵۹.&lt;/ref&gt; شیخ انصاری نگهداری و خرید و فروش مجسمه جانداران را مکروه دانسته است.&lt;ref&gt;شیخ انصاری، کتاب المکاسب، ج۱، ص۱۹۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===از بین بردن مجسمه===<br /> به‌گفته علیرضا اعرافی، اگرچه از کلمات فقیهان متقدم به حرمت نگهداری از مجسمه و وجوب محو آن تصریح نشده است، اما از ظاهر کلام برخی از آنها این احکام استفاده می‌شود.&lt;ref&gt;عابدین‌زاده، مجسمه و نقاشی: تقریرات درس آیت الله علیرضا اعرافی، ص۵۵۲.&lt;/ref&gt; ادله‌ای که برای وجوب محو مجسمه‌ و حرمت ابقای آن می‌توان بدان استناد جست، عبارتند از:<br /> *همانطور که ایجاد مجسمه نزد شارع مبغوضیت دارد، وجود مجسمه و بقای آن نیز مبغوضیت دارد؛ بنابراین آنچه بر حرمت مجسمه‌سازی دلالت دارد بر وجوب محو آن نیز دلالت می‌کند.&lt;ref&gt;روحانی، فقه الصادق، ج۱۴، ص۲۳۸.&lt;/ref&gt; با این حال شیخ انصاری در این باره بر آن است که با توجه به روایات فقط ایجاد مجسمه از نظر شارع ممنوع است، اما وجود و بقای آن در نزد شارع مبغوضیت ندارد تا نتیجه گرفته شود که محو و از بین بردن آن واجب باشد.&lt;ref&gt;شیخ انصاری، کتاب المکاسب، ج۱، ص۱۹۳.&lt;/ref&gt; محمد فاضل لنکرانی نیز بر آن است که هیچ ملازمه‌ای بین حرمت مجسمه‌سازی و وجوب محو مجسمه وجود ندارد.&lt;ref&gt;فاضل لنکرانی، تفصیل الشریعه: المکاسب المحرمه، ص۱۵۷-۱۵۸.&lt;/ref&gt;<br /> *وجود روایاتی که در آنها به شکستن مجسمه‌ها امر شده است.&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۱۳، ص۲۳۳.&lt;/ref&gt; در این باره نیز سید محمدصادق روحانی و محمد فاضل لنکرانی بر آنند که روایات شکستن مجسمه ناظر به مواردی است که از مجسمه‌ها به‌عنوان بت و برای تعظیم و پرستش استفاده شود.&lt;ref&gt;روحانی، فقه الصادق، ج۱۴، ص۲۴۰؛ فاضل لنکرانی، تفصیل الشریعه: المکاسب المحرمه، ص۱۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==دیدگاه مذاهب اهل‌سنت==<br /> مطابق دیدگاه مذاهب چهارگانه اهل‌سنت، یعنی مالکی، شافعی، حنفی و حنبلی، ساختن مجسمه موجودات جاندار (ذی‌روح) مانند انسان و حیوان حرام است.&lt;ref&gt;جزیری، کتاب الفقه علی المذاهب الاربعة، ج۲، ص۴۰-۴۱.&lt;/ref&gt; عبدالرحمن بن محمد جزیری (فقیه و عالم مصری) بر این نظر است که اگر مجسمه‌سازی برای اغراض درستی مثل تعلیم و تربیت باشد، از دایره حکم حرمت خارج می‌شود.&lt;ref&gt;جزیری، کتاب الفقه علی المذاهب الاربعة، ج۲، ص۴۰.&lt;/ref&gt; به‌گفته جزیری، برخی از مذاهب اهل‌سنت مانند مالکیه، ساخت و خرید و فروش عروسک‌های بازی برای کودکان دختر را جایز دانسته‌اند، بدین جهت که در بازی با این عروسک‌ها، فرزند‌پروری می‌آموزند.&lt;ref&gt;جزیری، کتاب الفقه علی المذاهب الاربعة، ج۲، ص۴۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==منابع مطالعاتی==<br /> {{اصلی|مجسمه‌سازی (منابع مطالعاتی)}}<br /> مجسمه‌سازی در آثار و متون فقهی معاصر به دو صورت ارائه شده است:<br /> #مجسمه‌سازی، در برخی از آثار فقهی، در ضمن دیگر مباحث فقهی مطرح شده است؛ از جمله در کتاب‌های «مصباح الفقاهه»، تقریرات درس فقه [[سید ابوالقاسم خویی]]، «المکاسب المحرمة» نوشته [[سید روح‌الله موسوی خمینی|سید روح‌الله خمینی]]، «دراسات فی المکاسب المحرمة» نوشته [[حسینعلی منتظری]]، «فقه الصادق» تألیف [[سید محمدصادق روحانی]] و «المواهب فی تحریر مکاسب المحرمة»، تقریرات درس خارج فقه [[جعفر سبحانی]].<br /> #تک‌نگاری‌ها: برخی از آثاری که به‌طور مستقل در موضوع مجسمه‌سازی به نگارش درآمده‌اند عبارتند از:<br /> ::*مجسمه‌سازی و نقاشی: درس خارج فقه [[علیرضا اعرافی]] با موضوع مجسمه‌سازی و نقاشی است که به قلم علیرضا عابدین‌زاده تقریر یافته است.<br /> ::*[[تصویر و مجسمه‌سازی در فقه شیعی]]: نوشته [[سید عباس سیدکریمی]]. این کتاب در ۲۲۴ صفحه به زبان فارسی نگارش یافته است. نویسنده در این کتاب به بیان دیدگاه فقیهان شیعه و ادله آنان در رابطه با حکم شرعی تصویر و مجسمه‌سازی پرداخته است.<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس|۲}}<br /> <br /> ==منابع==<br /> {{منابع}}<br /> *ابن‌براج، عبدالعزیز، المهذب، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۶ق.<br /> *احمد بن حنبل، مسند احمد، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۶ق.<br /> *بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح بخاری، دمشق، دار طوق النجاة، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.<br /> *تبریزی، میرزا جواد، توضیح المسائل، قم، انتشارات هجرت، ۱۳۸۲ش.<br /> *توحیدی تبریزی، محمدعلی، مصباح الفقاهة: تقریرات درس آیت‌الله خویی، قم، انتشارات داوری، چاپ اول، ۱۳۷۷ش.<br /> *جزیری، عبدالرحمن، کتاب الفقه علی المذاهب الاربعه، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۴ق.<br /> *جناتی، محمدابراهیم، «نظریه اجتهاد تفریعی و تطبیقی»، علوم سیاسی، شماره ۲۱، ۱۳۸۲ش.<br /> *حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آل البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث، چاپ سوم، ۱۴۱۶ق.<br /> *حسینی، احمد، «جواز مجسمه‌سازی و نقاشی»، مجله فقه، شماره ۴ و ۵، تابستان و پاییز ۱۳۷۴ش.<br /> *حلبی، ابوصلاح، الکافی فی الفقه، اصفهان، مكتبة الإمام أمير المؤمنين عليه‌السلام، چاپ اول، ۱۴۰۳ق.<br /> *خامنه‌ای، سید علی، رساله اجوبة الاستفتائات، تهران، شرکت چاپ و نشر بین الملل، ۱۳۸۸ش.<br /> *خمینی، روح‌الله، المکاسب المحرمه، قم، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.<br /> *خمینی، روح‌الله، تحریر الوسیله، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۹ش.<br /> *خمینی، روح‌الله، توضیح المسائل، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد، چاپ نهم، ۱۳۷۲ش.<br /> *خویی، سید ابوالقاسم، توضیح المسائل، قم، انتشارات مهر، ۱۴۱۲ق.<br /> *روحانی، محمدصادق، فقه الصادق، قم، مدرسه امام صادق(ع)، ۱۴۱۲ق. <br /> *سیستانی، سید علی، توضیح المسائل، قم، انتشارات مهر، ۱۴۱۵ق.<br /> *شبیری زنجانی، موسی، توضیح المسائل، قم، مؤسسه تحقیقاتی ولاء، ۱۳۸۴ش.<br /> *شیخ انصاری، مرتضی، کتاب المکاسب، قم، انتشارات باقری، ۱۴۱۵ق.<br /> *صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، قم، دفتر تنظیم و نشر آثار آیت‌الله العظمی صافی گلپایگانی، ۱۳۸۵ش.<br /> *صافی گلپایگانی، لطف‌الله، توضیح المسائل، انتشارات مهر، ۱۴۱۴ق.<br /> *صافی گلپایگانی، لطف‌الله، هدایة العباد، قم، دار القرآن الکریم، ۱۴۱۶ق.<br /> *طباطبایی قمی، سید تقی، عمدة المطالب فی التعلیق علی المکاسب، قم، انتشارات محلاتی، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.<br /> *عابدین‌زاده، احمد، مجسمه و نقاشی: تقریرات درس خارج علیرضا اعرافی، قم، مؤسسه اشراق و عرفان، ۱۳۹۰ش.<br /> *فاضل لنکرانی، محمد، تفصیل الشریعه: المکاسب المحرمه، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار (ع)، چاپ اول، ۱۳۸۵ش. <br /> *فاضل لنکرانی، محمد، توضیح المسائل، قم، انتشارات مهر، چاپ هفتم، ۱۳۷۴ش.<br /> *فاضل لنکرانی، محمدجواد، «موضوعات و ملاکات در فقه هنر»، فصلنامه الهیات هنر، شماره ۱۰، پاییز ۱۳۹۶ش.<br /> *فیاض، محمداسحاق، الاستفتائات الشرعیه، بی‌جا، الکلمة الطیبة، چاپ اول، ۱۴۳۴ق.<br /> *کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، قم، دار الحدیث، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.<br /> *[http://saanei.org/index.php?view=01,02,48,157,0 «مجسمه سازی و هنرهای تجسمی»]، پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌الله العظمی صانعی، تاریخ بازدید: ۳۰ شهریور ۱۴۰۰ش.<br /> *محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد، قم، مؤسسه آل‌البیت، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.<br /> *مغنیه، محمدجواد، فلسفات اسلامیه، بیروت، چاپ ششم، ۱۹۹۳م.<br /> *مکارم شیرازی، ناصر، استفتائات جدید، قم، مدرسة الامام على بن ابى طالب(ع)، چاپ دوم، ۱۴۲۷ق.<br /> *منتظری، حسینعلی، دراسات فی المکاسب المحرمة، قم، نشر تفکر، ۱۴۱۵ق.<br /> *منتظری، حسینعلی، رساله استفتائات، تهران، نشر تفکر، ۱۳۷۳ش.<br /> *نجفی، شیخ محمدحسن، جواهر الکلام، بیروت، دار احیاء تراث العربی، چاپ هفتم، ۱۳۶۲ش.<br /> *نراقی، ملااحمد، مستند الشیعة فی احکام الشریعة، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۱۵ق.<br /> *نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۸ق.<br /> *وحید خراسانی، حسین، توضیح المسائل، قم، مدرسه باقرالعلوم(ع)، ۱۴۲۱ق.<br /> *یعقوبی اصفهانی، سیف‌الله، المواهب فی تحریر احکام المکاسب، قم، مؤسسه امام صادق (ع)، ۱۴۲۴ق.<br /> {{پایان}}<br /> [[en:Sculpture]]<br /> [[ar:صناعة التماثيل]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%81%D9%82%D9%87_%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%AA_(%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA%DB%8C)&diff=69320 2026-09-09T01:58:07Z

<p>Mkhaghanif: added Category:مدخل‌های ۱۴۰۵ using HotCat</p> <hr /> <div>{{منابع مطالعاتی}}<br /> [[فقه مقاومت]] یکی از عناوین و شاخه‌های فقه مضاف در باب فقه سیاسی و فقه اجتماعی می‌باشد. اگر چه در گذشته در ابواب فقه سنتی در باب جهاد و امر به معروف می‌توان ردپایی از بحث دفاع و مقاومت دید ولی با توجه به موضوعات جدید جایگاه ویژه‌ای در فقه معاصر پیدا کرده است.<br /> <br /> امروزه نظام سلطه و استکبار جهانی برای فشار و استعمار و استثمار هر چه بیشتر کشورهای اسلامی انواع و اقسام فشارهای سیاسی، نظامی، امنیتی، اقتصادی، رسانه ای، فرهنگی و... را بر آنها وارد کرده که به تناسب این‌گونه جنگ‌های ترکیبی و نامتقارن، موضوعات مقاومت از جمله مقاومت سیاسی، نظامی، اقتصادی، فرهنگی و... شکل گرفته است که فقه مقاومت شامل همه آنهاست.<br /> <br /> فقه مقاومت وظیفه دولت‌های اسلامی، آحاد مردم و جبهه‌های محور مقاومت در احکام وضعی و تکلیفی هر یک از اقسام فقه مقاومت و مسائل مرتبط با آن را در مواجهه با ظلم، استکبار، اشغالگری و هژمونی قدرت‌های سلطه‌گر تبیین می‌کند. از جمله ادله‌ای که در باب فقه مقاومت مطرح می‌شود به قاعده نفی سبیل، [[قاعده وجوب إعداد قوه (بازدارندگی)]]، قاعده وجوب دفاع عن حیاض اسلام، قاعده حرمت اعانه بر إثم، [[قاعده لاضرر (منابع مطالعاتی)|قاعده لاضرر]] و... می‌توان اشاره کرد.<br /> <br /> برخی معاصرین، مقاومت را به ۱.مقاومت فردی: دفاع از جان، مال و ناموس ۲.مقاومت جمعی: مقابله با حاکم ظالم و مستبد ۳.مقاومت جمعی: در مقابله با اشغال و نفوذ بیگانگان کافر بر سرزمین‌های اسلامی، تقسیم کرده‌اند.<br /> ==کتاب‌ها==<br /> === فارسی ===<br /> #فقه المقاومة (تقریرات درس خارج فقه آیت‌الله سید احمد علم‌الهدی)، مرتضی فخارشاکری و سید مهدی مرویان‌حسینی، مشهد، انتشارات صالحیه نواب، ۱۴۰۴ش. [https://www.gisoom.com/book/45045691/کتاب-فقه-المقاومه-مفهوم-شناسی-حکم-شناسی-مصداق-شناسی-مقاومت-جلد-1/ صفحات ابتدایی کتاب را اینجا مطالعه کنید]<br /> #مستندات قرآنی و روایی نظریه مقاومت در قبال دشمن بر اساس دیدگاه مقام معظم رهبری، مجتبی سبزه‌کار، قاین، انتشارات اکبرزاده، ۱۴۰۲ش. [https://www.gisoom.com/book/44815353/کتاب-مستندات-قرآنی-و-روایی-نظریه-مقاومت-در-قبال-دشمن-بر-اساس-دیدگاه-مقام-معظم-رهبری/ صفحات اولیه کتاب را اینجا مطالعه کنید]<br /> #فقه مقاومت از دیدگاه مذاهب خمسه با رویكرد مقارنه‌ای و تحلیلی، محمدجواد مهری، قم، انتشارات مکث اندیشه، ۱۴۰۱ش.<br /> #نظریه جهاد ذبّی و نسبت آن با فقه مقاومت، [[محمدجواد فاضل لنکرانی]]، قم، [[مرکز فقهی ائمه اطهار (ع)]]، ۱۴۰۰ش. [https://pic.ketab.ir/DataBase/bookpdf/00/1400a04366.pdf صفحات اولیه کتاب را اینجا مطالعه کنید]<br /> #پژوهشی تطبیقی در فقه مقاومت، [[محمدمهدى آصفى]]، مترجم علی کارشناس، قم، زمزم هدایت، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/پژوهشی-تطبیقی-در-فقه-مقاومت/ متن کتاب در کتابخانه فقه معاصر]<br /> ===عربی===<br /> # فقه المقاومة: دراسة مقارنة، احمد شفیعی‌نیا، تهران، معاونت فرهنگی مجمع جهانى تقریب مذاهب اسلامی، ۱۴۳۲ق. [https://noorlib.ir/book/view/37644/فقه-المقاومة?pageNumber=9&amp;viewType=html صفحات ابتدایی کتاب را اینجا مطالعه کنید]<br /> # المبانی الفقهیة للمقاومة (مقاومة الاحتلال)، محمدمهدی آصفی، نجف اشرف، مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)، ۱۴۳۰ق. [https://abknowledge.net/MediaReader/pdf/69f9b5b63823debc059d92ba?productId=69f9b58f3823debc0598a8fb&amp;contentDetailId=&amp;isDefaultSamplePages=false متن کتاب را اینجا مطالعه کنید]<br /> # فقه المقاومة: المبانی الفقهیة للمقاومة (مقاومة الحکومات الظالمة)، محمدمهدى آصفى، نجف، مجمع جهانی اهل‌بیت (ع)، ۱۴۳۰ق. [https://abknowledge.net/MediaReader/pdf/69f9b5ff3823debc05a830f6?productId=69f9b5dd3823debc05a36965&amp;contentDetailId=&amp;isDefaultSamplePages=false متن کتاب را اینجا مطالعه کنید] <br /> # فقه المقاومة (دراسة فقهية مقارنة)، محمدمهدى آصفى، تهران، معاونت فرهنگی مجمع جهانى اهل‌بیت(ع)، ۱۴۳۰ق. [https://lib.eshia.ir/12391/1/5 متن کتاب را اینجا مطالعه کنید]<br /> ==مقاله‌ها==<br /> ===فارسی===<br /> <br /> # شناسایی و بازخوانی مستندات «حق بر مقاومت» در پرتو تحلیل ادله و مستندات شرعی، محمد زبده و محمدرضا حسینی و سید امیرمحمد ابوترابی و علی محمدیان، فصلنامه علمی مطالعات بین رشته‌ای دانش‌ راهبردی، سال پانزدهم، شماره ۵۹، تابستان ۱۴۰۴ش. [https://smsnds.sndu.ac.ir/article_3648_860c2e2549fbaa44d4f108775be8184e.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> # مبانی فقهی دفاع مشروع در مقاومت، مهدی بهرمند و نازی پورکریمی و سمانه کردستانی، [[فصلنامه تحقیقات کاربردی فقه و حقوق]]، سال ۴، شماره ۱، شماره ۵، بهار ۱۴۰۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/مبانی-فقهی-دفاع-مشروع-در-مقاومت/ متن مقاله در کتابخانه فقه معاصر]<br /> # نسبت‌سنجی قاعده فقهی «لا‌ضرر» با نظریه مقاومت اسلامی، حسین آجورلو و علی قاسمی، فصلنامه علمی پژوهش‌های انقلاب اسلامی، دوره ۱۳، شماره ۲، شماره پیاپی ۴۹، تابستان ۱۴۰۳ش.[https://www.roir.ir/article_196067_a0d58b67f38f8096e23a5d0b2f7c3de7.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> # مبانی فقهی-حقوقی &quot;حق بر مقاومت&quot; و مبارزه با اشغالگر، محمدبشیر محمدی، سی و هشتمین کنفرانس بین‌المللی وحدت اسلامی، ۱۴۰۳ش. [https://civilica.com/media/d/2302508.webp چکیده را اینجا مطالعه کنید]<br /> #تبیین مبانی فقهی مقاومت در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای، علی ملکی، دوفصلنامه [[پژوهش‌های سیاست اسلامی]]، سال ۱۱، شماره ۲۳‍‍، بهار و تابستان ۱۴۰۲ش. [https://ipr.isri.ac.ir/article_184598_c60253524a24135bcff845d293615537.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> #بررسی تطبیقی مقاومت در فقه سیاسی شیعه و اهل سنت، مهدی جعفری‌پناه و صالحه ملبوبی، [[دو فصلنامه فقه حکومتی|دوفصلنامه فقه حکومتی]]، سال ۸، شماره ۱۵، بهار و تابستان ۱۴۰۲ش. [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2335032/بررسی-تطبیقی-مقاومت-در-فقه-سیاسی-شیعه-و-Ø صفحات ابتدایی را اینجا مطالعه کنید]<br /> # مبانی فقهی نظریۀ مقاومت در روابط بین‌الملل با تأکید بر آراء و اندیشه‌های حضرت آیت‌الله خامنه‌ای(مدظله العالی)، محمدقیوم عرفانی و سید مهدی محمدی، فصلنامه علمی پژوه نامه فقه و علوم اسلامی، دوره ۲، شماره ۷، زمستان۱۴۰۲ش. [https://www.pajoohname.ir/article_204013_08f5e401ff803719390082e4948fac65.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> # چیستی «راهبرد مقاومت» در اندیشه مقام معظم رهبری و تحلیل مبانی عقلی آن از منظر فقه سیاسی، مهدی درگاهی، [[فصلنامه حکومت اسلامی]]، سال ۲۸، شماره ۲، شماره ۱۰۸، تابستان ۱۴۰۲ش. [https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1040128/814ED49E8DE27CF5B3DB9A4177A272EF.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> # فقه حکومتی و بسط گفتمان مقاومت فرهنگی، سید حنیف رضازاده و عابدین مومنی، فصلنامه پژوهش‌نامه فقه اجتماعی، سال ۱۱، شماره ۲۲، بهار و تابستان ۱۴۰۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/فقه-حکومتی-و-بسط-گفتمان-مقاومت-فرهنگی/ متن مقاله در کتابخانه فقه معاصر]<br /> # نگاهی به گستره مقاومت و حدود عقب‌نشینی از منظر فقه سیاسی، محمدرسول فخره و سید احسان رفیعی علوی، دوفصلنامه علمی &quot;[[پژوهش نامه فقه اجتماعی|پژوهش‌نامه فقه اجتماعی]]&quot;، سال دهم، شماره ۲، بهار و تابستان ۱۴۰۱ش. [https://sj.isu.ac.ir/article_76384_866f347aa27cc53d99287c788ca46c79.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> # نظریۀ جهاد ذبّی در اندیشۀ آیت‌الله محمد‌‌‌‌جواد فاضل لنکرانی و نسبت آن با فقه مقاومت، محمد خسروی و سید جواد حسینی‌خواه، مجله [[مطالعات فقه سیاست]]، شماره ۴، پاییز و زمستان ۱۴۰۱ش. [https://spj.markazfeqhi.com/article_704516_4b29d471ef8d084a0e20cbef7064a530.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> # مقاومت در قرآن، سلمان نگهبان و رحیم ابوالحسینی، اندیشه تقریب، سال شانزدهم، شماره دوم، تابستان ۱۳۹۹ش. [https://taqribstudies.ir/publication/wp-content/uploads/2022/06/andish39-2.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # جایگاه اصل مقابله ‌به ‌مثل در مقاومت اسلامی، مهدی مقدادی داودی و سید جواد حسینی‌خواه، [[دو‌‌‌‌‌‌ فصلنامه فقه و اجتهاد|دو‌‌‌‌‌‌فصلنامه فقه و اجتهاد]]، سال ۷، شماره ۱۴، پاییز و زمستان ۱۳۹۹ش. [http://mags.markazfeqhi.com/article_249452_d260d14ee3b97e6c78fba0a33284cfc1.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> # مبانی فقهی مقاومت از دیدگاه اهل سنّت، مولانا علی‌احمد سلامی، [[اندیشه تقریب]]، سال چهاردهم، شماره اول، بهار ۱۳۹۷ش. [https://taqribstudies.ir/publication/wp-content/uploads/2022/06/andish36-3.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> # مبانی فقهی دیپلماسی مقاومت در برابر تحریم‌ها در نظام جمهوری اسلامی ایران، حسین حاجی‌حسینی و محمدعلی حسین‌زاده و احمد مرتاضی، [[فصلنامه پژوهش‌های انقلاب اسلامی]]، سال ۶، شماره ۲۲، پاییز ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/مبانی-فقهی-دیپلماسی-مقاومت-در-برابر-تح/ متن مقاله در کتابخانه فقه معاصر]<br /> # خوانشی انتقادی از انگاره تعارض قاعده «لاضرر» با مقاومت اسلامی از نگاه قرآن کریم، حسینعلی یوسف‌زاده، [[فصلنامه حکومت اسلامی]]، سال ۲۵، شماره ۳، شماره ۹۷، پاییز ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/خوانشی-انتقادی-از-انگاره-تعارض-قاعده/ متن مقاله در پایگاه فقه معاصر]<br /> # مبانی فقهی مقاومت مسلحانه، محمدمهدی آصفی،‌ مترجم محمد غروی نائینی، اندیشه تقریب، شماره ۱۹، تابستان ۱۳۸۸ش. [https://taqribstudies.ir/publication/wp-content/uploads/2022/06/andish19-2.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> <br /> ===عربی===<br /> <br /> # «المقاومة» بین الشرائع و الوقائع و دور الکلمة (أهمیة المقاومة في الفقه الإسلامي)، رجاء محمد بیطار، کنفرانس بین‌المللی وحدت اسلامی فلسطین محور اتحاد - مقالات منتخب سی و سومین کنفرانس بین‌المللی وحدت اسلامی، ۱۳۹۹ش. [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2349094/المقاومه-بین-الشرایع-و-الوقایع-و-دور-الکلمه-اهمیه-المقاومه-فی-الفقه-الاسلامی صفحات ابتدایی مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> # المبانی الفقهیة للمقاومة المسلحة، أسس و مبادی و مقومات، محمدمهدی آصفی، نشریه الثقلین، شماره ۶۲، تابستان ۱۴۳۰ق. [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/420363/المبانی-الفقهیه-للمقاومه-المسلحه-اسس-و-مبادی-و-مقومات صفحات ابتدایی مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> # الحرب و نظریة الدفاع و المقاومة فی الإسلام، سمیر سلیمان، مجله التوحید، شماره ۳۹، رجب و شعبان ۱۴۰۹ق. [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/22321/الحرب-و-نظریه-الدفاع-و-المقاومه-فی-الاسلام صفحات ابتدایی را اینجا مطالعه کنید]<br /> ==پایان‌نامه‌ها==<br /> ===فارسی===<br /> <br /> # مبانی فقهی و حقوقی جریان سیاسی مقاومت اسلامی، ملیحه فلاحیان‌بیشه، کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید اشرفی اصفهانی، دانشکده حقوق و الهیات، ۱۴۰۴ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/33fc3172d661bb0496c7c406cb99b79e چکیده را اینجا مطالعه کنید]<br /> # نسبت سنجی قاعده «لا ضرر» با نظریه مقاومت اسلامی، حسین آجورلو، کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید بهشتی، دانشکده الهیات و ادیان، ۱۴۰۳ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/71d91d7a9d116f16e6d03cd7c43f4098?sample=1 صفحات ابتدایی را اینجا مطالعه کنید]<br /> # تحلیل فقهی مقاومت اسلامی در جنگ‌های ترکیبی، محمدرسول فخره، کارشناسی ارشد، دانشگاه امام صادق (ع)، دانشکده الهیات، معارف اسلامی و ارشاد، ۱۴۰۲ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/15f4c0d1f7eb0168eb2f618756ee948e چکیده را اینجا مطالعه کنید]<br /> # استلزامات فقهی نظریه مقاومت در روابط بین‌الملل، محمدقیوم عرفانی، دکتری تخصصی، جامعة المصطفی العالمیة، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه تخصصی، ۱۴۰۱ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/e88ebb8c8b86b17af604f695e131589c چکیده را اینجا مطالعه کنید]<br /> # مشروعیت مقاومت در حقوق بین‌الملل و فقه اسلامی، حیدر محمد حسین الخزاعی، کارشناسی ارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده حقوق، ۱۴۰۱ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/2c504a622e20272fe6185f256e75c8aa چکیده را اینجا مطالعه کنید]<br /> # مطالعه تطبیقی جهاد و مقاومت از منظر فقه امامیه و شافعی، حاجی‌ رحیمی‌فرد، کارشناسی ارشد، مرکز پیام نور خرم‌آباد، ۱۴۰۱ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/f758ac3ba63a8b10fbebedb13fbdb108 چکیده را اینجا مطالعه کنید]<br /> # بررسی مبانی فقهی دفاع و مقاومت، علی قهرمان‌نیا مغانلو، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد ماکو، گروه حقوق، ۱۴۰۰ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/1ee4642d97b24d0c40a92950d8a642bf چکیده را اینجا مطالعه کنید]<br /> # مفهوم شناسی مقاومت و تبیین ساحت‌های آن در فقه اسلامی،سید حنیف رضازاده، دکتری تخصصی، دانشگاه تهران، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۴۰۰ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/1f6e8a780d6c72acce42213355e17443 چکیده را اینجا مطالعه کنید]<br /> ==سایر منابع==<br /> #نشست علمی، بررسی فقه مقاومت با تأکید بر دیدگاه امام شهید؛ از موضوع‌ شناسی فرهنگی تا تربیت مقاومتی، ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۵ش. [https://riicj.com/news/9709/ متن نشست در سایت فقه معاصر]<br /> # نشست علمی، تأکید [[آیت‌الله سیدمجتبی نورمفیدی]] بر ضرورت بازخوانی فقه مقاومت در برابر تهدیدهای نوپدید، ۲۳ آذر ۱۴۰۴ش. [https://riicj.com/news/8235/ متن نشست در سایت فقه معاصر]<br /> # سخنرانی محمدجواد فاضل لنکرانی در نشست علمی جایگاه قاعده «لاحرج و لاضرر» در فقه مقاومت، ۱۷ آبان ۱۴۰۳ش. [https://fazellankarani.com/persian/news/26075/ متن بیانات را اینجا مطالعه کنید]<br /> # سخنرانی محمدجواد فاضل لنکرانی در همایش فقه مقاومت، ۵ آبان ۱۴۰۲ش. [https://fazellankarani.com/persian/lecture/25310/ متن بیانات را اینجا مطالعه کنید]<br /> # سخنرانی محمدجواد فاضل لنکرانی در همايش «نظریه جهاد ذبّی و نسبت آن با فقه مقاومت» در مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، ۱۳ آذر ۱۳۹۸ش. [https://fazellankarani.com/persian/news/22466/ متن بیانات را اینجا مطالعه کنید]<br /> # اصول و مبانی «فقه مقاومت» از منظر آیت‌الله مکارم شیرازی، ۵ خرداد ۱۳۹۷ش. [https://makarem.ir/news/fa/News/Details/410251 متن را اینجا مطالعه کنید]<br /> <br /> [[رده:مدخل‌های ۱۴۰۵]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%AA%D9%86%D8%A8%DB%8C%D9%87_%D8%A8%D8%AF%D9%86%DB%8C_%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86_(%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA%DB%8C)&diff=69319 2026-09-09T01:57:56Z

<p>Mkhaghanif: added Category:مدخل‌های ۱۴۰۵ using HotCat</p> <hr /> <div>{{نگارش}}<br /> {{منابع مطالعاتی}}<br /> مسئله تنبیه بدنی زنان جز مسائلی است که از دیرباز در احکام و فقه سنتی ما موجود بوده و فقها پیرامون آن با توجه به آیه ۳۴ سوره نساء (...وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا) که به طور صریح راجع به نشوز زنان و ضرب آنهاست، بحث‌هایی داشته‌اند. امروزه با توجه به ادعاها و فضاسازی دنیای غرب راجع به حقوق زنان و برابری جنسیتی و خشونت علیه زنان و... که در اصطلاح فمنیسم (Feminism) گویند و صرفاً در غرب موجب بردگی جنسی زن و نابودی خانواده و از بین رفتن کرامت زنان و... شده، علیه اسلام در این زمینه حملاتی کردند فلذا این مسأله جایگاه ویژه‌ای در زمینه فقه خانواده دارد. خشونت و تنبیه زنان در غرب و آمریکا آمار بسیار بالایی دارد و یک فاجعه است و از طرفی این مسئله از دیرباز تا کنون در بین همه مردم بوده است و ربطی به اسلام و آموزه‌های آن ندارد و در واقع این اسلام است که در احکام و روایات خود به مقابله با تنبیه بدنی زنان پرداخته و مردان این چنینی را مورد مذمت قرار داده.<br /> <br /> در یک نگاه راجع به بحث تنبیه بدنی زن در فقه ۴ مسئله می‌توان مطرح نمود:<br /> <br /> اولاً تعریف نشوز (تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ) و مصادیق زن ناشزه که صرفاً تمکین خاص یا اعم از آن را شامل می‌شود؟<br /> <br /> ثانیاً پیرامون بحث موضوع شناسی ضرب ( وَاضْرِبُوهُنَّ ) که منظور از ضرب چیست؟ آیا مراد تنبیه بدنی است یا غیر تنبیه بدنی اعم از تلطیف و مهربانی و یا ترک خانه و یا تنبیه به غذا ندادن و یا اعراض و افتراق(موسوی لاری) و یا نسخ تمهیدی (آیت الله معرفت) است که در واقع عرب را از خشونت شدید که در قبال زنان اعمال می‌نموده به سمتی بکشاند که کانه اصلاً در نزد آنها ضرب نیست. <br /> <br /> ثالثاً اگر مراد از ضرب تنبیه بدنی باشد در چه حدودی و با چه وسیله‌ای و با چه نیتی است؟ اگر روایات ضرب را که عده‌ای ضعیف می‌دانند قبول کنیم باید گفت این تنبیه باید بدون سرخی و شکستگی بدن زن، در اعضای مهمه مثل صورت و.. نباشد و با نیت اصلاح و بدون تشفی و با چوب مسواک باشد که البته مثل شهید ثانی آن را نوعی شوخی و مزاح بین زوجین می‌داند (زدن با چوب مسواک). این حکم نیز لزومی نیست و حتی عد‌ای اباحه کراهیه می‌دانند و باید بعد از مرتبه نصیحت کردن (فَعِظُوهُنَّ) و پشت کردن در بستر خواب (وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ) باشد. نکته مهم دیگر این است که این جواز تنبیه بدنی نیز اگر آن را قبول کنیم فقط و فقط در راستای نشوز زن آن هم در مورد تمکین خاص است و با رعایت حدود آن نه اینکه در هر حالتی تنبیه بدنی را جایز بدانیم، حتی اگر در حالت نشوز هم دست از نشوز بردارد مرد هیچ حقی برای زدن زن ندارد (فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا).<br /> <br /> رابعاً این امر به عنوان یک راه درمان مشکل نشوز است که در واقع موجب اصلاح خانواده بشود و الا اگر موجب شکاف بیشتر بین زوجین شود این راه نهی شده و البته در سیره اهل‌بیت (ع) هیچ‌گاه انجام نشده و بهتر است راه‌های پیشگیری از این اختلاف بین زن و مرد یعنی خوش اخلاقی، مدارا، تعامل و در یک کلمه محبت و احترام که مفصل در روایات ما آمده را راهبرد اولیه و اصل قرار دهیم که البته اینها یادگرفتنی است.<br /> <br /> ==کتاب‌ها ==<br /> === فارسی ===<br /> <br /> #بررسی حکم شرعی ضرب زوجه ناشزه از دیدگاه فقه و حقوق اسلامی، محمد نورایی، تبریز، نشر عاصم،‌ ۱۴۰۵ش. [https://www.gisoom.com/book/45046434/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D8%B4%D8%B1%D8%B9%DB%8C-%D8%B6%D8%B1%D8%A8-%D8%B2%D9%88%D8%AC%D9%87-%D9%86%D8%A7%D8%B4%D8%B2%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%81%D9%82%D9%87-%D9%88-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C/ صفحات اولیه کتاب را اینجا مطالعه کنید]<br /> #حکم فقهی تنبیه بدنی: در حوزه روابط فرزند و ولی، شاگرد و معلم و زن و شوهر، علی فتحی، تهران، آموزشی تالیفی ارشدان، ۱۴۰۳ش. [https://www.gisoom.com/book/44949453/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AD%DA%A9%D9%85-%D9%81%D9%82%D9%87%DB%8C-%D8%AA%D9%86%D8%A8%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF-%D9%88-%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%AF-%D9%88-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%85-%D9%88-%D8%B2%D9%86-%D9%88-%D8%B4%D9%88%D9%87%D8%B1/ صفحات اولیه کتاب را اینجا مطالعه کنید]<br /> #نفی خشونت به وقت خیانت، تحقیقی جامع پیرامون آیه ضرب از نگاه فقها و مفسران (معنایی جدید برای واژه‌های ضرب و نشوز)‬، میثم سالمی، مشهد، شورای فرهنگ عمومی خراسان رضوی، مرکز مطالعات و پژوهش‌های فرهنگی، ۱۴۰۱ش. [https://ketabresan.net/book/%D9%86%D9%81%DB%8C-%D8%AE%D8%B4%D9%88%D9%86%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%86%D8%AA صفحات اولیه کتاب را اینجا مطالعه کنید]<br /> #کتاب تنبیه جسمی و عاطفی زوجه در فقه و حقوق، محمدمهدی اسماعیل‌زاده، قم، سرای کتاب، تیر ۱۳۹۹ش.<br /> #بررسی فقهی نشوز زوجین به همراه مروری بر مباحث حقوقی مرتبط، سعید حسنی، استان مرکزی، انتشارات جهاد دانشگاهی، ۱۳۹۷ش.[https://taaghche.com/book/108207/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%81%D9%82%D9%87%DB%8C-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%B2-%D8%B2%D9%88%D8%AC%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%87%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%AD%D8%AB-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D8%B7 معرفی و دانلود کتاب را اینجا دنبال کنید] <br /> #نشوز زوجین در فقه و نظام حقوق ایران، فرج‌الله هدایت‌نیا، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۵ش. [https://www.gisoom.com/book/11399939/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%B2-%D8%B2%D9%88%D8%AC%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D9%82%D9%87-%D9%88-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ صفحات اولیه کتاب را اینجا مطالعه کنید]<br /> #تنبیه بدنی زن و کرامت انسانی او با توجه به آیه ۳۴ سوره نساء، رضا باقی‌زاده، شهریار، انتشارات شبنما، ۱۳۹۶ش. [https://pic.ketab.ir/DataBase/bookpdf/97/97208340.pdf صفحات اولیه کتاب را اینجا مطالعه کنید]<br /> #حق تأدیب زوج بر زوجه، علی‌اکبر شعبانی، تهران، دهکده هوسم، ۱۳۹۵ش. [https://pic.ketab.ir/DataBase/bookpdf/95/95b24035.pdf صفحات اولیه کتاب را اینجا مطالعه کنید]<br /> <br /> === عربی ===<br /> #الحقوق الزوجیه (احکام النشوز و الشقاق)، سوسن علی حسین، قم، مركز المصطفی (ص) العالمي للترجمه والنشر، ۱۳۹۰ش. [https://lohedana.ir/books/reader/14938/1/1/1 متن کتاب را اینجا مطالعه کنید]<br /> #ضرب المرأة؛ هل هو الفهم الصواب لحل الخالفات الزوجية؟ رؤية اجتهادية قرآنية معاصرة، عبدالحميد أحمد أبوسليمان، قاهره، دارالسلام، ۱۴۳۱ق. [https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&amp;PdfID=468219&amp;fv=true متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> #النشوز بين الزوجين،‌ عايد بن عبدالله الحربی،‌ مدینه منوره، انتشارات الجامعة الاسلامیة، ۱۴۲۵ق. [https://lib.efatwa.ir/44122/1/11 متن کتاب را اینجا مطالعه کنید]<br /> #سایر عناوین أسبابه و علاجه فی الفقه الإسلامی،علی‌محمد علی‌قاسم، اسکندریه مصر، دار الجامعة الجدیدة للنشر، ۲۰۰۴م. [https://noorlib.ir/book/view/101224/%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%B2-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%88%D8%AC%D8%A9?pageNumber=0&amp;viewType=pdf متن کتاب را اینجا مطالعه کنید] <br /> #النشوز ضوابطه - حالاته - أسبابه - طرق الوقایة منه - وسائل علاجه فی ضوء القرآن و السنة، صالح‌ بن غانم السدلان‌، ریاض عربستان، دار بلنسیة، ۱۴۱۷ق. [https://noorlib.ir/book/view/93479/%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%B2:-%D8%B6%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87-%D8%AD%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA%D9%87-%D8%A3%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D9%87-%D8%B7%D8%B1%D9%82-%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%A9-%D9%85%D9%86%D9%87-%D9%88%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%AC%D9%87-%D9%81%D9%8A-%D8%B6%D9%88%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9?pageNumber=2&amp;viewType=pdf متن کتاب را اینجا مطالعه کنید]<br /> #موقف الإسلام من نشوز الزوجین أو أحدهما و ما یتبع ذلک من أحکام (دراسة مقارنة)،‌ نورحسن قاروت، مکه مکرمه، جامعة ام‌القری ۱۴۱۵ق. [https://noorlib.ir/book/view/83019/%D9%85%D9%88%D9%82%D9%81-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%86-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%B2-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%88%D8%AC%D9%8A%D9%86-%D8%A3%D9%88-%D8%A3%D8%AD%D8%AF%D9%87%D9%85%D8%A7-%D9%88-%D9%85%D8%A7-%DB%8C%D8%AA%D8%A8%D8%B9-%D8%B0%D9%84%DA%A9-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AD%DA%A9%D8%A7%D9%85-(%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A9-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%A9)?pageNumber=2&amp;viewType=pdf متن کتاب را اینجا مطالعه کنید]<br /> ==مقالات==<br /> === فارسی ===<br /> <br /> # تأملی در معنای عبارت «اضربوهن» در آیه ۳۴ سوره نساء، سهیلا پیروزفر و سیده فرشته مظفری، [[دوفصلنامه كتاب قیم]]، دوره ۱۶، شماره ۱، پیاپی ۳۴، بهار و تابستان ۱۴۰۵ش. [https://kq.meybod.ac.ir/article_3747_d8847be3f7cc1b14e9173908bebb2106.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # بررسی و نقد آراء مفسران پیرامون مدلول «اضربوهن» در آیۀ ۳۴ سورۀ نساء، محمد شریفی و زهرا محمدی و محمدصادق حیدری، دوفصلنامه علمی مطالعات تفسیر تطبیقی، سال ۱۰، شماره ۱، پیاپی ۱۹، بهار و تابستان۱۴۰۴ش. [https://cis.quran.ac.ir/article_221870_3df4b8a48f4fa42393cc06183ed2f025.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # بررسی ماهوی و حکمی نشوز زوجه از منظر فقه، سعید احمدی‌فرد و محمدجواد ولی‌پورلندی و امیرحسین صادقی اوماسلان، [[دوفصلنامه علمی ـ ترویجی مطالعات فقه امامیه]]، سال ۱۳، شماره ۲۴، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش. [https://pfe.journals.miu.ac.ir/article_10706_9d11f72021f96384877832da25f049dc.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # نقد و بررسی اهم خوانش‌های قرآن پژوهان از آیۀ «اضربوهن»، معصومه حافظی و فاطمه نیازکار، فصلنامه علمی۔ پژوهشی اخلاق‌پژوهی، سال ۸، شماره ۲، تابستان ۱۴۰۴ش. [https://ethics.riqh.ac.ir/article_13848_f66393b805ca1e931b055cb5dcc9a8ec.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # بازخوانی قرآنی مسئله «ضرب زنان» در آیه ۳۴ سوره نساء، مرجانه فتحی طرقبه و عباس اسماعیلی‌زاده و غلامرضا رئیسیان، فصلنامه تخصصی مطالعات قرآن و حدیث سفینه، سال ۲۲، شماره ۸۸، پاییز ۱۴۰۴ش. [https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&amp;PdfID=989390 متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # بررسی فقهی آیه ضرب و تاثیر آن در حقوق مدنی ایران، مهدی ذوالقدری و مصطفی باقری، دوفصلنامه تحقیقات حقوق قضایی، دوره ۵، شماره ۱۰، پاییز و زمستان ۱۴۰۳ش. [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2303109/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%81%D9%82%D9%87%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%B6%D8%B1%D8%A8-%D9%88-%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 صفحات اولیه مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> # تادیب زوجه ناشزه در مذهب امامیه و مذاهب اربعه اهل‌سنت، صغری محمدی و سید علی سیدموسوی، [[دوفصلنامه پژوهش‌های فقهی زنان و خانواده]]، سال ۵، شماره ۹، بهار و تابستان ۱۴۰۲ش. [https://ensani.ir/file/download/article/1751000396-685e254caad2f-10303-9-2.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # واکاوی ادله تأديب زن ناشزه در فقه مقارن و حقوق کشورهای اسلامی، محمد صحرایی اردکانی و سید محسن آزیز و سید محمد رضوی و سید علی رضوی، دوفصلنامه علمی پژوهشی مطالعات اسلامی زنان و خانواده، سال ۱۰، شماره ۱۸، بهار و تابستان ۱۴۰۲ش. [https://pubs.jz.ac.ir/article_180438_ede972f837fe37089451f08a9bc9233a.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # بازخوانی محدوده فقهی راهکار سوم آیه نشوز در صورت نشوز زن، حسین بهرامی اقدم، دوفصلنامه تفسیرپژوهشی اثری، دوره ۱۰، شماره ۲۰، پاییز و زمستان ۱۴۰۲ش. [https://quran.azaruniv.ac.ir/article_14613_44a4336402c563aceb72f19a198b311f.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> # بررسی و ارزش‌گذاری کاربست تضییق مفهومی در واژۀ ضرب در تفاسیر با محوریت آیۀ ۳۴ سورۀ نساء،‌ زهره نریمانی، دوفصلنانه پژوهش‌های قرآن و حدیث، دوره ۵۵، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۴۰۱ش. [https://jqst.ut.ac.ir/article_89356_28615304f3d995cfa934d3cb082f33d6.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> # بازخوانی روايت سبب نزول آية قواميّت مردان (نساء: ۳۴) با تكيه بر روش تحليل اسناد ـ متن، مژگان آهنگرداودی و ناهيد حسين‌نتاج و فتحيه فتاحی‌زاده، دوفصلنامه علمی مطالعات قرآن و حديث، سال ۱۵، شماره ۲، پياپی ۳۰، بهار و تابستان ۱۴۰۱ش. [https://ensani.ir/file/download/article/1655696147-9769-30-5.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # بررسی فقهی تمکین و نشوز در خانواده از دیدگاه اسلام، ریکاکو نونویاما و حمیده تابعی، سالنامه تخصصی پژوهش‌های اسلامی جنسيت و خانواده، سال ۵، شماره ۸، بهار و تابستان ۱۴۰۱ش. [https://sgf.journals.miu.ac.ir/article_7090_b72ac0ffabbfb65feb6833af672d215e.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> # تحلیل و تبیین آیه ۳۴ سوره نساء با توجه به عبارت قرآنی «اضربوهن»، نسرین انصاریان، فصلنامه علوم قرآن، دوره ۴، شماره ۲، شماره پیاپی ۱۲، تابستان ۱۴۰۱ش. [https://jqss.isca.ac.ir/article_73087_000dc34b60f238ef84a4ef22d12c27e6.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> # «ضرب زنان» در فرهنگ قرآنی به معنای ترک؛ دالیل و مستندات، محمود ویسی و حامد شریعتی نیاسر، دوفصلنامه مطالعات تطبیقی فقه و اصول مذاهب، سال ۵، شماره ۲، پاییز و زمستان ۱۴۰۱ش. [https://ensani.ir/file/download/article/651a513b4b7be-10394-1401-2-8.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> # رابطه قاعده «وجوب معاشرت به معروف» با سایر ادله،‌ بی‌بی رحیمه ابراهیمی، نخستین همایش ملی چالش‌ها و راهکارهای تعالی نهاد خانواده در مذاهب اسلامی با محوریت آسیب‌های اجتماعی، ۱۴۰۰ش. [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2146144/%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D9%87-%D9%88%D8%AC%D9%88%D8%A8-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%88%D9%81-%D8%A8%D8%A7-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D8%AF%D9%84%D9%87 صفحات اولیه مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> # رویکردی ریشه شناختی به واژه قرآنی «ضرب»، فتحیه فتاحی‌زاده و ناهید حسین‌نتاج و سارا طاهری، فصلنامه مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، سال ۵، شماره ۱، پیایی ۱۷، بهار ۱۴۰۰ش. [https://ensani.ir/file/download/article/1634967760-10164-17-6.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> # تحلیل روایی گفتمان قرآن در خصوص ضرب و شتم زنان، فائزه عظیم‌زاده اردبیلی و فاطمه کمالی، [[دوفصلنامه حدیث و اندیشه]]، شماره ۳۱، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش. [https://hadithvaandisheh.qhu.ac.ir/article_13238_f7165a4b61d0eea19eb8122aaa13ef7c.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # بررسی حکم تنبیه بدنی زوجه در صورت خوف نشوز وی، صالحه خدادادی و سمیه اصغرزاده و نفیسه مرادی و آزاده نیاز، [[فصلنامه زن و مطالعات خانواده]]، سال ۱۳، شماره ۵۲، تابستان ۱۴۰۰ش. [https://sanad.iau.ir/Journal/jwsf/Article/954579 مقاله را از اینجا دانلود و مطالعه کنید] <br /> # نقد و بررسی ترجمه و تفسیر آیه نشوز با تکیه بر واژه «ضرب»، مجید خزاعی و محمد کرمی‌نیا و رضا رمضانی و ابراهیم صالحی حاجی‌آباد، فصلنامه مطالعات قرآنی، دوره ۱۲، شماره ۴۷، پاییز ۱۴۰۰ش. [https://sanad.iau.ir/Journal/qsf/Article/852361 متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # تعارض تحلیل و فتوا با حکم به جواز تنبیه بدنی زن و راه علاج آن، سعید مولوی وردنجانی، دوفصلنامه پ‍‍‍ژوهش‌نامه فرهنگ و معارف دینی، جلد ۲، شماره ۲، پاییز و زمستان ۱۴۰۰ش. [https://rjcis.sku.ac.ir/article_11222_480eb54452f63abfa7f2eb0ffb1c62fe.pdf متن مقاله را اینحا مطالعه کنید]<br /> # بررسی تطبیقی مسائل «قوامیت مردان» و«تنبیه بدنی زنان» از دیدگاه مفسران فریقین، سیده کفایت آلبوشوکه و محمدمهدی کریمی‌نیا و مجتبی انصاری‌مقدم و غلامرضا محمدرضایی، نهمین کنفرانس بین المللی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران، اسفند ۱۴۰۰ش. [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1872021/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D9%82%D9%88%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AA%D9%86%D8%A8%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D9%81%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%B1%DB%8C%D9%82%DB%8C%D9%86 صفخات ابتدایی مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> # ضرب زوجه به وسیله زوج در آیه ۳۴ سوره نساء از مفهوم تا اجرا، سهیل ذوالفقاری و حمیدرضا تبریزیان و محمّد ابوعطا، [[دوفصلنامه مطالعات فقه و حقوق اسلامی]]، سال ۲۱، شماره ۱۱، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش. [https://feqh.semnan.ac.ir/article_4208_3781e5e6b2841d1e4dd21c0ee14c132b.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # بازپژوهی ضرب زنان در آیۀ ۳۴ سورۀ نساء، محمدرضا شاهرودی و زهرا بشارتی، [[دوفصلنامه فقه و مبانی حقوق اسلامی]]، سال ۵۳، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش. [https://jjfil.ut.ac.ir/article_78629_963daedd7f2f3f5b4814abd2f01ea985.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # بررسی تنبیه بدنی زوجه در قرآن و روایات با رویکرد معناشناختی به واژه «ضرب»، احمد نجمی‌پور و ناهید مشائی و سید محمود طباطبایی، دوفصلنامه علوم قرآن و حدیث، دوره ۵۲، شماره ۱، شماره پیاپی ۱۰۴، بهار وتابستان ۱۳۹۹ش. [https://jquran.um.ac.ir/article_30430_9cb957c6aec023fdb008d6c8ba9bd713.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> # نشوز و ناسازگاری زوجین در فقه اسلامی، محمد حسینی و مهدی خدایی و ابراهیم صدیقی، فصلنامه مطالعات راهبردی علوم انسانی و اسلامی، سال ۳، شماره ۳۱، پاییز ۱۳۹۹ش. [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1723885/%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%B2-%D9%88-%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B2%D9%88%D8%AC%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D9%82%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C صفحات ابتدایی مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # بررسی فقهی حقوقی خشونت در مواجهه با زنان ناشزه، محمد رسایی و سید محمدرضا امام، فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، دوره ۲، شماره ۲، پیاپی ۲، بهار ۱۳۹۸ش. [https://jcl.illrc.ac.ir/article_239544_627f9bb368737ef1bc0e4b5ad41ed439.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # بررسی فقهی-روان شناختی توصیه به زدن زنان در قرآن کریم، محمود اصفهانیان و احمدرضا فامیل دردشتی، مجموعه مقالات چهارمین کنگره بین‌المللی علوم انسانی اسلامی، جلد ۷، ۱۳۹۸ش. [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1748305/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%81%D9%82%D9%87%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%AE%D8%AA%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D8%B5%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D8%B2%D8%AF%D9%86-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85 صفحات ابتدایی مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> # بازخوانی حقوقی - فقهی ضرب زن در متون دینی و آرای امام خمینی (س)، جلال سلطان‌احمدی و مهری یزدانی و آرزو ملکشاه، [[پژوهش‌نامه متین]]، دوره ۲۰، شماره ۷۸، شماره پیاپی ۷۸، بهار ۱۳۹۷ش. [https://matin.ri-khomeini.ac.ir/article_70523_45ebbcb5660836c30d4ace204244127c.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # نقد نظریه نسخ تمهیدی در تفسیر معنای ضرب در آیه ۳۴ سوره نساء، علیرضا طبیبی و محمدرضا شریفی‌نسب، فصلنامه پژوهش‌های قرآنی، سال ۲۳، شماره ۲، پیاپی ۸۷، تابستان ۱۳۹۷ش. [https://jqr.isca.ac.ir/article_65938_04178e475dae20934a20b7da9f9dcace.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # نقد و بررسی دیدگاه عَزیزه هِبری در تفسیر مفهوم «ضَرْب» زن در آیه ۳۴ سوره نساء، رسول محمدجعفری و محمود صیدی، فصلنامه علمی ـ پژوهشی تحقیقات علوم قرآن و حدیث، سال ۱۵، شماره ۲، پیاپی ۳۸، تابستان ۱۳۹۷ش. [https://journal.alzahra.ac.ir/article_3520_af2629883af28834aef06427e5ba2f10.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # نشوز و احکام آن در فقه اهل سنت، فاطمه دشتی خویدکی و سید احمد طباطبایی و اعظم اعتمادی‌فرد، اولین همایش ملی علوم اجتماعی، علوم تربیتی، روانشناسی و امنیت اجتماعی، ۱۳۹۶ش. [https://civilica.com/doc/672317/ چکیده مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # نشوز زوجه در فقه و حقوق با رویکردی بر آرای امام خمینی (س)، سید محمد موسوی بجنوردی و سیده شهناز حسینی، پژوهشنامه متین، سال ۱۸، شماره ۷۰، بهار ۱۳۹۵ش. [https://ensani.ir/file/download/article/20160926142915-9871-101.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # بررسی نفی خشونت نسبت به زنان در آیه ۳۴ سوره نساء از دیدگاه اندیشمندان اسلامی، زاهره سادات میرجعفری، [[فصلنامه علمی تخصصی نامه‌ جامعه (اندیشه‌های قرآنی متفکران معاصر)]]، سال ۱۳، شماره ۱۱۷، بهار ۱۳۹۵ش. [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1119837/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D9%81%DB%8C-%D8%AE%D8%B4%D9%88%D9%86%D8%AA-%D9%86%D8%B3%D8%A8%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D9%87-34-%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%86%D8%B3%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C صفحات اولیه مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # بررسی فقهی تنبیه بدنی زوجه، سید محمدهاشم پورمولا و حسن جلالی، دوفصلنامه فقه و مبانی حقوق اسلامی، سال ۴۸، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۳۹۴ش. [https://jjfil.ut.ac.ir/article_55301_437fcafe94a49a3438e9176a53d1b767.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # بررسی فقهی- حقوقی گستره‌ی نشوز زوجین و شیوه‌ی مواجهه با آن، طوبی شاکری گلپایگانی و راحله کاردوانی و مهدی وکیلی، فصلنامه شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، سال ۱۶، شماره ۶۴، تابستان ۱۳۹۳ش. [https://www.jwss.ir/article_12020_a7358094f0c58f90fef232ca7b97fcb1.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # بررسی رویکرد مفسران در تفسیر آیه ۳۴ سوره نساء، نهله غروی نایینی و حامد مصطفوی‌فرد، [[فصلنامه تحقیقات علوم قرآن و حدیث]]، سال ۱۱، شماره ۲، پیاپی ۲۲، تابستان ۱۳۹۳ش. [https://www.ensani.ir/file/download/article/20141216100010-9791-48.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # شرايط، قلمرو و آثار فقهی و حقوقی رياست زوج در رابطه با زوجه، وحيده حسينی و فرهاد پروين، فصلنامه پژوهش حقوق خصوصی، سال ۲، شماره ۳، بهار و تابستان ۱۳۹۲ش. [https://jplr.atu.ac.ir/article_2238_993812e98939329a33d7655c4bfce5a5.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # حق تنبیه زنان برای مردان، عباس خادم الموالی، [[فصلنامه شمیم معرفت]]، شماره ۳۴، زمستان ۱۳۹۲ش. [https://hawzah.net/fa/Magazine/View/6442/9340/111806/%D8%AD%D9%82_%D8%AA%D9%86%D8%A8%DB%8C%D9%87_%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86_%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86 متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # بازخوانى مفهوم نشوز زن و مرد در قرآن، حامد مصطفوى‌فرد،‌ [[فصلنامه فقه اهل‌بیت (ع)]]، سال ۱۸، شماره ۶۹، بهار ۱۳۹۱ش. [https://ensani.ir/file/download/article/20131209080209-9701-39.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # علاج نشوز زوجه از دیدگاه فقه اسلامی، سید محمد شفیعی مازندرانی، [[پژوهش‌های فقهی]]، سال ۷، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۳۹۰ش. [https://ensani.ir/file/download/article/20130203082304-9467-24.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> # بررسی و تحلیل مسئله نشوز در تعامل زوجین با توجه به آیه‌ی ۳۴ سوره نساء، رضا باقی‌زاده، [[فصلنامه بانوان شیعه]]، سال ۷، شماره ۲۳، بهار ۱۳۸۹ش. [https://www.ensani.ir/file/download/article/20120614194814-9011-6.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # آیه تنبیه بدنی زنان، مسعود امامی، [[پژوهشنامه اسلامی زنان و خانواده]] (طهورا سابق)،‌ سال ۲، شماره ۴، پاییز و زمستان ۱۳۸۸ش. [https://ensani.ir/file/download/article/20120329150602-5039-18.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # تحقیقی در باره معنای «ضرب» در آیه نشوز، محمدباقر انصاری، [[دوفصلنامه ترجمان وحی]]، سال ۱۳، شماره ۲، پیاپی ۲۶، پاییز و زمستان ۱۳۸۸ش. [https://www.ensani.ir/file/download/article/20120329112641-2112-3.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> # تنبیه زوجه از دیدگاه فقه امامیه و حقوق موضوعه ایران، علی‌اصغر موسوی رکنی و نجمه دهقان منشادی، فصلنامه بانوان شیعه، سال ۵، شماره ۱۶، تابستان ۱۳۸۷ش. [https://ensani.ir/file/download/article/20100607153711-%D8%AA%D9%86%D8%A8%D9%8A%D9%87%20%D8%B2%D9%88%D8%AC%D9%87%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%AF%D9%8A%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%20%D9%81%D9%82%D9%87%20%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%D9%8A%D9%87%20%D9%88%20%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82%20%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9%D9%87%20%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86.PDF متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # تأمّلی دوباره بر اجازه تنبیه بدنی همسر، احمد حیدری، [[ماهنامه پیام زن]]، شماره ۱۷۷، آذر ۱۳۸۵ش. [https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3992/5191/47752/%D8%AA%D8%A3%D9%85%D9%91%D9%84%DB%8C_%D8%AF%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87_%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D9%87_%D8%AA%D9%86%D8%A8%DB%8C%D9%87_%D8%A8%D8%AF%D9%86%DB%8C_%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1 متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # مسئله تنبیه بدنی زنان، محمد الطالبی، مترجم مهدی مهریزی، ماهنامه بازتاب اندیشه، شماره ۶۴، ۱۳۸۴ش. [https://www.ensani.ir/fa/article/94513/%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%84%D9%87-%D8%AA%D9%86%D8%A8%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86 متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # تطور دیدگاه ها در تفسیر آیه ۳۴ سوره نساء، مهدی مهریزی، [[فصلنامه تحقیقات علوم قرآن و حدیث]]، سال ۲، شماره ۱، تابستان ۱۳۸۴ش. [https://tqh.alzahra.ac.ir/article_3432_ac7f6d313e2a493d23c396e46c3fd0c1.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # رواسازی خشونت علیه زنان در احادیث مجعول، عباس نیکزاد، [[فصلنامه مطالعات راهبردی زنان]]، شماره ۲۳، بهار ۱۳۸۳ش. [https://ensani.ir/fa/article/91148/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%AE%D8%B4%D9%88%D9%86%D8%AA-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D9%85%D8%AC%D8%B9%D9%88%D9%84 متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # تأملاتی چند در آیه ۳۴ سوره نساء،‌ سیده شهناز حسینی، پژوهشنامه متین، شماره ۲۳ و ۲۴، تابستان و پاييز ۱۳۸۳ش. [https://matin.ri-khomeini.ac.ir/article_66049_1dfa9eb2596ce4ded4c339367fb96cf7.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # سیری در حقایق وحی از نگاهی دیگر، [[سید مجتبی موسوی لاری]]، [[فصلنامه بینات]]، سال ۱۱، شماره ۴۳، پاییز ۱۳۸۳ش. [https://www.ensani.ir/file/download/article/20110118173658-639.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> # آیا زدن مى تواند راهى براى حل اختلافات زناشویى باشد؟، عبدالحمید ابوسلیمان ترجمه عبدالله امینی، ماهنامه پیام زن، دوره ۱۲''،'' شماره ۱۳۶، تیر ۱۳۸۲ش. [http://payamezan.eshragh.ir/article_51914.html متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> # اسلام و مسأله ضرب زن، علی گلایری، ماهنامه رواق اندیشه، شماره ۲۷، اسفند ۱۳۸۲ش. [https://hawzah.net/fa/Magazine/View/6450/114668/114668/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85_%D9%88_%D9%85%D8%B3%D8%A3%D9%84%D9%87_%D8%B6%D8%B1%D8%A8_%D8%B2%D9%86 متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> # زن در نگاه قرآن و در فرهنگ زمان نزول (۱)، [[محمدهادی معرفت]] مترجم حسن حکیم‌باشی، فصلنامه پژوهش‌های قرآنی، دوره ۷، شماره ۲۵ و ۲۶، شماره پیاپی ۲۵، بهار و تابستان ۱۳۸۰ش. [https://jqr.isca.ac.ir/article_22327_e25669d7df4a8d470b2fdd3f2826c7f9.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] (این مقاله در اصل از کتاب شبهات و ردود حول القرآن الکریم اثر محمدهادی معرفت از نشر موسسه التمهید در سال ۱۴۲۳ق می‌باشد.)<br /> # ریاست مرد در رابطه زوجیت، محمدمهدی مقدادی، مجله نامه مفید، شماره ۳۳، بهمن ۱۳۸۱ش. [https://hawzah.net/fa/Article/View/66001/%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%85%D8%B1%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87-%D8%B2%D9%88%D8%AC%DB%8C%D8%AA?SID=166509 متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> # تنبیه بدنی زن در نگاه‌های گوناگون، سید موسی صدر، [[فصلنامه پژوهش‌های قرآنی]]، دوره ۷، شماره ۲۷ و ۲۸، شماره پیاپی ۲۷، پاییز و زمستان ۱۳۸۰ش. [https://jqr.isca.ac.ir/article_22309_b4cadd3c7aa8a90a58ffb8200648fbec.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # آیه نشوز و ضرب زن از نگاهی دیگر، حسن حکیم‌باشی، فصلنامه پژوهش‌های قرآنی، دوره ۷، شماره ۲۷ و ۲۸، شماره پیاپی ۲۷، پاییز و زمستان ۱۳۸۰ش. [https://jqr.isca.ac.ir/article_22310_e986de0d160329c80816a8b9bf78e646.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> # حقوق زن و مرد و آیه‌ی «واضربوهن»، مرتضی مطهری، فصلنامه مطهرپژوهی، شماره ۱، بهار ۱۳۹۱ش. [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1070213/%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%B2%D9%86-%D9%88-%D9%85%D8%B1%D8%AF-%D9%88-%D8%A7%DB%8C%D9%87-%DB%8C-%D9%88%D8%A7%D8%B6%D8%B1%D8%A8%D9%88%D9%87%D9%86 صفحات ابتدایی مقاله را اینجا مطالعه کنید]. (این مقاله در اصل متن سخنرانی‌های شهید مطهری در سال ۱۳۴۵ش که در کتاب نظام خانوادگی اسلام آمده، می‌باشد.)<br /> <br /> === عربی ===<br /> #ضرب المرأة في الإسلام: شبهة و ردود، إدريس أوهنا، سایت الرابطة العلماء السوريين، التصنيف: ركن العلماء و المناشط الإسلامية، ٢٢ جمادى‌الأولى ۱۴۳۸ق. [https://islamsyria.com/articles/%D8%B6%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%A3%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%A8%D9%87%D8%A9-%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%AF متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> #ضرب الناشز کما ورد فی القرآن بين المجيزين والمانعين، عبدالمحسن زبن المطيری، المجلة العلمية لکلية أصول الدين و الدعوة بالزقازيق، دوره ۲۹، شماره ۲، سال ۲۰۱۷م. [https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&amp;PdfID=644107&amp;fv=true متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] <br /> #ضرب المرأة فی القرآن الکریم، دراسة موسعة فی المواقف و النظریات، مسعود امامی، مترجم نظيرة غلاب، الاجتهاد و التجدید، شماره ۱۷، سال ۵، زمستان ۱۴۳۲ق. [https://encyq.isca.ac.ir/fa/Article/Detail/14137/%D8%B6%D8%B1%D8%A8%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%A3%D8%A9%20%D9%81%DB%8C%20%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%20%D8%A7%D9%84%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85%20%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A9%20%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%B9%D8%A9%20%D9%81%DB%8C%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%A7%D9%82%D9%81%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%AA متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> #تشريع ضرب المرأة، محمّد صنقور، حوزة الهدی للدراسات الاسلامیة، ۲۰۰۶م. [https://alhodacenter.net/article/2460 متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> #حكم تأديب الزوجة بالضرب في الفقه الإسلامي المقارن، فتح‌الله أكثم حمدالله تفاحة، مجلة جامعة الملك سعود، مجلد ۱۶، العلوم التربوية و الدراسات الإسلامية، ۲۰۰۳م. [https://practice.univeyes.net/academy/fiqh00000/fiqh01001/fiqh01939.pdf متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> #الفهم المقاصدي: ضرب المرأة وسيلة لحل الخلافات الزوجية: رؤية منهجية، عبدالحميد أحمد أبوسليمان، مجلة الفکر الاسلامی المعاصر، دوره ۶، شماره ۲۴، سال ۲۰۰۱م. [https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&amp;PdfID=614826&amp;fv=true متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> #واضربوهن مهانة للمرأة، محمدهادی معرفت، مرکز الاشعاع الاسلامی. [https://www.islam4u.com/ar/shobahat/%D9%88-%D8%A7%D8%B6%D8%B1%D8%A8%D9%88%D9%87%D9%86-%D8%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D9%86%D8%A9-%D9%84%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%A3%D8%A9#footnoteref39_fkm5nu1 متن مقاله را اینجا مطالعه کنید] (این مقاله در اصل برگرفته از کتاب شبهات و ردود حول القرآن الکریم از نشر موسسه التمهید در سال ۱۴۲۳ق می‌باشد.)<br /> <br /> ==پایان‌نامه‌ها==<br /> === فارسی ===<br /> #تحلیل و بررسی دیدگاه مهدی مهریزی و سید کمال حیدری درباره تعدد زوجات و تنبیه بدنی زن (آیات ۳ و ۳۴ سوره نساء)، زهرا رضوانی، کارشناسی ارشد، دانشگاه اصفهان، دانشکده اهل‌بیت (ع)، ۱۴۰۴ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/3159ede9d18facec353428f457b62d10 چکیده و فهرست مطالب را اینجا مطالعه کنید]<br /> #بررسی تطبیقی جواز ضرب زوجه و مصادیق نوپیدای آن از منظر فقه امامیه و اهل‌سنت، فائزه محمدی، کارشناسی ارشد، دانشگاه رازی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۴۰۰ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/a37f737b029d972da140c634c7b2e95e چکیده و فهرست مطالب را اینجا مطالعه کنید]<br /> #بررسی ضرب زوجه در فقه و حقوق موضوعه با تکیه بر آیه ۳۴ سوره مبارکه نساء، حمیدرضا تبریزیان، کارشناسی ارشد، دانشگاه سمنان، دانشکده حقوق، ۱۳۹۵ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/0790b6298b694021f418afab1083315e چکیده و فهرست مطالب را اینجا مطالعه کنید]<br /> #تادیب زوجه در شریعت اسلام، ویدا محمدی، کارشناسی ارشد، دانشگاه کردستان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۵ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/bd0373598394395a53ec266d90dc0744 چکیده و فهرست مطالب را اینجا مطالعه کنید]<br /> #بررسی فقهی حقوقی نشوز زوجین در قرآن و روایات با رویکردی بر نظریات امام خمینی (س)، سیده‌ رفعت ابراهیمی، کارشناسی ارشد، پژوهشکده امام خمینی (ره) و انقلاب اسلامی، ۱۳۹۲ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/a73735c6681aaef4426435958b0c5a9b چکیده و فهرست مطالب را اینجا مطالعه کنید]<br /> #بررسی و نقد دیدگاه‌های مفسران و صاحبنظران اسلامی در تفسیر آیه ۳۴ سوره نساء (الرجال قوامون علی النساء ...)، حامد مصطفوی‌فرد، کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۰ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/940d2bceb14f052847d61e874cbd577f چکیده و فهرست مطالب را اینجا مطالعه کنید]<br /> #مطالعه تطبیقی تنبیه بدنی زوجه و کودک از دیدگاه فقهای امامیه و شافعیه، اعظم میرزایی، کارشناسی ارشد، دانشگاه یزد، الهیات و معارف اسلامی - فقه و مبانی حقوق اسلامی، ۱۳۹۰ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/7c3b2b2cfd73bbc82f56b7fdf6e65afb چکیده و فهرست مطالب را اینجا مطالعه کنید]<br /> #آیه ۳۴ سوره نساء (الرجال قوامون علی النساء ...، مه‌لقا کشاورز‌ اصل، کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت معلم تهران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، زمستان ۱۳۸۴ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/db688126078319ab0a55421668e2b9a4?sample=1 صفحات ابتدایی را اینجا مطالعه کنید]<br /> === عربی ===<br /> ==سایر منابع==<br /> === فارسی ===<br /> #درس خارج فقه استاد سید علی موسوی اردبیلی، [[سایت مدرسه فقاهت]]، ۱۴۰۳/۰۸/۰۷ش. [https://eshia.ir/feqh/archive/text/mousavi_ardebili/feqh/1403/14030807/ این جلسه و سایر جلسات مربوطه را اینجا مطالعه کنید]<br /> #درس خارج فقه استاد سید محسن حسینی‌فقیه، سایت مدرسه فقاهت، ۱۴۰۲/۰۹/۱۲ش. [https://eshia.ir/feqh/archive/text/hoseiny_faqih/feqh/1402/14020912/ این جلسه وسایر جلسات مربوطه را اینجا مطالعه کنید]<br /> #درس خارج فقه آیت الله جوادی، سایت مدرسه فقاهت، ۱۳۹۸/۱۰/۲۲ش. [https://eshia.ir/feqh/archive/text/javadi/feqh/98/981022/ این جلسه و سایر جلسات مربوطه را اینجا مطالعه کنید]<br /> #درس خارج فقه ابوالقاسم علیدوست، سایت مدرسه فقاهت، ۱۳۹۸/۰۸/۲۰ش. [https://eshia.ir/feqh/archive/text/alidoust_abolghasem/feqh6/98/980820/ این جلسه و سایر جلسات مربوطه را اینجا مطالعه کنید]<br /> #درس خارج فقه آیت الله سبحانی، سایت مدرسه فقاهت، ۱۳۹۸/۰۲/۰۲ش. [https://eshia.ir/feqh/archive/text/sobhani/feqh/97/980202/ متن را اینجا مطالعه کنید]<br /> #تنبیه بدنی زوجه در آیه نشوز ۱ و۲، سایت مرکز فقهی امام محمدباقر (ع)، ۲۴ شهریور ۱۳۹۷ش. [https://m-feqhi.ir/index.php/2015-08-03-12-56-32/422-%D8%AA%D9%86%D8%A8%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%B2%D9%88%D8%AC%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D9%87-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%B2 متن را اینجا مطالعه کنید]<br /> #نقدی بر مقاله «نگاهی نو به تفسیر نشوز زوجه در قرآن»/ نظر مشهور فقها و مفسرین درباره زوجه ناشزه، سعید حسنی، سایت ایکنا، ۲۴ دی ۱۳۹۷ش. [https://iqna.ir/fa/news/3781017/%D9%86%D9%82%D8%AF%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D9%86%D9%88-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D9%81%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%B2-%D8%B2%D9%88%D8%AC%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D9%85%D8%B4%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%81%D9%82%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%85%D9%81%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B2%D9%88%D8%AC%D9%87-%D9%86%D8%A7%D8%B4%D8%B2%D9%87 متن را اینجا مطالعه کنید]<br /> #تنبیه بدنی زن، پرسشها و پاسخهای دانشجویی؛ دفتر ۳۹ (حقوق خانوادگی زن)، ص ۷۰، تاریخ درج: ۱۳۹۶/۱۲/۰۶ش. [https://hawzah.net/fa/Article/View/112841/%D8%AA%D9%86%D8%A8%DB%8C%D9%87_%D8%A8%D8%AF%D9%86%DB%8C_%D8%B2%D9%86 متن را اینجا مطالعه کنید]    <br /> #درس خارج فقه استاد رضازاده، سایت مدرسه فقاهت، ۱۳۹۲/۰۸/۲۹ش. [https://eshia.ir/feqh/archive/text/rezazadeh/feqh/92/920829/ این جلسه و جلسه بعدی را اینجا مطالعه کنید] <br /> #آیا در اسلام تنبیه بدنی زن ها جایز است؟، سایت خبری قدس آنلاین، ۴ آذر ۱۳۹۰ش. [https://www.qudsonline.ir/news/20505/%D8%A2%DB%8C%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AA%D9%86%D8%A8%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%B2%D9%86-%D9%87%D8%A7-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%D8%B2-%D8%A7%D8%B3%D8%AA متن را اینجا مطالعه کنید] <br /> #پرسش و پاسخ از سایت آیت الله مکارم، [https://old.makarem.ir/main.aspx?reader=1&amp;lid=2&amp;mid=3848&amp;catid=0&amp;pid=61782 متن را اینجا مطالعه کنید]<br /> === عربی ===<br /> #حكم ضرب الزوجة في الإسلام... تفسير خاطئ لآية: «واضربوهن»، سایت خبری البلد، ۲۰۲۶م. [https://www.elbalad.news/6828644 متن را اینجا مطالعه کنید]<br /> #هل القرآن الكريم شرع ضرب الزوجة و معنى واضربوهن؟ خالد الجندي يجيب، محمد صبری عبدالرحیم، سایت خبری البلد، ۲۰۲۵م. [https://www.elbalad.news/6740456 متن را اینجا مطالعه کنید]<br /> #خالد الجندي: لا يوجد في الإسلام ما يسمى بضرب الزوجة، احمد سعید، سایت خبری البلد، ۲۰۲۵م. [https://www.elbalad.news/6670277 متن را اینجا مطالعه کنید]<br /> #درس خارج فقه الشيخ باقر الايروانی، سایت مدرسه فقاهت، ۱۴۴۶/۰۶/۰۶ق. [https://eshia.ir/feqh/archive/text/iravani/feqh/45/460606/ متن جلسه را اینجا مطالعه کنید]<br /> #ضرب الزوجة الناشز... هل المنظور الفقهي أخلاقي أم ذكوري؟، معتز الخطيب، الجزیرة نت، ۲۰۲۲م. [https://www.aljazeera.net/opinions/2022/2/10/%D8%B6%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%88%D8%AC%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A7%D8%B4%D8%B2-%D9%87%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%B8%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%82%D9%87%D9%8A متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> #المرأة في الشريعة الإسلامية: دراسة خمسة خرافات سائدة، نذیرخان و تسنیم الکیک و صفیه چودوری، موسسه تحقیقات اسلامی یقین، ۱۴۳۹م. [https://yaqeeninstitute.org/read/paper/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%A3%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%D9%8A%D8%B9%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A%D8%A9-%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A9-%D8%AE%D9%85%D8%B3 متن مقاله را اینجا مطالعه کنید]<br /> #ضرب المرأة في الإسلام، بون عمرلي، سایت السبق الاخباری، ۲۰۱۷م. [https://www.essabq.info/node/3979 متن را اینجا مطالعه کنید]<br /> #هل ثبت حديث فی ضرب الناشز بالسواك، سایت اسلام وب، ۳۰ ربيع الأول ۱۴۳۶ق. [https://www.islamweb.net/ar/fatwa/282514/%D9%87%D9%84-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB-%D9%81%D9%8A-%D8%B6%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A7%D8%B4%D8%B2-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%A7%D9%83 متن را اینجا مطالعه کنید]<br /> #ضرب الزوجة جائز إذا كان هناك مسوغ شرعی مع عدم تجاوز ذلك، سایت اسلام وب، ۱۳ ذی‌القعده ۱۴۲۱ق. [https://www.islamweb.net/ar/fatwa/69/%D8%B6%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%88%D8%AC%D8%A9-%D8%AC%D8%A7%D8%A6%D8%B2-%D8%A5%D8%B0%D8%A7-%D9%83%D8%A7%D9%86-%D9%87%D9%86%D8%A7%D9%83-%D9%85%D8%B3%D9%88%D8%BA-%D8%B4%D8%B1%D8%B9%D9%8A-%D9%85%D8%B9-%D8%B9%D8%AF%D9%85-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%B2-%D8%B0%D9%84%D9%83 متن را اینجا مطالعه کنید]<br /> <br /> [[رده:مدخل‌های ۱۴۰۵]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%81%D9%82%D9%87_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1:%D9%BE%DB%8C%D8%B4%E2%80%8C%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3_%D8%AE%D9%85%D8%B3_%D8%AF%D8%B1_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%BA%DB%8C%D8%A8%D8%AA&diff=69255 2026-09-07T06:23:24Z

<p>Mkhaghanif: /* پرداخت با اذن ولی فقیه */</p> <hr /> <div>خمس در زمان غیبت <br /> <br /> '''خمس در زمان غیبت''' از مسائل مورد بحث و اختلاف نظر در میان فقیهان است. تفاوت دیدگاه فقها از آن سو است که در خصوص این مساله دلیل صریح و روشنی در آیات و روایات ذکر نگردیده است. با این وجود در خصوص اصل وجوب آن اتفاق نظر وجود دارد و فقیهان شیعه بر آنند که به موجب برخی آیات قرآن و روایات اهل بیت، خمس مالی که از راه کسب بدست آمده و زائد بر مخارج سالیانه باشد به مستحقین آن تعلق دارد. <br /> <br /> مال حاصل از خمس در یک تقسیم کلی به سهم سادات و سهم امام تقسیم می گردد. درباره سهم سادات در زمان غیبت امام معصوم دیدگاه های مختلفی مثل پرداخت مستقیم به مستحقان، پرداخت با صلاحدید مجتهد، پرداخت به مجتهد جامع الشرایط و پرداخت به ولی فقیه، از سوی فقیهان طرح گردیده است. در خصوص سهم امام در زمان غیبت نیز نظراتی همانند حلیت برای شیعیان، ساقط‌شدن پرداخت سهم سادات، وجوب حفظ آن تا ظهور امام، پرداخت به‌عنوان صدقه و وجوب پرداخت به ولی فقیه از جمله دیدگاه‌های مطرح شده است.<br /> ==جایگاه مساله در فقه معاصر==<br /> منظور از خمس یک پنجم درآمد و منظور از زمان غیبت دوران غیبت امام دوازدهم، امام مهدی(عج) است. در خصوص اصل وجوب خمس در شریعت اسلام با تکیه بر آیه ۴۱ سوره انفال و احادیث رسیده&lt;ref&gt;حر عاملی، وسایل الشیعه، ج۹، کتاب الخمس.&lt;/ref&gt; اتفاق نظر وجود دارد. فقیهان شیعه بر آنند که به موجب برخی آیات قرآن و و روایات خمس مالی که شخص به دست آورده و زائد بر مخارج سالیانه باشد به مستحقین آن تعلق دارد. خمس در مجموع به دو بخش سهم امام و سهم سادات تقسیم می‌گردد.<br /> <br /> با غیبت امام دوازدهم شیعیان از سال ۳۲۹ق و پس از آن مسائل مرتبط با امامت مانند نظام مالی و وجوهات شرعی که در زمان حضور به امام پرداخت می‌شود، محل بحث و گفت‌وگوی فقیهان و صاحب‌‌نظران قرار گرفته است. از نظرگاه فقه معاصر اهمیت مسئله در این است که وظیفه افراد جامعه نسبت به فریضه خمس چگونه است و همچنین در نگاه کلان، نظام مالی جامعه اسلامی چگونه ترسیم شده و وجوهات شرعی نظیر خمس با ساختارهای جدید مالی مانند مالیات بر درآمد چه مناسباتی برقرار می‌کنند. <br /> <br /> == حکم سهم سادات ==<br /> از میان دو سهم خمس، مالکیت سهم سادات چه در زمان حضور امام و چه در زمان غیبت به سادات نیازمند شیعه اختصاص دارد. با این وجود در خصوص مصرف سهم سادات در زمان غیبت اقوال مختلفی از سوی فقیهان طرح گردیده است. <br /> <br /> === پرداخت مستقیم با سادات ===<br /> برخی فقیهان مانند جعفر کاشف‌الغطا و مکارم شیرازی بر آنند که سهم سادات را می‌توان در زمان غیبت به طور مستقیم به مستحقین آن پرداخت نمود.&lt;ref&gt;کاشف الغطاء، کشف الغطاء، ج۴، ص۲۱۲؛ مکارم شیرازی، بحوث فقهیة هامة، ج۱، ص۱۳۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> دلیل فقهی این قول آن است که مطابق دسته‌ای از روایات، سهم سادات به‌عنوان جایگزین زکات برای سادات قرار داده شده است. از این رو این سهم چه در زمان حضور امام، چه در زمان غیبت، ملک سادات است. بنابراین مکلف می‌تواند سهم سادات را مستقیما به ایشان پرداخت نماید و دلیلی بر لزوم اذن از مجتهد برای پرداخت سهم سادات وجود ندارد.&lt;ref&gt;خویی، موسوعة الامام الخوئی، ج ۲۵، ص۳۳۳.&lt;/ref&gt; [[سید ابوالقاسم خویی|ابوالقاسم خویی]] معتقد است بهتر است مصرف سهم سادات با اذن مجتهد انجام پذیرد؛ چراکه وی بیش از مکلفین به اولویت های مصرف سهم سادات آگاه است.&lt;ref&gt;طباطبایی یزدی، عروة الوثقی، ج۴، ص۳۰۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === پرداخت با اذن مجتهد ===<br /> برخی دیگر از فقها مانند [[سید محسن حکیم]] برآنند که به اقتضای قاعده احتیاط، اذن مجتهد جامع الشرایط برای پرداخت سهم سادات لازم است. چراکه پرداخت سهم سادات یک تکلیف واجب است و بنابر قاعده احتیاط، این تکلیف باید به طور یقینی امتثال شود و این امر بدون اذن مجتهد در صرف سهم سادات محقق نمی‌شود.&lt;ref&gt;حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ج۹، ص۵۸۶&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === پرداخت با اذن ولی فقیه ===<br /> برخی فقیهان مانند [[امام خمینی]] و برخی شاگردان ایشان برآنند که مجموع خمس یک حق واحد است که برای منصب امامت قرار داده شده است. بنابراین سهم سادات همانند سهم امام از منابع مالی حکومت اسلامی است و صرف آن باید با صلاحدید ولی فقیه انجام پذیرد.&lt;ref&gt;خمینی، تحرير الوسيلة، ج۱‌، ص۳۶۶؛ منتظری، کتاب الخمس، ص۴۶۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سهم امام ==<br /> در خصوص مالکیت سهم امام در عصر غیبت دیدگاه های متفاوتی از سوی فقها مطرح شده است. از میان این اقوال برخی مانند حلیت سهم امام برای شیعیان،&lt;ref&gt;بحرانی، الحدائق الناضرة، ج۱۲، ص۴۴۸.&lt;/ref&gt; دفن آن در زمین یا وصیت به حفظ آن به‌طور نسل به نسل تا ظهور امام،&lt;ref&gt;شيخ مفيد، المقنعة، ص۲۸۵.&lt;/ref&gt; مربوط به فقیهان گذشته است.&lt;ref&gt;برای مطالعه بیشتر درباره دیدگاه فقیهان گذشته اینجا را ببیبنید&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === پرداخت صدقه ===<br /> [[محمدحسن نجفی]] از فقیهان دوره معاصر معتقد است، از آنجا که در عصر حاضر دسترسی به امام معصوم علیه السلام ممکن نبوده و شخص ایشان برای عموم مردم معلوم نیست، سهم امام، حکم مال مجهول المالک را دارد و باید به نیابت از امام علیه السلام به‌عنوان صدقه پرداخت شود.&lt;ref&gt;نجفی، جواهر الکلام، ج۱۶، ص۱۷۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== پرداخت به مجتهد ====<br /> از میان فقهای معاصر [[آیت الله خویی]] پس از نقد آراء مختلف درباره مالکیت سهم امام در زمان غیبت، مصرف آن را در اموری که مورد رضایت امام باشد مانند مصالح عامه و تقویت امور دینی و حوزه‌های علمیه صحیح دانسته و اذن مجتهد جامع الشرایط را برای تصرف در سهم امام لازم دانسته است.&lt;ref&gt;خویی، موسوعة الإمام الخوئي، ج۲۵‌، ص۳۳۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === پرداخت به مجتهد اعلم ===<br /> تعدادی از مراجع تقلید شیعه از سویی بر آنند که مکلف برای مصرف سهم امام باید مطابق نظر مرجع تقلید عمل نماید. از سوی دیگر ایشان تقلید از مجتهد اعلم را لازم شمرده‌اند. بنابراین می‌توان گفت مشهور فقیهان در عصر حاضر معتقدند که مصرف سهم امام باید به صلاحدید مرجع تقلیدِ اعلم انجام پذیرد. در این میان [[سید علی سیستانی]] تصریح می‌نماید که احراز رضایت امام بدون اذن از مجتهد اعلم حاصل نمی‌شود؛ از این رو مطابق قاعده احتیاط، سهم امام باید با اذن مجتهد اعلم در امور مورد رضایت امام مصرف شود.&lt;ref&gt;سیستانی، [https://www.sistani.org/persian/qa/search/21237/ استفتائات]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === پرداخت به ولی فقیه ===<br /> [[امام خمینی]] و برخی دیگرا از فقیهان معاصر شیعه برآنند است که خمس ملک شخص امام نیست بلکه وجه الاماره و مربوط به منصب امام است و در زمان غیبت به ولی فقیه اختصاص دارد. همچنین از این حیث فرقی میان سهم سادات و سهم امام وجود ندارد. از جمله دلائل ایشان بر این مطلب آن است که خمس بر تمام درآمد جامعه اسلامی قرار داده شده و وجوب آن به رفع نیاز از سادات مقید نگردیده است؛ در حالی که اگر غرض از جعل خمس رفع نیاز سادات بود، خمس درآمد یک بازار از بازارهای مسلمین کافی بود. بنابراین خمس از منابع حکومت اسلامی و برای پاسخگویی به مخارج حکومت است و رفع نیاز از سادات نیز یکی از وظایف حاکم اسلامی است.&lt;ref&gt;خمینی، کتاب البیع، ج۲، ص۶۶۴ و۶۵۳.&lt;/ref&gt; این دیدگاه از سوی برخی دیگر از فقها مانند [[سید محمدباقر صدر]]، [[سید محمود هاشمی شاهرودی]]، [[محمد مومن]] و [[حسینعلی منتظری]] طرح گردیده است.<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==منابع==</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%81%D9%82%D9%87_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1:%D8%A7%D9%88%D9%84%D9%88%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7&diff=69160 2026-09-03T10:10:13Z

<p>Mkhaghanif: /* فعلا بماند و کسی ننویسد */</p> <hr /> <div>این صفحه برای انتخاب موضوع نگارش مقاله یا گردآوری منابع است. پژوهشگران برای انتخاب هر موضوع امضای خود را در مقابل عنوان ثبت کنند.<br /> <br /> ==صفحات معرفی منابع==<br /> {{ستون-شروع|۲}}<br /> # [[فقه ولایی (منابع مطالعاتی)]]‍ بنا شد در صفحه احکام حکومتی اضافه شود فعلا<br /> # [[فقه مقاومت (منابع مطالعاتی)]] مهدی جهانیان<br /> {{پایان}}<br /> ===فعلا بماند و کسی ننویسد===<br /> #[[اولویت‌بندی احکام (منابع مطالعاتی)]] این صفحه باید با موضوع فقه الاولویات اهل سنت مقایسه و تکمیل شود<br /> # [[مالکیت آپارتمان (منابع مطالعاتی)]] <br /> # [[بانک اعضای بدن (منابع مطالعاتی)]]. خودم هم نمیدونم که چی باید نوشت [ :)))) ]<br /> # [[اختلالات جنسی (منابع مطالعاتی)]]<br /> # [[حقوق سالمندان (منابع مطالعاتی)]] <br /> # [[اوراق قرضه (منابع مطالعاتی|اوراق قرضه (منابع مطالعاتی)]] تکلیفش با اوراق مشارکت باید روشن شود<br /> # [[قراردادهای مکتوب (منابع مطالعاتی)]]<br /> # [[موسیقی (منابع مطالعاتی)]]<br /> #[[ غنا (منابع مطالعاتی)]]<br /> #[[ خوانندگی (منابع مطالعاتی)]]<br /> #[[هرزه‌نگاری (منابع مطالعاتی)]] <br /> # [[مالیات تورمی (منابع مطالعاتی)]]<br /> # بین [[عقد الحکر]] و [[پذیره در اجاره زمین وقفی (منابع مطالعاتی)|عقد پذیره در زمین‌ وقفی]] باید فکر کنیم.<br /> # [[دادرسی فوری (منابع مطالعاتی)]] القضاء المستعجل یا دعاوی فوری<br /> # چیزی مثل عقد التحکیم یا حکمیت یا شورای حل اختلاف<br /> # [[فقه خانواده (منابع مطالعاتی)]] محمد جلیلی<br /> # [[اهدای سلول جنسی (منابع مطالعاتی)]] لازم است روشن شود که در قالب بانک اسپرم بررسی شود یا اهدای تخمک یا صفحه مستقل باشد<br /> # [[شرط تأخیر در انتقال مالکیت (منابع مطالعاتی)]] هنوز تکلیفمان مشخص نیست باید ببینم که چیست<br /> # [[دارایی دیجیتال (منابع مطالعاتی)]] یا مالکیت دیجیتال<br /> # [[رضاع مادر جانشین (منابع مطالعاتی)]]<br /> # [[اجرای الزامی شریعت (منابع مطالعاتی)]] این بحث نیازمند گفت‌وگو است هم از جهت محتوا و هم از جهت اسم صفحه<br /> # [[دفاع از میهن (منابع مطالعاتی)]] یا دفاع از وطن یا دفاع از کشور/ ناصر کریمی از تاریخ ۱۲ شهریور<br /> # [[تأمین اجتماعی (منابع مطالعاتی)]] فعلا منظور روشن نیست باید مفهوم تأمین اجتماعی روشن شود<br /> # [[قاعده عدالت (منابع مطالعاتی)]] محمد جلیلی<br /> # [[عورت‌انگاری زنان (منابع مطالعاتی)]]<br /> # [[بیمه تکافل (منابع مطالعاتی)]] جهانیان<br /> # [[قاعده تسلیط (منابع مطالعاتی)]]<br /> # [[قضاوت زنان (منابع مطالعاتی)]] اسماعیل جعفری از تاریخ ۱۲ شهریور<br /> #حق حبس برای زوجه به خاطر مهریه<br /> #[[شهادت زنان (منابع مطالعاتی)]] گواهی زنان شاید هم شهادت زنان در دادگاه <br /> <br /> ==نیازمند بازبینی==<br /> ===شناسه ناقص===<br /> لطفا شناسه این مقاله‌ها را بر اساس معیارهای تعریف شده اصلاح کنید. و بعد از اصلاح رده شناسه ناقص را بردارید.<br /> * فهرست مقالاتی که [[:رده:شناسه ناقص|شناسه ناقص]] دارند.<br /> ===نقص منبع عربی===<br /> در این فهرست صفحاتی آمده است که نیازمند تکمیل در بخش منابع عربی هستند. لطفا تکمیل کنید و بعد از اصلاح رده نقص منبع عربی را حذف کنید.<br /> * فهرست مقاله‌هایی که [[:رده: نقص منابع عربی|کمبود منبع عربی]] دارند.<br /> === جستجوی ناقص===<br /> در این فهرست صفحاتی آمده است که نیازمند جستجوی بیشتر و تکمیل منابع هستند. لطفا تکمیل کنید و بعد از اصلاح رده جستجوی ناقص را حذف کنید.<br /> * فهرست مقاله‌هایی که [[:رده:جستجوی ناقص|نیازمند تکمیل منابع]] هستند.</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Jafary&diff=69159 2026-09-03T10:07:04Z

<p>Mkhaghanif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{صفحه کاربری استاندارد}}» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>{{صفحه کاربری استاندارد}}</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1:Karimi&diff=69158 2026-09-03T10:06:49Z

<p>Mkhaghanif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{صفحه کاربری استاندارد}}» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>{{صفحه کاربری استاندارد}}</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%81%D9%82%D9%87_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1:%D8%A7%D9%88%D9%84%D9%88%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7&diff=69157 2026-09-03T09:55:26Z

<p>Mkhaghanif: /* نیازمند بازبینی */</p> <hr /> <div>این صفحه برای انتخاب موضوع نگارش مقاله یا گردآوری منابع است. پژوهشگران برای انتخاب هر موضوع امضای خود را در مقابل عنوان ثبت کنند.<br /> <br /> ==صفحات معرفی منابع==<br /> {{ستون-شروع|۲}}<br /> # [[فقه ولایی (منابع مطالعاتی)]]‍ بنا شد در صفحه احکام حکومتی اضافه شود فعلا<br /> # [[فقه مقاومت (منابع مطالعاتی)]] مهدی جهانیان<br /> {{پایان}}<br /> ===فعلا بماند و کسی ننویسد===<br /> #[[اولویت‌بندی احکام (منابع مطالعاتی)]] این صفحه باید با موضوع فقه الاولویات اهل سنت مقایسه و تکمیل شود<br /> # [[مالکیت آپارتمان (منابع مطالعاتی)]] <br /> # [[بانک اعضای بدن (منابع مطالعاتی)]]. خودم هم نمیدونم که چی باید نوشت [ :)))) ]<br /> # [[اختلالات جنسی (منابع مطالعاتی)]]<br /> # [[حقوق سالمندان (منابع مطالعاتی)]] <br /> # [[اوراق قرضه (منابع مطالعاتی|اوراق قرضه (منابع مطالعاتی)]] تکلیفش با اوراق مشارکت باید روشن شود<br /> # [[قراردادهای مکتوب (منابع مطالعاتی)]]<br /> # [[موسیقی (منابع مطالعاتی)]]<br /> #[[ غنا (منابع مطالعاتی)]]<br /> #[[ خوانندگی (منابع مطالعاتی)]]<br /> #[[هرزه‌نگاری (منابع مطالعاتی)]] <br /> # [[مالیات تورمی (منابع مطالعاتی)]]<br /> # بین [[عقد الحکر]] و [[پذیره در اجاره زمین وقفی (منابع مطالعاتی)|عقد پذیره در زمین‌ وقفی]] باید فکر کنیم.<br /> # [[دادرسی فوری (منابع مطالعاتی)]] القضاء المستعجل یا دعاوی فوری<br /> # چیزی مثل عقد التحکیم یا حکمیت یا شورای حل اختلاف<br /> # [[فقه خانواده (منابع مطالعاتی)]] محمد جلیلی<br /> # [[اهدای سلول جنسی (منابع مطالعاتی)]] لازم است روشن شود که در قالب بانک اسپرم بررسی شود یا اهدای تخمک یا صفحه مستقل باشد<br /> # [[شرط تأخیر در انتقال مالکیت (منابع مطالعاتی)]] هنوز تکلیفمان مشخص نیست باید ببینم که چیست<br /> # [[دارایی دیجیتال (منابع مطالعاتی)]] یا مالکیت دیجیتال<br /> # [[رضاع مادر جانشین (منابع مطالعاتی)]]<br /> # [[اجرای الزامی شریعت (منابع مطالعاتی)]] این بحث نیازمند گفت‌وگو است هم از جهت محتوا و هم از جهت اسم صفحه<br /> # [[دفاع از میهن (منابع مطالعاتی)]] یا دفاع از وطن یا دفاع از کشور<br /> # [[تأمین اجتماعی (منابع مطالعاتی)]] فعلا منظور روشن نیست باید مفهوم تأمین اجتماعی روشن شود<br /> # [[قاعده عدالت (منابع مطالعاتی)]] محمد جلیلی<br /> # [[عورت‌انگاری زنان (منابع مطالعاتی)]]<br /> # [[بیمه تکافل (منابع مطالعاتی)]] جهانیان<br /> # [[قاعده تسلیط (منابع مطالعاتی)]]<br /> # [[قضاوت زنان (منابع مطالعاتی)]]<br /> #حق حبس برای زوجه به خاطر مهریه<br /> <br /> ==نیازمند بازبینی==<br /> ===شناسه ناقص===<br /> لطفا شناسه این مقاله‌ها را بر اساس معیارهای تعریف شده اصلاح کنید. و بعد از اصلاح رده شناسه ناقص را بردارید.<br /> * فهرست مقالاتی که [[:رده:شناسه ناقص|شناسه ناقص]] دارند.<br /> ===نقص منبع عربی===<br /> در این فهرست صفحاتی آمده است که نیازمند تکمیل در بخش منابع عربی هستند. لطفا تکمیل کنید و بعد از اصلاح رده نقص منبع عربی را حذف کنید.<br /> * فهرست مقاله‌هایی که [[:رده: نقص منابع عربی|کمبود منبع عربی]] دارند.<br /> === جستجوی ناقص===<br /> در این فهرست صفحاتی آمده است که نیازمند جستجوی بیشتر و تکمیل منابع هستند. لطفا تکمیل کنید و بعد از اصلاح رده جستجوی ناقص را حذف کنید.<br /> * فهرست مقاله‌هایی که [[:رده:جستجوی ناقص|نیازمند تکمیل منابع]] هستند.</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%81%D9%82%D9%87_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1:%D8%A7%D9%88%D9%84%D9%88%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7&diff=69156 2026-09-03T09:45:58Z

<p>Mkhaghanif: /* نیازمند بازبینی */</p> <hr /> <div>این صفحه برای انتخاب موضوع نگارش مقاله یا گردآوری منابع است. پژوهشگران برای انتخاب هر موضوع امضای خود را در مقابل عنوان ثبت کنند.<br /> <br /> ==صفحات معرفی منابع==<br /> {{ستون-شروع|۲}}<br /> # [[فقه ولایی (منابع مطالعاتی)]]‍ بنا شد در صفحه احکام حکومتی اضافه شود فعلا<br /> # [[فقه مقاومت (منابع مطالعاتی)]] مهدی جهانیان<br /> {{پایان}}<br /> ===فعلا بماند و کسی ننویسد===<br /> #[[اولویت‌بندی احکام (منابع مطالعاتی)]] این صفحه باید با موضوع فقه الاولویات اهل سنت مقایسه و تکمیل شود<br /> # [[مالکیت آپارتمان (منابع مطالعاتی)]] <br /> # [[بانک اعضای بدن (منابع مطالعاتی)]]. خودم هم نمیدونم که چی باید نوشت [ :)))) ]<br /> # [[اختلالات جنسی (منابع مطالعاتی)]]<br /> # [[حقوق سالمندان (منابع مطالعاتی)]] <br /> # [[اوراق قرضه (منابع مطالعاتی|اوراق قرضه (منابع مطالعاتی)]] تکلیفش با اوراق مشارکت باید روشن شود<br /> # [[قراردادهای مکتوب (منابع مطالعاتی)]]<br /> # [[موسیقی (منابع مطالعاتی)]]<br /> #[[ غنا (منابع مطالعاتی)]]<br /> #[[ خوانندگی (منابع مطالعاتی)]]<br /> #[[هرزه‌نگاری (منابع مطالعاتی)]] <br /> # [[مالیات تورمی (منابع مطالعاتی)]]<br /> # بین [[عقد الحکر]] و [[پذیره در اجاره زمین وقفی (منابع مطالعاتی)|عقد پذیره در زمین‌ وقفی]] باید فکر کنیم.<br /> # [[دادرسی فوری (منابع مطالعاتی)]] القضاء المستعجل یا دعاوی فوری<br /> # چیزی مثل عقد التحکیم یا حکمیت یا شورای حل اختلاف<br /> # [[فقه خانواده (منابع مطالعاتی)]] محمد جلیلی<br /> # [[اهدای سلول جنسی (منابع مطالعاتی)]] لازم است روشن شود که در قالب بانک اسپرم بررسی شود یا اهدای تخمک یا صفحه مستقل باشد<br /> # [[شرط تأخیر در انتقال مالکیت (منابع مطالعاتی)]] هنوز تکلیفمان مشخص نیست باید ببینم که چیست<br /> # [[دارایی دیجیتال (منابع مطالعاتی)]] یا مالکیت دیجیتال<br /> # [[رضاع مادر جانشین (منابع مطالعاتی)]]<br /> # [[اجرای الزامی شریعت (منابع مطالعاتی)]] این بحث نیازمند گفت‌وگو است هم از جهت محتوا و هم از جهت اسم صفحه<br /> # [[دفاع از میهن (منابع مطالعاتی)]] یا دفاع از وطن یا دفاع از کشور<br /> # [[تأمین اجتماعی (منابع مطالعاتی)]] فعلا منظور روشن نیست باید مفهوم تأمین اجتماعی روشن شود<br /> # [[قاعده عدالت (منابع مطالعاتی)]] محمد جلیلی<br /> # [[عورت‌انگاری زنان (منابع مطالعاتی)]]<br /> # [[بیمه تکافل (منابع مطالعاتی)]] جهانیان<br /> # [[قاعده تسلیط (منابع مطالعاتی)]]<br /> # [[قضاوت زنان (منابع مطالعاتی)]]<br /> #<br /> <br /> ==نیازمند بازبینی==<br /> ===شناسه ناقص===<br /> لطفا شناسه این مقاله‌ها را بر اساس معیارهای تعریف شده اصلاح کنید. و بعد از اصلاح رده شناسه ناقص را بردارید.<br /> * فهرست مقالاتی که [[:رده:شناسه ناقص|شناسه ناقص]] دارند.<br /> ===نقص منبع عربی===<br /> در این فهرست صفحاتی آمده است که نیازمند تکمیل در بخش منابع عربی هستند. لطفا تکمیل کنید و بعد از اصلاح رده نقص منبع عربی را حذف کنید.<br /> * فهرست مقاله‌هایی که [[:رده: نقص منابع عربی|کمبود منبع عربی]] دارند.<br /> === جستجوی ناقص===<br /> در این فهرست صفحاتی آمده است که نیازمند جستجوی بیشتر و تکمیل منابع هستند. لطفا تکمیل کنید و بعد از اصلاح رده جستجوی ناقص را حذف کنید.<br /> * فهرست مقاله‌هایی که [[:رده:جستجوی ناقص|نیازمند تکمیل منابع]] هستند.</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%81%D9%82%D9%87_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1:%D8%A7%D9%88%D9%84%D9%88%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7&diff=69155 2026-09-03T08:10:01Z

<p>Mkhaghanif: /* فعلا بماند و کسی ننویسد */</p> <hr /> <div>این صفحه برای انتخاب موضوع نگارش مقاله یا گردآوری منابع است. پژوهشگران برای انتخاب هر موضوع امضای خود را در مقابل عنوان ثبت کنند.<br /> <br /> ==صفحات معرفی منابع==<br /> {{ستون-شروع|۲}}<br /> # [[فقه ولایی (منابع مطالعاتی)]]‍ بنا شد در صفحه احکام حکومتی اضافه شود فعلا<br /> # [[فقه مقاومت (منابع مطالعاتی)]] مهدی جهانیان<br /> {{پایان}}<br /> ===فعلا بماند و کسی ننویسد===<br /> #[[اولویت‌بندی احکام (منابع مطالعاتی)]] این صفحه باید با موضوع فقه الاولویات اهل سنت مقایسه و تکمیل شود<br /> # [[مالکیت آپارتمان (منابع مطالعاتی)]] <br /> # [[بانک اعضای بدن (منابع مطالعاتی)]]. خودم هم نمیدونم که چی باید نوشت [ :)))) ]<br /> # [[اختلالات جنسی (منابع مطالعاتی)]]<br /> # [[حقوق سالمندان (منابع مطالعاتی)]] <br /> # [[اوراق قرضه (منابع مطالعاتی|اوراق قرضه (منابع مطالعاتی)]] تکلیفش با اوراق مشارکت باید روشن شود<br /> # [[قراردادهای مکتوب (منابع مطالعاتی)]]<br /> # [[موسیقی (منابع مطالعاتی)]]<br /> #[[ غنا (منابع مطالعاتی)]]<br /> #[[ خوانندگی (منابع مطالعاتی)]]<br /> #[[هرزه‌نگاری (منابع مطالعاتی)]] <br /> # [[مالیات تورمی (منابع مطالعاتی)]]<br /> # بین [[عقد الحکر]] و [[پذیره در اجاره زمین وقفی (منابع مطالعاتی)|عقد پذیره در زمین‌ وقفی]] باید فکر کنیم.<br /> # [[دادرسی فوری (منابع مطالعاتی)]] القضاء المستعجل یا دعاوی فوری<br /> # چیزی مثل عقد التحکیم یا حکمیت یا شورای حل اختلاف<br /> # [[فقه خانواده (منابع مطالعاتی)]] محمد جلیلی<br /> # [[اهدای سلول جنسی (منابع مطالعاتی)]] لازم است روشن شود که در قالب بانک اسپرم بررسی شود یا اهدای تخمک یا صفحه مستقل باشد<br /> # [[شرط تأخیر در انتقال مالکیت (منابع مطالعاتی)]] هنوز تکلیفمان مشخص نیست باید ببینم که چیست<br /> # [[دارایی دیجیتال (منابع مطالعاتی)]] یا مالکیت دیجیتال<br /> # [[رضاع مادر جانشین (منابع مطالعاتی)]]<br /> # [[اجرای الزامی شریعت (منابع مطالعاتی)]] این بحث نیازمند گفت‌وگو است هم از جهت محتوا و هم از جهت اسم صفحه<br /> # [[دفاع از میهن (منابع مطالعاتی)]] یا دفاع از وطن یا دفاع از کشور<br /> # [[تأمین اجتماعی (منابع مطالعاتی)]] فعلا منظور روشن نیست باید مفهوم تأمین اجتماعی روشن شود<br /> # [[قاعده عدالت (منابع مطالعاتی)]] محمد جلیلی<br /> # [[عورت‌انگاری زنان (منابع مطالعاتی)]]<br /> # [[بیمه تکافل (منابع مطالعاتی)]] جهانیان<br /> <br /> ==نیازمند بازبینی==<br /> ===شناسه ناقص===<br /> لطفا شناسه این مقاله‌ها را بر اساس معیارهای تعریف شده اصلاح کنید. و بعد از اصلاح رده شناسه ناقص را بردارید.<br /> * فهرست مقالاتی که [[:رده:شناسه ناقص|شناسه ناقص]] دارند.<br /> ===نقص منبع عربی===<br /> در این فهرست صفحاتی آمده است که نیازمند تکمیل در بخش منابع عربی هستند. لطفا تکمیل کنید و بعد از اصلاح رده نقص منبع عربی را حذف کنید.<br /> * فهرست مقاله‌هایی که [[:رده: نقص منابع عربی|کمبود منبع عربی]] دارند.<br /> === جستجوی ناقص===<br /> در این فهرست صفحاتی آمده است که نیازمند جستجوی بیشتر و تکمیل منابع هستند. لطفا تکمیل کنید و بعد از اصلاح رده جستجوی ناقص را حذف کنید.<br /> * فهرست مقاله‌هایی که [[:رده:جستجوی ناقص|نیازمند تکمیل منابع]] هستند.</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%81%D9%82%D9%87_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1:%D9%BE%DB%8C%D8%B4%E2%80%8C%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3_%D9%85%D8%B0%D8%A7%D9%82_%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D8%B9&diff=69115 2026-09-01T05:18:59Z

<p>Mkhaghanif: صفحه‌ای تازه حاوی «نویسنده: حمزه احمدی &#039;&#039;&#039;مَذاق شارع&#039;&#039;&#039; یا &#039;&#039;&#039;مذاق شرع&#039;&#039;&#039;، به شیوه و سبک قانون‌گذاری شارع اشاره دارد؛ بدین معنا که فقیه با تسلط بر مجموعه احکام و مواضع شرعی می‌کوشد این سبک را شناسایی کند و در مواردی که نصّ خاص یا دلیل عام در دست نیست، از آن برای استنب...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>نویسنده: حمزه احمدی<br /> <br /> '''مَذاق شارع''' یا '''مذاق شرع'''، به شیوه و سبک قانون‌گذاری شارع اشاره دارد؛ بدین معنا که فقیه با تسلط بر مجموعه احکام و مواضع شرعی می‌کوشد این سبک را شناسایی کند و در مواردی که نصّ خاص یا دلیل عام در دست نیست، از آن برای استنباط حکم بهره گیرد. این مفهوم با تعبیرهای دیگری همچون «مذاق شرع»، «ذوق شریعت»، «روح شریعت» و نیز «مذاق اصحاب» نیز بیان شده است. <br /> <br /> این اصطلاح یکی از اصطلاحات رایج در فقه معاصر شیعه است. نخستین کاربرد آن را به سید محمدجواد حسینی عاملی در کتاب مفتاح‌الکرامة نسبت داده‌اند. پس از او شیخ جعفر کاشف‌الغطاء این مفهوم را به‌کار گرفت و سپس صاحب جواهر آن را بسط داد. بعدها در آثار فقیهانی مانند [[سید ابوالقاسم خویی]]، [[سیدمحسن حکیم]] و [[امام خمینی]] مورد استفاده قرار گرفت.<br /> <br /> از جمله راه‌های دستیابی به مذاق شارع می‌توان به احاطه بر مجموعه احکام شرعی، به‌کارگیری شیوه اولویت، تحلیل نحوه بیان احکام در متون شرعی و گاه استناد به حکم عقل اشاره کرد. <br /> <br /> درباره حجیت مذاق شارع نیز گفته‌اند زمانی پذیرفته می‌شود که به قطع یا اطمینان منتهی گردد؛ اما اگر تنها ظن ایجاد کند، معتبر شمرده نمی‌شود. در این میان، علی‌اکبر سیفی مازندرانی حجیت آن را بر مبنای حجیت ظواهر توجیه کرده است.<br /> <br /> مذاق شارع، در فرآیند استنباط حکم شرعی کارکردهای متعددی مانند سرایت دادن حکم به مواردی که نصّی دربارهٔ آن‌ها وجود ندارد، تنقیح موضوع، و تعیین مراد از میان احتمالات مختلف دارد. با این حال، برخی پژوهشگران از جمله [[سیدعباس نبوی]] و [[ابوالقاسم علیدوست]] این مفهوم را مبنایی شخصی و فاقد ضابطهٔ دقیق دانسته و آن را برای نظام‌سازی فقهی کافی نمی‌دانند.<br /> <br /> به‌طور کلی، مذاق شارع در فقه معاصر شیعه مفهومی اثرگذار به شمار می‌آید و در استنباط احکام جدید نقش قابل توجهی دارد، هرچند درباره حدود، ضوابط و میزان حجیت آن دیدگاه‌های متفاوتی مطرح شده است.<br /> <br /> ==مفهوم‌شناسی==<br /> «مذاق شارع» سبک و روش فکری شارع است که مجتهد از مجموع مبانی و موضع‌گیری‌های او در احکام مختلف به دست می‌آورد و به وسیله آن، دیدگاه شارع در مواردی که اظهارنظر نکرده را کشف می‌کند.&lt;ref&gt;جمعی از نویسندگان، الفائق فی الاصول، ۱۴۴۴ق، ص۲۳۰.&lt;/ref&gt; بنابه تعریفی دیگر، به‌معنای برداشت فقیه متبحر از مبانی احکام فقهی است که در موارد فقدان ادله خاص و همچنین فقدان عمومات و قواعد کلی به آن تمسک می‌کنند.&lt;ref&gt;جمعی از نویسندگان، فرهنگ‌نامه اصول فقه، ۱۳۸۹ش، ص۷۱۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> اصطلاحاتی همچون «مذاق شرع»،&lt;ref&gt;نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۳۰، ص۱۹۵؛ امام خمینی، کتاب البیع، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۴۱۴؛ شیخ انصاری، کتاب المکاسب، تراث الشیخ الاعظم، ج۴، ص۲۹۸.&lt;/ref&gt; «ذوق شریعت»،&lt;ref&gt;مهریزی، کتابشناسی اصول فقه شیعه، ۱۳۷۳ش، ص۳۴.&lt;/ref&gt; «مذاق مشهور»،&lt;ref&gt;شیخ انصاری، کتاب المکاسب، تراث الشیخ الاعظم، ج۲، ص۲۸.&lt;/ref&gt; «مذاق فقه»،&lt;ref&gt;امام خمینی، کتاب البیع، ۱۴۱۰ق، ج۴، ص۲۹۸.&lt;/ref&gt; «مذاق دین»،&lt;ref&gt;هاشمی شاهرودی، بحوث فی علم الاصول (تقریرات درس اصول سید محمدباقر صدر)، ج۴، ص۴۳۴.&lt;/ref&gt; مذاق شریعت&lt;ref&gt;سبزواری، مهذب الاحکام، دار التفسیر، ج۲۰، ص۲۷۳.&lt;/ref&gt; و «مذاق اصحاب»&lt;ref&gt;حسینی عاملی، مفتاح الکرامة، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۳۸.&lt;/ref&gt; از دیگر اصطلاحاتی به شمار می‌روند که گاهی فقها به‌جای اصطلاح «مذاق شارع» به کار می‌برند. برخی فقیهان همچنین برای آن، اصطلاح «روح شریعت» را نیز به کار برده‌اند.&lt;ref&gt;برای نمونه نگاه کنید به علوی، القول الرشید فی الاجتهاد و التقلید (تقریرات درس آیت‌الله سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی)، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۴۲۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به‌گفته [[محمد عندلیبی|محمد عندلیب]]،‌ مدرس حوزه علمیه قم، یکی از کاربرد‌های واژه «مذاق»،‌ به‌معنای سبک و سیاق شارع در تشریع احکام است و اگر کسی با واژه «مذاق» مشکل دارد، می‌توان به‌جای آن از عبارت «سیره تشریعی شارع» استفاده کند.&lt;ref&gt;«دو کاربرد «مذاق شارع» در لسان فقها»، سایت مباحثه، تالار علمی فقاهت.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پیشینه بحث از مذاق شارع==<br /> اصطلاح «مذاق شارع» در میان فقهای معاصر شیعه رایج است&lt;ref&gt;جمعی از نویسندگان، فرهنگ‌نامه اصول فقه، ۱۳۸۹ش، ص۷۱۵.&lt;/ref&gt; و از آنجا که در مسیر استنباط حکم شرعی، مورداستفاده فقیه قرار می‌گیرد، در برخی کتاب‌های جدید اصولی، موردتوجه اصولیان هم قرار گرفته و درباره شرایط حجیت و راه‌هایی کشف و دستیابی به آن بحث می‌کنند.&lt;ref&gt;برای نمونه نگاه کنید به جمعی از نویسندگان، الفائق فی الاصول، ۱۴۴۴ق، ص۲۳۰.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> به‌گفته [[حیدر حب‌الله]]، اصطلاح «مذاق شارع» در فقه اهل‌سنت نیست و سید محمدجواد حسینی عاملی، فقیه شیعه در قرن دوازدهم هجری، نخستین فقیهی است که در کتابش، با عنوان «مفتاح‌الکرامة»، به مذاق شارع با اصطلاح «مذاق اصحاب» اشاره کرده است.&lt;ref&gt;حب‌الله، [https://hobbollah.com/p/44755/الاجتهاد-المذاقي-أو-مذاق-الشارع-ومزاج «الاجتهاد المذاقی أو مذاق الشارع ومزاج الشریعة»]، الموقع الرسمی لحیدر حب‌الله.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> پس از او شیخ جعفر کاشف‌الغطاء، از فقیهان شیعه در قرن سیزدهم هجری، به نوعی معرفت اشاره کرده است که در ذهن مجتهد، با بهره‌گیری از ذوق سلیم و پس از جست‌وجو در مجموع ادله حاصل می‌شود.&lt;ref&gt;کاشف الغطاء، كشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۱۸۸.&lt;/ref&gt; برخی محققان این معرفت را همان مذاق شارع دانسته‌اند که البته کاشف‌الغطاء به آن تصریح نکرده است.&lt;ref&gt;قادری، «مذاق شرع در کیفیت و اعتبار»، ص۸۰-۸۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> <br /> سپس صاحبْ‌جواهر این اصطلاح را در «جواهرالکلام»،&lt;ref&gt;نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۳۰۳ و ج۲، ص۳۲۹ و ج۱۵، ص۱۹۶ و ج۲۷، ص۲۱۷ و ج۳۰، ص۳۱۰.&lt;/ref&gt; در حد وسیعی به کار برد.&lt;ref&gt;حب‌الله، [https://hobbollah.com/p/44755/الاجتهاد-المذاقي-أو-مذاق-الشارع-ومزاج «الاجتهاد المذاقی أو مذاق الشارع ومزاج الشریعة»]، الموقع الرسمی لحیدر حب‌الله.&lt;/ref&gt; پس از او در میان فقیهان، به‌ویژه در آثار فقیهانی همچون [[آقا رضا همدانی|آقارضا همدانی]]،&lt;ref&gt;همدانی، مصباح الفقیه، ۱۳۷۶ش، ج۵، ص۲۵۳ و ص۱۳۰.&lt;/ref&gt; [[سید ابوالقاسم خویی]]،&lt;ref&gt;خویی، موسوعة الامام الخوئی، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۱۸۵ و ۱۸۷ و ۲۰۰ و ۲۹۲ و ج۲۱، ص۳۴۵ و ج۳۰، ص۳۷۹.&lt;/ref&gt; [[سید محسن طباطبائی حکیم|سیدمحسن حکیم]]&lt;ref&gt;حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۳۹۱ق، ج۲، ص۴۲۴ و ج۴، ص۱۵۴ و ج۹، ص۱۲۹ و ج۱۴، ص۲۵۹&lt;/ref&gt; و [[سید روح‌الله موسوی خمینی|امام خمینی]]،&lt;ref&gt;امام خمینی، کتاب البیع، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۴۳ و ج۲، ص۵۴۴ و ج۳، ص۴۱۴ و ج۴، ص۲۹۸.&lt;/ref&gt; رواج یافته و موردتوجه قرار گرفته است.&lt;ref&gt;حب‌الله، [https://hobbollah.com/p/44755/الاجتهاد-المذاقي-أو-مذاق-الشارع-ومزاج «الاجتهاد المذاقی أو مذاق الشارع ومزاج الشریعة»]، الموقع الرسمی لحیدر حب‌الله.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==اهمیت و جایگاه در فقه معاصر==<br /> در کتاب‌های اصولی متعارف که در حوزه‌های علمیه تدریس می‌شوند یا غیر از آن بحث مستقلی با عنوان «مذاق شارع» یا سایر عناوین مرتبط با آن تدوین نشده است و این اصطلاح تنها در ادبیات فقیهان، بدون آن که بحثی درباره معنا یا حجیت و محدوده آن صورت بگیرد، به کار رفته است.&lt;ref&gt;برای نمونه نگاه کنید به نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۳۰۳ و ج۲، ص۳۲۹ و ج۱۵، ص۱۹۶ و ج۲۷، ص۲۱۷ و ج۳۰، ص۳۱۰.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> البته در کتاب [[الفائق فی الاصول (کتاب)|الفائق فی الاصول]] که توسط گروهی از مدرسان درس خارج حوزه علمیه قم، زیر نظر [[محمدمهدی شب‌زنده‌دار]]، در سال ۱۳۹۷ش، به عنوان کتاب درسی حوزه‌های علمیه تدوین شد، فصلی به بحث درباره مذاق شرع، مفهوم‌شناسی، راه‌های کشف و حجیت آن اختصاص یافته است.&lt;ref&gt;جمعی از نویسندگان، الفائق فی الاصول، ۱۴۴۴ق، ص۲۳۰.&lt;/ref&gt; در این کتاب، مذاق شارع، ذیل اموری از آن بحث شده است که به‌وسیله آن‌ها، حکم یک مسئلهٔ شرعی را که دلیل خاصی درباره آن وارد شده، به مسئلهٔ شرعی دیگری سرایت داده می‌شود که دلیل خاصی درباره آن نرسیده است.&lt;ref&gt;جمعی از نویسندگان، الفائق فی الاصول، ۱۴۴۴ق، ص۱۷۷-۱۷۸.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> گفته می‌شود اسباب و راه‌های سرایت حکم، که مذاق شارع یکی از آن‌ها به شمار می‌رود، بسیار مورد نیاز فقها در مقام استنباط حکم شرعی، به‌ویژه در مسائل جدید شرعی است.&lt;ref&gt;جمعی از نویسندگان، الفائق فی الاصول، ۱۴۴۴ق، ص۱۷۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> صاحبْ‌جواهر درباره اهمیت فهم مذاق شارع گفته است که فهم و کشف مذاق شارع را نعمتی است که خداوند به کسی که بدان دست یافته، روزی داده است.&lt;ref&gt;نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۳۰، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> [[مهدی مهریزی]]، نیز در مقدمه‌ای بر کتاب «کتابشناسی اصول فقه شیعه»، مسئله مذاق شارع و مسائلی از قبیل آن را از مسائلی دانسته که نقش کلیدی در استنباط حکم شرعی دارند و بحث درباره آن‌ها به‌جای مسائل کم‌فایده در علم اصول فقه را بایستهٔ توجه دانسته است.&lt;ref&gt;مهریزی، کتابشناسی اصول فقه شیعه، ۱۳۷۳ش، ص۳۳-۳۴.&lt;/ref&gt;<br /> ==مقایسه مذاق شارع با مفاهیم مشابه==<br /> بین مذاق شارع با برخی از مفاهیم مشابه آن که در فقه کاربرد دارد تفاوت‌هایی ذکر کرده‌اند که به شرح زیر است:<br /> ===مذاق شارع و مقاصد شریعت===<br /> در کتاب [[الفائق فی الاصول]]، [[مقاصد شریعت]] مانند مذاق از اموری به حساب آمده است که به‌وسیله آن‌ها، حکم یک مسئلهٔ شرعی را که دلیل خاصی درباره آن وارد شده، به مسئلهٔ شرعی دیگری سرایت داده می‌شود که دلیل خاصی درباره آن نرسیده است.&lt;ref&gt;جمعی از نویسندگان، الفائق فی الاصول، ۱۴۴۴ق، ص۲۳۸.&lt;/ref&gt; با این حال گفته شده فرق بین آن دو جوهری است.&lt;ref&gt;جمعی از نویسندگان، الفائق فی الاصول، ۱۴۴۴ق، ص۲۴۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> منظور از مقاصد شریعت، اغراض و اهدافی است که در مرتبه تشریع حکم، داعیه شارع برای جعل احکام است، به‌طوری که احکام شرعیه مبتنی بر آن اهداف و اغراض است.&lt;ref&gt;سبحانی، اصول الفقه المقارن فیما لانص فیه، ۱۴۲۵ق، ص۳۶۴.&lt;/ref&gt; این اغراض گاهی از ظواهر لفظ استفاده می‌شود و گاهی حکم عقل و فهم عقلاء و گاهی نیز فهم ظنی و قرینه ظنی است.&lt;ref&gt;«درس خارج اصول استاد علی‌اکبر سیفی مازندرانی: تعریف قاعده مذاق شارع»، سایت مدرسه فقاهت.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به‌گفته سیفی مازندرانی، مذاق شارع و مقاصد شریعت، در دلیل و طرق استکشاف با هم متفاوت‌اند.&lt;ref&gt;«درس خارج اصول استاد علی‌اکبر سیفی مازندرانی: تعریف قاعده مذاق شارع»، سایت مدرسه فقاهت.&lt;/ref&gt; برای کشف مقاصد شریعت راه‌های مختلفی ذکر شده&lt;ref&gt;جمعی از نویسندگان، الفائق فی الاصول، ۱۴۴۴ق، ص۲۴۰-۲۴۲.&lt;/ref&gt; که عمده‌اش طریق مناسبت احکام و مقاصد است.&lt;ref&gt;«درس خارج اصول استاد علی‌اکبر سیفی مازندرانی: تعریف قاعده مذاق شارع»، سایت مدرسه فقاهت.&lt;/ref&gt; منظور از طریق مناسبت نیز این است که هرآنچه از نظر عقل و عقلای عالم و اهل عرف مناسب است، می‌تواند در سلسله جعل حکم قرار بگیرد؛ اعم از آن که مستند به ظواهر باشد یا نباشد، حتی اگر عقل ظنی هم این مناسبت را تشخیص دهد در سلسله جعل حکم واقع می‌شود و از همین جا فرق بین مذاق شارع با آن آشکار می‌گردد؛ چرا که طریق کشف مذاق شارع تنها یک چیز است و آن هم ظواهر عرفی خطابات و عقل قطعی بدیهی است.&lt;ref&gt;«درس خارج اصول استاد علی‌اکبر سیفی مازندرانی: تعریف قاعده مذاق شارع»، سایت مدرسه فقاهت.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===مذاق شارع و تنقیح مناط قطعی===<br /> بین مذاق شارع و [[تنقیح مناط|تنقیح مناط قطعی]] تفاوت است. به‌گفته سیفی مازندرانی، در تنقیح ملاک قطعی، یک خطاب است که از بیان شارع، موضوع حکم استفاده می شود، که به صورت تصریح در آن خطاب نیامده ولی به دلالت تنبیه از خطاب فهمیده می شود. مثلاً در روایتی از امام صادق(ع) درباره خرید و فروش رطب در مقابل تمر سؤال شد و امام پرسید که آیا پس از خشک شدن، سبک‌تر می‌شود؟ آنان گفتند: بله و سپس امام در جواب‌شان گفت چنین بیعی ایراد دارد. از این روایت استفاده می شود که هر مکیل و موزونی همین طور است و اختصاصی به رطب و تمر ندارد. این یک ملاک خاص در موضوع خاص است؛ ولی مذاق شارع از این قبیل نیست. مذاق شارع در جایی است که ملاک از مجموع چند روایت برداشت شود.&lt;ref&gt;«درس خارج اصول استاد علی‌اکبر سیفی مازندرانی: تعریف قاعده مذاق شارع»، سایت مدرسه فقاهت.&lt;/ref&gt;<br /> ===مذاق شارع و استحسان===<br /> گروهی از محققان، برخی از تعاریفی که برای استحسان از سوی فقیهان اهل سنت ارائه شده را با مذاق شارع که در فقه شیعه مطرح شده شبیه می‌دانند.&lt;ref&gt;علیشاهی، «سنجش استحسان در اهل سنت با مذاق شریعت در فقه امامیه»، ص۷۴.&lt;/ref&gt; برای نمونه برپایه تعریفی که غزالی از استحسان ارائه کرده دلیلی است که در نفس مجتهد جای می‌گیرد و توانایی اظهار آن را ندارد&lt;ref&gt;غزالی، المستصفی فی علم الاصول، ۱۴۱۷ق، ص۱۷۳.&lt;/ref&gt; و یا بنا به تعریفی دیگر آن دلیلی که در نفس پدیدار شده از گردآوری قرائنی می‌باشد که از مجموع روایات به دست آمده و این می‌تواند برای مجتهد علم یا ظن ایجاد کند، ولی نمی‌تواند عبارتی دقیقاً معادل با آن در ادله بیابد.&lt;ref&gt;علیشاهی، «سنجش استحسان در اهل سنت با مذاق شریعت در فقه امامیه»، ص۷۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> البته محققان در تمایز بین این دو گفته‌اند که در مذاق شریعت فقیه به دنبال دستیابی به سبک و شیوه شارع در قانون‌گذاری است تا بتواند در موارد مشابه که خالی از نص است از این سبک بهره جسته و در استنباط حکم یا جعل قانون استفاده کند؛ ولی در استحسان فقیه به سبک و روش شارع در جعل قوانین کاری ندارد.&lt;ref&gt;علیشاهی، «سنجش استحسان در اهل سنت با مذاق شریعت در فقه امامیه»، ص۸۱.&lt;/ref&gt;<br /> ===مذاق شارع و قیاس===<br /> بین مذاق شریعت و قیاس فرق است. مذاق شارع تنها با ملاحظه مجموع ادله به دست می‌آید و فقیه یا محقق نمی‌تواند به صرف بررسی بخشی از روایات مثلاً طهارت، مذاق را به دست بیاورد و براساس آن حکم کند. این در حالی است که قیاس وابسته به ملاحظه مجموع ادله نیست.&lt;ref&gt;حسینی‌نسب، «تفاوت مذاق شارع با قیاس در استنباط فقهی»، سایت مباحثه: تالار علمی فقاهت.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مورد دیگر این که در استنباط برپایه مذاق شریعت، ظن نوعی معتبر است؛ اما در قیاس، ظن شخصی فقیه اساس عمل و حکم قرار می‌گیرد.&lt;ref&gt;حسینی‌نسب، «تفاوت مذاق شارع با قیاس در استنباط فقهی»، سایت مباحثه: تالار علمی فقاهت.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==راه‌های فهم و کشف مذاق شارع==<br /> برخی از راه‌هایی که می‌توان به‌وسیله آن‌ها، به فهم و کشف مذاق شارع دست یافت، عبارت‌اند از:<br /> *فراگیری و احاطه‌ بر احکام شرعی، مبانی و موضع‌گیری‌های شارع:&lt;ref&gt;جمعی از نویسندگان، الفائق فی الاصول، ۱۴۴۴ق، ص۲۳۱.&lt;/ref&gt; برای کشف مذاق شارع، مجتهد یا باید به همه احکام شرعی و موضع‌گیری‌های شارع در امور مختلف احاطه پیدا کند یا اگر می‌خواهد در مسئله خاصی، به مذاق شارع علم پیدا کند، باید در همان باب یا ابوابی در فقه که مسئله به آن تعلق دارد، به موضع‌گیری شارع تسلط داشته باشد.&lt;ref&gt;جمعی از نویسندگان، الفائق فی الاصول، ۱۴۴۴ق، ص۲۳۱.&lt;/ref&gt;<br /> *اگر شارع درباره چیزی که یک حدِّ بالا و یک حد پایین دارد، نسبت به حد پایین آن، حکمی صادر کرده باشد، مذاق او را می‌توان از این حکم به دست آورد و به حد بالای آن چیز سرایت داد؛&lt;ref&gt;جمعی از نویسندگان، الفائق فی الاصول، ۱۴۴۴ق، ص۲۳۲.&lt;/ref&gt; مثلاً یکی از شرایط تقلید از مرجع تقلید این است که عادل باشد؛ اما دلیل لفظی خاصی در دست نیست که عدالت فقط در همان آغاز تقلید شرط است یا اینکه باید استمرار نیز داشته باشد. برای همین، برخی با توجه به اینکه شارع عدالت را برای امام جماعت، هم در آغاز و هم در ادامه، شرط دانسته است، گفته‌اند از مذاق وی فهمیده می‌شود که برای مرجع تقلید نیز که امری مهم‌تر و حساس‌تر است، عدالت، هم در آغاز تقلید و هم در ادامه، باید شرط باشد.&lt;ref&gt;خویی، موسوعة الامام الخوئی، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۱۸۵.&lt;/ref&gt; به این روش در جهت کشف مذاق شارع، روش اولویت نیز گفته می‌شود.&lt;ref&gt;حکمت‌نیا، «مذاق شریعت»، ص۱۸.&lt;/ref&gt;<br /> *فهم روش شارع در بیان شریعت؛&lt;ref&gt;علیدوست، عشایری منفرد، «استناد فقهی به مذاق شریعت در بوته نقد»، ص۲۰.&lt;/ref&gt; برای مثال، درباره حکم فاصله بین زن و مردی که به موازات هم به نماز ایستاده‌اند، روایات مختلفی وارد شده و هرکدام رعایت فاصله خاصی مانند یک وجب، یک ذراع و یک قدم را بیان کرده‌اند.&lt;ref&gt;برای نمونه نگاه کنید به حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۶ق، ج۵، ص۱۲۳-۱۲۷.&lt;/ref&gt; [[سید محمد محقق داماد]] بر این نظر است که رعایت این فاصله‌ها نمی‌تواند واجب باشد. دلیل او این است که از سویی، فاصله‌های بیان‌شده غیرمنضبط و پراکنده‌اند؛ از سوی دیگر، از مذاق شارع در موارد وجوبی (همچون مقدار مسافت شرعی برای نماز و حد نصاب در زکات)، چنین به دست می‌آید که در احکام الزامی، چنین اختلاف و پراکندگی‌ای میان اسناد شرعی وجود ندارد.&lt;ref&gt;جوادی آملی، مؤمن، کتاب الصلاة (تقریرات درس سیدمحمد محقق داماد)، مؤسسة النشر الاسلامی، ج۳، ص۲۶.&lt;/ref&gt;<br /> *دستیابی به مذاق شارع از راه حکم عقل:&lt;ref&gt;حکمت‌نیا، «مذاق شریعت»، ص۲۰.&lt;/ref&gt; پاره‌ای از موارد استناد به مذاق شارع ریشه در حکم عقل دارد. برای نمونه سیدمحسن حکیم درباره وجوب انتقال زکات از شهری که مستحق و ذی‌حق در آن نیست به شهر دیگر برای رساندن آن به ذی‌حق گفته است در غیر صورت انتقال موجب ضایع شدن حق مستحق و ذی‌حق می‌شود که از مذاق شارع، حرمت آن فهمیده می‌شود.&lt;ref&gt;حکمت‌نیا، «مذاق شریعت»، ص۲۰.&lt;/ref&gt; محمود حکمت‌نیا معتقد است این مذاق، از یک حکم کلی عقلی که همان حرمت ظلم است، استفاده می‌شود؛ زیرا ضایع نمودن حق صاحب حق، ظلم به شمار می‌رود.&lt;ref&gt;حکمت‌نیا، «مذاق شریعت»، ص۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==حجیت مذاق شارع==<br /> گفته می‌شود مذاق شارع یا مذاق شرع، از جهت حجیت یا اعتبار به دو صورت است:&lt;ref&gt;جمعی از نویسندگان، الفائق فی الاصول، ۱۴۴۴ق، ص۲۳۷.&lt;/ref&gt; یا به سبب آن، قطع و اطمینان به حکم شرعی پیدا می‌شود که در این صورت حجت و معتبر است یا اینکه موجب حصول ظن می‌گردد که در این صورت، دلیلی بر حجیت و اعتبار آن وجود ندارد.&lt;ref&gt;جمعی از نویسندگان، الفائق فی الاصول، ۱۴۴۴ق، ص۲۳۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[علی‌اکبر سیفی مازندرانی]]،‌ حجیت مذاق شارع را از روی حجیت ظواهر پذیرفته است.&lt;ref&gt;«درس خارج اصول استاد علی‌اکبر سیفی مازندرانی: تعریف قاعده مذاق شارع»، سایت مدرسه فقاهت.&lt;/ref&gt; او در جلسه درس خارج اصول در ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۲ش، گفته است مذاق شریعت، همان اراده تشریعی خداوند است که از ظواهر خطابات شرعیه استظهار شده است؛ هر ظاهری هم حجت است، بنابراین مذاق شارع هم حجت است، چون که از خطابات استظهار شده است. البته مستظهر از یک خطاب خاصی که در موضوع خاصی وارد شده باشد نیست؛ بلکه مستنظهر از مجموع خطابات است.&lt;ref&gt;«درس خارج اصول استاد علی‌اکبر سیفی مازندرانی: تعریف قاعده مذاق شارع»، سایت مدرسه فقاهت.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===نقدهایی به مذاق شارع===<br /> [[سیدعباس نبوی]]، در مقاله «فقه زمان و نظام‌سازی»، استناد به مذاق شارع در استنباط‌های شرعی را مانعی بر سر راه نظام‌سازی می‌داند.&lt;ref&gt;نبوی، «فقه زمان و نظام‌سازی»، ص۱۶.&lt;/ref&gt; او بر این باور است که برای نظام‌سازی به دلیل قطعی شرعی نیاز است و نمی‌توان نظام دینی یا نظام فقهی را برپایه مذاق شارع استوار نمود؛ چرا که تعدد و تنوع آراء در استنباط مذاق شارع و رها کردن اصول کلی دین، در نظام‌سازی اختلاف ایجاد می‌کند.&lt;ref&gt;نبوی، «فقه زمان و نظام‌سازی»، ص۱۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[ابوالقاسم علیدوست]] مفاهیمی همچون مذاق شارع را مخل اجتهاد و استنباط منضبط می‌داند و بر این باور است که باید از استنباط‌های فقهی برچیده شوند.&lt;ref&gt;علیدوست، فقه و عرف، ص۲۴۳-۲۴۴.&lt;/ref&gt; او همچنین در مقاله مشترکی با محمد عشایری منفرد با عنوان «استناد فقهی به مذاق شریعت در بوته نقد»، تمسک به مذاق شارع، را استدلالی شخصی و غیر قابل انتقال دانسته است که اگرچه برای شخص استدلال‌کننده ممکن است اطمینان‌آور باشد، ولی به دلیل شخصی بودن و در نتیجه بیان‌ناپذیر بودن، امکان مفاهمه براساس آن کم است و نمی‌توان آن را به عنوان استدلال به دیگران عرضه نمود.&lt;ref&gt;علیدوست، عشایری منفرد، «استناد فقهی به مذاق شریعت در بوته نقد»، ص۳۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> برخی نیز بر این نظرند که درک مذاق شارع یا روح شریعت تنها برای کسانی میسور است که در دانش و تقوا به مقامی عظیم و درجه متعالی رسیده باشند و اهالی این مقامات هرگز به چنین مقاماتی اقرار نمی‌کنند.&lt;ref&gt;علوی، القول الرشید فی الاجتهاد و التقلید، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۴۲۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==محدوده کاربرد مذاق شارع در فقه==<br /> برخی از موارد کاربرد مذاق شارع در استنباط حکم شرعی به شرح زیر است:<br /> *برای اثبات حکم در مواردی که دلیلی از کتاب و سنت و یا سایر ادله در دست نیست؛&lt;ref&gt;جمعی از نویسندگان، الفائق فی الاصول، ۱۴۴۴ق، ص۲۳۳.&lt;/ref&gt; بدین صورت که گاهی با کشف مذاق شارع، حکم موردی که دلیل شرعی برای آن اقامه شده، به موردی که فاقد دلیل شرعی است، سرایت داده می‌شود؛&lt;ref&gt;جمعی از نویسندگان، الفائق فی الاصول، ۱۴۴۴ق، ص۲۳۳.&lt;/ref&gt; برای نمونه، [[سید ابوالقاسم خویی]] درباره حرمتِ افکندن دیگران در حرام گفته است فروختن روغن نجس به مسلمان، موجب افکندن او به حرام واقعی می‌شود؛ لذا در شریعت اسلام، به حرمت آن حکم شده است؛ ازهمین‌رو، از مذاق شارع استفاده می‌شود که به‌طور کلی افکندن دیگری در حرامِ واقعی حرام است.&lt;ref&gt;خویی، موسوعة الامام الخوئی، ۱۴۱۷ق، ج۳۵، ص۱۸۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> *تبیین و تنقیح موضوع حکم:&lt;ref&gt;جمعی از نویسندگان، الفائق فی الاصول، ۱۴۴۴ق، ص۲۳۴.&lt;/ref&gt; گاهی در موضوع حکم، ابهام و تردید وجود دارد و حدود آن مشخص نیست که با رجوع به مذاق شارع، آن موضوع روشن می‌شود؛&lt;ref&gt;جمعی از نویسندگان، الفائق فی الاصول، ۱۴۴۴ق، ص۲۳۴.&lt;/ref&gt; برای مثال، در مسئله حرمت ازدواج با دو خواهر، این بحث مطرح شده که اگر یکی از آن دو خواهر یا هردو از راه نامشروع یا زنا به دنیا آمده باشند، در اینکه آیا حرمت ازدواج با دو خواهر به‌طور هم‌زمان این مورد را نیز شامل می‌شود یا خیر،&lt;ref&gt;طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۱۷ق، ج۵، ص۵۵۱.&lt;/ref&gt; ابهام وجود دارد.&lt;ref&gt;جمعی از نویسندگان، الفائق فی الاصول، ۱۴۴۴ق، ص۲۳۴.&lt;/ref&gt; [[سید محسن طباطبائی حکیم|سیدمحسن حکیم]] بر این باور است که اگرچه شارع در موارد زنا، نَسَب شرعی را نفی کرده، اما از مذاق وی کشف می‌شود که در نکاح، نسب واقعی ملاک نیست؛ بلکه نسب عرفی ملاک است و لذا دو خواهری که یکی یا هردوی آن‌ها از راه نامشروع متولد شده‌اند، در عرف، خواهر محسوب می‌شوند و ازدواج هم‌زمان با آن‌ها حرام است.&lt;ref&gt;حکیم، مستمسک العروة، ۱۳۹۱ق، ج۱۴، ص۲۵۹.&lt;/ref&gt;<br /> *مقیدکردن دلالت یک دلیل به یک معنا از میان احتمالات مختلف؛&lt;ref&gt;حب‌الله، [https://hobbollah.com/p/44755/الاجتهاد-المذاقي-أو-مذاق-الشارع-ومزاج «الاجتهاد المذاقی أو مذاق الشارع ومزاج الشریعة»]، الموقع الرسمی لحیدر حب‌الله.&lt;/ref&gt; برای نمونه برپایه حدیثی، از امام صادق(ع) درباره حکم احتکار مواد غذایی سؤال شده و او در پاسخ گفته است: «اگر مواد غذایی فراوان باشد، اشکالی ندارد و اگر مواد غذایی کم باشد، به‌طوری که مردم در سختی باشند، این کار کراهت دارد.»&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۱۶۵.&lt;/ref&gt; [[سید روح‌الله موسوی خمینی|امام خمینی]] در [[کتاب البیع (کتاب)|کتاب البیع]] گفته است که منظور از کراهت در این روایت، کراهت مصطلح فقهی نیست؛ چراکه با توجه به مذاق شارع، بسیار بعید به نظر می‌رسد احتکاری که موجب می‌شود مردم در مواد غذایی موردنیازشان در تنگنا باشند، عملی مکروه باشد و حرام نباشد.&lt;ref&gt;امام خمینی، کتاب البیع، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۶۰۷-۶۰۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==نمونه‌هایی از استنباط حکم شرعی با تکیه بر مذاق شارع==<br /> برخی از نظرات فقهی که فقها با استناد به مذاق شارع به آن دست یافته‌اند بدین بیان است:<br /> *[[سید ابوالقاسم خویی]]، با اتکا به مذاق شارع، مرد بودن را برای [[مرجع تقلید]] شرط دانسته است.&lt;ref&gt;غروی تبریزی، کتاب الاجتهاد و التقلید (تقریرات درس آیت‌الله سید ابوالقاسم خویی)، ۱۴۱۰ق، ص۲۲۶.&lt;/ref&gt; او معتقد است از یک سو، مقام [[مرجع تقلید|مرجعیت]] اقتضا می‌کند که مقلدان، به مرجع تقلید خودشان، در امور مختلف، بسیار رجوع کنند و از سویی دیگر، از مذاق شارع چنین بر می‌آید که از زنان، پرده‌نشینی و اشتغال به امور خانه را انتظار دارد و راضی نیست که خودشان را در معرض رجوع مقلدان یا نامحرمان قرار دهند.&lt;ref&gt;غروی تبریزی، کتاب الاجتهاد و التقلید (تقریرات درس آیت‌الله سید ابوالقاسم خویی)، ۱۴۱۰ق، ص۲۲۶.&lt;/ref&gt;<br /> *از نظر فقها، اگر کسی مالی را نزد شخصی امانتدار، به ودیعه و امانت بگذارد و او آن مال را به‌صورت رایگان، برای صاحب مال محافظت کند، در صورتی که آن مال تلف شود و او در تلف‌شدن آن نقشی نداشته باشد ضامن مال نیست.&lt;ref&gt;نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۷، ص۲۱۶.&lt;/ref&gt; حال در خصوص اینکه آیا صاحب مال می‌تواند شرط کند در صورت اتلاف مال، نگهدارندهْ ضامن آن است یا خیر، صاحب‌جواهر گفته این شرط صحیح نیست و مخالف مذاق شارع است.&lt;ref&gt;نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۷، ص۲۱۷.&lt;/ref&gt;<br /> *از نظر برخی فقها، تلقیح زنان با نطفهٔ مرد بیگانه یا به عبارتی، گذاشتن اسپرم مرد بیگانه، بدون تماس و به‌صورت مستقیم در داخل رحم زن حرام است.&lt;ref&gt;برای نمونه نگاه کنید به فاضل لنکرانی، احکام پزشکان و بیماران، ۱۴۲۷ق، ص۹۸.&lt;/ref&gt; [[ناصر مکارم شیرازی]] در بخش مکاسب کتاب انوار الفقاهة، حرمت این عمل را از مذاق شارع در منع از اختلاط نسل‌ها برداشت کرده است.&lt;ref&gt;مکارم شیرازی، انوار الفقاهة (المکاسب)، ۱۴۲۶ق، ص۵۹.&lt;/ref&gt;<br /> *بنا به گفته مکارم شیرازی، برای اثبات پذیرش شهادت زنان به‌تنهایی و نه به ضمیمه شهادت مردان، در اموری که به زنان اختصاص دارد، اگر هیچ روایتی هم بر پذیرش شهادت آنان به‌تنهایی وجود نداشته باشد، در عین حال با استفاده از مذاق شارع می‌توان فهمید که شهادت آنان در این امور مختص به خودشان به‌تنهایی مشروع و مجاز است.&lt;ref&gt;مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ۱۴۲۴ق، ج۳، ص۹۸.&lt;/ref&gt;<br /> *[[سیدموسی شبیری زنجانی]]، در ارتباط با مراجعه به پزشک مرد از سوی زن بیماری که مضطر است گفته است متفاهم عرفی از دلیلی که مراجعه به پزشک مرد را برای زن مضطر تجویز نموده این است که برای پزشک نیز معالجه وی مجاز است؛ زیرا از این دلیل می‌توان دریافت که مذاق شارع این است که مردم به فشار و زحمت نیافتند، بدین معنا که در ایام متمادی دچار درد و بیماری نباشند.&lt;ref&gt;شبیری زنجانی، کتاب نکاح، ۱۴۱۹ق، ص۷۰۱.&lt;/ref&gt;<br /> *به‌گفته خویی، عقل، ایمان، عدالت برای مرجع تقلید حدوثاً و بقائاً لازم است؛ چرا که مستفاد از مذاق شارع چنین است که وقتی لازم است که این شرایط در امام جماعت باشد، در زعامت و مرجعیت که پس از ولایت، والاترین مرتبه و جایگاه است، شارع راضی نیست که این شرایط در آن محقق نباشد.&lt;ref&gt;غروی تبریزی، کتاب الاجتهاد و التقلید (تقریرات درس آیت‌الله سید ابوالقاسم خویی)، ۱۴۱۰ق، ص۲۲۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس|۲}}<br /> ==منابع==<br /> {{منابع|۲}}<br /> *اثنا عشری، حسین، «مقدمه»، در کتاب الفائق فی الاصول، تآلیف جمعی از نویسندگان، قم، مؤسسة النشر للحوزات العلمیة، ۱۴۴۴ق.<br /> *امام خمینی، سید روح‌الله، کتاب البیع، قم، مؤسسه اسماعیلیان، ۱۴۱۰ق.<br /> *جمعی از نویسندگان، الفائق فی الاصول، قم، مؤسسة النشر للحوزات العلمیة، چاپ هشتم، ۱۴۴۴ق.<br /> *جمعی از نویسندگان، فرهنگ‌نامه اصول فقه، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامى، ۱۳۸۹ش.<br /> *جوادی آملی، عبدالله و محمد مؤمن، کتاب الصلاة (تقریرات درس سیدمحمد محقق داماد)، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، بی‌تا.<br /> *حب‌الله، حیدر، [https://hobbollah.com/p/44755/الاجتهاد-المذاقي-أو-مذاق-الشارع-ومزاج «الاجتهاد المذاقی أو مذاق الشارع ومزاج الشریعة»]، الموقع الرسمی لحیدر حب‌الله، تاریخ بازدید: ۳۰ شهریور ۱۴۰۳ش.<br /> * حسینی عاملی، محمدجواد، مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۹ق.<br /> *حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۱۶ق.<br /> *حکیم، سید محسن، مستمسک العروة، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۹۱ق.<br /> *خویی، سید ابوالقاسم، موسوعة الامام الخوئی، قم، إحیاء آثار الإمام الخوئی، ۱۴۱۷ق.<br /> * [https://eshia.ir/feqh/archive/text/seify/osool/1401/14020219/ «درس خارج اصول استاد علی‌اکبر سیفی مازندرانی: تعریف قاعده مذاق شارع»]، سایت مدرسه فقاهت، تاریخ بازدید: ۳ اسفند ۱۴۰۴ش.<br /> *[https://mobahasah.ir/t/دو-کاربرد-مذاق-شارع-در-لسان-فقها-سیره-تشریعی-و- «دو کاربرد «مذاق شارع» در لسان فقها»]، سایت مباحثه، تالار علمی فقاهت، تاریخ بازدید: ۳ اسفند ۱۴۰۴ش.<br /> *سبحانی، جعفر، اصول الفقه المقارن فیما لانص فیه، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۴۲۵ق.<br /> *سبزواری، سید عبدالاعلی، نهذب الاحکام، قم، دار التفسیر، بی‌تا.<br /> *شبیری زنجانی، سیدموسی، کتاب نکاح، قم، مؤسسه پژوهشی رای‏ پرداز، ۱۳۸۳ش.<br /> *شیخ انصاری، مرتضی، کتاب المکاسب، قم، تراث الشیخ الأعظم، بی‌تا.<br /> *طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۷ق.<br /> *علوی، سیدهادل، القول الرشید فی الاجتهاد و التقلید (تقریرات درس آیت‌الله سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی)، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۲۲ق.<br /> *علیدوست، ابوالقاسم و محمد عشایری منفرد، «استناد فقهی به مذاق شریعت در بوته نقد»، نشریه حقوق اسلامی، شماره ۲۲، پاییز ۱۳۸۸ش.<br /> *علیشاهی، ابوالفضل، «سنجش استحسان در اهل سنت با مذاق شارع در فقه امامیه»، مطالعات اصول فقه امامیه، شماره ۱۵، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش.<br /> *غروی تبریزی، میرزاعلی، کتاب الاجتهاد و التقلید (تقریرات درس آیت‌الله سید ابوالقاسم خویی)، قم، دار الهادی، ۱۴۱۰ق.<br /> *غزالی، محمد بن محمد، المستصفی فی الاصول، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۷ق.<br /> *فاضل لنکرانی، محمد، احکام پزشکان و بیماران، قم، مركز فقهى ائمه اطهار(ع)، ۱۴۲۷ق.<br /> *قادری، سید رضی، «مذاق شرع در کیفیت و اعتبار»، نشریه فقه (کاوشی نو در فقه اسلامی)، شماره ۴، زمستان ۱۳۹۲ش.<br /> *کاشف الغطاء، شیخ جعفر، كشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء، قم، دفتر تبليغات اسلامی حوزه علميه قم، ۱۴۲۲ق.<br /> *کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الكتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.<br /> *مکارم شیرازی، ناصر، انوار الفقاهة (المکاسب)، قم، مدرسة الامام علی بن ابی طالب(ع)، ۱۴۲۶ق.<br /> *مکارم شیرازی، ناصر، کتاب النکاح، قم، مدرسة الامام علی بن ابی طالب(ع)، ۱۴۲۴ق.<br /> *مهریزی، مهدی، کتابشناسی اصول فقه شیعه، قم، کنگره جهانی بزرگداشت دویستمین سال میلاد شیخ اعظم انصاری، ۱۳۷۳ش.<br /> *نبوی، سیدعباس، «فقه زمان و نظام‌سازی»، نشریه کیهان اندیشه، شماره ۶۷، مرداد و شهریور ۱۳۷۵ش.<br /> *نجفی، محمدحسن، جَواهر الکلام فی شرحِ شرائعِ الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دارُ اِحیاء التُّراثِ العربی، چاپ هفتم، ۱۳۶۲ش.<br /> *هاشمی شاهرودی، سیدمحمود، بحوث فی علم الاصول (تقریرات درس اصول سید محمدباقر صدر)، قم، مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۷ق.<br /> *همدانی، رضا، مصباح الفقیه، قم، المؤسسة الجعفریة لإحیاء التراث، ۱۳۷۶ش.<br /> {{پایان}}<br /> <br /> [[رده:پیش‌نویس مقاله‌ها]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D8%AF_%D9%88_%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4_%D8%A7%D8%B3%DA%A9%D9%86%D8%A7%D8%B3_(%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA%DB%8C)&diff=69064 2026-08-29T05:07:50Z

<p>Mkhaghanif: </p> <hr /> <div>{{منابع مطالعاتی}}<br /> [[خرید و فروش اسکناس]] از مسائل اختلافی بین فقها است. برخـی از ایشان قائـل بـه صحيح بودن و برخی قائل به عدم صحت چنين معاملاتی هستند. این اختلاف ریشه در تفاوت نظر در مورد ماهیت پول دارد. در این مورد سه نظریه عمده وجود دارد: ا) اسکناس ارزش ذاتی ندارد و صرفا حواله است که بانک مرکزی موظف به ارائه طلا و نقره در مقابل آن است. ۲) اسکناس حواله نیست و ذاتا ارزش دارد اما به واسطه پشتوانه بانک مرکزی. ۳) ذاتا ارزش دارد بدون پشتوانه بانک مرکزی. اختیار کردن هر کدام از این نظریات در صحت و عدم صحت فروش اسکناس دخیل است. علاوه بر این معدود بودن و نبودن اسکناس در اختیار قول رابطه مستقیم دارد. نقد و نسیه خرید و فروش از عوامل مؤثر در ربوی بودن یا نبودن این نوع معاملات است. در فقه معاصر به دنبال این هستیم که:<br /> ماهیت پول از این اقوال سه گانه چیست؟<br /> راه حل‌های فقهی برای فرار از ربوی شدن این معاملات چیست؟<br /> منابع ذیل برای پاسخ از این سؤالات جمع‌ آوری شده است.<br /> <br /> == کتاب‌ها ==<br /> === فارسی ===<br /> # خرید و فروش پول از دیدگاه فقه امامیه و حقوق ایران، احمد قانعی و نصرالله فرزانه، شیروان، شیلات، چاپ اول، ۱۳۹۷ش. [https://pic.ketab.ir/DataBase/bookpdf/97/97718077.pdf صفحات ابتدایی را اینجا بخوانید.]<br /> # خرید و فروش اسکناس بررسی فقهی، احمدعلی یوسفی، تهران، سازمان انتشارات [[پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی]]، چاپ اول، ۱۳۸۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%ae%d8%b1%db%8c%d8%af-%d9%88-%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4-%d8%a7%d8%b3%da%a9%d9%86%d8%a7%d8%b3-%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # خ‍ری‍د و ف‍روش‌ اس‍ک‍ن‍اس‌، م‍ح‍م‍د ب‍ی‍س‍ت‍ون‍ی‌، تهران، ه‍م‍گ‍ام‍ان‌ چاپ، چاپ اول، ۱۳۷۸ش. ‬[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%ae%d8%b1%db%8c%d8%af-%d9%88-%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4-%d8%a7%d8%b3%da%a9%d9%86%d8%a7%d8%b3/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> === عربی ===<br /> # النقود في الاقتصاد الاسلامیة، رفيق يونس المصري، دار المکتبي، سوریة، دمشق، ۲۰۱۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/%d8%a7%d9%84%d9%86%d9%82%d9%88%d8%af-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d9%82%d8%aa%d8%b5%d8%a7%d8%af-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c%d8%a9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الأوراق النقدية حقيقتها وحكمها في الفقه الإسلامي، أحمد بن صالح بن علي بافضل، الطبعة الاولی، ۲۰۰۷م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/%d8%a7%d9%84%d8%a3%d9%88%d8%b1%d8%a7%d9%82-%d8%a7%d9%84%d9%86%d9%82%d8%af%db%8c%d8%a9-%d8%ad%d9%82%db%8c%d9%82%d8%aa%d9%87%d8%a7-%d9%88-%d8%ad%d9%83%d9%85%d9%87%d8%a7-%d9%81%db%8c-%d8%a7%d9%84%d9%81/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الاوراق‌ النقدیه فی‌الاقتصادالاسلامی: قیمتها و احکامها، احمد حسن، دارالفکر المعاصر، ۲۰۰۲م‬‏‫.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/%d8%a7%d9%84%d8%a7%d9%88%d8%b1%d8%a7%d9%82-%d8%a7%d9%84%d9%86%d9%82%d8%af%db%8c%d9%87-%d9%81%db%8c%d8%a7%d9%84%d8%a7%d9%82%d8%aa%d8%b5%d8%a7%d8%af%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # أحكام صرف النقود والعملات في الفقه الإسلامي وتطبيقاته، عباس أحمد محمد الباز، دارالنفائس، ۱۹۹۹م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/%d8%a3%d8%ad%d9%83%d8%a7%d9%85-%d8%b5%d8%b1%d9%81-%d8%a7%d9%84%d9%86%d9%82%d9%88%d8%af-%d9%88%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%85%d9%84%d8%a7%d8%aa-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%a5/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الأوراق النقدية في الاقتصاد الإسلامي قيمتها و أحكامها، احمد حسن، دار الفکر، دمشق، ۱۹۹۹م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/%d8%a7%d9%84%d8%a3%d9%88%d8%b1%d8%a7%d9%82-%d8%a7%d9%84%d9%86%d9%82%d8%af%d9%8a%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d9%82%d8%aa%d8%b5%d8%a7%d8%af-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%8a/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> == مقاله‌ها ==<br /> === فارسی ===<br /> # بازتعریف مفهوم «مالیت» و تاثیر آن بر ماهیت پول اعتباری و رمزارزها، مهدی شایق، محمد اسحاقی، دوفصلنامه پژوهش‌نامه فقه اجتماعی، شماره پیاپی ۲۵، پاییز و زمستان ۱۴۰۳ش. [https://sj.isu.ac.ir/article_77939_a816a8419729a2b9bcbee3c8b31cbb9e.pdf مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # نقد و بررسی مبانی فقهی بیع پول اعتباری، علی اکبر ایزدی فر، اسمعیل قندور بیجارپس، فصلنامه فقه و حقوق جزاء، شماره ۲، تابستان ۱۴۰۱ش. [https://sanad.iau.ir/Journal/jcld/Article/999957 مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # بررسی تطبیقی حکم خرید و فروش پول اعتباری در دو مکتب، مسعود داوودی پور، دوفصلنامه معارف اسلامی و اقتصاد، شماره ۱۶، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%db%8c-%d8%ad%da%a9%d9%85-%d8%ae%d8%b1%db%8c%d8%af-%d9%88-%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4-%d9%be%d9%88%d9%84-%d8%a7%d8%b9%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # فقه پول در اقتصاد اسلامی مالکیت اعتباری پول مالکیت عمومی پول، نوراله صالحی آسفیجی، مطالعات فقه اقتصادی، دوره ۳، شماره ۱، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%be%d9%88%d9%84-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d9%82%d8%aa%d8%b5%d8%a7%d8%af-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d9%85%d8%a7%d9%84%da%a9%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b9%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی و تحلیل مثلیت پول‌های اعتباری از دیدگاه فقهی- حقوقی، مرتضی محمدی راد، سید محمد شفیعی دارابی و نسرین کریمی، مجله مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، شماره ۲۰، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش. [https://law.tabrizu.ac.ir/article_12374_c94f61057518d70279f2ed73fa775baf.pdf مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> <br /> # شروط بیع و اعتبار آن در مبادلات پولی، میثم امانت کار، مجله مطالعات حقوق، شماره ۳۱، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b4%d8%b1%d9%88%d8%b7-%d8%a8%db%8c%d8%b9-%d9%88-%d8%a7%d8%b9%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d8%b1-%d8%a2%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d8%a8%d8%a7%d8%af%d9%84%d8%a7%d8%aa-%d9%be%d9%88%d9%84%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تأملی فقهی پیرامون مقوّم مثلیت پول‌های اعتباری، مرتضی محمدی راد، سید محمد شفیعی دارابی و نسرین کریمی، فصلنامه فقه و مبانی حقوق اسلامی، شماره ۴، زمستان ۱۳۹۷ش. [https://sanad.iau.ir/journal/jil/Issue/42937 مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # ماهیت پول از منظر فقه اسلامی، مهدی رهبر و منیره خطیبی، دوفصلنامه فقه مقارن، شماره پیاپی ۹، بهار و تابستان ۱۳۹۶ش. [https://fiqhemoqaran.mazaheb.ac.ir/article_51379_4c1e741a1f52362ab578d720f92c7b0b.pdf مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> # بیع اسکناس، فخرالدین اصغری‌آق‌مشهدی، حسین بهرامی، فصلنامه مطالعات حقوق تطبیقی، دوره ۷، شماره ۱۳، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%db%8c%d8%b9-%d8%a7%d8%b3%da%a9%d9%86%d8%a7%d8%b3/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ارزیابی فقهی شروط بیع صرف با تأملی در شرطیت تقابض در مجلس، میثم خزائی، سید محمدحسن سیادت، طه زرگریان، مجله پژوهش های فقه و حقوق اسلامی، شماره ۵۳، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%b1%d8%b2%db%8c%d8%a7%d8%a8%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%b4%d8%b1%d9%88%d8%b7-%d8%a8%db%8c%d8%b9-%d8%b5%d8%b1%d9%81-%d8%a8%d8%a7-%d8%aa%d8%a3%d9%85%d9%84%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%b4%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ارزیابی فقهی اعتبار شروط بیع صرف در مبادلات پولی، میثم خزائی، طه زرگریان، محمدحسن حاجی‌محمره، فصلنامه علمی پژوهشی کاوشی نو در فقه، سال ۲۲، شماره ۴، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%b1%d8%b2%db%8c%d8%a7%d8%a8%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%a7%d8%b9%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d8%b1-%d8%b4%d8%b1%d9%88%d8%b7-%d8%a8%db%8c%d8%b9-%d8%b5%d8%b1%d9%81-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d8%a8%d8%a7/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی خرید و فروش پول اعتباری (اسکناس)، احمدعلی یوسفی، مجله فقه و حقوق، سال سوم، شماره ۱۲، بهار ۱۳۸۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ae%d8%b1%db%8c%d8%af-%d9%88-%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4-%d9%be%d9%88%d9%84-%d8%a7%d8%b9%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b3%da%a9%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # پول‌های کاغذی، سیدمحسن خرازی، مجله فقه اهل‌بیت‌ع، شماره ۴۷، پاييز ۱۳۸۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%be%d9%88%d9%84%d9%87%d8%a7%db%8c-%da%a9%d8%a7%d8%ba%d8%b0%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # خرید و فروش پول، تنزیل سفته و استفاده از حیله‌های شرعی با تأکید بر دیدگاههای امام خمینی و شهید مطهری، محسن خزعلی، پژوهشنامه متین، دوره ۶، شماره ۲۳–۲۴، ۱۳۸۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%ae%d8%b1%db%8c%d8%af-%d9%88-%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4-%d9%be%d9%88%d9%84%d8%8c-%d8%aa%d9%86%d8%b2%db%8c%d9%84-%d8%b3%d9%81%d8%aa%d9%87-%d9%88-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d9%81%d8%a7%d8%af%d9%87-%d8%a7%d8%b2/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # جنبه های فقهی پول، غلامرضا مصباحی، دوفصلنامه دین و ارتباطات، شماره ۱۳ و ۱۴، سال ۱۳۸۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%ac%d9%86%d8%a8%d9%87-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%be%d9%88%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # پول و پرسشهای جدید فقهی، عبدالرضا ایزدپناه، مجله فقه اهل‌بیت‌ع، شماره ۷، ۱۳۷۵ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%be%d9%88%d9%84-%d9%88-%d9%be%d8%b1%d8%b3%d8%b4%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%ac%d8%af%db%8c%d8%af-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8%d8%b9-%d9%85%d9%88%d8%ac%d9%88%d8%af/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # احکام فقهی اسکناس، ناصر مکارم شیرازی، مجله نور علم، دوره دوم، شماره ۹، ۱۳۶۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%a7%d8%b3%da%a9%d9%86%d8%a7%d8%b3/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> === عربی ===<br /> # عقد الصرف دراسة مقارنة، ضحى محمد سعيد النعمان، مجلة الشريعة والقانون، مجلد ۲۸، العدد ۵۹، ۲۰۱۴م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%b9%d9%82%d8%af-%d8%a7%d9%84%d8%b5%d8%b1%d9%81-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a9-%d9%85%d9%82%d8%a7%d8%b1%d9%86%d8%a9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الصرف و بیع العملات، علي أحمد السالوس، الوعي الإسلامي، العدد ۱۹۲، ۱۴۰۰ه. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%b5%d8%b1%d9%81-%d9%88-%d8%a8%db%8c%d8%b9-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%85%d9%84%d8%a7%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الصرف و بيع العُملات رد علی مقال، حسن محمد ایوب، مجلة الوعی الاسلامی، عدد ۱۹۶، ربیع الثانی ۱۴۰۱ه. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%b5%d8%b1%d9%81-%d9%88-%d8%a8%d9%8a%d8%b9-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%8f%d9%85%d9%84%d8%a7%d8%aa-%d8%b1%d8%af-%d8%b9%d9%84%db%8c-%d9%85%d9%82%d8%a7%d9%84%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تجارة النقود، عبدالسميع المصري، التضامن الإسلامي، سنة ۴۰، جلد ۲، ۱۹۸۵م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%aa%d8%ac%d8%a7%d8%b1%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%86%d9%82%d9%88%d8%af%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8%d8%b9-%d9%85%d9%88%d8%ac%d9%88%d8%af-%d9%86%db%8c%d8%b3%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> == پایان‌نامه‌ها ==<br /> === فارسی ===<br /> # تحلیل فقهی پول، محمدعیسی هاشمی، دانشگاه جامعه المصطفی العالمیه، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۸۶ش، کارشناسی ارشد.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%aa%d8%ad%d9%84%db%8c%d9%84-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%be%d9%88%d9%84/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مسائل مستحدثه و آراء فقها اسلام (اسکناس و بانکداری)، محمدتقی باقرزاده‌مشکی‌باف، دانشگاه فردوسی مشهد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری، ۱۳۷۶ش، کارشناسی ارشد.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%b3%d8%a7%d8%a6%d9%84-%d9%85%d8%b3%d8%aa%d8%ad%d8%af%d8%ab%d9%87-%d9%88-%d8%a2%d8%b1%d8%a7%d8%a1-%d9%81%d9%82%d9%87%d8%a7-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d8%b3%da%a9%d9%86%d8%a7%d8%b3/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> <br /> === عربی ===<br /> <br /> == سایر منابع ==<br /> # شرح فقه المعاملات المالية المعاصرة الأوراق النقدية، موقع جامع شیخ الاسلام ابن تیمیة. [https://taimiah.net/index.aspx?function=item&amp;id=923&amp;node=2453 متن را از اینجا بخوانید.]<br /> # بررسی تطبیقی حکم خرید و فروش پول اعتباری در نزد فریقین، مسعود داوودی‌پور، وبگاه شبکه اجتهاد. [https://ijtihadnet.ir/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%db%8c-%d8%ad%da%a9%d9%85-%d8%ae%d8%b1%db%8c%d8%af-%d9%88-%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4-%d9%be%d9%88%d9%84-%d8%a7%d8%b9%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d8%b1/ مقاله را اینجا بخوانید.]<br /> <br /> [[رده:شناسه ناقص]]<br /> [[رده:مدخل‌های ۱۴۰۰]]<br /> [[رده:بروزرسانی ۱۴۰۴]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=69034 2026-08-27T05:25:20Z

<p>Mkhaghanif: /* تفکیک میان حیل ربا به حیل مجاز و غیر مجاز */</p> <hr /> <div>{{کتاب‌های دیگر<br /> | رده نویسنده = کتاب‌های سید عباس موسویان<br /> | منابع مطالعاتی = <br /> | رده کتاب‌های موضوع = <br /> }}<br /> {{نویسنده<br /> |نویسنده = رضا شمس<br /> |نویسنده۲ = <br /> |نویسنده۳ = <br /> |گردآوری = <br /> |ویراستار۱ = <br /> |ویراستار۲ = <br /> |ویراستار۳ = <br /> }}<br /> {{جعبه اطلاعات اشخاص|نام=سید عباس موسویان|تولد=۱۳۳۹ش|مرگ=۱۳۹۹ش|تصویر=سید عباس موسویان.jpg|جایگاه=صاحب‌نظر در بانکداری اسلامی، هیئت امنای دانشگاه امام صادق(ع)|مذهب=شیعه|ملیت=ایران|حوزه تخصصی=فقه اقتصادی|آثار در فقه معاصر=''[[بانکداری بدون ربا از نظریه تا عمل]]'' • [[بازار سرمایه اسلامی]] • [[:رده:کتاب‌های سید عباس موسویان|دیگر کتاب‌های موسویان]] |آراء=|استادان=|شاگردان=|وب سایت=}}<br /> <br /> * '''چکیده'''<br /> <br /> '''سید عباس موسویان''' (۱۳۳۹ش-۱۳۹۹ش) اقتصاددان شیعه، صاحب‌نظر در [[بانکداری اسلامی]] و عضو [[شورای فقهی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران]] بود. موسویان را ازجمله افراد تاثیرگذار بر قوانین مالی ایران دانسته‌اند.<br /> <br /> او دارای آثار علمی بسیاری در زمینه بانکداری اسلامی و ابزارهای مالی اسلامی بود. مانند کتاب‌های [[مبانی مالی اسلامی (کتاب)|مبانی مالی اسلامی]]، [[بازار سرمایه اسلامی (کتاب)|بازار سرمایه اسلامی]]، [[بورس‌بازی در نگاه شریعت (کتاب)|بورس‌بازی در نگاه شریعت]]، [[مبانی فقهی بازار پول و سرمایه (کتاب)|مبانی فقهی بازار پول و سرمایه]]، [[بانکداری اسلامی؛ مبانی نظری و تجارب عملی (کتاب)|بانکداری اسلامی؛ مبانی نظری و تجارب عملی]]، و [[ابزارهای مالی اسلامی؛ صکوک (کتاب)|ابزارهای مالی اسلامی (صکوک)]] است. <br /> <br /> از جمله آرای موسویان در عرصه بانکداری اسلامی امور پیش‌رو است: ۱.استفاده از عقود مبادله‌ای (قراردادهای بانکی با سود ثابت) و نقش مهم آن در بانکداری اسلامی؛ ۲.برتری روش اسلام محور بر روش فقه‌محور در بانکداری اسلامی؛ ۳.جواز [[جریمه دیرکرد اقساط وام]]. <br /> <br /> به باور موسویان، در ادبیات اقتصاد اسلامی سه مولفه «نظام اقتصاد اسلامی»، «نظام مالی اسلامی» و «فقه اقتصادی» وجود دارد. هدف از نظام اقتصاد اسلامی، ایجاد رفاه عمومی است. او نظام مالی اسلامی را زیر مجموعه نظام اقتصاد اسلامی دانسته که هدفش تأمین مالی (با ایجاد ابزارهای مالی اسلامی) و کاهش ریسک (خطر) معاملات است. فقه اقتصادی نیز از نظر او، وظیفه استنباط حکم تکلیفی (مانند حکم ربا) یا وضعی (مانند انتقال مالکیت) در رفتارها و روابط مالی و اقتصادی را بر عهده‌دارد.<br /> <br /> عباس موسویان برخی ابزارهای مالی چون [[اوراق قرض‌الحسنه]]، [[اوراق مرابحه]] در برخی صورت‌های آن و [[اوراق اجاره]] را به‌عنوان ابزارهای مالی اسلامی قبول دارد. او این اوراق را جایگزین مناسبی برای [[اوراق قرضه]] و [[اوراق سهام ممتاز]] -که به طور معمول مبتنی بر بهره (ربا) هستند- دانسته است.<br /> <br /> موسویان باور دارد در راستای ایجاد و استفاده از ابزارهای مالی اسلامی باید مواردی چون تطابق [[اوراق بهادار]] با موازین شریعت و فقه امامیه، مسائل حسابداری اوراق، آثار خرد و کلان اقتصاد و ریسک معامله با اوراق رعایت شود. همچنین او مشروعیت و مقبولیت ابزارهای مالی در سطح کلان بین‌المللی و میان‌مذهبی را مورد توجه قرار می‌داد.<br /> == معرفی ==<br /> سید عباس موسویان، دانش‌آموخته حوزه علمیه قم و متخصص در زمینه [[فقه اقتصادی]] و صاحب‌نظر در [[بانکداری اسلامی]] و مسائل مالی بود. فقیهانی چون [[سید علی خامنه‌ای]]، [[صادق آملی لاریجانی]]، [[علیرضا اعرافی]]، [[احمد مبلغی]] و [[علی‌اکبر رشاد]] به مناسبت درگذشت موسویان، در پیام‌هایی دانش او را در فقه اقتصاد ستوده‌اند.&lt;ref&gt;«گزیده‌‌ای از انبوه پیام‌های تسلیت»، وبسایت پژوهشکده پولی و بانکی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران.&lt;/ref&gt; به گفته محمدجواد توکلی، دانشیار گروه اقتصادی موسسه امام خمینی(ره)، موسویان به مسائل اقتصاد اسلامی نگاه کاربردی داشته و بر رویه برخی قوانین این حوزه تاثیرگذار بوده است. برخی از نقاط تاثیر او چنین است:<br /> <br /> # طرح تحول نظام بانکی؛ تاثیرگذار بر قانون پنجم توسعه.<br /> # طرح اوراق یا صکوک اجاره، برای سازمان بورس اوراق بهادار؛ زمینه‌ساز انتشار صکوک بانکی در قانون برنامه پنجم.<br /> # طراحی صکوک مختلف برای بازار اوراق بهادار و اصلاح برخی قوانین این بازار.&lt;ref&gt;«سید عباس موسویان؛ گفتارها و مصاحبه‌ها»، ص۳۰۲-۳۰۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> موسویان در حوزه اقتصاد اسلامی، بیشتر از صد اثر (اعم از مشارکتی و شخصی) دارد.&lt;ref&gt;«مروری بر زندگینامه و فعالیت‌های مرحوم حجت‌ الاسلام‌ و المسلمین سید عباس موسویان»، ص۲۷۷-۲۷۸.&lt;/ref&gt; ازجمله آثار منفرد او می‌توان به کتاب‌های بانکداری اسلامی؛ مبانی نظری و تجارب عملی، ابزارهای مالی اسلامی (صکوک) و [[بازار سرمایه اسلامی (کتاب)|بازار سرمایه اسلامی]] اشاره کرد.&lt;ref&gt;«مروری بر زندگینامه و فعالیت‌های مرحوم حجت‌ الاسلام‌ و المسلمین سید عباس موسویان»، ص۲۷۷-۲۷۸.&lt;/ref&gt; موسویان برنده جوایز متعددی مانند جایزه جهانی علوم انسانی اسلامی و جایزه شهید صدر شده بود.&lt;ref&gt;«مروری بر زندگینامه و فعالیت‌های مرحوم حجت‌ الاسلام‌ و المسلمین سید عباس موسویان»، ص۲۷۷-۲۷۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> موسویان فعالیت‌ها و مسئولیت‌های اجرایی متعددی داشت ازجمله:<br /> <br /> * عضویت در [[شورای فقهی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران]]؛<br /> <br /> * مشاور فقهی بانک توسعه صادرات ایران؛<br /> * مشاور ویژه دبیرکل در امور فقهی و اقتصادی کانون شرکت‌های لیزینگ ایران؛<br /> * عضویت در هیئت امنای [[دانشگاه امام صادق(ع)]].&lt;ref&gt;«مروری بر زندگینامه و فعالیت‌های مرحوم حجت‌الاسلام‌والمسلمین سید عباس موسویان»، ص۲۷۷-۲۷۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === زندگی‌نامه ===<br /> سید عباس موسویان در ۲ خرداد سال ۱۳۳۹ش در شهرستان عجب‌شیر از توابع آذربایجان شرقی به دنیا آمد.&lt;ref&gt;«زیست نامه حجت الاسلام والمسلمین سید عباس موسویان»، وبسایت شبکه اجتهاد.&lt;/ref&gt; او در سال ۱۳۶۰ش در بحبوحه انقلاب فرهنگی ایران، با انصراف از تحصیل در دانشگاه، به یادگیری علوم دینی در [[حوزه علمیه قم]] روی آورد&lt;ref&gt;«مروری بر زندگینامه و فعالیت‌های مرحوم حجت‌الاسلام‌والمسلمین سید عباس موسویان»، ص۲۷۸.&lt;/ref&gt; و از سال ۱۳۶۸ش به‌مدت ده سال در درس خارج فقه و اصول شرکت داشت.&lt;ref&gt;«مروری بر زندگینامه و فعالیت‌های مرحوم حجت‌الاسلام‌والمسلمین سید عباس موسویان»، ص۲۷۸.&lt;/ref&gt; موسویان در سال ۱۳۸۴ش از پایان‌نامه خود در سطح چهار حوزه در زمینه فقه اقتصادی با عنوان «احکام فقهی اوراق بهادار» دفاع کرد.&lt;ref&gt;«مروری بر زندگینامه و فعالیت‌های مرحوم حجت‌الاسلام‌والمسلمین سید عباس موسویان»، ص۲۷۸.&lt;/ref&gt; وی علاوه بر تحصیلات حوزوی، در دانشگاه شهید بهشتی تهران نیز در رشته اقتصاد نظری در مقطع کارشناسی ارشد تحصیل کرده است.&lt;ref&gt;«مروری بر زندگینامه و فعالیت‌های مرحوم حجت‌الاسلام‌والمسلمین سید عباس موسویان»، ص۲۷۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == مبانی کلی در پژوهش‌های اقتصادی اسلامی ==<br /> برخی از مبانی سید عباس موسویان درباره اقتصاد اسلامی چنین است:<br /> <br /> === تفکیک میان نظام اقتصاد اسلامی، نظام مالی اسلامی و فقه اقتصادی ===<br /> به باور موسویان، در ادبیات اقتصاد اسلامی سه مولفه «نظام اقتصاد اسلامی»، «نظام مالی اسلامی» و «فقه اقتصادی» وجود دارند که با همدیگر متفاوت هستند. <br /> <br /> * نظام اقتصاد اسلامی، نظامی است با هدف ایجاد رفاه عمومی بر اساس اصول اسلام. به گفته موسویان نظام اقتصاد اسلامی برای رسیدن به رفاه عمومی به‌عنوان هدف عالی نیازمند سه هدف میانی عدالت اقتصادی، امنیت اقتصادی و رشد و پیشرفت اقتصادی است.&lt;ref&gt;موسویان و توحیدی، مبانی مالی اسلامی، ص۵-۱۰.&lt;/ref&gt;<br /> * نظام مالی اسلامی زیر مجموعه نظام اقتصاد اسلامی است که وظیفه تأمین مالی (با ایجاد ابزارهای مالی اسلامی) و کاهش ریسک (خطر) معاملات را به‌عهده دارد.&lt;ref&gt;موسویان و توحیدی، مبانی مالی اسلامی، ص۵-۱۰.&lt;/ref&gt;<br /> * فقه اقتصادی نیز احکام اموال و روابط وابسته به آن را در سه حوزه تولید، توزیع و مصرف بیان می‌کند؛ این شاخه شامل استنباط حکم تکلیفی (مانند حکم [[ربا]]) یا وضعی (مانند انتقال مالکیت) در رفتارها و روابط مالی و اقتصادی است.&lt;ref&gt;موسویان و توحیدی، مبانی مالی اسلامی، ص۱۲-۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بر این اساس موسویان در [[مبانی مالی اسلامی (کتاب)|کتاب مبانی مالی اسلامی]]، برای شالوده نظام اقتصادی اسلام و خرده‌نظام‌های وابسته به آن، چهار عنصر را معرفی می‌کند:<br /> <br /> # مبانی بینشی و اعتقادی اسلامی، شامل جهان‌بینی‌های زیربنایی اسلام درباره خدا، هستی، انسان و جامعه.<br /> # سنت‌های الهی مثبت و منفی حاکم بر جوامع انسانی، مبتنی بر سعادت و تقرب به خدا یا شقاوت و دوری از او؛ مانند تأثیر سنت تقوا و شکر در زیست اقتصادی جوامع اسلامی.&lt;ref&gt;موسویان و توحیدی، مبانی مالی اسلامی، ص۱۵.&lt;/ref&gt;<br /> # اخلاق اقتصادی که در سه حوزه رابطه انسان با خدا، رابطه انسان با اموال و رابطه انسان با دیگر انسان‌ها تعریف می‌شود. این اخلاق بر اساس روابط علی و معلولی غیرمادی و سنت‌های الهی بنا شده و از راه‌های غیرمادی و غیرقابل محاسبه در امور معیشتی فرد و جامعه تأثیرگذار است. رفتارهای اخلاقی اقتصادی (به شکل خارج از چارچوب و اصولی که قانونا برایش وضع شده) به اهداف کلان نظام اقتصادی اسلامی کمک می‌کند؛ با کارکردها و نتایجی چون رفع فقر، پیشرفت، امنیت و عدالت اقتصادی.&lt;ref&gt;موسویان و توحیدی، مبانی مالی اسلامی، ص۱۷-۱۹.&lt;/ref&gt; موسویان احکام مستحبی را هرچند که فقهی هستند در زمره اخلاق اقتصادی دسته‌بندی کرده است.&lt;ref&gt;موسویان و توحیدی، مبانی مالی اسلامی، ص۲۰.&lt;/ref&gt;<br /> # فقه اقتصادی که شامل احکام رفتارها و روابط درباره مال در سه عرصه تولید، توزیع و مصرف می‌شود. این احکام جهت‌گیری فعالیت‌های اقتصادی افراد را به سمت اهداف نظام اقتصادی اسلام تنظیم می‌کند. &lt;ref&gt;موسویان و توحیدی، مبانی مالی اسلامی، ص۱۲-۲۰.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> === مبانی ابزارهای مالی (صکوک یا اوراق بهادار) از نگاه موسویان ===<br /> موسویان در راستای ایجاد و استفاده از ابزارهای مالی اسلامی نکات زیر را مورد توجه قرار داده است:<br /> <br /> # در تعریف ابزارهای مالی باید تطابق با موازین شریعت و فقه امامیه رعایت شده باشد.&lt;ref&gt;موسویان و توحیدی، مبانی مالی اسلامی، ص۴۸-۴۹.&lt;/ref&gt;<br /> # علاوه بر الزامات و چارچوب‌های شرعی و حقوقی، مواردی چون مسائل حسابداری و ریسک معامله با ابزار سنجید شود.&lt;ref&gt;موسویان و توحیدی، مبانی مالی اسلامی، ص۴۸-۴۹.&lt;/ref&gt;<br /> # به مشروعیت و مقبولیت ابزارهای مالی در سطح کلان بین المللی و میان‌مذهبی توجه شود تا مقبولیت و مشروعیت آن در سطح بین‌المللی باشد.&lt;ref&gt;موسویان و توحیدی، مبانی مالی اسلامی، ص۵۲-۵۸.&lt;/ref&gt;<br /> # توجه به مبانی اقتصادی ابزارهای مالی. منظور از مبانی اقتصادی ابزارهای مالی اصول و معیارهایی غیر از شروط و اصول شرعی بیان شده در معاملات است. به‌عنوان مثال در ابزاری چون اوراقِ بهادارِ اجاره، علاوه بر شرایط و احکام شرعی اجاره، باید برای تبدیل‌شدن به ابزار مالی کارآمد، معیارهای دیگری نیز رعایت شود. این معیارها در دو دسته مبانی اقتصاد خرد ابزارهای مالی و مبانی اقتصاد کلان ابزارهای مالی قابل تقسیم است. از جمله معیارها و مبانی اقتصاد خرد دو مورد پیش‌رو است: ۱.نقدینگی: به معنای قابلیت نقد‌شوندگی و به سرعت تبدیل به پول شدن ابزارهای مالی. ۲.کارایی: به معنای برتری نسبی برخی ابزارهای مالی نسبت به ابزارهای مشابه در تامین اهداف و انگیزه‌های مشتریان. همچنین از جمله معیارهای معرفی شده در حوزه اقتصاد کلان ابزارهای مالی، همسوبودن ابزار مالی، با رشد و عدالت اقتصادی است.&lt;ref&gt;موسویان، ابزارهای مالی اسلامی، ص۲۵۳-۲۶۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === '''بهره‌گیری از روش و ابزارهای اقتصاد متعارف در اقتصاد اسلامی''' ===<br /> موسویان معتقد است روش‌ها و شیوه‌هایی که در نظام اقتصاد متعارف تولید شده‌اند، با نظام اقتصاد اسلامی ناسازگار نیست. به گفته او می‌توان در چارچوب نظام اقتصاد اسلامی با اصلاح این روش‌ها، آنها را در زمره مسائل اقتصاد اسلامی قرار داد.&lt;ref&gt;موسویان، بانکداری اسلامی، ص۲۹.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> == دیدگاه‌های موسویان در بانکداری اسلامی ==<br /> موسویان چندین نظر در حوزه بانکداری اسلامی دارد؛ ازجمله:<br /> <br /> === '''نقش مهم عقود مبادله‌ای در بانکداری اسلامی نسبت به عقود مشارکتی''' ===<br /> گفته شده، در اندیشه‌های ابتدایی موسویان در بانکداری به کاربست [[عقود مشارکتی]] (عقودی بدون نرخ سود ثابت و بر مبنای سود و زیان) تصریح شده است،&lt;ref&gt;غفورزاده، «بررسی سیر تطور اندیشه استاد موسویان درباره جایگاه عقود مبادله‌ای و مشارکتی در تخصیص منابع»، ص۸۷.&lt;/ref&gt; اما وی در ادامه (برای نمونه در «کتاب بانکداری اسلامی» از آخرین کتاب‌های وی) [[عقود مبادله‌ای]] نظیر [[عقد مرابحه|مرابحه]] را دارای منابع روایی قوی و کارگشا در بانکداری اسلامی، و بهتر از عقود مشارکتی می‌دانست.&lt;ref&gt;غفورزاده، «بررسی سیر تطور اندیشه استاد موسویان درباره جایگاه عقود مبادله‌ای و مشارکتی در تخصیص منابع»، ص۸۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === '''جواز جریمه تأخیر تأدیه''' ===<br /> به باور سید عباس موسویان [[خسارت تأخیر تأدیه|جریمه تأخیر تأدیه]]، راه‌کاری برای کم‌شدن خسارت‌های ناشی از تأخیر در پرداخت دیون است. او معتقد است عدم پرداخت به‌موقع بدهی به کاهش معاملات مدت‌دار، ازبین‌رفتن اعتماد عمومی، کاهش قرض‌الحسنه، سنگین‌شدن وثیقه و ضمانت، و کاهش حجم مبادلات مالی می‌انجامد.&lt;ref&gt;موسویان، «بررسی فقهی-حقوقی قوانین مربوط به جریمه و خسارت تأخیر تادیه در ایران»، ص۱۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === برتری روش اسلام‌محور بر روش فقه‌محور ===<br /> یک روش در سنجش مسائل بانکی و ابزارهای مالی روش فقه محور است؛ یعنی روش‌های بانکداری یا ابزارهای مالی مخالف فقه نباشند. موسویان با گذر از این رأی، معتقد به جایگزینی روش اسلام‌محور با روش فقه محور است. روش اسلام‌محور نگاهی سیستمی و چندجانبه به رفتارها و تعاملات انسانی دارد. برخی از پژوهشگران حوزه فقه اقتصاد، این نظریه موسویان را حرکت در مسیر تکامل معرفتی در این حوزه دانسته‌اند.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;میرمعزی و غفوری، «تکامل روش فکری استاد موسویان؛ از روش فقه‌محور تا روش اسلام‌محور»، ص۴۰-۵۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== تبیین روش فقه‌محور ====<br /> در روش فقه‌محور از دو مرحله فقهی‌سازی و تاسیس فقهی سخن گفته شده تا سازگاری با فقه، معیاری برای بانکداری اسلامی شود. موسویان معتقد بود در مرحله فقهی‌سازی، نهادهای مالی بر اساس فقه اسلام با رویکرد [[اصالة الصحه]] در معاملات ارزیابی و بازسازی می‌شوند. بر اساس دیدگاه موسویان در مرحله تاسیس فقهی باید طرحی نو بر اساس فقه شیعه برای نهادها و ابزارهای مالی ارائه یا بازتولید شود که در اقتصاد متعارف سابقه نداشته است.&lt;ref&gt;میرمعزی و غفوری، «تکامل روش علمی استاد موسویان از روش فقه‌محور تا روش اسلام‌محور»، ص۴۸-۵۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== تبیین روش اسلام‌محور و برتری آن ====<br /> در روش اسلام محور به‌جای بسنده کردن به فقه، از تمام داده‌های اسلامی اعم از احکام اخلاقی، فقه، سنت‌های الهی و اهداف و اصول اسلام در ساختار نظام اقتصادی بهره‌گیری می‌شود. غفوری و میرمعزی از پژوهشگران فقهی می‌گویند مطالعه آثار موسویان نشان‌دهنده این است که او در برخی آثار خود برای ساختن یک نظام اقتصادی به اصول اخلاقی و یا سنت‌های الهی توجه کرده است. «مقاله دین و اقتصاد» و یا «کتاب کلیات نظام اقتصادی اسلام» را ازجمله آثار موسویان در این زمینه دانسته‌اند.&lt;ref&gt;میرمعزی و غفوری، «تکامل روش علمی استاد موسویان از روش فقه‌محور تا روش اسلام‌محور»، ص۵۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> به گفته این پژوهشگران، موسویان در این روش، مانند روش فقه‌محور، دو مرحله اسلامی‌سازی و تأسیس اسلامی در اقتصاد را طی کرده است. اسلامی‌سازی به‌معنای بررسی و بازسازی طرح اقتصاد متعارف بر اساس تمام داده‌های اسلامی اعم از احکام اخلاقی، فقه، سنت‌های الهی و اهداف و اصول اسلام است. همچنین روش تاسیس اسلامی ارائه طرحی جدید در اقتصاد بر اساس این شاخص‌ها است.&lt;ref&gt;میرمعزی و غفوری، «تکامل روش علمی استاد موسویان از روش فقه‌محور تا روش اسلام‌محور»، ص۵۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> وجه برتری روش اسلام‌محور بر فقه‌محور این است که فقه، تمام آموزه‌های اسلام را در تمام جهات پوشش نمی‌دهد؛ زیرا دانش فقه لزوما مطابق با لوح محفوظ نیست و عملیاتی ظنی و اجتهادی است. بر این اساس ممکن است طرحی در نهادها و ابزارهای مالی، با فقه مخالفتی نداشته باشد، اما با محورهای اصلی شریعت چون عدالت، امنیت و آزادی متناقض باشد.&lt;ref&gt;میرمعزی و غفوری، «تکامل روش علمی استاد موسویان از روش فقه‌محور تا روش اسلام‌محور»، ص۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === '''نبود تفکیک میان بهره‌بانکی و ربا''' ===<br /> موسویان با مساوی دانستن [[بهره بانکی]] و ربا، نظرات بیانگر تفکیک میان این دو را نادرست و مردود دانسته است.&lt;ref&gt;موسویان، میثمی، «نقد و بررسی دیدگاه‌های جدید پیرامون ربا و بهره بانکی»، ص۷.&lt;/ref&gt; موسویان در این باره به چند اشاره می‌کند: <br /> <br /> # ربا به مثابه ضرورت اقتصادی عصر حاضر: طبق این نظریه بهره بانکی یا ربا در این عصر برای پیشرفت اقتصاد ضروری و دارای نقش موثر است و طبق قاعده «الضرورات تبیح المحظورات» در شرایط ضرر احکام تخفیف پیدا می‌کند.&lt;ref&gt;موسویان، ابزارهای مالی، ص۱۶۲-۱۶۳.&lt;/ref&gt;<br /> # اختصاص ربا به بهره بانک‌های خصوصی: بر این اساس بهره بانکی در صورتی ربا و حرام است که مربوط به بانک‌های خصوصی باشد نه دولتی. چرا که بانک‌های دولتی نهاد استثماری نیستند و برای سوددهی بنا نشده‌اند. عباس موسویان این نظریه را به [[محمدهادی معرفت]] نسبت می‌دهد.&lt;ref&gt;موسویان، ابزارهای مالی، ص۱۶۰.&lt;/ref&gt;<br /> # اختصاص ربا به زیاده برای تمدید مدت: طبق این نظر، ربای حرام، پولی است که برای افزودن زمان بازپرداخت قرض به قرض‌دهنده داده می‌شود. این نظر را محمد رشید رضا در «تفسیر المنار» ذیل آیه ۱۳۰ سوره آل‌عمران و در «کتاب الربا و المعاملات فی الاسلام» بیان کرده است. بهره‌هایی که در بانکداری نوین اخذ می‌شوند این ویژگی را ندارند.&lt;ref&gt;موسویان، ابزارهای مالی، ص۱۵۰-۱۶۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> موسویان ضمن رد این نظریات معتقد است باید پرداختن به معاملات واقعی را راه‌کار جدی کسب سود بدانیم و در معاملات جدیدی که در سایه گسترش نظام بانکی است، دقت شود تا خالی از هر نوع ربای قرضی و معاملی باشد.&lt;ref&gt;موسویان، ابزارهای مالی، ص۱۵۰-۱۶۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === '''تفکیک میان حیل ربا به حیل مجاز و غیر مجاز''' ===<br /> موسویان حیله‌های ربا را به حیله‌های مجاز و غیرمجاز تقسیم کرده است. به گفته او، معیار حیله‌های غیرمجاز، نبود قصد جدی برای معامله بَدیل و یا صدق ربا بر حیله با وجود قصد جدی است. او باور دارد تفکیک مذکور تا حد بسیاری توقف بر قصد طرفین دارد. در مقابل، او خرید و فروش نقد و نسیه و همچنین لیزینگ دارایی‌های ثابت را از مصادیق حیله‌های مجاز برمی‌شمارد. او معتقد است، در بسیاری از معاملات، طرفین به خاطر حرمت ربا با قصد جدی به سراغ معاملات مجاز می‌روند.&lt;ref&gt;موسویان، ابزارهای مالی، ص۱۶۴-۱۸۷.&lt;/ref&gt;<br /> == اوراق بهادار از دیدگاه موسویان ==<br /> عباس موسویان تعدادی از ابزارهای مالی چون [[اوراق قرض‌الحسنه]]&lt;ref&gt;موسویان، ابزارهای مالی اسلامی، ص۳۴۷-۳۵۴.&lt;/ref&gt;، [[اوراق مرابحه]] (البته در برخی صورت‌های آن)،&lt;ref&gt;موسویان، ابزارهای مالی اسلامی، ص۳۵۹-۳۶۱.&lt;/ref&gt; و اوراق اجاره&lt;ref&gt;موسویان، ابزارهای مالی اسلامی، ص۳۷۲-۳۷۴.&lt;/ref&gt; را به‌عنوان ابزارهای مالی اسلامی قبول کرده است. او این اوراق را جایگزین مناسبی برای [[اوراق قرضه]] و [[اوراق سهام ممتاز]] -که به طور معمول مبتنی بر بهره هستند- دانسته است.&lt;ref&gt;موسویان، ابزارهای مالی اسلامی، ص۳۴۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === اوراق قرضه ===<br /> عباس موسویان اوراق قرضه را به چهار گروه (اوراق قرضه با بهره، اوراق قرضه درآمدی، اوراق قرضه با جایزه و اوراق قرضه تنزیلی) تقسیم می‌کند. و برای هر یک نظر فقهی فقها و مراجع را نقل و نقد می‌کند که بیشتر بحث ناظر به قرض و ربا و مبانی حرمت آنهاست.&lt;ref&gt;موسویان، بازار سرمایه اسلامی، ص۳۶۴-۳۷۰.&lt;/ref&gt; به باور موسویان تمامی توجیهات درباره مجاز دانستن انواع اوراق قرضه مبنای فقهی ندارد و طبق تعریف ربا هر قرضی که در آن شرط زیادی شود و قرض‌گیرنده متعهد به پرداخت زیادی باشد، ربا و حرام است.&lt;ref&gt;موسویان، بازار سرمایه اسلامی، ص۳۶۶-۳۷۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === اوراق مرابحه ===<br /> به گفته موسویان مرابحه نوعی بیع (خرید و فروش) است که در قالب اوراق بهادار نشان دهنده بدهی مالک به دارنده ورق است.&lt;ref&gt;موسویان، ابزارهای مالی اسلامی (صکوک)، ص۳۵۵.&lt;/ref&gt; موسویان مرابحه را در فقه امامیه مشروع و مستند به روایتی از امام ششم شیعیان می‌داند.&lt;ref&gt;موسویان، «کاربرد مرابحه در بانکداری بدون ربا»، ص۳۸؛ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۲۰۱.&lt;/ref&gt; به گفته موسویان معامله با اوراق مرابحه مشتمل بر معاملات دیگری غیر از بیع مرابحه است که بعد از بررسی به نظر می‌رسد فقیهان شیعه خرید و فروش این اوراق در برخی فروض را صحیح دانسته‌اند.&lt;ref&gt;موسویان، ابزارهای مالی اسلامی (صکوک)، ص۳۵۹-۳۶۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === اوراق سهام عادی ===<br /> به عقیده موسویان اوراق سهام پدیده‌ای جدید و بدون سابقه در متون فقهی و از مسائل مستحدثه است.&lt;ref&gt;موسویان، بازار سرمایه اسلامی، ص۳۸۷-۳۹۹.&lt;/ref&gt; به نظر موسویان تا زمانی که موضوع فعالیت شرکت‌های سهامی عام، از میان موضوعات مشروع باشد و فعالیت‌ها مطابق با موازین شرعی صورت بگیرد، اصل تشکیل شرکت و فعالیت در چارچوب قوانین و مقررات خاص، مشکل فقهی ندارد.&lt;ref&gt;موسویان، بازار سرمایه اسلامی، ص۳۹۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === اوراق سهام ممتاز ===<br /> سید عباس موسویان معتقد است برخی اوراق سهام ممتاز بدون مشکل فقهی و برخی دیگر حرام است. او «سهام ممتازِ با سود ثابت غیرجمع شونده» و «سهام ممتازِ سود مشارکتی غیر جمع شونده» را حلال و «سهام ممتاز با سود ثابت جمع شونده»، «سهام ممتاز با سود مشارکتی جمع شونده» و «سهام ممتاز با نرخ سود شناور» را از مصادیق حیله‌های غیرمجاز و ربا دانسته است.&lt;ref&gt;موسویان، بازار سرمایه اسلامی، ص۴۱۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پیوند به درون ==<br /> خلاصه‌ای از برخی کتاب‌های سید عباس موسویان نوشته شده در [[دانشنامه فقه معاصر]]:<br /> <br /> * [[مبانی مالی اسلامی (کتاب)|مبانی مالی اسلامی]]<br /> * [[بازار سرمایه اسلامی (کتاب)|بازار سرمایه اسلامی]]<br /> * [[بورس‌بازی در نگاه شریعت (کتاب)|بورس‌بازی در نگاه شریعت]]<br /> * [[مبانی فقهی بازار پول و سرمایه (کتاب)|مبانی فقهی بازار پول و سرمایه]]<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع==<br /> {{منابع}}<br /> *غفورزاده، حسین، «بررسی سیر تطور اندیشه استاد موسویان درباره جایگاه عقود مبادله‌ای و مشارکتی در تخصیص منابع»، مجموعه مقالات: نکوداشت استاد سید عباس موسویان، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۴۰۳ش.<br /> *فاضل و نیک‌پور، «نقد دیدگاه استاد موسویان درباره مراحل تشریع حکم ربا در قرآن»، مجموعه مقالات: نکوداشت استاد سید عباس موسویان، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۴۰۳ش.<br /> * [https://mbri.ac.ir/IslamicBanking/IslamicBanking_Page?News_ID=344810 «گزیده‌‌ای از انبوه پیام‌های تسلیت»]، وبسایت پژوهشکده پولی و بانکی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مرداد ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۳ اسفند ۱۴۰۴ش.<br /> * [https://www.mbri.ac.ir/IslamicBanking/IslamicBanking_Page?News_ID=344807&amp;tknfv=%3Ed08088e4-fc9e-40ae-ae34-06be8bc0pooo11p «موسویان؛ فقیه اقتصاددان و استاد برجسته مالی»]، سایت پژوهشکده پولی و بانکی؛ تاریخ بازدید:۱۴۰۴/۱۱/۱۵ش.<br /> * موسویان، سید عباس، ابزارهای مالی اسلامی (صکوک)، تهران، سازمان انتشارات فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ پانزدهم، ۱۴۰۲ش.<br /> * موسویان، سید عباس، توحیدی، محمد، مبانی مالی اسلامی، تهران، نشر دانشگاه امام صادق(ع)، ۱۴۰۲ش.<br /> * موسویان، سید عباس، بازار سرمایه اسلامی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۱ش.<br /> * میرمعزی،سید حسین، غفورزاده، حسین، «تکامل روش فکری استاد موسویان؛ از روش فقه‌محور تا روش اسلام‌محور»، مجموعه مقالات: نکوداشت استاد سید عباس موسویان، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۴۰۳ش.<br /> * یوسفی، احمد، مجموعه مقالات: نکوداشت استاد سید عباس موسویان، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۴۰۳ش.<br /> <br /> {{پایان}}<br /> [[رده:مقاله‌های شخصیت‌شناسی]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%81%D9%82%D9%87_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1:%D9%BE%DB%8C%D8%B4%E2%80%8C%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3_%D8%AE%D9%85%D8%B3_%D8%AF%D8%B1_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%BA%DB%8C%D8%A8%D8%AA&diff=69018 2026-08-25T10:55:47Z

<p>Mkhaghanif: /* پرداخت مستقیم با سادات */</p> <hr /> <div>خمس در زمان غیبت <br /> <br /> '''خمس در زمان غیبت''' از مسائل مورد بحث و اختلاف نظر در میان فقیهان است. تفاوت دیدگاه فقها از آن سو است که در خصوص این مساله دلیل صریح و روشنی در آیات و روایات ذکر نگردیده است. با این وجود در خصوص اصل وجوب آن اتفاق نظر وجود دارد و فقیهان شیعه بر آنند که به موجب برخی آیات قرآن و روایات اهل بیت، خمس مالی که از راه کسب بدست آمده و زائد بر مخارج سالیانه باشد به مستحقین آن تعلق دارد. <br /> <br /> مال حاصل از خمس در یک تقسیم کلی به سهم سادات و سهم امام تقسیم می گردد. درباره سهم سادات در زمان غیبت امام معصوم دیدگاه های مختلفی مثل پرداخت مستقیم به مستحقان، پرداخت با صلاحدید مجتهد، پرداخت به مجتهد جامع الشرایط و پرداخت به ولی فقیه، از سوی فقیهان طرح گردیده است. در خصوص سهم امام در زمان غیبت نیز نظراتی همانند حلیت برای شیعیان، ساقط‌شدن پرداخت سهم سادات، وجوب حفظ آن تا ظهور امام، پرداخت به‌عنوان صدقه و وجوب پرداخت به ولی فقیه از جمله دیدگاه‌های مطرح شده است.<br /> ==جایگاه مساله در فقه معاصر==<br /> منظور از خمس یک پنجم درآمد و منظور از زمان غیبت دوران غیبت امام دوازدهم، امام مهدی(عج) است. در خصوص اصل وجوب خمس در شریعت اسلام با تکیه بر آیه ۴۱ سوره انفال و احادیث رسیده&lt;ref&gt;حر عاملی، وسایل الشیعه، ج۹، کتاب الخمس.&lt;/ref&gt; اتفاق نظر وجود دارد. فقیهان شیعه بر آنند که به موجب برخی آیات قرآن و و روایات خمس مالی که شخص به دست آورده و زائد بر مخارج سالیانه باشد به مستحقین آن تعلق دارد. خمس در مجموع به دو بخش سهم امام و سهم سادات تقسیم می‌گردد.<br /> <br /> با غیبت امام دوازدهم شیعیان از سال ۳۲۹ق و پس از آن مسائل مرتبط با امامت مانند نظام مالی و وجوهات شرعی که در زمان حضور به امام پرداخت می‌شود، محل بحث و گفت‌وگوی فقیهان و صاحب‌‌نظران قرار گرفته است. از نظرگاه فقه معاصر اهمیت مسئله در این است که وظیفه افراد جامعه نسبت به فریضه خمس چگونه است و همچنین در نگاه کلان، نظام مالی جامعه اسلامی چگونه ترسیم شده و وجوهات شرعی نظیر خمس با ساختارهای جدید مالی مانند مالیات بر درآمد چه مناسباتی برقرار می‌کنند. <br /> <br /> == حکم سهم سادات ==<br /> از میان دو سهم خمس، مالکیت سهم سادات چه در زمان حضور امام و چه در زمان غیبت به سادات نیازمند شیعه اختصاص دارد. با این وجود در خصوص مصرف سهم سادات در زمان غیبت اقوال مختلفی از سوی فقیهان طرح گردیده است. <br /> <br /> === پرداخت مستقیم با سادات ===<br /> برخی فقیهان مانند جعفر کاشف‌الغطا و مکارم شیرازی بر آنند که سهم سادات را می‌توان در زمان غیبت به طور مستقیم به مستحقین آن پرداخت نمود.&lt;ref&gt;کاشف الغطاء، کشف الغطاء، ج۴، ص۲۱۲؛ مکارم شیرازی، بحوث فقهیة هامة، ج۱، ص۱۳۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> دلیل فقهی این قول آن است که مطابق دسته‌ای از روایات، سهم سادات به‌عنوان جایگزین زکات برای سادات قرار داده شده است. از این رو این سهم چه در زمان حضور امام، چه در زمان غیبت، ملک سادات است. بنابراین مکلف می‌تواند سهم سادات را مستقیما به ایشان پرداخت نماید و دلیلی بر لزوم اذن از مجتهد برای پرداخت سهم سادات وجود ندارد.&lt;ref&gt;خویی، موسوعة الامام الخوئی، ج ۲۵، ص۳۳۳.&lt;/ref&gt; [[سید ابوالقاسم خویی|ابوالقاسم خویی]] معتقد است بهتر است مصرف سهم سادات با اذن مجتهد انجام پذیرد؛ چراکه وی بیش از مکلفین به اولویت های مصرف سهم سادات آگاه است.&lt;ref&gt;طباطبایی یزدی، عروة الوثقی، ج۴، ص۳۰۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === پرداخت با اذن مجتهد ===<br /> برخی دیگر از فقها مانند [[سید محسن حکیم]] برآنند که به اقتضای قاعده احتیاط، اذن مجتهد جامع الشرایط برای پرداخت سهم سادات لازم است. چراکه پرداخت سهم سادات یک تکلیف واجب است و بنابر قاعده احتیاط، این تکلیف باید به طور یقینی امتثال شود و این امر بدون اذن مجتهد در صرف سهم سادات محقق نمی‌شود.&lt;ref&gt;حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ج۹، ص۵۸۶&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === پرداخت با اذن ولی فقیه ===<br /> برخی فقیهان مانند [[امام خمینی]] و برخی شاگردان ایشان برآنند که مجموع خمس یک حق واحد است که برای منصب امامت قرار داده شده است. بنابراین سهم سادات همانند سهم امام از منابع مالی حکومت اسلامی است و صرف آن باید با صلاحدید ولی فقیه انجام پذیرد.&lt;ref&gt;سید روح‌الله موسوی خمینی، تحريرالوسيلة، ج۱‌، ص۳۶۶ و حسینعلی منتظری، کتاب الخمس، ص460&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سهم امام ==<br /> در خصوص مالکیت سهم امام در عصر غیبت دیدگاه های متفاوتی از سوی فقها مطرح شده است. از میان این اقوال برخی مانند حلیت سهم امام برای شیعیان،&lt;ref&gt;شیخ یوسف بحرانی، الحدائق الناضرة،ج۱۲، ۴۴۸&lt;/ref&gt; دفن آن در زمین یا وصیت به حفظ آن به‌طور نسل به نسل تا ظهور امام،&lt;ref&gt;شيخ مفيد، المقنعة، ص۲۸۵&lt;/ref&gt; مربوط به فقیهان گذشته است.&lt;ref&gt;برای مطالعه بیشتر درباره دیدگاه فقیهان گذشته اینجا را ببیبنید&lt;/ref&gt; در ادامه به دیدگاه فقیهان معاصر پرداخته شده است.<br /> <br /> === پرداخت صدقه ===<br /> [[محمدحسن نجفی]] از فقیهان معاصر معتقد است، از آنجا که در عصر حاضر دسترسی به امام علیه السلام ممکن نبوده و شخص ایشان برای عموم مردم معلوم نیست، سهم امام، حکم مال مجهول المالک را دارد و باید به نیابت از امام علیه السلام به‌عنوان صدقه پرداخت شود.&lt;ref&gt;محمدحسن نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرایع الإسلام، ج۱۶، ص۱۷۷&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== پرداخت به مجتهد ====<br /> از میان فقهای معاصر [[آیت الله خویی]] پس از نقد آراء مختلف درباره مالکیت سهم امام در زمان غیبت، مصرف آن را در اموری که مورد رضایت امام باشد مانند مصالح عامه و تقویت امور دینی و حوزه‌های علمیه صحیح دانسته و اذن مجتهد جامع الشرایط را برای تصرف در سهم امام لازم دانسته است.&lt;ref&gt;موسوعة الإمام الخوئي، ج۲۵‌، ص۳۳۰&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === پرداخت به مجتهد اعلم ===<br /> مراجع تقلید شیعه در عصر حاضر از سویی بر آنند که برای مصرف سهم امام باید مطابق نظر مرجع تقلید عمل نماید. از سوی دیگر ایشان تقلید از مجتهد اعلم را لازم شمرده اند. بنابراین می‌توان گفت مشهور فقیهان در عصر حاضر معتقدند که مصرف سهم امام باید به صلاحدید مرجع تقلیدِ اعلم انجام پذیرد. در این میان [[سید علی سیستانی]] تصریح می‌نماید که احراز رضایت امام بدون اذن از مجتهد اعلم حاصل نمی‌شود؛ از این رو مطابق قاعده احتیاط، سهم امام باید با اذن مجتهد اعلم در امور مورد رضایت امام مصرف شود. &lt;ref&gt;سایت آیت‌الله سیستانی،[https://www.sistani.org/persian/qa/search/21237/ استفتائات]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === پرداخت به ولی فقیه ===<br /> [[امام خمینی]] و جمعی از فقهای معاصر برآنند است که خمس ملک شخص امام نیست بلکه وجه الاماره و مربوط به منصب امام است و در زمان غیبت به ولی فقیه اختصاص دارد. همچنین از این حیث فرقی میان سهم سادات و سهم امام وجود ندارد. از جمله دلائل ایشان بر این مطلب آن است که خمس بر تمام درآمد جامعه اسلامی قرار داده شده و وجوب آن به رفع نیاز از سادات مقید نگردیده است؛ در حالی که اگر غرض از جعل خمس رفع نیاز سادات بود، خمس درآمد یک بازار از بازارهای مسلمین کافی بود. بنابراین خمس از منابع حکومت اسلامی و برای پاسخگویی به مخارج حکومت است و رفع نیاز از سادات نیز یکی از وظایف حاکم اسلامی است. &lt;ref&gt;سید روح‌الله موسوی خمینی، کتاب البیع، ج۲، ص۶۶۴ و۶۵۳&lt;/ref&gt; این دیدگاه از سوی برخی دیگر از فقها مانند [[سید محمدباقر صدر]]، [[سید محمود هاشمی شاهرودی]]، [[محمد مومن]] و [[حسینعلی منتظری]] طرح گردیده است.<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==منابع==</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%81%D9%82%D9%87_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1:%D9%BE%DB%8C%D8%B4%E2%80%8C%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3_%D8%AE%D9%85%D8%B3_%D8%AF%D8%B1_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%BA%DB%8C%D8%A8%D8%AA&diff=69017 2026-08-25T10:51:10Z

<p>Mkhaghanif: صفحه‌ای تازه حاوی «خمس در زمان غیبت &#039;&#039;&#039;خمس در زمان غیبت&#039;&#039;&#039; از مسائل مورد بحث و اختلاف نظر در میان فقیهان است. تفاوت دیدگاه فقها از آن سو است که در خصوص این مساله دلیل صریح و روشنی در آیات و روایات ذکر نگردیده است. با این وجود در خصوص اصل وجوب آن اتفاق نظر وجود دارد و...» ایجاد کرد</p> <hr /> <div>خمس در زمان غیبت <br /> <br /> '''خمس در زمان غیبت''' از مسائل مورد بحث و اختلاف نظر در میان فقیهان است. تفاوت دیدگاه فقها از آن سو است که در خصوص این مساله دلیل صریح و روشنی در آیات و روایات ذکر نگردیده است. با این وجود در خصوص اصل وجوب آن اتفاق نظر وجود دارد و فقیهان شیعه بر آنند که به موجب برخی آیات قرآن و روایات اهل بیت، خمس مالی که از راه کسب بدست آمده و زائد بر مخارج سالیانه باشد به مستحقین آن تعلق دارد. <br /> <br /> مال حاصل از خمس در یک تقسیم کلی به سهم سادات و سهم امام تقسیم می گردد. درباره سهم سادات در زمان غیبت امام معصوم دیدگاه های مختلفی مثل پرداخت مستقیم به مستحقان، پرداخت با صلاحدید مجتهد، پرداخت به مجتهد جامع الشرایط و پرداخت به ولی فقیه، از سوی فقیهان طرح گردیده است. در خصوص سهم امام در زمان غیبت نیز نظراتی همانند حلیت برای شیعیان، ساقط‌شدن پرداخت سهم سادات، وجوب حفظ آن تا ظهور امام، پرداخت به‌عنوان صدقه و وجوب پرداخت به ولی فقیه از جمله دیدگاه‌های مطرح شده است.<br /> ==جایگاه مساله در فقه معاصر==<br /> منظور از خمس یک پنجم درآمد و منظور از زمان غیبت دوران غیبت امام دوازدهم، امام مهدی(عج) است. در خصوص اصل وجوب خمس در شریعت اسلام با تکیه بر آیه ۴۱ سوره انفال و احادیث رسیده&lt;ref&gt;حر عاملی، وسایل الشیعه، ج۹، کتاب الخمس.&lt;/ref&gt; اتفاق نظر وجود دارد. فقیهان شیعه بر آنند که به موجب برخی آیات قرآن و و روایات خمس مالی که شخص به دست آورده و زائد بر مخارج سالیانه باشد به مستحقین آن تعلق دارد. خمس در مجموع به دو بخش سهم امام و سهم سادات تقسیم می‌گردد.<br /> <br /> با غیبت امام دوازدهم شیعیان از سال ۳۲۹ق و پس از آن مسائل مرتبط با امامت مانند نظام مالی و وجوهات شرعی که در زمان حضور به امام پرداخت می‌شود، محل بحث و گفت‌وگوی فقیهان و صاحب‌‌نظران قرار گرفته است. از نظرگاه فقه معاصر اهمیت مسئله در این است که وظیفه افراد جامعه نسبت به فریضه خمس چگونه است و همچنین در نگاه کلان، نظام مالی جامعه اسلامی چگونه ترسیم شده و وجوهات شرعی نظیر خمس با ساختارهای جدید مالی مانند مالیات بر درآمد چه مناسباتی برقرار می‌کنند. <br /> <br /> == حکم سهم سادات ==<br /> از میان دو سهم خمس، مالکیت سهم سادات چه در زمان حضور امام و چه در زمان غیبت به سادات نیازمند شیعه اختصاص دارد. با این وجود در خصوص مصرف سهم سادات در زمان غیبت اقوال مختلفی از سوی فقیهان طرح گردیده است. <br /> <br /> === پرداخت مستقیم با سادات ===<br /> برخی فقیهان مانند جعفر کاشف‌الغطا بر آنند که سهم سادات را می‌توان در زمان غیبت به طور مستقیم به مستحقین آن پرداخت نمود.&lt;ref&gt;کاشف الغطاء، کشف الغطاء، ج۴، ص۲۱۲؛ مکارم شیرازی، بحوث فقهیة هامة، ج۱، ص۱۳۱.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> دلیل فقهی این قول آن است که مطابق دسته ای از روایات سهم سادات، به‌عنوان جایگزین زکات برای سادات قرار داده شده است. از این رو سهم سادات چه در زمان حضور امام، چه در زمان غیبت، ملک سادات است. بنابراین می توانند سهم سادات را مستقیما به ایشان پرداخت نمایند و دلیلی بر لزوم اذن از مجتهد برای پرداخت سهم سادات وجود ندارد.&lt;ref&gt;خویی، موسوعة الامام الخوئی، ج ۲۵، ص۳۳۳.&lt;/ref&gt; با این وجود بهتر است مصرف سهم سادات با اذن مجتهد انجام پذیرد؛ چراکه وی بیش از مکلفین به اولویت های مصرف سهم سادات آگاه است.&lt;ref&gt;طباطبایی یزدی، عروة الوثقی، ج۴، ص۳۰۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === پرداخت با اذن مجتهد ===<br /> برخی دیگر از فقها مانند [[سید محسن حکیم]] برآنند که به اقتضای قاعده احتیاط، اذن مجتهد جامع الشرایط برای پرداخت سهم سادات لازم است. چراکه پرداخت سهم سادات یک تکلیف واجب است و بنابر قاعده احتیاط، این تکلیف باید به طور یقینی امتثال شود و این امر بدون اذن مجتهد در صرف سهم سادات محقق نمی‌شود.&lt;ref&gt;حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ج۹، ص۵۸۶&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === پرداخت با اذن ولی فقیه ===<br /> برخی فقیهان مانند [[امام خمینی]] و برخی شاگردان ایشان برآنند که مجموع خمس یک حق واحد است که برای منصب امامت قرار داده شده است. بنابراین سهم سادات همانند سهم امام از منابع مالی حکومت اسلامی است و صرف آن باید با صلاحدید ولی فقیه انجام پذیرد.&lt;ref&gt;سید روح‌الله موسوی خمینی، تحريرالوسيلة، ج۱‌، ص۳۶۶ و حسینعلی منتظری، کتاب الخمس، ص460&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == سهم امام ==<br /> در خصوص مالکیت سهم امام در عصر غیبت دیدگاه های متفاوتی از سوی فقها مطرح شده است. از میان این اقوال برخی مانند حلیت سهم امام برای شیعیان،&lt;ref&gt;شیخ یوسف بحرانی، الحدائق الناضرة،ج۱۲، ۴۴۸&lt;/ref&gt; دفن آن در زمین یا وصیت به حفظ آن به‌طور نسل به نسل تا ظهور امام،&lt;ref&gt;شيخ مفيد، المقنعة، ص۲۸۵&lt;/ref&gt; مربوط به فقیهان گذشته است.&lt;ref&gt;برای مطالعه بیشتر درباره دیدگاه فقیهان گذشته اینجا را ببیبنید&lt;/ref&gt; در ادامه به دیدگاه فقیهان معاصر پرداخته شده است.<br /> <br /> === پرداخت صدقه ===<br /> [[محمدحسن نجفی]] از فقیهان معاصر معتقد است، از آنجا که در عصر حاضر دسترسی به امام علیه السلام ممکن نبوده و شخص ایشان برای عموم مردم معلوم نیست، سهم امام، حکم مال مجهول المالک را دارد و باید به نیابت از امام علیه السلام به‌عنوان صدقه پرداخت شود.&lt;ref&gt;محمدحسن نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرایع الإسلام، ج۱۶، ص۱۷۷&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==== پرداخت به مجتهد ====<br /> از میان فقهای معاصر [[آیت الله خویی]] پس از نقد آراء مختلف درباره مالکیت سهم امام در زمان غیبت، مصرف آن را در اموری که مورد رضایت امام باشد مانند مصالح عامه و تقویت امور دینی و حوزه‌های علمیه صحیح دانسته و اذن مجتهد جامع الشرایط را برای تصرف در سهم امام لازم دانسته است.&lt;ref&gt;موسوعة الإمام الخوئي، ج۲۵‌، ص۳۳۰&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === پرداخت به مجتهد اعلم ===<br /> مراجع تقلید شیعه در عصر حاضر از سویی بر آنند که برای مصرف سهم امام باید مطابق نظر مرجع تقلید عمل نماید. از سوی دیگر ایشان تقلید از مجتهد اعلم را لازم شمرده اند. بنابراین می‌توان گفت مشهور فقیهان در عصر حاضر معتقدند که مصرف سهم امام باید به صلاحدید مرجع تقلیدِ اعلم انجام پذیرد. در این میان [[سید علی سیستانی]] تصریح می‌نماید که احراز رضایت امام بدون اذن از مجتهد اعلم حاصل نمی‌شود؛ از این رو مطابق قاعده احتیاط، سهم امام باید با اذن مجتهد اعلم در امور مورد رضایت امام مصرف شود. &lt;ref&gt;سایت آیت‌الله سیستانی،[https://www.sistani.org/persian/qa/search/21237/ استفتائات]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> === پرداخت به ولی فقیه ===<br /> [[امام خمینی]] و جمعی از فقهای معاصر برآنند است که خمس ملک شخص امام نیست بلکه وجه الاماره و مربوط به منصب امام است و در زمان غیبت به ولی فقیه اختصاص دارد. همچنین از این حیث فرقی میان سهم سادات و سهم امام وجود ندارد. از جمله دلائل ایشان بر این مطلب آن است که خمس بر تمام درآمد جامعه اسلامی قرار داده شده و وجوب آن به رفع نیاز از سادات مقید نگردیده است؛ در حالی که اگر غرض از جعل خمس رفع نیاز سادات بود، خمس درآمد یک بازار از بازارهای مسلمین کافی بود. بنابراین خمس از منابع حکومت اسلامی و برای پاسخگویی به مخارج حکومت است و رفع نیاز از سادات نیز یکی از وظایف حاکم اسلامی است. &lt;ref&gt;سید روح‌الله موسوی خمینی، کتاب البیع، ج۲، ص۶۶۴ و۶۵۳&lt;/ref&gt; این دیدگاه از سوی برخی دیگر از فقها مانند [[سید محمدباقر صدر]]، [[سید محمود هاشمی شاهرودی]]، [[محمد مومن]] و [[حسینعلی منتظری]] طرح گردیده است.<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==منابع==</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%81%D9%82%D9%87_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1:%D8%A7%D9%88%D9%84%D9%88%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7&diff=68748 2026-07-14T08:48:23Z

<p>Mkhaghanif: /* نیازمند بازبینی */</p> <hr /> <div>این صفحه برای انتخاب موضوع نگارش مقاله یا گردآوری منابع است. پژوهشگران برای انتخاب هر موضوع امضای خود را در مقابل عنوان ثبت کنند.<br /> <br /> ==صفحات معرفی منابع==<br /> {{ستون-شروع|۲}}<br /> # [[فقه ولایی (منابع مطالعاتی)]]‍ بنا شد در صفحه احکام حکومتی اضافه شود فعلا<br /> # [[فقه مقاومت (منابع مطالعاتی)]] مهدی جهانیان<br /> {{پایان}}<br /> ===فعلا بماند و کسی ننویسد===<br /> #[[اولویت‌بندی احکام (منابع مطالعاتی)]] این صفحه باید با موضوع فقه الاولویات اهل سنت مقایسه و تکمیل شود<br /> # [[مالکیت آپارتمان (منابع مطالعاتی)]] <br /> # [[بانک اعضای بدن (منابع مطالعاتی)]]. خودم هم نمیدونم که چی باید نوشت [ :)))) ]<br /> # [[اختلالات جنسی (منابع مطالعاتی)]]<br /> # [[حقوق سالمندان (منابع مطالعاتی)]] <br /> # [[اوراق قرضه (منابع مطالعاتی|اوراق قرضه (منابع مطالعاتی)]] تکلیفش با اوراق مشارکت باید روشن شود<br /> # [[قراردادهای مکتوب (منابع مطالعاتی)]]<br /> # [[موسیقی (منابع مطالعاتی)]]<br /> #[[ غنا (منابع مطالعاتی)]]<br /> #[[ خوانندگی (منابع مطالعاتی)]]<br /> #[[هرزه‌نگاری (منابع مطالعاتی)]] هادی صادقی<br /> # [[مالیات تورمی (منابع مطالعاتی)]]<br /> # بین [[عقد الحکر]] و [[پذیره در اجاره زمین وقفی (منابع مطالعاتی)|عقد پذیره در زمین‌ وقفی]] باید فکر کنیم.<br /> # [[دادرسی فوری (منابع مطالعاتی)]] القضاء المستعجل یا دعاوی فوری<br /> # چیزی مثل عقد التحکیم یا حکمیت یا شورای حل اختلاف<br /> # [[فقه خانواده (منابع مطالعاتی)]] محمد جلیلی<br /> # [[اهدای سلول جنسی (منابع مطالعاتی)]] لازم است روشن شود که در قالب بانک اسپرم بررسی شود یا اهدای تخمک یا صفحه مستقل باشد<br /> # [[شرط تأخیر در انتقال مالکیت (منابع مطالعاتی)]] هنوز تکلیفمان مشخص نیست باید ببینم که چیست<br /> # [[دارایی دیجیتال (منابع مطالعاتی)]] یا مالکیت دیجیتال<br /> # [[رضاع مادر جانشین (منابع مطالعاتی)]]<br /> # [[اجرای الزامی شریعت (منابع مطالعاتی)]] این بحث نیازمند گفت‌وگو است هم از جهت محتوا و هم از جهت اسم صفحه<br /> # [[دفاع از میهن (منابع مطالعاتی)]] یا دفاع از وطن یا دفاع از کشور<br /> # [[تعیین جنسیت (منابع مطالعاتی)]] بخشی از منابع آن در تغییر جنست آمده است و الان صفحه تغییرمسیر است.<br /> # [[تنبیه بدنی زنان (منابع مطالعاتی)]] یا زدن زنان یا ضرب زنان<br /> # [[تأمین اجتماعی (منابع مطالعاتی)]] فعلا منظور روشن نیست باید مفهوم تأمین اجتماعی روشن شود<br /> # [[قاعده عدالت (منابع مطالعاتی)]] محمد جلیلی<br /> # [[عورت‌انگاری زنان (منابع مطالعاتی)]]<br /> # [[بیمه تکافل (منابع مطالعاتی)]] جهانیان<br /> <br /> ==نیازمند بازبینی==<br /> ===شناسه ناقص===<br /> لطفا شناسه این مقاله‌ها را بر اساس معیارهای تعریف شده اصلاح کنید. و بعد از اصلاح رده شناسه ناقص را بردارید.<br /> * فهرست مقالاتی که [[:رده:شناسه ناقص|شناسه ناقص]] دارند.<br /> ===نقص منبع عربی===<br /> در این فهرست صفحاتی آمده است که نیازمند تکمیل در بخش منابع عربی هستند. لطفا تکمیل کنید و بعد از اصلاح رده نقص منبع عربی را حذف کنید.<br /> * فهرست مقاله‌هایی که [[:رده: نقص منابع عربی|کمبود منبع عربی]] دارند.<br /> === جستجوی ناقص===<br /> در این فهرست صفحاتی آمده است که نیازمند جستجوی بیشتر و تکمیل منابع هستند. لطفا تکمیل کنید و بعد از اصلاح رده جستجوی ناقص را حذف کنید.<br /> * فهرست مقاله‌هایی که [[:رده:جستجوی ناقص|نیازمند تکمیل منابع]] هستند.</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%B1%D8%A4%DB%8C%D8%AA_%D9%87%D9%84%D8%A7%D9%84_%D8%A8%D8%A7_%DA%86%D8%B4%D9%85_%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD_(%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA%DB%8C)&diff=68680 2026-07-12T13:36:13Z

<p>Mkhaghanif: /* کتاب‌ها */</p> <hr /> <div>{{منابع مطالعاتی}}<br /> [[رؤیت هلال با چشم مسلح]] به معنای دیدن ماه (قمر زمین) با وسایل نوین مانند تلسکوپ، دوربین و.. است. تشخیص ابتدا و انتهای ماه‌های قمری در انجام بعضی عبادات و مناسک دینی ارتباط مستقیم دارد. گسترش فناوری‌های جدید برای اثبات این مهم بسیار راه‌گشا است. در عین حال استفاده از این تکنولوژی برای رؤیت ماه از مسائل اختلافی فقها قلمداد می‌شود. موافقین و مخالفین برای اثبات ادعای خود به دلائلی تمسک کرده‌اند. وجود این اختلاف در اعلام عید فطر در سالهای اخیر چالشهایی را برای فقه معاصر ایجاد کرده است. [[محمد فاضل لنکرانی|محمد فاضل‌لنکرانی]] و [[سید محمود هاشمی شاهرودی]] و [[سید علی خامنه‌ای]] از قائلین به کفایت چشم مسلح برای رؤیت هستند. سؤالاتی که در فقه معاصر به دنبال پاسخ آن هستیم: آیا می‌توان مستندات مخالفین را متعلق به زمان و مکان خاص دانست؟ انصراف که به عنوان یکی از مستندات قرار گرفته است در فقه چه جایگاهی دارد؟<br /> <br /> ==کتاب‌ها==<br /> ===فارسی===<br /> # اعتبار ابزار جدید در رویت هلال (همراه با پاسخ به شبهات و اشکالات)، [[محمد فاضل لنکرانی|محمد فاضل‌ لنکرانی]]، قم، انتشارات مرکز فقهی ائمه اطهار (ع)، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d8%b9%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d8%b1-%d8%a7%d8%a8%d8%b2%d8%a7%d8%b1-%d8%ac%d8%af%db%8c%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d9%87%d9%85%d8%b1%d8%a7%d9%87-%d8%a8%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # رویت هلال در اندیشه فقهی معاصر، علی الهی‌خراسانی، مشهد، انتشارات محقق، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d9%86%d8%af%db%8c%d8%b4%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%85%d8%b9%d8%a7%d8%b5%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # رویت هلال ماه در فقه مذاهب اسلامی، علی بهشتی و مسعود ضیائی، مشهد، انتشارات بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d9%85%d8%a7%d9%87-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%85%d8%b0%d8%a7%d9%87%d8%a8-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-2/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # رؤیت هلال (شب قدر و تعیین وقت آن نماز و روزه در سفینه فضایی، قطب شمال و جنوب و در مدار ۶۰ درجه)، مرتضی رضوی، کتاب الکترونیک، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%b1%d8%a4%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%b4%d8%a8-%d9%82%d8%af%d8%b1-%d9%88-%d8%aa%d8%b9%db%8c%db%8c%d9%86-%d9%88%d9%82%d8%aa-%d8%a2%d9%86-%d9%86%d9%85%d8%a7%d8%b2-%d9%88-%d8%b1%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # رساله هلالیه: بررسی فقهی آغاز ماه قمری، [[یدالله دوزدوزانی تبریزی]] و محسن دلیر، تهران، همرازقلم، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%b1%d8%b3%d8%a7%d9%84%d9%87-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84%db%8c%d9%87-%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%a2%d8%ba%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d8%a7%d9%87-%d9%82%d9%85%d8%b1%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی مساله رویت هلال در فقه مذاهب اسلامی، علی‌محمد بهشتی، قم، انتشارات مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)، ۱۳۹۱ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%85%d8%b3%d8%a7%d9%84%d9%87-%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%85%d8%b0%d8%a7%d9%87%d8%a8-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ماه نو: مبانی علمی رويت هلال، امير حسن زاده و محمد احمدی و یوسف شعبانی، مشهد، بنياد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۸۷ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%85%d8%a7%d9%87-%d9%86%d9%88-%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%85%db%8c-%d8%b1%d9%88%d9%8a%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اعتبار ابزار جدید در رویت هلال، محمد فاضل‌ لنکرانی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار (ع)، ۱۳۸۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d8%b9%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d8%b1-%d8%a7%d8%a8%d8%b2%d8%a7%d8%b1-%d8%ac%d8%af%db%8c%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # رویت هلال، رضا مختاری و محسن صادقی، قم، انتشارات موسسه بوستان کتاب، ۱۳۸۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # چند نکته مهم درباره رویت هلال، [[ناصر مکارم شیرازی]]، قم، انتشارات امام علی بن ابیطالب (ع)، ۱۳۸۳ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%da%86%d9%86%d8%af-%d9%86%da%a9%d8%aa%d9%87-%d9%85%d9%87%d9%85-%d8%af%d8%b1%d8%a8%d8%a7%d8%b1%d9%87-%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ===عربی===<br /> # الرویه الشرعیه عند فقها الامامیه، مصطفی حسینیان، قم، نشر نجم الهدی، ۱۴۰۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20243%20item&amp;p=1623401 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # أسئلة حول رؤية الهلال مع أجوبتها، السيد علي الحسيني السيستاني، ۲۰۱۰م.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a3%d8%b3%d8%a6%d9%84%d8%a9-%d8%ad%d9%88%d9%84-%d8%b1%d8%a4%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d9%85%d8%b9-%d8%a3%d8%ac%d9%88%d8%a8%d8%aa%d9%87%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ==مقاله‌ها==<br /> ===مقاله‌های فارسی===<br /> # بررسی اعتبار چشم مسلح در رؤیت هلال (با تکیه بر دیدگاه آیت‌الله هاشمی شاهرودی)، علی الهی خراسانی، [[فصلنامه جستارهای فقهی و اصولی]]، دوره ۵، شماره ۱۵، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%a7%d8%b9%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d8%b1-%da%86%d8%b4%d9%85-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad-%d8%af%d8%b1-%d8%b1%d8%a4%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%a8%d8%a7-%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی روایات رؤیت هلال و دلالت آن‌ها بر رؤیت با ابزار نوین، ابراهیم ابراهیمی، سید محمدرضا امام، فصلنامه علوم حدیث، شماره ۴۵-۴۶، ۱۳۸۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%b1%d9%88%d8%a7%db%8c%d8%a7%d8%aa-%d8%b1%d8%a4%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d9%88-%d8%af%d9%84%d8%a7%d9%84%d8%aa-%d8%a2%d9%86%d9%87%d8%a7-%d8%a8/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # چشم مسلح و رؤیت هلال، ‌ [[رضا مختاری]]، مجله [[فصلنامه فقه]]، دوره ۱۳، شماره ۵۰، ۱۳۸۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%da%86%d8%b4%d9%85-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad-%d9%88-%d8%b1%d8%a4%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # پاسخی به نقد مقاله اعتبار ابزار جدید در رؤیت هلال، [[محمدجواد فاضل لنکرانی]]، فصلنامه فقه اهل بیت(ع)، شماره ۴۵، ۱۳۸۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%be%d8%a7%d8%b3%d8%ae%db%8c-%d8%a8%d9%87-%d9%86%d9%82%d8%af-%d9%85%d9%82%d8%a7%d9%84%d9%87-%d8%a7%d8%b9%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d8%b1-%d8%a7%d8%a8%d8%b2%d8%a7%d8%b1-%d8%ac%d8%af%db%8c%d8%af-%d8%af%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اعتبار ابزار جدید در رؤیت هلال، [[محمدجواد فاضل لنکرانی]]، فصلنامه فقه اهل بیت(ع)، شماره ۴۳، ۱۳۸۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%b9%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d8%b1-%d8%a7%d8%a8%d8%b2%d8%a7%d8%b1-%d8%ac%d8%af%db%8c%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d8%b1%d8%a4%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # باز هم رؤیت هلال با چشم مسلح، رضا مختاری، فصلنامه فقه اهل بیت(ع)، شماره ۴۳، ۱۳۸۴ش. این مقاله نقد مقاله اعتبار ابزار جدید در رؤیت هلال نوشته محمدجواد فاضل لنکرانی است. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%a7%d8%b2-%d9%87%d9%85-%d8%b1%d8%a4%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%a8%d8%a7-%da%86%d8%b4%d9%85-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # رؤیت هلال با چشم مسلح، رضا مختاری، [[فصلنامه فقه اهل بیت(ع)]]، شماره ۳۹-۴۰، ۱۳۸۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b1%d8%a4%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%a8%d8%a7-%da%86%d8%b4%d9%85-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی مبنایی اختلافات در رؤیت هلال(۲): اقوال و مبانی در رؤیت هلال با چشم مسلح، سید مهدی نریمانی زمان‌آبادی. این مقاله بخش دوم از یک نوشتار سه قسمتی است که برای نخستین بار در [[پایگاه اینترنتی اجتهاد]] منتشر شده است. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%85%d8%a8%d9%86%d8%a7%db%8c%db%8c-%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%84%d8%a7%d9%81%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%b1%d8%a4%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84%db%b2-%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ===مقاله‌های عربی===<br /> #إثبات الهلال بكاميرا (سي سي دي)، سعد بن تركي الخثلان، مجلة المجمع الفقهي الإسلامي، شماره ۴۱، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a5%d8%ab%d8%a8%d8%a7%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%a8%d9%83%d8%a7%d9%85%d9%8a%d8%b1%d8%a7-%d8%b3%d9%8a-%d8%b3%d9%8a-%d8%af%d9%8a/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #حکم استخدام المناظير في ترائي الهلال، یوسف احمد الحداد، مجلة كلية دار العلوم، شماره ۱۳۰، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%ad%da%a9%d9%85-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%ae%d8%af%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%86%d8%a7%d8%b8%d9%8a%d8%b1-%d9%81%d9%8a-%d8%aa%d8%b1%d8%a7%d8%a6%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # قراءة نقدیة لأدلّة القول باعتبار الأجهزة الحدیثة فی رؤیة الهلال، محمدتقی الشهیدی، [[دوفصلنامه تا اجتهاد]]، شماره ۲، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%A1%D8%A9-%D9%86%D9%82%D8%AF%DB%8C%D8%A9-%D9%84%D8%A3%D8%AF%D9%84%D9%91%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D9%88%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AC/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> <br /> ==پایان‌نامه‌ها==<br /> ===فارسی===<br /> # بررسی حکم رؤیت هلال ازدیدگاه فقه امامیه وحنفیه، مصطفی احمد، کارشناسی ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مدرسه امام کاظم (ع)، ۱۴۰۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1800351 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # حکم رویت هلال از دیدگاه مذاهب اسلامی، سید قاسم موسوی‌نسب، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید چمران اهواز، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%ad%da%a9%d9%85-%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%85%d8%b0%d8%a7%d9%87%d8%a8-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی رویت هلال با چشم مسلح در فقه شیعه با تأکید بر مسائل مستحدثه، محسن قربانی، کارشناسی ارشد، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۸۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%aa-%d9%87%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%a8%d8%a7-%da%86%d8%b4%d9%85-%d9%85%d8%b3%d9%84%d8%ad-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%b4%db%8c%d8%b9%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> == سایر منابع ==<br /> # رؤیت هلال با چشم مسلّح در دیدگاه آیت الله بهجت، یادداشت اینترنتی، بی‌نام، سایت مرکز تنظیم و نشر آثار آیت‌الله بهجت، ۱۴۰۲ش. [https://almabahes.bahjat.ir/رؤیه-الهلال-بالعین-المسلحه/ از اینجا ببینید]<br /> # رؤیة الهلال بالعین المسلّحة (استاد یزدی)، یادداشت اینترنتی، بی‌نام، سایت مرکز تنظیم و نشر آثار آیت‌الله بهجت، ۱۴۰۲ش. [https://almabahes.bahjat.ir/رؤیة-الهلال-بالعین-المسلّحة/ از اینجا ببینید]<br /> # تبیین فقهی عدم کفایت رؤیت هلال با چشم مسلح، [[ناصر مکارم شیرازی]]، [https://makarem.ir/main.aspx?lid=0&amp;typeinfo=4&amp;catid=6411&amp;pageindex=13&amp;mid=60699 گزارش سخنرانی را اینجا ببینید]<br /> # میزان در رؤیت هلال، [[جعفر سبحانی تبریزی]]، متن درس خارج در تاریخ ۸ خرداد ۱۳۹۲. [http://www.eshia.ir/feqh/archive/text/sobhani/feqh/91/920308/ متن درس‌گفتار را اینجا ببینید]. خبرگزاری رسمی حوزه گزارشی از این درس را با عنوان «بررسی فقهی رؤیت هلال از نگاه آیت الله العظمی سبحانی» به صورت مقاله گزارش کرده است. [https://www.hawzahnews.com/news/351920 مقاله را اینجا ببینید]<br /> # رؤية الهلال بالأجهزة الفلکیة (دراسة فقهیة)، فاضل الصفار، مرکز الأبحاث الفلکیة فی جامعة أهل البیت، کربلاء، ۱۴۳۹ق. [https://abu.edu.iq/sites/default/files/articles/falak1.pdf متن درس‌گفتار را اینجا ببینید]<br /> <br /> ==جستارهای وابسته==<br /> * [[اثبات هلال با محاسبات علمی (منابع مطالعاتی)]]<br /> * [[محاسبات نجومی (منابع مطالعاتی)]]<br /> <br /> [[رده:مدخل‌های ۱۴۰۰]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%85%D8%AC%D9%85%D9%88%D8%B9%D9%87_%D8%AF%D9%87_%D8%AC%D9%84%D8%AF%DB%8C_%C2%AB%D9%81%D9%82%D9%87_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%C2%BB&diff=68674 2026-07-12T12:02:54Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به فقه سیاسی (کتاب)</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[فقه سیاسی (کتاب)]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%B3%DB%8C%D8%AF%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=68663 2026-07-12T10:13:59Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به سید عباس موسویان</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[سید عباس موسویان]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B2%DB%8C_(%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA%DB%8C)&diff=68662 2026-07-12T10:13:52Z

<p>Mkhaghanif: /* فارسی */</p> <hr /> <div>{{منابع مطالعاتی}}<br /> [[سپرده‌های امتیازی]] از الگوهای جدید برای تجهیز منابع بانکی است. این نوع سپرده با نام‌های سپرده تعاونی یا چرخشی یا وام‌خواه نیز معروف است. در این نوع سپرده‌ها، مشتریان به هدف اخذ وام، در بانک سپرده گذاری می‌کنند و در مقابل امتیاز وام دریافت می‌کنند. بر اساس ابلاغ بانک مرکزی افتتاح هرگونه سپرده امتیازی ممنوع است؛ با این حال توسط برخی از بانک‌ها و مؤسسات اجرا می‌شود.<br /> <br /> پرسش‌هایی در این زمینه قابل طرح است. آیا سپرده امتیازی مشروع است؟ آیا با قرض به شرط قرض تفاوت دارد؟ با توجه به منع قانونی بانک مرکزی، وظیفه مکلفین چیست؟ خرید و فروش یا واگذاری امتیاز سپرده‌های امتیازی چه حکمی دارد؟ آیا صندوق‌های گردشی قرض‌الحسنه خانگی از مصادیق سپرده‌های امتیازی است؟<br /> <br /> نظر برخی فقها مانند [[سید علی سیستانی]] این است که امتیاز وام به عنوان داعی در قرض است و به همین جهت این نوع سپرده گذاری را جایز می‌دانند. اما برخی دیگر مانند [[سید موسی شبیری زنجانی]] در صورتی که از حیل ربا باشد، آن را جایز نمی‌دانند. <br /> <br /> == کتاب‌ها ==<br /> === فارسی ===<br /> # ربای قرضی در نظام بانکی جمهوری اسلامی ایران، مهدی خطیبی و مجید رضایی دوانی، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، ۱۴۰۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20235%20item&amp;p=1551304 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی و حقوقی صندوق‌های قرض‌الحسنه خانوادگی، م‍ح‍م‍دم‍ه‍دی ک‍ری‍م‍ی‌ن‍ی‍ا و علی اکبری، قم، انتشارات جلوه کمال‏‫، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%b5%d9%86%d8%af%d9%88%d9%82%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%82%d8%b1%d8%b6%d8%a7%d9%84%d8%ad/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> == مقاله‌ها ==<br /> === فارسی ===<br /> # بررسی مشروعیت شرط سپرده‌گذاری برای دریافت تسهیلات (امتیاز تسهیلات در ازای سپرده‌گذاری)، محمدجواد توکلی، ماهنامه معرفت، شماره ۲۸۱، اردیبهشت ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%85%d8%b4%d8%b1%d9%88%d8%b9%db%8c%d8%aa-%d8%b4%d8%b1%d8%b7-%d8%b3%d9%be%d8%b1%d8%af%d9%87%da%af%d8%b0%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%a8%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%af%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر] <br /> # موضوع‌شناسی فقهی صندوق‌های قرض‌الحسنه خانگی و مسائل فقهی مرتبط با آن مقاله، مهدی خطیبی، شماره ۲۸۱، ماهنامه معرفت، اردیبهشت ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d9%88%d8%b6%d9%88%d8%b9%d8%b4%d9%86%d8%a7%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%b5%d9%86%d8%af%d9%88%d9%82%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%82%d8%b1%d8%b6%d8%a7%d9%84%d8%ad/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # شناسایی و ارزیابی چالش‌های فقهی اقتصادی سپرده امتیازی در چارچوب نظام بانکداری بدون ربای جمهوری اسلامی ایران، رضا کریم وردنجانی و حسین حسن‌زاده و محمدحسین قوام و سید مهدی هاشمی‌فر، [[دوفصلنامه معرفت اقتصاد اسلامی]]، شماره ۲۲، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b4%d9%86%d8%a7%d8%b3%d8%a7%db%8c%db%8c-%d9%88-%d8%a7%d8%b1%d8%b2%db%8c%d8%a7%d8%a8%db%8c-%da%86%d8%a7%d9%84%d8%b4%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%a7%d9%82%d8%aa%d8%b5%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # سپرده تعاونی (امتیازی) به عنوان نسل دوم فعالیت‌های قرض‌الحسنه، حسین میثمی و [[سید عباس موسویان]]، [[فصلنامه اقتصاد اسلامی]]، شماره ۷۱، پاییز ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b3%d9%be%d8%b1%d8%af%d9%87-%d8%aa%d8%b9%d8%a7%d9%88%d9%86%db%8c-%d8%a7%d9%85%d8%aa%db%8c%d8%a7%d8%b2%db%8c-%d8%a8%d9%87-%d8%b9%d9%86%d9%88%d8%a7%d9%86-%d9%86%d8%b3%d9%84-%d8%af%d9%88%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی فقهی اخذ کارمزد و ارائه تسهیلات به شرط سپرده‌گذاری در صندوق‌های قرض‌الحسنه، فرشته ملاکریمی خوزانی، ویژه نامه بانکداری اسلامی، شهریور ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%a7%d8%ae%d8%b0-%da%a9%d8%a7%d8%b1%d9%85%d8%b2%d8%af-%d9%88-%d8%a7%d8%b1%d8%a7%d8%a6%d9%87-%d8%aa%d8%b3%d9%87%db%8c%d9%84%d8%a7%d8%aa-%d8%a8/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> == پایان‌نامه‌ها ==<br /> === فارسی ===<br /> # چالش‌های فقهی حقوقی اخذ وام از قرعه کشی‌های خانوادگی، علی رحیمی کمیرمی، کارشناسی ارشد، دانشکده حقوق قضایی، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%da%86%d8%a7%d9%84%d8%b4%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d8%ae%d8%b0-%d9%88%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d8%b2-%d9%82%d8%b1%d8%b9%d9%87-%da%a9%d8%b4/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ارائه الگوی عملیاتی صندوق‌های چرخشی و سپرده‌های امتیازی بر اساس فقه امامیه، روح اله قمری زاده، کارشناسی ارشد، دانشکده معارف اسلامی و مدیریت، دانشگاه امام صادق علیه السلام، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a7%d8%b1%d8%a7%d8%a6%d9%87-%d8%a7%d9%84%da%af%d9%88%db%8c-%d8%b9%d9%85%d9%84%db%8c%d8%a7%d8%aa%db%8c-%d8%b5%d9%86%d8%af%d9%88%d9%82%d9%87%d8%a7%db%8c-%da%86%d8%b1%d8%ae%d8%b4%db%8c-%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی فقهی الگوهای قرض الحسنه و شیوه‌های اجرایی آن از منظر فقه اهل بیت، محمدصالح جوهری، کارشناسی ارشد، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه تخصصی، جامعه المصطفی العالمیه، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%a7%d9%84%da%af%d9%88%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%82%d8%b1%d8%b6-%d8%a7%d9%84%d8%ad%d8%b3%d9%86%d9%87-%d9%88-%d8%b4%db%8c%d9%88%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> == سایر منابع ==<br /> # سپرده سرمایه‌گذاری به شرط تسهیلات (سپرده امتیازی)، [[مؤسسه فقه اقتصادی طیبات]]. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/%d8%b3%d9%be%d8%b1%d8%af%d9%87-%d8%b3%d8%b1%d9%85%d8%a7%db%8c%d9%87%da%af%d8%b0%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%a8%d9%87-%d8%b4%d8%b1%d8%b7-%d8%aa%d8%b3%d9%87%db%8c%d9%84%d8%a7%d8%aa-%d8%b3%d9%be/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # شرط سپرده در وام‌ قرض‌الحسنه، ربای حُکمی است، [[سید عباس موسویان]]، گفتگو با ایکنا، کد خبر ۱۵۱۰۲۳، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/%d8%b4%d8%b1%d8%b7-%d8%b3%d9%be%d8%b1%d8%af%d9%87-%d8%af%d8%b1-%d9%88%d8%a7%d9%85-%d9%82%d8%b1%d8%b6%d8%a7%d9%84%d8%ad%d8%b3%d9%86%d9%87%d8%8c-%d8%b1%d8%a8%d8%a7%db%8c-%d8%ad%d9%8f/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> [[رده:نقص منابع عربی]]<br /> [[رده:مدخل‌های ۱۴۰۱]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%BE%DB%8C%D8%B4%E2%80%8C%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4_%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%86_(%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA%DB%8C)&diff=68661 2026-07-12T10:13:10Z

<p>Mkhaghanif: /* فارسی */</p> <hr /> <div>{{منابع مطالعاتی}}<br /> [[پیش ‌فروش ساختمان|قرارداد پیش‌فروش ساختمان]] نوعی قرارداد جدید است که طبق آن پیش‌فروشنده(سازنده) تعهد می‌کند، ساختمانی را مطابق با اوصاف قرارداد و در مهلت معین شده، در مقابل ثمنی که به طور اقساط از پیش‌خریدار می‌گیرد، ساخته و به او تحویل دهد. این نوع قرارداد با رشد شهرنشینی و گرایش به آپارتمان‌نشینی و همچنین نیاز سازندگان مسکن به سرمایه و از طرف دیگر عدم توان پرداخت یکجای مبلغ مسکن از سوی خریداران به طور گسترده‌ای رواج یافته است. از آنجا که قبل از اجرایی شدن این طرح‌ها، مبیع هنوز وجود ندارد، با توجه به قاعده عدم مشروعیت فروش مال معدوم در فقه، ماهیت این نوع از قراردادها مورد اختلاف واقع شده است. فقها و حقوق‌دان‌ها برای شناخت ماهیت چنین قراردادی و تطبیق آن با اصول و قواعد مسلم فقهی و حقوقی، آن را بر اساس عقود مختلفی مورد بررسی قرار داده‌اند.<br /> <br /> قرارداد مذکور، در عین حال که با برخی از عقود فقهی و حقوقی، شباهت‌هایی دارد ولی دقیقاً منطبق با آنها نیست. قرارداد پیش‌فروش ساختمان شباهت‌هایی با عقد بیع سلم، عقد استصناع، عقد بیع معلق، تعهد به بیع، عقد نامعین (قرارداد خصوصی) دارد؛ ولی از برخی جهات با آنها، متفاوت است: به همین دلیل بسیاری از پژوهشگران فقهی و حقوقی ماهیت این قرارداد را مستقل از دیگر قراردادها دانسته‌اند و عده‌ای نیز آن را ذیل عناوین دیگری مانند بیع مال اعتباری، عقد اجاره به شرط تملیک و بیع سلف قرار داده‌اند.<br /> <br /> ==کتاب ها==<br /> === فارسی ===<br /> # قراردادهای ناقل معدوم در فقه امامیه، حقوق ایران و فرانسه: عقد بیع (بیع مال معین آینده، استصناع (قرارداد سفارش ساخت) ...، محمد ریاحی و محمدجعفری فشارکی، شهرکرد، انتشارات جهاد دانشگاهی استان چهارمحال و بختیاری، ۱۴۰۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%82%d8%b1%d8%a7%d8%b1%d8%af%d8%a7%d8%af%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%86%d8%a7%d9%82%d9%84-%d9%85%d8%b9%d8%af%d9%88%d9%85-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85%db%8c%d9%87%d8%8c-%d8%ad/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # قراردادهای پیش‌فروش ساختمان، احسان جوکار، تهران، زرنوشت، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/قراردادهای-پیشفروش-ساختمان-فایل-منب/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حقوق اموال غیرمنقول: ثبت اسناد و املاک، اجاره و پیش‌فروش ساختمان، جواد پیری و فائزه کاووسی، قم، کتاب طه، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20235%20item&amp;p=1637408 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی ماهیت قرارداد پیش‌فروش ساختمان، هما مقبل‌زاده، تهران، نشر ماهواره، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بررسی-ماهیت-قرارداد-پیشفروش-ساختمان/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # آثار و ماهیت قراردادهای پیش‌فروش و مشارکت ساخت در نظام حقوقی ایران، تهران، حسن عامری، دولت علم، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/آثار-و-ماهیت-قراردادهای-پیشفروش-و-مش/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ‏‫بررسی معاملات سلم با معاملات پیش‌فروش، اسماء پارسایی، نشر سنجش و دانش، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بررسی-معاملات-سلم-با-معاملات-پیشف/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی فقهی و حقوقی قرارداد پیش‌فروش ساختمان، فروزان علایی‌نوین و امیرمحمد علی‌خانی، قم، آستان مهر، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بررسی-فقهی-و-حقوقی-قرارداد-پیشفروش-س/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # زمان انتقال مالکیت در قراردادهای پیش‌فروش ساختمان، محمد صحرائی، تهران، نشر بهنامی، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/زمان-انتقال-مالکیت-در-قراردادهای-پیش/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تحلیل و آسیب‌شناسی قانون پیش‌فروش ساختمان، رضا باستانی‌نامقی و جواد پیری و امیرصادق رحمانی و محمدرضا محمدی، تهران، مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضاییه، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/تحلیل-و-آسیبشناسی-قانون-پیشفروش-سا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ماهیت، اوصاف و آثار قراردادهای پیش‌فروش ساختمان، نیما سکوتی، اردبیل، نشر سایه پرداز، ۱۳۹۷ش. کتاب در اصل، پایان‌نامه مؤلف با همین عنوان است. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/ماهیت،-اوصاف-و-آثار-قراردادهای-پیشفر/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی قرارداد پیش‌فروش در حقوق موضوعه ایران، وفا نریمان، جعفر جعفرزاده، آمل، نشر وارش وا‏‫‬، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بررسی-قرارداد-پیشفروش-در-حقوق-موضوعه/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # شرایط و آثار قراردادهای پیش فروش آپارتمان، فرهاد حق‌شناس، علمی کالج، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/شرایط-و-آثار-قراردادهای-پیش-فروش-آپارت/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نگاهی نو با تحلیلی فقهی و حقوقی قراردادهای پیش‌فروش ساختمان (بر مبنای قانون پیش‌فروش ساختمان، مصوب ۱۳۸۹ و آیین‌نامه اجرایی مصوب ۱۳۹۳)، سید ایمان موسوی، اهواز، مؤسسه فرهنگی آیات، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/نگاهی-نو-با-تحلیلی-فقهی-و-حقوقی-قرارداد/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # آپارتمان (بررسی فقهی و حقوقی)، جواد فخار طوسی، نشر مجد، ۱۳۹۴ش. در بخش اول کتاب پیش‌فروش مطرح می شود. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/آپارتمان-بررسی-فقهی-و-حقوقی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی و تحلیل قراردادهای پیش‌فروش و مشارکت ساختمان (در قوانین و مقررات موضوعه و رویه قضایی) بر اساس قانون و آیین‌نامه اجرای جدید با تجدید نظر و اصلاحات کلی و جزئی، عباس بشیری، بهروز میرزایی، محمد جهان تیغ، امیر آذربایجانی، عیسی شعبانی (زیارانی)، تهران، جنگل و جاودانه، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بررسی-و-تحلیل-قراردادهای-پیشفروش-و-م/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # فقه معاملات جدید، محمدعلی خادمی‌کوشا، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (ص)، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/فقه-معاملات-جدید/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # فقه معاملات جدید ۱ و ۲، مجید رضایی، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (ص)، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/فقه-معاملات-جدید-۱-و-۲-فایل-منبع-موجود-ن/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مطالعه تطبیقی قرارداد سفارش ساخت در فقه و حقوق، محمد صادقی، تهران، نشر خرسندی، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/مطالعه-تطبیقی-قرارداد-سفارش-ساخت-در-فق/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مبانی حقوقی پیش‌فروش ساختمان، محمدباقر شجاعیان، قرارگاه سازندگی نوح (ع)، ۱۳۹۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/مبانی-حقوقی-پیشفروش-ساختمان-فایل-من/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ===عربی===<br /> # حماية المشتري فی عقد بیع عقار تحت الإنشاء، يوسف سعدون محمد المعموری، منشورات الحلبی الحقوقیة، ۲۰۱۶م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/حماية-المشتري-فی-عقد-بیع-عقار-تحت-الإنش/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ضمانات عقد بیع المبانی قید الانشاء، سبیل جعفر حاجی عمر، دار وائل للطباعة و النشر و التوزيع، ۲۰۱۴م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/ضمانات-عقد-بیع-المبانی-قید-الانشاء-فای/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بيع العقارات تحت الإنشاء: دراسة مقارنة، لینا جمیل الحشیمی، المؤسسة الحدیثة للكتاب، لبنان، ۲۰۱۴م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/بيع-العقارات-تحت-الإنشاء-دراسة-مقارنة/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بیع العقار فی طور الإنجاز: دراسة علی ضوء القانون المغربی و المقارن، عبد الحفیظ مشماشی، الدار البیضاء، ۲۰۱۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/بیع-العقار-فی-طور-الإنجاز-دراسة-علی-ضوء/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # عقد بيع المبانی تحت الإنشاء - دراسة قانونية مقارنة، علاء حسین علی، منشورات زین الحقوقیة، ۲۰۱۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/عقد-بيع-المبانی-تحت-الإنشاء-دراسة-قانو/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بیع العقار فی طور الإنجاز، محمد أحمد بونبات، مطبعة و الوراقة الوطنیة مراکش، ۲۰۰۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_243_item&amp;p=1230633 کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # قراءات فقهیة معاصرة، سید محمود شاهرودی، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى، ۱۴۲۳ق. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/قراءات-فقهیة-معاصرة-ج1-فایل-منبع-موجود/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بحوث فی فقه المعاملات المالیة المعاصرة، محیی الدین علی القره داغی، دارالبشائر الاسلامیة، بی‌تا، [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_243_item&amp;p=1230826 کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بيع المبانی تحت الإنشاء (دراسة مقارنة فی القانون المصری و الكویتی و الفرنسی)، محمد المرسی زهره، دار‌الکتاب الحدیث، الکویت، بی‌تا. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_243_item&amp;p=1230920 کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ==مقاله ها==<br /> === فارسی ===<br /> # امکان‌سنجی پیش‌فروش پروژه توسط بانی در اوراق سفارش ساخت، حنظله فندرسکی، [[فصلنامه اقتصاد اسلامی]]، شماره ۸۸، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d9%85%da%a9%d8%a7%d9%86-%d8%b3%d9%86%d8%ac%db%8c-%d9%be%db%8c%d8%b4-%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4-%d9%be%d8%b1%d9%88%da%98%d9%87-%d8%aa%d9%88%d8%b3%d8%b7-%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%a7/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # امکان سنجش ماهیت فقهی قرارداد پیش‌فروش آپارتمان با بیع سلف، اکبر نجم و [[سید عباس موسویان|سیدعباس موسویان]] و [[محمدعلی خادمی کوشا]]، [[فصلنامه حقوق اسلامی]]، دوره ۱۸، شماره ۷۱، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/امکان-سنجش-ماهیت-فقهی-قرارداد-پیشفرو/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # آیین و قواعد داوری منبعث از فقه در قرارداد پیش‌فروش ساختمان، فرشید عارفی و افتخار دانش‌پور و پژمان پیروزی، [[فصلنامه فقه و مبانی حقوق اسلامی]]، دوره ۱۴، شماره ۱، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a2%db%8c%db%8c%d9%86-%d9%88-%d9%82%d9%88%d8%a7%d8%b9%d8%af-%d8%af%d8%a7%d9%88%d8%b1%db%8c-%d9%85%d9%86%d8%a8%d8%b9%d8%ab-%d8%a7%d8%b2-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%af%d8%b1-%d9%82%d8%b1%d8%a7%d8%b1%d8%af/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # قرارداد پیش‌فروش آپارتمان در نظام حقوقی ایران الزامات و بایسته‌ها، سمیه داور پناه بردر و حسین رحمانی، [[ماهنامه پژوهش و مطالعات علوم اسلامی]]، شماره ۳۴، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/قرارداد-پیشفروش-آپارتمان-در-نظام-حقو/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # پیش‌فروش ساختمان به مثابه بیع مال معین اعتباری، اردشیر داسمه، حسین داودی بیرق و سحر کریمی، فصلنامه علمی دانشنامه‌های حقوقی، دوره ۵، شماره ۱۴، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/پیشفروش-ساختمان-به-مثابه-بیع-مال-معی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مقایسه قرارداد پیش‌فروش ساختمان با نهادهای مشابه و تشخیص ماهیت آن، محمدحسین تقی‌پور درزی نقیبی، حمید ابهری، [[فصلنامه حقوق اسلامی]]، شماره ۶۸، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/مقایسه-قرارداد-پیشفروش-ساختمان-با-نه/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بازپژوهی عین معین و کلی و کارکرد آن در تصحیح قراردادهای پیش فروش ساختمان، علی دیلمی معزی و مهدی نوروزی، [[فصلنامه فقه]]، شماره ۴، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بازپژوهی-عین-معین-و-کلی-و-کارکرد-آن-در-ت/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تعهدات پیش‌خریدار و پیش‌فروشنده بر اساس قانون پیش‌فروش ساختمان و انطباق با فقه و حقوق، روح‌الله آهنگران، [[فصلنامه مطالعات حقوق]]، دوره جدید، شماره ۹، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/تعهدات-پیشخریدار-و-پیشفروشنده-بر-ا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی و تحلیلی بر قواعد حقوقی حاکم بر پیش فروش ساختمان در فقه و حقوق ایران، محمدقاسم الوانچی و موسی ظهرابی کیش و محمدباقر عامری‌نیا، [[فصلنامه مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه]]، دوره ۶، شماره ۴، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بررسی-و-تحلیلی-بر-قواعد-حقوقی-حاکم-بر-پی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # جایگاه حقوقی قراردادهای پیش‌فروش ساختمان در رویه قضایی، بهنام اسدی، فصلنامه پژوهش‌های حقوقی قانون‌یار، دوره اول، شماره ۴، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/جایگاه-حقوقی-قراردادهای-پیشفروش-ساخ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # جستاری در نظریات مطرح در باب ماهیت قرارداد پیش‌فروش ساختمان با تأملی بر قانون پیش‌فروش ساختمان مصوب ۱۳۸۹، گودرز افتخار جهرمی و هیوا عبدالکریمی، فصلنامه تحقیقات حقوقی، شماره ۸۱، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/جستاری-در-نظریات-مطرح-در-باب-ماهیت-قرار/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تأملی بر ماهیت و انتقال مالکیت در قرارداد پیش فروش آپارتمان، حمیدرضا ناظمی هرندی، فصلنامه آراء، شماره ۶، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/تأملی-بر-ماهیت-و-انتقال-مالکیت-در-قرارد/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تحلیل حقوقی قرارداد پیش‌فروش آپارتمان با تأملی بر انتقال مالکیت در بیع مال آینده، عادل خوشنوا، [[فصلنامه فقه حقوق و علوم جزا]]، شماره ۲، جلد ۱، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/تحلیل-حقوقی-قرارداد-پیشفروش-آپارتما/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ماهیت و اوصاف قرارداد پیش‌فروش ساختمان، جواد حسین‌زاده و نیما سکوتی، [[فصلنامه تعالی حقوق]]، شماره ۱۷، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/ماهیت-و-اوصاف-قرارداد-پیشفروش-ساختما/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ضمانت اجراهای نقض مقررات ماهوی قانون پیش‌فروش ساختمان، جلیل قنواتی و نیما سکوتی و جواد حسین‌زاده، فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی، شماره ۷۱، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/ضمانت-اجراهای-نقض-مقررات-ماهوی-قانون-پ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تبیین ماهیت حقوقی قرارداد پیش‌فروش ساختمان، سید محمدصادق طباطبائی و عباس کیانی، فصلنامه حقوقی دادگستری، شماره ۸۵، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/تبیین-ماهیت-حقوقی-قرارداد-پیشفروش-سا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حقوق پیش‌فروشنده در قانون پیش‌فروش ساختمان و مقایسة آن با حقوق بایع در قانون مدنی، حمید ابهری و محمد حسین تقی‌پور درزی نقیبی، فصلنامه حقوق خصوصی، دوره ۱۱، شماره ۱، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d9%be%db%8c%d8%b4-%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4%d9%86%d8%af%d9%87-%d8%af%d8%b1-%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86-%d9%be%db%8c%d8%b4-%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4-%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # قرارداد پیش فروش ساختمان در قانون پیش فروش ساختمان (مصوب ۱۳۸۹)، عباسعلی دارویی، فصلنامه مطالعات حقوق خصوصی، دوره ۴۲، شماره ۲، ۱۳۹۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%82%d8%b1%d8%a7%d8%b1%d8%af%d8%a7%d8%af-%d9%be%db%8c%d8%b4-%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4-%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86-%d9%be%db%8c%d8%b4-%d9%81/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # زمان انتقال مالکیت در قانون پیش فروش ساختمان مصوب سال ۱۳۸۹، سام محمدی و سیدحسن حسینی مقدم، فصلنامه حقوق خصوصی، دوره ۹، شماره ۲، ۱۳۹۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b2%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d9%82%d8%a7%d9%84-%d9%85%d8%a7%d9%84%da%a9%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86-%d9%be%db%8c%d8%b4%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی امکان تبیین قرارداد پیش فروش آپارتمان در قالب عقد صلح و بیع سلم، علی غریبه و ناصر مسعودی، [[فصلنامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی]]، شماره ۲۳، ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بررسی-امکان-تبیین-قرارداد-پیش-فروش-آپا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تحلیل فقهی و حقوقی قرارداد پیش‌فروش آپارتمان با تأملی بر انواع بیع، علی غریبه و ناصر مسعودی، فصلنامه مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، شماره ۲، ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/تحلیل-فقهی-و-حقوقی-قرارداد-پیشفروش-آ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # قرارداد پیش‌فروش آپارتمان، عقد استصناع یا قرارداد خصوصی موضوع ماده ۱۰ قانون مدنی، ناصر مسعودی و علی غریبه و حسن پاشازاده و رحیم وکیل‌زاده، [[فصلنامه فقه و مبانی حقوق اسلامی]]، شماره ۴، ۱۳۸۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/قرارداد-پیشفروش-آپارتمان،-عقد-استصن/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ماهیت قرارداد پیش‌فروش ساختمان در حقوق ایران و فقه امامیه، مصطفی سعادت مصطفوی و علی‌اصغر رحیمی، [[فصلنامه پژوهشنامه حقوق اسلامی]]، شماره ۳۱، ۱۳۸۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/ماهیت-قرارداد-پیشفروش-ساختمان-در-حقو/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # توصیف حقوقی قرارداد فروش آپارتمان ساخته نشده، علی‌رضا دارایی، فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی، شماره ۴۶ و ۴۷، ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/توصیف-حقوقی-قرارداد-فروش-آپارتمان-ساخ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ماهیت حقوقی پیش‌فروش آپارتمان و راهکارهای ثبت رسمی آن، فیروز احمدی و هنگامه غضنفری، فصلنامه پژوهش‌های حقوقی، شماره ۱۴، ۱۳۸۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/ماهیت-حقوقی-پیشفروش-آپارتمان-و-راهکا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی فقهی حقوقی قرارداد پیش فروش آپارتمان، علی‌اکبر ایزدی‌فرد و حسین کاویار، فصلنامه حقوق اسلامی، شماره ۱۸، ۱۳۸۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بررسی-فقهی-حقوقی-قرارداد-پیش-فروش-آپار/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ماهیت حقوقی قرارداد پیش فروش آپارتمان، علی اصغرزاده، دوفصلنامه علامه، دوره اول، شماره ۶ و ۷، ۱۳۸۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بررسی-فقهی-حقوقی-قرارداد-پیش-فروش-آپار/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ===عربی===<br /> # عقد البیع الابتدائی للعقار فی طور الإنجاز بین القانون و الاجتهاد القضائی، جهاد أمة الرحمن خديد، مجلة المهن القانونية والقضائية، مجلد ۵، شماره ۶، ۲۰۲۲م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%b9%d9%82%d8%af-%d8%a7%d9%84%d8%a8%db%8c%d8%b9-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%a8%d8%aa%d8%af%d8%a7%d8%a6%db%8c-%d9%84%d9%84%d8%b9%d9%82%d8%a7%d8%b1-%d9%81%db%8c-%d8%b7%d9%88%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d9%86/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # ماهية عقد بيع العقار تحت الإنشاء وطبيعتة، عبدالإله المشهدانى، مجلة البحوث القانونية و الاقتصادیة (المنصورة، مصر)، شماره ۷۶، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1731132 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید] <br /> # الإعلان عن مشروع بیع المبانی تحت الانشاء كأحد ضمانات المشتری قبل التعاقد، هایل عوض سحیمان الحجایا، المجلة القانونیة، جامعة القاهرة، مجلد ۹، شماره ۱۳، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/الإعلان-عن-مشروع-بیع-المبانی-تحت-الانش/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الإتفاق التمهیدی لعقد بیع الوحدات السكنیة تحت الإنشاء، سلوى عبدالعزيز شعبان الصياد، مجلة البحوث القانونیة و الاقتصادیة، جامعة المنوفیة، كلیة الحقوق، شماره ۵۳، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/الإتفاق-التمهیدی-لعقد-بیع-الوحدات-الس/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الآلیات القضائیة المخولة للمشتری من اجل الزام المرقی العقاری بالسعی فی تحریر عقد البیع علی التصامیم، سكفال عبد الجلیل و دلال جلول، نظرة على القانون الاجتماعی، مجلد ۱۱، شماره ۲، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/الآلیات-القضائیة-المخولة-للمشتری-من-ا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الطبيعة القانونية لعقد حجز الوحدات العقارية قيد الإنشاء (دراسة مقارنة)، عقيل سرحان محمد و تبارك ثابت حسن، مجلة القادسیة للقانون و العلوم السیاسیة، مجلد ۱۲، شماره ۲، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/الطبیعة-القانونیة-لعقد-حجز-الوحدات-ال/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الطبيعة القانونية للعقد الابتدائی و أثره كضمانة للبائع و المشتری فی عقد بيع الشقق و المبانی قيد الإنشاء، إيمان عبدالفتاح عودة العلی، المجلة القانونية، جامعة القاهرة، مجلد ۱۰، شماره ۴، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/الطبیعة-القانونیة-للعقد-الابتدائی-و-أ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الطبيعة القانونية لعقد بيع الشقق والمباني قيد الإنشاء دراسة مقارنة بين القانون الأردني والقانون المصري، إيمان عبد الفتاح عوده العلي و عبد الهادي فوزي العوضي، المجلة القانونية (جامعة القاهرة)، مجلد ۱۰، شماره ۳، ۲۰۲۱م. [https://jlaw.journals.ekb.eg/article_206938_f2d33cd3204d8cd469b6632d3260d383.pdf مقاله را از اینجا بخوانید]<br /> # الأحكام المستحدثة لتنظیم عقد البیع علی التصامیم فی القانون 11-04، خواثرة سامیة، المجلة بحوث، مجلد ۱۴، شماره ۱، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/الأحکام-المستحدثة-لتنظیم-عقد-البیع-عل/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # موقف الفقه الإسلامی من عقد بیع العقار على التصامیم فی القانون الجزائری، فغرور رابح، مجلة البحوث العلمیة و الدراسات الإسلامیة، مجلد ۱۱، شماره ۵، ۲۰۱۹م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/موقف-الفقه-الإسلامی-من-عقد-بیع-العقار-ع/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # إشكالات عملیة حول عقد البیع بناء علی التصامیم، جمال بوشنافة، مجلة الدراسات القانونیة و السیاسیة، مجلد ۵، شماره ۱، ۲۰۱۹م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/إشکالات-عملیة-حول-عقد-البیع-بناء-علی-ال/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # التنفیذ العینی للالتزام بنقل الملكیة فی عقد بیع العقار على التصامیم، یوسف لونی، المجلة النقدیة للقانون و العلوم السیاسیة، مجلد ۱۳، شماره ۱، ۲۰۱۸م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/التنفیذ-العینی-للالتزام-بنقل-الملکیة/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حمایة المستهلك فی عقد بیع العقار على التصامیم، كنزة مخناش، مجلة البحوث فی العقود و قانون الأعمال، مجلد ۳، شماره ۲، ۲۰۱۸م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/حمایة-المستهلک-فی-عقد-بیع-العقار-على-ال/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # التأصیل القانونی لعقد بیع العقار تحت الإنشاء: &quot; دراسة مقارنة &quot;، مونة مقلاتی، مجلة الحقوق والعلوم الانسانیة، مجلد ۱۰، شماره ۲، ۲۰۱۷م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/التأصیل-القانونی-لعقد-بیع-العقار-تحت-ا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # عقد البیع بناء على التصامیم، جهیدة أعجیری، مجلة المفکر، شماره ۱۵، ۲۰۱۷م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/عقد-البیع-بناء-على-التصامیم/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # إعادة التوازن العقدی فی عقد البیع علی التصامیم دراسة تحلیلیة علی ضوء قانون الترقیة العقاریة الجزائری، عواطف زرارة، المجلة الجزائریة للعلوم القانونیة و السیاسیة، مجلد ۵۴، شماره ۴، ۲۰۱۷م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/إعادة-التوازن-العقدی-فی-عقد-البیع-علی-ا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # خصائص عقد بیع العقار بناء علی التصامیم، شعبان عیاشی، مجلة العلوم الإنسانیة، شماره ۴۸، ۲۰۱۷م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/خصائص-عقد-بیع-العقار-بناء-علی-التصامیم/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # إشكالیات عقد البیع علی التصامیم فی ضوء القانون الجزائری، حساين محمد، القانون العقاری و البیئة، مجلد ۴، شماره ۲، ۲۰۱۶م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/إشکالیات-عقد-البیع-علی-التصامیم-فی-ضوء/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الحمایة القانونیة للمشتری فی عقد البیع علی التصامیم، محمد أمین دبار، الحوار المتوسطی، الجزایر، مجلد ۷، شماره ۲، ۲۰۱۶م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/الحمایة-القانونیة-للمشتری-فی-عقد-البی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حكم بیع الوحدات السكنیة بناء علی التصامیم الورقیة، عبدالرحمن محمد سلیم بلیق، مجلة الدراسات الإسلامیة و البحوث الأكادیمیة، جامعة القاهرة، شماره ۶۶، ۲۰۱۶م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%ad%da%a9%d9%85-%d8%a8%db%8c%d8%b9-%d8%a7%d9%84%d9%88%d8%ad%d8%af%d8%a7%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d8%b3%da%a9%d9%86%db%8c%d8%a9-%d8%a8%d9%86%d8%a7%d8%a1-%d8%b9%d9%84%db%8c-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b5%d8%a7/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # خصوصیة عقد بیع العقار على التصامیم عن عقد البیع العادی، عز الدين زویة، مجلة الحقوق و الحريات، مجلد ۱، شماره ۱، ۲۰۱۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%ae%d8%b5%d9%88%d8%b5%db%8c%d8%a9-%d8%b9%d9%82%d8%af-%d8%a8%db%8c%d8%b9-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%82%d8%a7%d8%b1-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b5%d8%a7%d9%85%db%8c%d9%85-%d8%b9%d9%86-%d8%b9/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # ضمانات المشتری فی عقد البیع بناء علی التصامیم، سامیة بلجراف، مجلة الحقوق و الحريات، مجلد ۱، شماره ۱، ۲۰۱۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/ضمانات-المشتری-فی-عقد-البیع-بناء-علی-ال/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # إنشاء عقد البیع علی التصامیم و ضماناته، سی یوسف زاهية حورية، مجلة الحقوق و الحریات، مجلد ۱، شماره ۱، ۲۰۱۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/إنشاء-عقد-البیع-علی-التصامیم-و-ضماناته/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مظاهر حمایة المستهلك فی بیع العقار فی طور الانجاز، أيوب عبد الرزاق، منشورات مجلة القضاء المدنی - سلسلة دراسات و أبحاث، شماره ۵، ۲۰۱۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/مظاهر-حمایة-المستهلک-فی-بیع-العقار-فی-ط/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الطبیعة القانونیة لعقد بیع العقار بناء علی التصامیم، عیاشی شعبان، مجلة علوم الإنسانیة، شماره ۳۷، ۲۰۱۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/الطبیعة-القانونیة-لعقد-بیع-العقار-بنا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مفهوم بیع العقار علی الخریطة و تكییفه القانوني: دراسة مقارنة، ضحی محمد سعید عبدالله النعیمی، مجلة الشريعة و القانون، جامعة الإمارات العربية المتحدة، مجلد ۲۶، شماره ۴۹، ۲۰۱۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/مفهوم-بیع-العقار-علی-الخریطة-و-تکییفه-ا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # العقد التمهیدی كأحد ضمانات البائع فی عقد بیع المبانی قید الإنشاء، ياسر باسم ذنون، سبيل حاجي جعفر عمر، مجلة جامعة تكريت للعلوم القانونية و السياسية، مجلد ۳، شماره ۱۲، ۲۰۱۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/العقد-التمهیدی-کأحد-ضمانات-البائع-فی-ع/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ==پایان‌نامه ها==<br /> === فارسی ===<br /> # تبیین ماهیت و حکم قراردادهای پیمانکاری صنعت ساختمان براساس آموزه‌های فقه مذاهب اربعه، علیرضا مهدوی، کارشناسی ارشد، دانشگاه کردستان، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/تبیین-ماهیت-و-حکم-قراردادهای-پیمانکار/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ماهیت قرارداد سلف در مورد پیش فروش ساختمان از دیدگاه مذاهب و حقوق ایران، محسن محمدی‌نیا، کارشناسی ارشد، دانشکده فقه و حقوق، دانشگاه مذاهب اسلامی، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%a7%d9%87%db%8c%d8%aa-%d9%82%d8%b1%d8%a7%d8%b1%d8%af%d8%a7%d8%af-%d8%b3%d9%84%d9%81-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%88%d8%b1%d8%af-%d9%be%db%8c%d8%b4-%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4-%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # ماهیت و آثار قرارداد پیش فروش ساختمان با رویکرد قضائی، محمدجواد اکرمی ابرقوئی، کارشناسی ارشد، دانشکده ثبت و مدیریت قضایی، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%a7%d9%87%db%8c%d8%aa-%d9%88-%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d9%82%d8%b1%d8%a7%d8%b1%d8%af%d8%a7%d8%af-%d9%be%db%8c%d8%b4-%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4-%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%a8/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # شرایط، موانع و آثار انتقال قراردادهای پیش فروش ساختمان، علی عبدی، کارشناسی ارشد، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهر قدس، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%b4%d8%b1%d8%a7%db%8c%d8%b7%d8%8c-%d9%85%d9%88%d8%a7%d9%86%d8%b9-%d9%88-%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d9%82%d8%a7%d9%84-%d9%82%d8%b1%d8%a7%d8%b1%d8%af%d8%a7%d8%af%d9%87%d8%a7%db%8c/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # ارزش حقوقی تعهد رسمی برای انتقال در قراردادهای پیش‌فروش واحدهای ساختمانی، زینب میرزاخانی، کارشناسی ارشد، مؤسسه آموزش عالی طلوع مهر، گروه حقوق، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/ارزش-حقوقی-تعهد-رسمی-برای-انتقال-در-قرا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی تأثیر تقلب در وضعیت حقوقی قراردادهای پیش‌فروش ساختمان و مقایسه آن با قراردادهای دیگر، رسول صفری، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد ملارد، دانشکده علوم انسانی، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-تأثیر-تقلب-در-وضعیت-حقوقی-قراردا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی تطبیقی تعهدات طرفین قرارداد در قانون پیش‌فروش ساختمان و قانون مدنی، الهام آهنی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندر انزلی، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-تطبیقی-تعهدات-طرفین-قرارداد-در-ق/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اختلافات طرفین در قراردادهای پیش‌فروش ساختمان با نگاهی نقادانه به قانون پیش‌فروش ساختمان، اردشیر داس مه، کارشناسی ارشد، دانشگاه خوارزمی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/اختلافات-طرفین-در-قراردادهای-پیشفرو/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مبانی حاکم بر شرایط و آثار قراردادهای پیش‌فروش ساختمان، سید علی موسوی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق، گروه حقوق، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/مبانی-حاکم-بر-شرایط-و-آثار-قراردادهای-پ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اثر فسخ در پیش فروش ساختمان‌ها و آپارتمان‌ها از منظر حقوق خصوصی و فقه امامیه اسلامی، فاطمه ترجانی، کارشناسی ارشد، گروه حقوق، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بهشهر، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a7%d8%ab%d8%b1-%d9%81%d8%b3%d8%ae-%d8%af%d8%b1-%d9%be%db%8c%d8%b4-%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4-%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d9%87%d8%a7-%d9%88-%d8%a2%d9%be%d8%a7%d8%b1%d8%aa%d9%85%d8%a7/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # انحلال قرارداد پیش فروش ساختمان با رویکردی به قانون پیش فروش ساختمان (مصوب ۱۳۸۹)، ولی‌الله مهرابی، کارشناسی ارشد، دانشکده حقوق، دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a7%d9%86%d8%ad%d9%84%d8%a7%d9%84-%d9%82%d8%b1%d8%a7%d8%b1%d8%af%d8%a7%d8%af-%d9%be%db%8c%d8%b4-%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4-%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%a8%d8%a7-%d8%b1%d9%88%db%8c/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # وضعیت حقوقی رهن در قراردادهای پیش‌فروش ساختمان، ابراهیم یوسف‌زاده بالاگفشه، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندر انزلی، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/وضعیت-حقوقی-رهن-در-قراردادهای-پیشفرو/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی احکام و آثار حقوقی رهن در قرارداد پیش‌فروش در حقوق ایران، مهدی احمدی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندرعباس، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-احکام-و-آثار-حقوقی-رهن-در-قرارداد/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اختلاف متعاملین در مبیع در حقوق ایران با تأکید بر قانون پیش‌فروش ساختمان‌ها، زهرا عباسیان، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/اختلاف-متعاملین-در-مبیع-در-حقوق-ایران-ب/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نظام حقوقی حاکم بر قراردادهای مشارکت در ساخت آپارتمان، حمیرا دهقانی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/نظام-حقوقی-حاکم-بر-قراردادهای-مشارکت-د/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # چالش‌های قرارداد مشارکت در ساخت و ارائه راهکارهای آن، مینا سلیم رفتار، کارشناسی ارشد، پردیس بین‌المللی کیش، دانشگاه تهران، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/چالشهای-قرارداد-مشارکت-در-ساخت-و-ارا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # چالش‌های حقوقی قراردادهای پیش‌فروش آپارتمان، حمید شهیادی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تفت، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/چالشهای-حقوقی-قراردادهای-پیشفروش/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # وضعیت حقوقی معاملات معارض با قراردادهای پیش‌فروش املاک، امیرحسین ناظمی معزآبادی، کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید باهنر کرمان، دانشکده حقوق و الهیات، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/وضعیت-حقوقی-معاملات-معارض-با-قرارداده-2/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مطالعه تطبیقی و کاربردی پیش فروش آپارتمان در حقوق ایران و انگلیس، لیلا امیدی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/مطالعه-تطبیقی-و-کاربردی-پیش-فروش-آپارت/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی تفاوت نقش پرداخت ثمن در قانون مدنی و قانون پیش‌فروش آپارتمان، محدثه زارع صلاحی، دانشگاه شمال، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-تفاوت-نقش-پرداخت-ثمن-در-قانون-مدن/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی فقهی حقوقی قانون پیش فروش ساختمان مصوب (۱۳۸۹) و آثار آن در نظام حقوقی ایران، ابوالفضل سلیمانی، کارشناسی ارشد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، مجتمع دانشگاهی ولیعصر (عج)، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86-%d9%be%db%8c%d8%b4-%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4-%d8%b3%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%85%d8%a7/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی تعهدات خریدار و فروشنده در عقد پیش‌فروش ساختمان، سید جواد جمالی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد ساری، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-تعهدات-خریدار-و-فروشنده-در-عقد-پی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حمایت از طرف ضعیف قرارداد در قراردادهای پیش فروش آپارتمان، مریم شکیبایی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد گرمی، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/حمایت-از-طرف-ضعیف-قرارداد-در-قراردادها/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # وضعیت حقوقی معاملات معارض با قراردادهای پیش‌فروش آپارتمان، سید محمدصادق حسینی کالجی، کارشناسی ارشد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه علامه محدث نوری، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/وضعیت-حقوقی-معاملات-معارض-با-قرارداده/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی قانون پیش‌فروش ساختمان‌ها و آثار و احکام آن، بهروز سپهر، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شاهرود، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-قانون-پیشفروش-ساختمانها-و-آث/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تحلیل حقوقی قراردادهای پیش‌فروش ساختمان و آثار آن، سید ایمان موسوی، کارشناسی ارشد، دانشگاه شاهد، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۴ش. کتابی در همین موضوع از نویسنده چاپ شده است. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/تحلیل-حقوقی-قراردادهای-پیشفروش-ساخت/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی جایگاه قرارداد پیش‌فروش آپارتمان در نظام حقوقی ایران، احمد شکری شیخی، کارشناسی ارشد، دانشگاه ارومیه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-جایگاه-قرارداد-پیشفروش-آپارتم/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # قرارداد پیش‌فروش ساختمان در حقوق ایران و مطالعه تطبیقی آن با حقوق فرانسه، سید سعید مرتضوی هشجین، کارشناسی ارشد، دانشگاه خوارزمی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/قرارداد-پیشفروش-ساختمان-در-حقوق-ایرا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بیع مال آینده با تأکید بر پیش‌فروش آپارتمان در حقوق ایران، افشانه عطار، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت، پژوهشکده علوم، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بیع-مال-آینده-با-تأکید-بر-پیشفروش-آپا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # آثار حقوقی قول‌نامه و مبایعه‌نامه در پیش‌فروش آپارتمان‌ها با تکیه بر قانون جدید، چنور ایرانپور، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهر قدس، دانشکده حقوق، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d9%82%d9%88%d9%84%d9%86%d8%a7%d9%85%d9%87-%d9%88-%d9%85%d8%a8%d8%a7%db%8c%d8%b9%d9%87%d9%86%d8%a7%d9%85%d9%87-%d8%af%d8%b1/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # انتقال مالکیت مورد معامله در قانون پیش‌فروش ساختمان و مقایسه آن با عقد بیع در قانون مدنی، یونس علی‌زاده مسگر، کارشناسی ارشد، دانشگاه مازندران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/انتقال-مالکیت-مورد-معامله-در-قانون-پیش/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی شرایط صحت عقد در قراردادهای پیش‌فروش آپارتمان، طیبه پهلوان، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات شاهرود، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%b4%d8%b1%d8%a7%db%8c%d8%b7-%d8%b5%d8%ad%d8%aa-%d8%b9%d9%82%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d9%82%d8%b1%d8%a7%d8%b1%d8%af%d8%a7%d8%af%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%be%db%8c%d8%b4-%d9%81/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # الگوی مطلوب قرارداد مشارکت در ساخت در نظام حقوقی ایران، مجید علی‌زاده، کارشناسی ارشد، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهر قدس، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/الگوی-مطلوب-قرارداد-مشارکت-در-ساخت-در-ن/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تحلیل رویکرد قانون پیش‌فروش آپارتمان، صلاح محمودی، کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، پردیس فارابی - دانشکده حقوق، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/تحلیل-رویکرد-قانون-پیشفروش-آپارتمان/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی قانون پیش‌فروش ساختمان و مقایسه احکام آن با احکام بیع در قانون مدنی، مهناز مهوری، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشکده علوم انسانی و حقوق، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-قانون-پیشفروش-ساختمان-و-مقایسه/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مبانی فقهی- حقوقی حمایت ازطرف ضعیف قرارداد درقانون پیش فروش ساختمان مصوب ۱۳۸۹، بابک سالارآبادی، کارشناسی ارشد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%ad%d9%85%d8%a7%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b2%d8%b7%d8%b1%d9%81-%d8%b6%d8%b9%db%8c%d9%81-%d9%82%d8%b1%d8%a7%d8%b1/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # ماهیت حقوقی و آثار قرارداد ساخت و مقایسهٔ آن با عقد استصناع، عصمت منادی‌فرد، کارشناسی ارشد، دانشگاه شاهد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/ماهیت-حقوقی-و-آثار-قرارداد-ساخت-و-مقایس/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نقد و بررسی قانون پیش‌فروش ساختمان، عباس وثوقی‌راد، کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان تهران، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/نقد-و-بررسی-قانون-پیشفروش-ساختمان/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ماهیت حقوقی و احکام قراردادهای پیش‌فروش ساختمان، مریم مجیدیان، کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید باهنر کرمان، دانشکده حقوق و الهیات، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/ماهیت-حقوقی-و-احکام-قراردادهای-پیشفر/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # قراردادهای پیش‌فروش ساختمان با توجه به قانون مصوب ۱۳۸۹، فاطمه چمک، کارشناسی ارشد، دانشگاه بوعلی سینا، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/قراردادهای-پیشفروش-ساختمان-با-توجه-ب/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حقوق و تعهدات خریدار و فروشنده ناشی از قراردادهای پیش‌فروش ساختمان، اکبر آقالر، کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/حقوق-و-تعهدات-خریدار-و-فروشنده-ناشی-از-ق/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # آثار حقوقی قرارداد پیش‌فروش آپارتمان، رضا نادری، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد زنجان، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/آثار-حقوقی-قرارداد-پیشفروش-آپارتمان/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حقوق و تعهدات پیش خریدار بر اساس قانون پیش فروش ساختمان و مقایسه آن با قانون مدنی، مریم رضوانی ثانی، کارشناسی ارشد، دانشگاه مازندران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/حقوق-و-تعهدات-پیش-خریدار-بر-اساس-قانون-پ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی تحولات قانونی در زمینه پیش‌فروش ساختمان براساس قانون پیش‌فروش، روناک معظمی گودرزی، کارشناسی ارشد، دانشگاه گیلان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-تحولات-قانونی-در-زمینه-پیشفروش/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ماهیت، اوصاف و آثار قراردادهای پیش فروش ساختمان، نیما سکوتی علی بابالو، کارشناسی ارشد، دانشگاه علم و فرهنگ تهران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۰ش. این پایان‌نامه با همین عنوان در سال ۱۳۹۷ش به چاپ رسیده است. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/ماهیت،-اوصاف-و-آثار-قراردادهای-پیش-فرو/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ماهیت و آثار حقوقی قرارداد پیش‌فروش آپارتمان، محمود عربشاهی، کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی، ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/ماهیت-و-آثار-حقوقی-قرارداد-پیشفروش-آ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # قرارداد ساخت و انتقال آپارتمان، حسین حمدی، کارشناسی ارشد، دانشگاه کاشان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/قرارداد-ساخت-و-انتقال-آپارتمان/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # وضعیت حقوقی قرارداد پیش فروش آپارتمان، حسن علیزاده، کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ۱۳۸۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/وضعیت-حقوقی-قرارداد-پیش-فروش-آپارتمان/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر] پایان‌نامه در سال ۱۳۸۴ به طبع رسیده است.<br /> # مفهوم و ماهیت حقوقی قرارداد پیش‌فروش آپارتمان، مژگان محمدی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی (تهران مرکزی)، ۱۳۸۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/مفهوم-و-ماهیت-حقوقی-قرارداد-پیشفروش/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ماهیت حقوقی پیش‌فروش آپارتمان‌ها، حیدرعلی نصراصفهانی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد خوراسگان، ۱۳۷۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%a7%d9%87%db%8c%d8%aa-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d9%be%db%8c%d8%b4-%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4-%d8%a2%d9%be%d8%a7%d8%b1%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d9%87%d8%a7-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> <br /> ===عربی===<br /> # إلتزمات البائع و المشتري على عقد بيع عقار على التصاميم، مرجان مريم إيناس، کارشناسی ارشد، جامعة عبد الحمید بن بادیس مستغانم، كلیة الحقوق و العلوم السیاسیة، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/إلتزمات-البائع-و-المشتری-على-عقد-بیع-عق/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # أحكام عقود بيع العقارات تحت الانشاء دراسة فی القانون العراقي و القانون المقارن، عبدالاله احمد خليفة المشهدانى، کارشناسی ارشد، كلية الحقوق، جامعة المنصورة، ۲۰۲۰م.[http://espsb.mans.edu.eg/eulc_v5/Libraries/Thesis/BrowseThesisPages.aspx?fn=PublicDrawThesis&amp;BibID=12621945 پایان‌نامه را از اینجا بخوانید]<br /> # حمایة المستهلك من الشروط التعسفیة فی عقد بیع العقار على التصامیم، عبدالله حفناوی، کارشناسی ارشد، كلية الحقوق و العلوم السياسية، جامعة البويرة، الجزایر، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/حمایة-المستهلک-من-الشروط-التعسفیة-فی-ع/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الإلتزامات المرقی العقاری فی عقد البیع علی التصامیم، جودی مصطفی محمد، کارشناسی ارشد، کلیة الحقوق و العلوم السیاسیة، جامعة محمد خیضر بسکرة، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/الإلتزامات-المرقی-العقاری-فی-عقد-البی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # التنظیم القانونی لعقد بیع عقار تحت الإنشاء: دراسة مقارنة، موسی نظام المجالی، کارشناسی ارشد، جامعة مؤتة، الاردن، ۲۰۱۸م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/التنظیم-القانونی-لعقد-بیع-عقار-تحت-الإ/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # إشكالیة بیع العقار فی طور الإنجاز فی التشریع الجزائری، عقون محمد، كلية الحقوق و العلوم السياسية، جامعة زيان عاشورـ الجلفة، الجزایر، ۲۰۱۷م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/إشکالیة-بیع-العقار-فی-طور-الإنجاز-فی-ال/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # عقد البیع بناء علی التصامیم، نور الدين بلفاضل، کارشناسی ارشد، المركز الجامعی أحمد زبانة،‌ معهد العلوم القانونية والإدارية، الجزایر، ۲۰۱۶م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/عقد-البیع-بناء-علی-التصامیم-فایل-منبع-م/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ضمانات تنفیذ عقد الترقیة العقاریة (عقد بیع العقار فی طور الإنجاز)، نسیمة موسی، رساله دکتری، جامعة الجزایر ۱، کلیة الحقوق، ۲۰۱۵م. [https://www.elmizaine.com/2019/08/pdf_400.html پایان‌نامه را از اینجا بخوانید]<br /> # الحمایة القانونیة للمشتری فی عقد بیع العقار بناء علی التصامیم، ریمة بداوی، کارشناسی ارشد، كلية الحقوق و العلوم السياسية، جامعة البویرة، ۲۰۱۵م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/الحمایة-القانونیة-للمشتری-فی-عقد-بیع-ا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # النظام القانونی لعقد بیع العقار علی التصامیم فی التشریع الجزائر، حمدانی دانی، کارشناسی ارشد، کلیة الحقوق و العلوم السیاسیة، جامعة آكلی محند أولحاج، الجزایر، ۲۰۱۳م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_286_item&amp;p=1271579 کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الحمایة القانونیة لمالك البناء فی عقد البیع بناء علی التصامیم، عائشة طیب، رساله دکتری، کلیة الحقوق، جامعة البلیدة سعد دحلب، الجزایر، ۲۰۱۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/الحمایة-القانونیة-لمالک-البناء-فی-عقد/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # عقد البیع بناء علی التصامیم، بوجنان نسمیة، کارشناسی ارشد، کلیة الحقوق، جامعة أبوبكر بلقاید تلمسان، ۲۰۰۹م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/عقد-البیع-بناء-علی-التصامیم/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بیع العقار علی التصامیم دراسة تحلیلیة، سهام مسکر، کارشناسی ارشد، جامعة سعد دحلب البلیدة، کلیة الحقوق، الجزایر، ۲۰۰۷م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_286_item&amp;p=1271785 کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تملیک العقارات تحت الإنشاء فی القانونین المصری و الفرنسی، إبراهیم عثمان بلال، رساله دکتری، جامعة إبراهيم باشا، ۱۹۹۸م.<br /> # بیع المبانی تحت الإنشاء دراسة مقارنة، محمد المرسی زهره، رساله دکتری، جامعة عین شمس، آلیة الحقوق، قسم الشریعة الإسلامية، مصر، ۱۹۸۷م.<br /> <br /> [[رده:بروزرسانی ۱۴۰۲]]<br /> [[رده:مدخل‌های ۱۴۰۱]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_(%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA%DB%8C)&diff=68660 2026-07-12T10:12:41Z

<p>Mkhaghanif: /* فارسی */</p> <hr /> <div>{{منابع مطالعاتی}}<br /> <br /> [[بانکداری اسلامی]] شیوه‌ای از بانکداری است که با رعایت موازین و مقررات اسلامی همراه است. برای بحث فقهی، در مرحله اول نیاز است که شاخصه‌های بانکداری اسلامی مشخص شود و برای این منظور باید تفاوت آن با بانکداری متعارف بررسی شود. پس از روشن شدن مفهوم بانکداری اسلامی، احکام و ضوابط شرعی آن در فقه معاصر مورد بحث واقع شده است. <br /> <br /> در این زمینه پرسش‌هایی مطرح است؛ آیا مفهوم بانکداری اسلامی و بانکداری بدون ربا تفاوت دارد؟ اساسا مزیت بانکداری اسلامی نسب به نظام بانکداری متعارف چیست؟ پاسخ به این سوال از اهمیت مضاعفی برخوردار است. از این رو قائلین به نظریه بانکداری اسلامی عقیده دارند که با مرور و بررسی مطالعات انجام شده در داخل و خارج از کشور، نتایج به‌دست آمده حاکی از این است که بانکداری اسلامی با داشتن ویژگی‌هایی مانند ممنوعیت انجام معاملات ربوی، تأکید بر قراردادهای واقعی، توزیع ریسک سرمایه‌گذاری، برقراری ارتباط میان عرضه پول و بخش واقعی اقتصاد و محدودیت فعالیت‌های سفته‌بازی به عنوان جایگزینی مطمئن و مناسب برای بانکداری متعارف قابل طرح است. <br /> <br /> == کتاب‌ها ==<br /> === فارسی ===<br /> # ربای قرضی در نظام بانکی جمهوری اسلامی ایران، مهدی خطیبی و مجید رضایی دوانی، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، ۱۴۰۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_235_item&amp;p=1551304 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # الگوی مطلوب بانکداری اسلامی بر اساس مبانی اسلام و روش فقه نظام، محمد مادرشاهی و کمیل قنبرزاده و سیدابراهیم صباغیان و مهدی اصغرزاده، قم، انتشارات پگاه هفتم، ۱۴۰۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d9%84%da%af%d9%88%db%8c-%d9%85%d8%b7%d9%84%d9%88%d8%a8-%d8%a8%d8%a7%d9%86%da%a9%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d8%a8%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a7%d8%b3-%d9%85%d8%a8/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # آشنایی با عقود و عملیات بانکی از منظر فقهی و حقوقی، احمد ارشاد و حسین ابویی،تهران، انتشارات گنج ولایت، ۱۴۰۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a2%d8%b4%d9%86%d8%a7%db%8c%db%8c-%d8%a8%d8%a7-%d8%b9%d9%82%d9%88%d8%af-%d9%88-%d8%b9%d9%85%d9%84%db%8c%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d8%a7%d9%86%da%a9%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%81%d9%82/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مبانی بانکداری اسلامی و عقود مالی اسلامی، حشمت ارغنده و جمال سلیمانی و جواد نارچی، تهران، انتشارات عطران، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/مبانی-بانکداری-اسلامی-و-عقود-مالی-اسلا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی، محمدتقی عثمانی، مترجم عبدالستار نیک‌خوی‌رودی، تهران، انتشارات احسان، ۱۴۰۱ش. اصل این کتاب به زبان انگلیسی نوشته شده است. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی، بهزاد وفاشلمانی، تهران، انتشارات اساتید دانشگاه، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-2/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ماخذشناسی توصیفی بانکداری اسلامی، اکرم ملک‌نژاد، هرمزگان، انتشارات دومینو، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/ماخذشناسی-توصیفی-بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی (تشابهات و تفاوت‌ها)، محمد بارکار، تهران، انتشارات تیماج، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-تشابهات-و-تفاوتها/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مدل استقرار و پیاده‌سازی بانکداری اسلامی در صنعت بانکداری، حمیدرضا نجف‌پور کردی و جلیل صفری، تهران، انتشارات، دانشگاه جامع امام حسین (ع)، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/مدل-استقرار-و-پیادهسازی-بانکداری-اسل/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # [[اعطای تسهیلات در بانکداری اسلامی (کتاب)|اعطای تسهیلات در بانکداری اسلامی]]، فاطمه مقیمیان، تهران، نشر خرسندی، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d8%b9%d8%b7%d8%a7%db%8c-%d8%aa%d8%b3%d9%87%db%8c%d9%84%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%a8%d8%a7%d9%86%da%a9%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بانکداری اسلامی، زینب روزگاری‌ آقبلاغ، تبریز، انتشارات سوار آفتاب، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-3/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تجربه بانکداری اسلامی در کشورهای اسلامی و غیراسلامی، مرکز مطالعات و نوآوری بانک انصار، تهران، انتشارات دانشگاه جامع امام حسین (ع)، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/تجربه-بانکداری-اسلامی-در-کشورهای-اسلا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی، [[سید عباس موسویان]] و محمدتقی نظرپور و ایوب خزائی، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-4/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی بین‌الملل، مهدی رضوی و حسن گلمرادی‌ آدینه‌وند، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-بینالملل/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # سیاست پولی در بانکداری اسلامی، بیژن قزل‌بیگلو، تهران، انتشارات گیوا، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/سیاست-پولی-در-بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی نوین: محصولات و فرایندها، ناتالی شون، مترجم ناصر شاهباز و شهرام رئیسی‌ دهکردی، تهران، انتشارات آوند دانش، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-نوین-محصولات-و-فرایند/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی (۲): بانکداری مرکزی اسلامی و سیاست‌گذاری پولی و ارزی، سید عباس موسویان و حسین میثمی، تهران، انتشارات پژوهشکده پولی و بانکی، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-۲-بانکداری-مرکزی-اسلا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ابزارهای مالی در بانکداری اسلامی، پرستو رحمت‌اللهی، تهران، انتشارات سخنوران، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/ابزارهای-مالی-در-بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی در عصر جدید، سعید رستمی، زنجان، انتشارات قلم مهر، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-در-عصر-جدید/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری راستین: سیستم نوین بانکداری اسلامی عملیاتی: مباحث اجرایی، بیژن بیدآباد، تهران، انتشارات نوین پژوهان، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-راستین-سیستم-نوین-بانکداری-ا-2/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری راستین: سیستم نوین بانکداری اسلامی عملیاتی: مباحث نظری، بیژن بیدآباد، تهران، انتشارات نوین پژوهان، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-راستین-سیستم-نوین-بانکداری-ا-2/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # درآمدی بر شاخص‌های بانکداری اسلامی، محمدجواد محقق‌نیا، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/درآمدی-بر-شاخصهای-بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی ۱: تجهیز منابع پولی و عملیات ریالی شعب، سعید جمشیدی، رشت، انتشارات گپ، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-۱-تجهیز-منابع-پولی-و-عم/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # پول و بانکداری اسلامی، جواد ایروانی و علی‌اکبر ناجی‌ میدانی و سید علی سجادی‌زاده، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/پول-و-بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تجربه جهانی بانکداری اسلامی: روش‌های تأمین مالی، ابزارها، خدمات و محصولات: مجموعه مقالات، مهدی رضوی و احمد شعبانی، تهران، مؤسسه بانکداری ایران سال ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/تجربه-جهانی-بانکداری-اسلامی-روشهای/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # درآمدی بر بانکداری اسلامی، احمد شعبانی، دانشگاه امام صادق (ع)، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/درآمدی-بر-بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی (۱) (مبانی نظری - تجارب عملی)، سید عباس موسویان و حسین میثمی، تهران، انتشارات پژوهشکده پولی و بانکی، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-۱-مبانی-نظری-تجارب-عم/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی در جهان، محمدرضا محمدخانی‌امینی، مترجم محمدرضا طایفه و بهزاد منصوری، تهران، انتشارات تعالی اندیشه، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-در-جهان/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مدیریت بانکداری: معرفی ابزارهای نوین بانکداری اسلامی، اوراق قرضه اسلامی، صکوک اجاره، محمد کاظم، تهران، انتشارات مرزهای نو، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/مدیریت-بانکداری-معرفی-ابزارهای-نوین-ب/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی در ایران: تاریخچه، عملکرد و برنامه‌ریزی، مهدی رضوی، تهران، انتشارات مؤسسه بانکداری ایران، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-در-ایران-تاریخچه،-عمل/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # شاخص‌های ارزیابی بانکداری اسلامی: مطالعه موردی سیاست‌های کلی ابلاغی از سوی مقام معظم رهبری (مدظله العالی) در تدوین برنامه پنجم توسعه و تحقق آن، سید عباس موسویان، قم، انتشارات زمزم هدایت وابسته به پژوهشکده علوم اسلامی امام صادق (ع)، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/شاخصهای-ارزیابی-بانکداری-اسلامی-مطا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # الگوی بانکداری اسلامی، محمدجواد محقق‌نیا، قم، انتشارات مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (ص)، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/الگوی-بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # آیا در بانکداری اسلامی «بهره» وجود دارد؟، جواد ایروانی، مشهد، انتشارات دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/آیا-در-بانکداری-اسلامی-بهره-وجود-دار/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # پول و بانکداری اسلامی و مقایسه آن با نظام سرمایه‌داری، توتونچیان، ایرج، توانگران، ۱۳۷۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/پول-و-بانکداری-اسلامی-و-مقایسه-آن-با-نظا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # استانداردهای شرعی بانکداری اسلامی: گزارش‌های هیئت خدمات مالی اسلامی (IFSB) تطبیق‌یافته با فقه امامیه، مؤسسه بین‌المللی تحقیقات و مطالعات بانکداری اسلامی، جهاد دانشگاهی واحد دانشگاه صنعتی امیرکبیر. ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/استانداردهای-شرعی-بانکداری-اسلامی-گز/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # سازوکار بانکداری اسلامی: بررسی ساز و کارهای تجهیز و تخصیص منابع در بانکهای اسلامی، محمدجواد توکلی، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (ص)، سال ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/سازوکار-بانکداری-اسلامی-بررسی-ساز-و-کا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ساختار بانکداری اسلامی و ارائه الگویی برای بانکداری اسلامی در ایران، محمدجواد محقق‌نیا، تهران، دانشگاه علامه طباطبایی، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/ساختار-بانکداری-اسلامی-و-ارائه-الگویی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # شاخص‌های ارزیابی بانکداری اسلامی: مطالعه موردی سیاست‌های کلی ابلاغی از سوی مقام معظم رهبری (مدظله العالی) در تدوین برنامه پنجم توسعه و تحقق آن، سید عباس موسویان، زمزم هدایت. ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/شاخصهای-ارزیابی-بانکداری-اسلامی-مطا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی: رویکردی اقتصادی و فقهی، احمد شعبانی، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق (ع)، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-رویکردی-اقتصادی-و-فقه/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی از منظر مراجع عظام تقلید، محمدرضا راضی، تهران، انتشارات سپید برگ، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-از-منظر-مراجع-عظام-تقل/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # شاخص‌های ارزیابی بانکداری اسلامی (مجموعه مقالات همایش بانکداری اسلامی)، مدیریت امور بازاریابی و طرح و برنامه، اداره برنامه، تهران، انتشارات عترت نو، ۱۳۹۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/شاخصهای-ارزیابی-بانکداری-اسلامی-مجم/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نظام نوین بانکداری اسلامی، عبدالعظیم شفیعی‌اردکانی، تهران، مؤسسه فرهنگی هنری زیتون سبز، ۱۳۹۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/شاخصهای-ارزیابی-بانکداری-اسلامی-مجم/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مسائل انتقادی در بانکداری اسلامی و بازارهای مالی، سیف‌الاظهر راسلی، مترجم سیدمحسن روحانی، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق (ع)، ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/مسائل-انتقادی-در-بانکداری-اسلامی-و-باز/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی (مجموعه مقالات)، فتح‌الله تاری و صمد عزیزنژاد، تهران، انتشارات مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-مجموعه-مقالات/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی، جرحی، مبیدعلی جرحی، مترجم کاظم یاوری، تهران، انتشارات پژوهشکده پولی و بانکی، ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-5/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی: مدیریت ریسک و بهبود سودآوری، امرمحمد التیبی و محمدرضا راضی، تهران، انتشارات آبادبوم، ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-مدیریت-ریسک-و-بهبود-سو/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی در جمهوری اسلامی ایران، شاپور زردموی‌اوردک‌لو، تهران، انتشارات مؤسسه فرهنگی هنری مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-در-جمهوری-اسلامی-ایرا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # چالشهای پیش روی بانکداری اسلامی، منور اقبال و اوصاف احمد و طریق‌الله خان، مترجم مسلم بمانپور و حسین میثمی، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق (ع)، ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/چالشهای-پیش-روی-بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی، سیدکاظم صدر، محمد ولیمقدم‌ زنجانی و سرور ملکان و سیمین عبدالعلی‌زاده و سید علی‌اصغر هدایتی و سعید جمشیدی و علی یاسری، تهران، انتشارات زعیم، ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/بانکداری-اسلامی-6/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مجموعه مقالات سیزدهمین همایش بانکداری اسلامی: مدیریت ریسک در بانکداری اسلامی، مؤسسه بانکداری ایران، ۱۳۸۱ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/مجموعه-مقالات-سیزدهمین-همایش-بانکدار/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> === عربی ===<br /> # البنك اللاربوي في الإسلام، سید محمدباقر صدر، کویت، مکتبة الجامع النقی العامة، ۱۹۸۰م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/البنك-اللاربوي-في-الإسلام/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> == مقاله‌ها ==<br /> === فارسی ===<br /> # مواجهه فقهی با مسئله بانکداری در بستر دولت مدرن در ایران، عباس نصیری و سعید منصوری و محمدرضا پیرهادی، فصلنامه رهیافت انقلاب اسلامی، شماره ۶۰، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d9%88%d8%a7%d8%ac%d9%87%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%a8%d8%a7-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%84%d9%87-%d8%a8%d8%a7%d9%86%da%a9%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%a8%d8%b3%d8%aa%d8%b1-%d8%af/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # نقدی بر کتاب بانکداری اسلامی (مقاله علمی وزارت علوم)، محمد واعظ برزانی، ماهنامه پژوهشنامه انتقادی متون و برنامه های علوم انسانی، شماره ۲، سال ۲۲، اردیبهشت ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/نقدی-بر-کتاب-بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حریم‌های ربا در فقه اسلامی؛ دلالت‌هایی برای الگوی بانکداری اسلامی، سید امراله حسینی، [[دوفصلنامه مطالعات اقتصاد اسلامی]]، شماره ۲۶، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/حریمهای-ربا-در-فقه-اسلامی؛-دلالتها/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # کارایی بانکداری اسلامی در مقابل کارایی بانکداری متعارف، نادیا کیوان و علی لعل بار، ماهنامه مجله اقتصادی، شماره ۱۱ و ۱۲، سال ۲۰، بهمن و اسفند ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/کارایی-بانکداری-اسلامی-در-مقابل-کارای/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تبیین ماهیت بانکداری غربی، بانکداری بدون ربا، بانکداری اسلامی، محمداسماعیل توسلی و محمدمهدی مجاهدی موخر و مرتضی خرسندی، فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی، شماره ۴، سال ۶، زمستان ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/تبیین-ماهیت-بانکداری-غربی،-بانکداری-ب/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر] <br /> # بانکداری اسلامی و حرمت ربا در اسلام، میثم احمدی و مرتضی غلامیان و حسینعلی کیخا، فصلنامه مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، شماره ۲، دوره ۳، تابستان ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بانکداری-اسلامی-و-حرمت-ربا-در-اسلام/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ماهیت بانک و دلالت‌های آن برای مطالعات بانکداری اسلامی، سید مهدی حسینی دولت‌آبادی، دوفصلنامه مطالعات اقتصاد اسلامی، شماره ۱۶، بهار و تابستان ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/ماهیت-بانک-و-دلالتهای-آن-برای-مطالعا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # شاخص بانکداری اسلامی، محمدجواد توکلی و عبدالخالق کریمی، دوفصلنامه معرفت اقتصاد اسلامی، شماره ۱۱، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/شاخص-بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نگاهی به بانکداری اسلامی، آیت الله ابراهیمی، ماهنامه بازار و سرمایه، شماره ۴۱ و ۴۲، مرداد و شهریور ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/نگاهی-به-بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # درآمدی بر تدوین شاخص ربا در بانکداری اسلامی، محمدجواد محقق، دوفصلنامه معرفت اقتصاد اسلامی، شماره ۴، بهار و تابستان ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%af%d8%b1%d8%a2%d9%85%d8%af%db%8c-%d8%a8%d8%b1-%d8%aa%d8%af%d9%88%db%8c%d9%86-%d8%b4%d8%a7%d8%ae%d8%b5-%d8%b1%d8%a8%d8%a7-%d8%af%d8%b1-%d8%a8%d8%a7%d9%86%da%a9%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b3/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # نقد و نظر درباره بانکداری اسلامی، محسن زرندی مقدم، فصلنامه بانک و اقتصاد، شماره ۱۱۵، شهریور ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/نقد-و-نظر-درباره-بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر] <br /> # بانکداری اسلامی: مفهوم عاملیت نقدی بر مقاله انطباق عاملیت با عقود اسلامی در نظام بانکداری ایران، حمید قنبری، فصلنامه تازه‌های اقتصاد، شماره ۱۲۹، پاییز ۱۳۸۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بانکداری-اسلامی-مفهوم-عاملیت-نقدی-بر-م/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اصول بانکداری اسلامی، بهزاد علی‌نژاد، ماهنامه توسعه صادرات، ‌ شماره ۸۰، مهر ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/اصول-بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری و تامین مالی اسلامی: مبانی فقهی - اقتصادی (مجموعه مقالات و سخنرانیها)، محسن عیوض‌لو، تهران، دانشگاه امام صادق(ع)، ۱۳۸۸ش.<br /> # الگوی جدید بانکداری اسلامی در بوته نقد، سید علی‌اصغر هدایتی، فصلنامه بانک و اقتصاد، شماره ۸۲، ۱۳۸۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/الگوی-جدید-بانکداری-اسلامی-در-بوته-نقد/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی، قاسم پورحسین و فریده بختیاری، فصلنامه تازه‌های اقتصاد، شماره ۱۱۷، پاییز ۱۳۸۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی، دریچه‌ای به سوی آینده / مشابهت‌ها یا نزدیکی‌های بانکداری اسلامی با بانکداری سنتی، سید حسین علوی لنگرودی، فصلنامه بانک و اقتصاد، شماره ۷۳، ۱۳۸۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بانکداری-اسلامی،-دریچهای-به-سوی-آیند/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانک اسلامی یک «بازرگان» است / تفاوت بانکداری اسلاامی با بانکداری غیر اسلامی، سهیل زبیری، فصلنامه بانک و اقتصاد، شماره ۷۳، ۱۳۸۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بانک-اسلامی-یک-بازرگان-است-تفاوت-بان/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر] <br /> # بانکداری اسلامی (۱)، سید محمد ستوده، ماهنامه تازه‌های اقتصاد، شماره ۱۰۷، خرداد ۱۳۸۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%a7%d9%86%da%a9%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%db%b1-%d8%aa%d9%88%d8%ac%d9%87-%d9%85%d8%ad%d8%a7%d9%81%d9%84-%d8%a8%db%8c%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%84/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بانکداری اسلامی، محمودرضا خاوری، ماهنامه حسابدار، شماره ۱۵۹، تیر ۱۳۸۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بانکداری-اسلامی-2/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مقایسه بین بانکداری اسلامی و بانکداری اخلاقی، رادنی ویلسون، مترجم علیرضا آذرنوش، ماهنامه بانک و اقتصاد، شماره ۲۷، شهریور ۱۳۸۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/مقایسه-بین-بانکداری-اسلامی-و-بانکداری/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی، اصلاح نظام بانکی، [[سید عباس موسویان]]، فصلنامه اقتصاد اسلامی، شماره ۱۲، دوره ۳، ۱۳۸۲ش. مقاله را از اینجا ببینید<br /> # بانکداری اسلامی، سید حسین میرجلیلی، ماهنامه مجله اقتصادی، شماره ۱۵ و ۱۶، دوره ۲، سال ۲، دی و بهمن ۱۳۸۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بانکداری-اسلامی-3/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر] <br /> # بانکداری اسلامی؛ شیوه های نظری و عملی، مرتضی والی نژاد، فصلنامه بانک و اقتصاد، شماره ۲۷، ۱۳۸۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بانکداری-اسلامی؛-شیوه-های-نظری-و-عملی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نظام بانکداری اسلامی، آزیتا جهانشاد، فصلنامه حسابرس، شماره ۱۳، ۱۳۸۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/نظام-بانکداری-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی، [[سید محمود هاشمی]]، دوفصلنامه تحقیقات اسلامی، شماره ۱ و ۲، سال دوازدهم، بهار و تابستان ۱۳۷۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بانکداری-اسلامی-4/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی (شیوه نظری)، حسین مهدوی، ماهنامه تازه‌های اقتصاد، شماره ۵۰، دی ۱۳۷۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بانکداری-اسلامی-شیوه-نظری/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی یا عملکرد غیر اسلامی، حیدر شریفی، ماهنامه گزارش، شماره ۱۰، شهریور و مهر ۱۳۷۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بانکداری-اسلامی-یا-عملکرد-غیر-اسلامی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر] <br /> # بانکداری اسلامی: دربارهٔ «بانکداری اسلامی»، سید علی‌اصغر هدایتی، ماهنامه تازه‌های اقتصاد، شماره ۱، خرداد ۱۳۶۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%a7%d9%86%da%a9%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d8%af%d8%b1%d8%a8%d8%a7%d8%b1%d9%87-%d8%a8%d8%a7%d9%86%da%a9%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b3%d9%84/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بانکداری اسلامی، ابو م.ن وحید، مترجم ناهید داعی، ماهنامه حسابدار، شماره ۴۱ و ۴۲، فروردین و اردیبهشت ۱۳۶۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بانکداری-اسلامی-5/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بانکداری اسلامی، محمدرضا مقدسی، ماهنامه حسابدار، شماره ۱، آذر ۱۳۶۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/بانکداری-اسلامی-6/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> === عربی ===<br /> # البنك الإسلامي: أتاجر هو أم وسيط مالي؟، محمد علي القري، مجلة جامعة الملك عبدالعزيز: الاقتصاد الإسلامي، جلد ۱۰، ۱۹۹۸م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/البنك-الإسلامي-أتاجر-هو-أم-وسيط-مالي؟/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مفهوم البنك الإسلامي ونشأته، الأزهري مولاي عبدالعزيز، الوعي الإسلامي، ‌ شماره ۳۵۱، ۱۹۹۵ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/مفهوم-البنك-الإسلامي-ونشأته-فایل-منبع/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # البنك الاسلامي، زهير يحيى، مجلة الفرقان، شماره ۲۳، ۱۹۹۱م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/البنك-الاسلامي-فایل-منبع-موجود-نیست/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # عمليات البنك الإسلامي، زهير يحيى، مجلة الفرقان، شماره ۲۴، ۱۹۹۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/عمليات-البنك-الإسلامي/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # البنوك الاسلامية المفاهيم الاساسية والتطبيق الراهن، إبراهيم دسوقي أباظة، مصر، البنوك الإسلامية، شماره ۴۰، ۱۹۸۵م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/البنوك-الاسلامية-المفاهيم-الاساسية-و/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # حول البنوك الاسلامية، أحمد النجار، مصر، البنوك الإسلامية، شماره ۳۴، ۱۹۸۴م.<br /> # ما معنى بنك اسلامي ؟، السيد الهواري، البنوك الإسلامية، شماره ۳۲، ۱۹۸۳ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/ما-معنى-بنك-اسلامي-؟-فایل-منبع-موجود-نی/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # البنك الإسلامي نظريته وخصائصه، أحمد النجار، البنوك الإسلامية، شماره ۱۶، ۱۹۸۱م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/البنك-الإسلامي-نظريته-وخصائصه-فایل-من/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # البنك الإسلامي، أحمد جاب‌الله شلبي، الوعي الإسلامي، شماره ۵۶، سال ۵، ۱۹۶۹م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/البنك-الإسلامي-فایل-منبع-موجود-نیست/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> == پایان‌نامه‌ها ==<br /> === فارسی ===<br /> # مقایسه تطبیقی بانکداری اسلامی در فقه شیعه و اهل سنت، محمد یوسف عثمانی، کارشناسی ارشد، دانشکده اقتصاد، مدیریت و حسابداری، دانشگاه یزد، پردیس علوم انسانی و اجتماعی، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1614902 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # قرارداد مشارکت، چالش ها و راهکارها (مطالعه تطبیقی بانک های اسلامی عراق در دوره ۲۰۱۲- ۲۰۲۲)، علی حسن شنان عوده العزاوی، کارشناسی ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، موسسه آموزش عالی علوم و معارف، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_286_item&amp;p=1614960 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # دیدگاه علما و روحانیون اسلامی در مورد بانکداری اسلامی در پاکستان، محمد اسماعیل، کارشناسی ارشد، دانشکده علوم اداری و اقتصادی، دانشگاه بین‌المللی اهل بیت (ع)، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/دیدگاه-علما-و-روحانیون-اسلامی-در-مورد-ب/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # ارائه مدلی برای توسعه روش‌شناسی آینده‌پژوهی در بانکداری اسلامی، سید ابوالفضل بدری، کارشناسی ارشد، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه قم، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/ارائه-مدلی-برای-توسعه-روششناسی-آینده/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # آسیب‌شناسی فقهی-حقوقی نظام بانکداری اسلامی در ایران، مهدی فرخان، کارشناسی ارشد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهر قدس، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/آسیبشناسی-فقهی-حقوقی-نظام-بانکداری-ا/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بانکداری اسلامی از منظر فقهای قدیم و جدید مکتب امامیه، کارشناسی ارشد، دانشکده علوم انسانی، مؤسسه آموزش عالی خزر - محمودآباد، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بانکداری-اسلامی-از-منظر-فقهای-قدیم-و-جد/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی تطبیقی ابعاد نظری بانکداری در نظام اقتصاد سرمایه‌داری و نظام اقتصاد اسلامی، مصطفی خراتیان، ‌کارشناسی ارشد، دانشکده اقتصاد، دانشگاه علامه طباطبائی، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-تطبیقی-ابعاد-نظری-بانکداری-در-نظ/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید] <br /> # ربا و بانکداری اسلامی از منظر فقه امامیه، زهرا شیخی‌پور، کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان لرستان، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/ربا-و-بانکداری-اسلامی-از-منظر-فقه-امامی/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی قوانین بانکداری اسلامی از دیدگاه فرق اسلامی (شیعه و اهل سنت)، محمد بارکار، کارشناسی ارشد، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه سیستان و بلوچستان، ۱۳۹۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بررسی-قوانین-بانکداری-اسلامی-از-دیدگا/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بانکداری مرکزی در نظام بانکداری اسلامی بدون ربا: شناسایی و ارزیابی ابزارهای پولی کارآمد، حمیدرضا حری، دکتری، دانشکده علوم اقتصادی، دانشگاه علامه طباطبائی، ۱۳۸۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/بانکداری-مرکزی-در-نظام-بانکداری-اسلام/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> <br /> === عربی ===<br /> # البنك الإسلامي الفليبيني: دراسة تحليلية من منظور إسلامي، عبدالسلام بن واري بن قاضي ديسوممبا، کارشناسی ارشد، جامعة اليرموك، ۲۰۰۰م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/البنك-الإسلامي-الفليبيني-دراسة-تحليل/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # البنك الاسلامي للتنمية: دراسة اقتصادية تحليلية فقهية مقارنة لعملياته، محمد كايد عبدالحق، کارشناسی ارشد، جامعة اليرموك، ۱۹۸۹م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-thesis/البنك-الاسلامي-للتنمية-دراسة-اقتصادي/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> == سایر منابع ==<br /> آیا بانکداری ایران اسلامی است؟ ایرج توتونچیان و امیر جلیلی و حسین عیوضلو، محسن نظری و دکتر هدایتی، فصلنامه اقتصاد اسلامی، سال دوم، شماره۶، زمستان ۱۳۸۱ش. [https://eghtesad.iict.ac.ir/article_16466_32493fbdd3d4dc341142bec853c4700f.pdf متن گفتگو را در اینجا بخوانید]<br /> <br /> [[رده:مدخل‌های ۱۴۰۱]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%81%D8%B5%D9%84%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%E2%80%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%85%D8%AA%DB%8C%D9%86&diff=68659 2026-07-12T10:10:42Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به پژوهشنامه متین</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[پژوهشنامه متین]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%86%D8%A7&diff=68658 2026-07-12T10:07:12Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به اقتصادنا (کتاب)</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[اقتصادنا (کتاب)]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%85%D8%B1%D8%AC%D8%B9%DB%8C%D8%AA_%D8%B2%D9%86&diff=68657 2026-07-12T10:01:51Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به تقلید از زنان</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[تقلید از زنان]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%85%D8%B1%D8%AC%D8%B9%DB%8C%D8%AA_%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86&diff=68656 2026-07-12T10:01:23Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به تقلید از زنان</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[تقلید از زنان]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%A2%DB%8C%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%81%D8%A7%D8%B6%D9%84_%D9%84%D9%86%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C&diff=68655 2026-07-12T09:58:16Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به محمد فاضل لنکرانی</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[محمد فاضل لنکرانی]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AC%D8%AA%D9%87%D8%A7%D8%AF_%D9%88_%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF&diff=68654 2026-07-12T09:55:44Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به فصلنامه الاجتهاد و التجدید</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[فصلنامه الاجتهاد و التجدید]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%A8%DB%8C%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%87%D9%85%D9%87%E2%80%8C%DA%AF%DB%8C%D8%B1_(%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA%DB%8C)&diff=68652 2026-07-12T09:48:34Z

<p>Mkhaghanif: /* فارسی */</p> <hr /> <div>{{منابع مطالعاتی|}}<br /> [[بیماری‌های همه‌گیر]] بیماری‌های واگیرداری که سرعت پخش آن در جامعه زیاد است. این بیماری‌ها ناشی از یک عامل عفونی خاص یا فراورده‌های سمی است که به صورت مستقیم یا غیر مستقیم به‌وسیله انسان، حیوان، گیاه یا اشیاء انتقال می‌یابد. این بیماری‌ها ممکن است کشنده یا غیر کشنده و یا حتی دارای درجات خفیف باشند. از جمله مواردی که در فقه نسبت به بیماری‌های همه‌گیر مطرح است بحث ضمان ناقل ویروس در صورت قتل و یا جراحت، مسئله اجبار در [[واکسیناسیون (منابع مطالعاتی)|واکسیناسیون]] و جبران هزینه‌های درمان و [[خسارت معنوی (منابع مطالعاتی)|خسارات معنوی]] است. از منظر فقه و عقل جلوگیری از همه‌گیری بیماری‌ امری لازم و ضروری است. قواعد عقلی نظیر وجوب دفع ضرر محتمل بلکه ضرر قطعی، مساعد قاعده نفی ضرر، غرور، اتلاف و تسبیب در فقه هستند. تحقیقات پیش رو به بررسی فقه و بیماری‌های همه‌گیر می‌پردازد.<br /> == کتاب‌ها ==<br /> === فارسی ===<br /> # پروتکل‌های فقهی مدیریت کرونا، علی کشوری، تهران، انتشارات بازتاب آفرینش نو، ۱۴۰۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%be%d8%b1%d9%88%d8%aa%da%a9%d9%84-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%85%d8%af%db%8c%d8%b1%db%8c%d8%aa-%da%a9%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # پروتکل‌های فقهی مدیریت انواع آبله، علی کشوری، تهران، انتشارات بازتاب آفرینش نو، ۱۴۰۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%be%d8%b1%d9%88%d8%aa%da%a9%d9%84-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%85%d8%af%db%8c%d8%b1%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d9%86%d9%88%d8%a7%d8%b9-%d8%a2%d8%a8%d9%84%d9%87/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مسئولیت دولت نسبت به واکسیناسیون کرونا، کاظم ابراهیم‌زاده، مشهد، انتشارات نورالمبین، ۱۴۰۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%d8%af%d9%88%d9%84%d8%aa-%d9%86%d8%b3%d8%a8%d8%aa-%d8%a8%d9%87-%d9%88%d8%a7%da%a9%d8%b3%db%8c%d9%86%d8%a7%d8%b3%db%8c%d9%88%d9%86-%da%a9%d8%b1%d9%88%d9%86/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # نقش بیماری‌های فراگیر در احکام خانواده از منظر فقهی، تورج اسماعیلی، قم، انتشارات خویی، ۱۴۰۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%86%d9%82%d8%b4-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%81%d8%b1%d8%a7%da%af%db%8c%d8%b1-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%ae%d8%a7%d9%86%d9%88%d8%a7%d8%af%d9%87/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مبانی فقهی مسئولیت کرونا و تاثیر آن بر سبک زندگی، عبدالمعید پقه و سوسن نریمانی، گرگان، انتشارات نوروزی، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7-%d9%88-%d8%aa%d8%a7%d8%ab%db%8c%d8%b1-%d8%a2%d9%86-%d8%a8%d8%b1-%d8%b3/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی فقهی مسائل کرونا، هادی عباسی‌ خراسانی و محمدمهدی عباسی‌ آغوی، قم، انتشارات باران حکمت، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%85%d8%b3%d8%a7%d8%a6%d9%84-%da%a9%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # فقه و کرونا، [[محمدجواد فاضل‌ لنکرانی]]، قم، انتشارات [[مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)]]، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%da%a9%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مسئولیت فقهی و حقوقی انتقال‌دهنده بیماری ایدز، سید احمد میرصانعی، همدان، نشر طرحان، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d9%82%d8%a7%d9%84-%d8%af%d9%87%d9%86%d8%af%d9%87-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> === عربی ===<br /> <br /> == مقاله‌ها ==<br /> === فارسی ===<br /> # امداد و نجات در موقعیت پرمخاطره و بیماری های واگیردار از منظر فقه امامیه، محمدرضا علی‌زاده مقدم بیرکی و مجتبی الهی خراسانی، دوفصلنامه آموزه‌های فقه مدنی، شماره ۲۷، بهار و تابستان ۱۴۰۲ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d9%85%d8%af%d8%a7%d8%af-%d9%88-%d9%86%d8%ac%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%88%d9%82%d8%b9%db%8c%d8%aa-%d9%be%d8%b1%d9%85%d8%ae%d8%a7%d8%b7%d8%b1%d9%87-%d9%88-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مسئولیت‌های فقهی و حقوقی انتقال بیماری‌های مسری، سید مجتبی سجادی و محمدحسن شیبانی فر و علیرضا پوربافرانی و قاسم جعفری و حیدر امیرپور، فصلنامه جامعه شناسی سیاسی ایران، شماره ۲۸، اسفند ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d9%82%d8%a7%d9%84-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1%db%8c/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #بررسی مسئولیت‌های کیفری ناقلین بیماری‌های مسری در اثر سهل‌انگاری از منظر فقه امامیه با تأکید بر ویروس کرونا، زمان صندوقدار و رضا عباسپور و سید محسن رزمی، دوفصلنامه مبانی فقهی حقوق اسلامی، شماره ۳۰، پاییز و زمستان ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa%d9%87%d8%a7%db%8c-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%d9%86%d8%a7%d9%82%d9%84%db%8c%d9%86-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #وظایف دولت و حکومت اسلامی در موضوع بیماری های مسری و فراگیر، محمدباقر صالحی و سید مرتضی خاتمی سبزواری و علی ظهیری، فصلنامه حکومت اسلامی، شماره ۱۰۵، پاییز ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%88%d8%b8%d8%a7%db%8c%d9%81-%d8%af%d9%88%d9%84%d8%aa-%d9%88-%d8%ad%da%a9%d9%88%d9%85%d8%aa-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%88%d8%b6%d9%88%d8%b9-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #مسئولیت مدنی و حقوقی دولت‌ها در مقابله با شیوع بیماری‌های واگیردار، جوانشیر ساعد رحیم، فصلنامه فقه و مبانی حقوق، سال پانزدهم، شماره ۱، بهار ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%d9%85%d8%af%d9%86%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%af%d9%88%d9%84%d8%aa-%d9%87%d8%a7-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%82%d8%a7%d8%a8%d9%84%d9%87-%d8%a8/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مسئولیت مدنی دولت در قبال بیماری‌های واگیر مانند کرونا، حدیثه لطیفی، [[فصلنامه مطالعات حقوق]]، شماره ۲۴، بهار ۱۴۰۱ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%b3%d9%88%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%d9%85%d8%af%d9%86%db%8c-%d8%af%d9%88%d9%84%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%82%d8%a8%d8%a7%d9%84-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1%db%8c%d9%87%d8%a7%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #تأملی فقهی بر محارب بودن یا نبودن ناقلان ویروس‌های کشنده، فاطمه مهدوی، [[فصلنامه فقه و تاریخ تمدن]]، دوره ۷، شماره ۴، زمستان ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%a3%d9%85%d9%84%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%a8%d8%b1-%d9%85%d8%ad%d8%a7%d8%b1%d8%a8%d9%87-%d8%a8%d9%88%d8%af%d9%86-%db%8c%d8%a7-%d9%86%d8%a8%d9%88%d8%af%d9%86-%d9%86%d8%a7%d9%82%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مبانی فقهی حقوقی تکالیف دولت در وجوب پیشگیری و کنترل بیماری‌های مسری (مطالعه موردی کرونا)، سیدمهدی جوکار، [[فصلنامه حقوق پزشکی]]، شماره ۵۶، ۱–۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%da%a9%d8%a7%d9%84%db%8c%d9%81-%d8%af%d9%88%d9%84%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%88%d8%ac%d9%88%d8%a8-%d9%be%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # واکاوی فقهی مسوولیت حکومت در بلایا و بیماری‌های واگیردار، محمد صادق رجبی، [[فصلنامه حکومت اسلامی]]، شماره ۲، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%88%d8%a7%da%a9%d8%a7%d9%88%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%85%d8%b3%d9%88%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%d8%ad%da%a9%d9%88%d9%85%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d8%a7%db%8c%d8%a7-%d9%88-%d8%a8%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ضمان دیه فوت ناشی از تزریق واکسن، علی رحمانی فرد سبزواری، [[دوفصلنامه مطالعات فقه امامیه]]، شماره ۲، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b6%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%af%db%8c%d9%87-%d9%81%d9%88%d8%aa-%d9%86%d8%a7%d8%b4%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d8%aa%d8%b2%d8%b1%db%8c%d9%82-%d9%88%d8%a7%da%a9%d8%b3%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مسئولیت مدنی ناشی از تزریق واکسن کوید ۱۹، طاهر علی محمدی، حمزه نظرپور، نادیا نظرپور صمصامی، [[دوفصلنامه فقه پزشکی]]، شماره ۴۳، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%d9%85%d8%af%d9%86%db%8c-%d9%86%d8%a7%d8%b4%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d8%aa%d8%b2%d8%b1%db%8c%d9%82-%d9%88%d8%a7%da%a9%d8%b3%d9%86-%da%a9%d9%88%db%8c%d8%af-%db%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ضمان قهری ناشی از سرایت ویروس کرونا در رابطه میان زوجین، حسن شاه‌ملک‌پور، رضا دریائی، [[فصلنامه خانواده‌پژوهی]]، شماره ۳، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b6%d9%85%d8%a7%d9%86-%d9%82%d9%87%d8%b1%db%8c-%d9%86%d8%a7%d8%b4%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d8%b3%d8%b1%d8%a7%db%8c%d8%aa-%d9%88%db%8c%d8%b1%d9%88%d8%b3-%da%a9%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7-%d8%af%d8%b1-%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تحلیل میراث اجتماعی بیماری کرونا با نگاهی به الزامات فقهی حقوقی، زهرا محدثی، حسین ناصری مقدم، علیرضا عابدی سرآسیا، [[فصلنامه اسلام و علوم اجتماعی]]، شماره ۲۶، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%ad%d9%84%db%8c%d9%84-%d9%85%db%8c%d8%b1%d8%a7%d8%ab-%d8%a7%d8%ac%d8%aa%d9%85%d8%a7%d8%b9%db%8c-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1%db%8c-%da%a9%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7-%d8%a8%d8%a7-%d9%86%da%af/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # واکاوی فقهی - حقوقی «حق بر سلامت» و «مسئولیت دولت» در شرایط شیوع بیماری کرونا، حسین جوان آراسته، سمیه رحمانی، [[دوفصلنامه فقه پزشکی]]، شماره ۴۲، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%88%d8%a7%da%a9%d8%a7%d9%88%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%ad%d9%82-%d8%a8%d8%b1-%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d8%aa-%d9%88-%d9%85%d8%b3%d8%a6/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تزاحم رفتارهای دینی با الزامات بهداشتی در دوران کرونا، وریا حفیدی، دوفصلنامه [[مطالعات تطبیقی فقه و اصول]]، شماره۱، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%b2%d8%a7%d8%ad%d9%85-%d8%b1%d9%81%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%af%db%8c%d9%86%db%8c-%d8%a8%d8%a7-%d8%a7%d9%84%d8%b2%d8%a7%d9%85%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%87%d8%af%d8%a7%d8%b4%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # پرسش‌های فقهی عزاداری در دوران کرونا، محمدجواد فاضل لنکرانی، فصلنامه پاسخ، شماره ۱۹، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%be%d8%b1%d8%b3%d8%b4%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%b9%d8%b2%d8%a7%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%af%d9%88%d8%b1%d8%a7%d9%86-%da%a9%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # کرونا، احکام ثانویه، پزشکی مدرن روز، تعامل یا تقابل؟، سید حسین توکلی، [[دوفصلنامه جستارهایی در فقه پزشکی]]، شماره ۵، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%da%a9%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7%d8%8c-%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%ab%d8%a7%d9%86%d9%88%db%8c%d9%87%d8%8c-%d9%be%d8%b2%d8%b4%da%a9%db%8c-%d9%85%d8%af%d8%b1%d9%86-%d8%b1%d9%88%d8%b2%d8%8c-%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تأثیر علم و قصد بر مسؤولیت مدنی ناقل بیماری‌های واگیردار، حسین هوشمند، [[دوفصلنامه فقه پزشکی]]، شماره ۴۲، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%a3%d8%ab%db%8c%d8%b1-%d8%b9%d9%84%d9%85-%d9%88-%d9%82%d8%b5%d8%af-%d8%a8%d8%b1-%d9%85%d8%b3%d8%a4%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%d9%85%d8%af%d9%86%db%8c-%d9%86%d8%a7%d9%82%d9%84-%d8%a8%db%8c%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تعظیم شعائر دینی و نسبت آن با مصوبات ستاد ملی مبارزه با کرونا، سید محمدمهدی غمامی، دوفصلنامه فقه پزشکی، شماره ۴۲، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%b9%d8%b8%db%8c%d9%85-%d8%b4%d8%b9%d8%a7%d8%a6%d8%b1-%d8%af%db%8c%d9%86%db%8c-%d9%88-%d9%86%d8%b3%d8%a8%d8%aa-%d8%a2%d9%86-%d8%a8%d8%a7-%d9%85%d8%b5%d9%88%d8%a8%d8%a7%d8%aa-%d8%b3%d8%aa%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مناسبات دولت اسلامی و خانواده در کنترل بیماری کرونا، سید موسی موسوی، جواد حبیبی‌تبار، دوفصلنامه فقه پزشکی، شماره ۴۲، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d9%86%d8%a7%d8%b3%d8%a8%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d9%88%d9%84%d8%aa-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d9%88-%d8%ae%d8%a7%d9%86%d9%88%d8%a7%d8%af%d9%87-%d8%af%d8%b1-%da%a9%d9%86%d8%aa%d8%b1%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # تبیین فقهی مسئولیت دولت در رویارویی با بیماری کرونا، منصور غریب‌پور، دوفصلنامه فقه پزشکی، شماره ۴۲، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%a8%db%8c%db%8c%d9%86-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%d8%af%d9%88%d9%84%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%b1%d9%88%db%8c%d8%a7%d8%b1%d9%88%db%8c%db%8c-%d8%a8%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # امکان‌سنجی رفع مسئولیت مدنی ناقلان بیماریهای همه‌گیر (کرونا) در پرتو قاعده تحذیر، حسین هوشمندفیروزآبادی، [[فصلنامه حقوق اسلامی]]، شماره۶۴، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d9%85%da%a9%d8%a7%d9%86%d8%b3%d9%86%d8%ac%db%8c-%d8%b1%d9%81%d8%b9-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%d9%85%d8%af%d9%86%db%8c-%d9%86%d8%a7%d9%82%d9%84%d8%a7%d9%86-%d8%a8%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مطالعه تطبیقی تأثیر کرونا ویروس (کووید۱۹) بر تعهدات، جلیل قنواتی، فصلنامه حقوق اسلامی، شماره۶۴، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%87-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%a3%d8%ab%db%8c%d8%b1-%da%a9%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7-%d9%88%db%8c%d8%b1%d9%88%d8%b3-%da%a9%d9%88%d9%88%db%8c%d8%af/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مبانی اخلاقی، فقهی و حقوقی الگوی مواجهه ملی با بیماری‌های همه‌گیر با تأکید بر کرونا، محمود حکمت‌نیا، فصلنامه حقوق اسلامی، شماره۶۴، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%a7%d8%ae%d9%84%d8%a7%d9%82%db%8c%d8%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d9%84%da%af%d9%88%db%8c-%d9%85%d9%88%d8%a7%d8%ac%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # آثار بیماری‌های واگیردار در حقوق زناشویی، فرج‌الله هدایت‌نیا، فصلنامه حقوق اسلامی، شماره۶۴، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1%db%8c%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%88%d8%a7%da%af%db%8c%d8%b1%d8%af%d8%a7%d8%b1-%d8%af%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d8%b4/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ابعاد فقهی و حقوقی بیماری‌های واگیرِ خطرناک و سریع الانتشار (کرونا) از منظر قاعده وجوب دفع ضرر محتمل، احمد احسانی‌فر، فصلنامه حقوق اسلامی، شماره۶۴، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%a8%d8%b9%d8%a7%d8%af-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1%db%8c%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%88%d8%a7%da%af%db%8c%d8%b1%d9%90/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مسئولیت ناشی از انتقال بیماری واگیر و ویروس، علی محمدی جورکویه، فصلنامه حقوق اسلامی، شماره۶۴، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%d9%86%d8%a7%d8%b4%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d9%82%d8%a7%d9%84-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d9%88%d8%a7%da%af%db%8c%d8%b1-%d9%88-%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # عدم رعایت بهداشت در برابر بیماری‌های واگیر (به ویژه کرونا) از نگاه فقه و حقوق، اکبر محمودی، فصلنامه حقوق اسلامی، شماره۶۴، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b9%d8%af%d9%85-%d8%b1%d8%b9%d8%a7%db%8c%d8%aa-%d8%a8%d9%87%d8%af%d8%a7%d8%b4%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%a8%d8%b1%d8%a7%d8%a8%d8%b1-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1%db%8c%d9%87%d8%a7%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نظام مداخلات حمایتی دولت از گروه‌های آسیب‌پذیر در وضعیت‌های بحرانی و اضطراری، سید احمد حبیب نژاد، زهرا عامری، فصلنامه حقوق اسلامی، شماره۶۴، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85-%d9%85%d8%af%d8%a7%d8%ae%d9%84%d8%a7%d8%aa-%d8%ad%d9%85%d8%a7%db%8c%d8%aa%db%8c-%d8%af%d9%88%d9%84%d8%aa-%d8%a7%d8%b2-%da%af%d8%b1%d9%88%d9%87%d9%87%d8%a7%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # رویکردی فقهی به حکم تعطیلی مساجد در شرایط ویروس کرونا، فاطمه زند اقطاعی، (International Multidisciplinary Journal of Pure Life)، شماره۲۱، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%b1%d9%88%db%8c%da%a9%d8%b1%d8%af%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%a8%d9%87-%d8%ad%da%a9%d9%85-%d8%aa%d8%b9%d8%b7%db%8c%d9%84%db%8c-%d9%85%d8%b3%d8%a7%d8%ac%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d8%b4%d8%b1%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # میزان اختیارات و مسئولیت دولت در ایجاد محدودیت برای بیماران مبتلا به کرونا و مبانی آن، حسین زروندی رحمانی، فصلنامه پاسخ، شماره ۱۸، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%db%8c%d8%b2%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%ae%d8%aa%db%8c%d8%a7%d8%b1%d8%a7%d8%aa-%d9%88-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%d8%af%d9%88%d9%84%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%db%8c%d8%ac%d8%a7%d8%af/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # کاووشی فقهی حقوقی دربارهٔ کتمان بیماری‌های واگیردار به‌ویژه کرونا، اکبر محمودی، فصلنامه [[مطالعات فقه اقتصادی]]، شماره۲، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%da%a9%d8%a7%d9%88%d9%88%d8%b4%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%af%d8%b1%d8%a8%d8%a7%d8%b1%d9%87%d9%94-%da%a9%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1-2/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # هنجارهای آغاز سنتی ارتباطات میان‌فردی در شرایط بیماری‌زایی مسری (با تأکید بر COVID-19) از منظر فقه ارتباطات سلامت، مصطفی همدانی، [[دوفصلنامه فقه و اجتهاد]]، شماره ۱۲، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%87%d9%86%d8%ac%d8%a7%d8%b1%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%a2%d8%ba%d8%a7%d8%b2-%d8%b3%d9%86%d8%aa%db%8c-%d8%a7%d8%b1%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d8%b7%d8%a7%d8%aa-%d9%85%db%8c%d8%a7%d9%86-%d9%81%d8%b1%d8%af%db%8c/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی و حقوقی بیوتروریسم، احمد مرادخانی، فاطمه رحمانی، مجله [[پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی]]، شماره ۵۲، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a8%db%8c%d9%88%d8%aa%d8%b1%d9%88%d8%b1%db%8c%d8%b3%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی فقهی- حقوقی مسئله قیادت با نگاهی به تأثیر جرائم نوظهور بر سبک زندگی جوانان، بهرام رمضانی، حمیدرضا تمدن، [[پژوهشنامه میان رشته‌ای فقهی]]، شماره ۱، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%84%d9%87-%d9%82%db%8c%d8%a7%d8%af%d8%aa-%d8%a8%d8%a7-%d9%86%da%af%d8%a7%d9%87%db%8c-%d8%a8/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نحوه احراز مسوولیت کیفری در بیماری‌های واگیردار و جرائم قابل انتساب، فضل‌الله فروغی، محمد میرزایی، امیر باقرزادگان، محسن صوفی زمرد، مجله حقوق پزشکی، شماره ۳۵، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%86%d8%ad%d9%88%d9%87-%d8%a7%d8%ad%d8%b1%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d8%b3%d9%88%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1%db%8c%d9%87%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # مسئولیت مدنی بیماران مبتلا به بیماری‌های واگیردار، علیرضا یزدانیان، مریم ثقفی، [[آموزه‌های فقه مدنی]]،، شماره ۱۰، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%88%d9%84%db%8c%d8%aa-%d9%85%d8%af%d9%86%db%8c-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d9%85%d8%a8%d8%aa%d9%84%d8%a7-%d8%a8%d9%87-%d8%a8%db%8c%d9%85%d8%a7%d8%b1%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> === عربی ===<br /> #أسبــاب اخـتـلاف الـفــتــوى في جائحة كرونا: عرض ونقد، سعد خالد الحيص و زايد الهبي زيد العازمي، مجلة كلية دار العلوم، شماره ۱۳۹، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a3%d8%b3%d8%a8%d9%80%d9%80%d8%a7%d8%a8-%d8%a7%d8%ae%d9%80%d8%aa%d9%80%d9%84%d8%a7%d9%81-%d8%a7%d9%84%d9%80%d9%81%d9%80%d9%80%d8%aa%d9%80%d9%80%d9%88%d9%89-%d9%81%d9%8a-%d8%ac%d8%a7%d8%a6%d8%ad/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #الجناية بنقل المرض المعدي (مرض فیروس کورونا المستجد أنموذجا)، رائد بن حمدان بن حمید الحازمي، مجلة البحوث الفقهية المعاصرة، شماره ۱۱۹، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1663748 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #إغلاق المساجد بسبب الوباء -دراسة جدلية مقاصدية-، نوال قاوز و ابراهیم رحمانی، مجلة الشهاب، مجلد ۸، شماره ۳، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a5%d8%ba%d9%84%d8%a7%d9%82-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b3%d8%a7%d8%ac%d8%af-%d8%a8%d8%b3%d8%a8%d8%a8-%d8%a7%d9%84%d9%88%d8%a8%d8%a7%d8%a1-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a9-%d8%ac%d8%af%d9%84%d9%8a%d8%a9/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #تغسيل وتكفين الميت المصاب بفيروس وباء كورونا ( دراسة فقهية )، عزيزة بنت سعيد بن معيض القرني، مجلة كلية الدراسات الإسلامية والعربية للبنات بدمنهور، مجلد ۷، شماره ۴، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%aa%d8%ba%d8%b3%d9%8a%d9%84-%d9%88%d8%aa%d9%83%d9%81%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%8a%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b5%d8%a7%d8%a8-%d8%a8%d9%81%d9%8a%d8%b1%d9%88%d8%b3-%d9%88%d8%a8%d8%a7%d8%a1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #المسؤولية الجنائية المترتبة على نقل فيروس كورونا دراسة فقهية مقارنة، هيثم عبد المولى محمد عبد المولی، مجلة كلية الدراسات الإسلامیة للبنین بأسوان، شماره ۵، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b3%d8%a4%d9%88%d9%84%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%86%d8%a7%d8%a6%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%aa%d8%b1%d8%aa%d8%a8%d8%a9-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d9%86%d9%82%d9%84-%d9%81/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #قواعد دفع الضرر الفقهية وتطبيقاتها الطبية، مع تطبيقات خاصة بجائحة كورونا، ایمان أحمد محمد خلیل الهاشمي، مجلد ۱۱، شماره ۱، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d9%82%d9%88%d8%a7%d8%b9%d8%af-%d8%af%d9%81%d8%b9-%d8%a7%d9%84%d8%b6%d8%b1%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87%d9%8a%d8%a9-%d9%88%d8%aa%d8%b7%d8%a8%d9%8a%d9%82%d8%a7%d8%aa%d9%87%d8%a7-%d8%a7%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #الأحكام الفقهية المتعلقة بالأوبئة والأمراض المعدية دراسة فقهية مقارنة، خميس محمد رجب عامر، مجلة كلية الدارسات الإسلامية والعربية للبنات بدمنهور، مجلد ۷، شماره ۳، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%ad%d9%83%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%82%d8%a9-%d8%a8%d8%a7%d9%84%d8%a3%d9%88%d8%a8%d8%a6%d8%a9-%d9%88%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #إغلاق المساجد في ظل جائحة كورونا كوفيد-۱۹: دراسة فقهية مقارنة، عبدالحميد بن عبدالسلام بنعلي، مجلة العلوم الشرعية (عربستان سعودی)، مجلد ۱۵، شماره ۵، ۲۰۲۲م.[https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1663815 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #حکم انعقاد صلاة الجماعة مع التباعد بسبب جائحة کورونا، يوسف أحمد العازمي، مجلة كلية الشريعة والقانون بتفهنا، شماره ۲۴، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%ad%da%a9%d9%85-%d8%a7%d9%86%d8%b9%d9%82%d8%a7%d8%af-%d8%b5%d9%84%d8%a7%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%85%d8%a7%d8%b9%d8%a9-%d9%85%d8%b9-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d8%b9%d8%af-%d8%a8%d8%b3%d8%a8/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #معالجة الشريعة الإسلامية لآثار جائحة كورونا COVID-19 على العقود: دراسة فقهية مقارنة، فاطمة اسماعيل محمد مشعل، مجلة قطاع الشريعة والقانون (مصر)، شماره ۱۳، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d9%85%d8%b9%d8%a7%d9%84%d8%ac%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%b9%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%8a%d8%a9-%d9%84%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d8%ac%d8%a7%d8%a6%d8%ad%d8%a9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #المستجدات الفقهية لنازلة کورونا (کوفيد – ۱۹) في أبواب ( الطهارة – الصلاة – الجنائز ) دراسة فقهية تأصيلية، نجلاء إبراهيم برکات عبد المجيد، مجلة كلية الشريعة والقانون، مجلد ۳۴، شماره ۱، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b3%d8%aa%d8%ac%d8%af%d8%a7%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87%d9%8a%d8%a9-%d9%84%d9%86%d8%a7%d8%b2%d9%84%d8%a9-%da%a9%d9%88%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7-%da%a9%d9%88%d9%81%d9%8a/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #فقه الأولويات وأثره على أهم الإجراءات العبادية والصحية لمواجهة جائحة كوفيد-۱۹: دراسة فقهية، سليمان دعيج بوسعيد، مجلة التجدید (مالزی)، مجلد ۲۶، شماره ۵۱، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%a3%d9%88%d9%84%d9%88%d9%8a%d8%a7%d8%aa-%d9%88%d8%a3%d8%ab%d8%b1%d9%87-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d8%a3%d9%87%d9%85-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%ac%d8%b1%d8%a7%d8%a1%d8%a7%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #أثر فیروس کورونا فی اختلال التوازن العقدی وطرائق معالجته فی عقد الإجارة دراسة فقهیة قانونیة (الأردن أنموذجًا)، إیاد فلاح الضمور، دراسات: علوم الشریعة والقانون، المجلّد۴۹، عدد۲، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a3%d8%ab%d8%b1-%d9%81%db%8c%d8%b1%d9%88%d8%b3-%da%a9%d9%88%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7-%d9%81%db%8c-%d8%a7%d8%ae%d8%aa%d9%84%d8%a7%d9%84-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d9%88%d8%a7%d8%b2%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%b9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #أحکام الجوائح في الفقه الإسلامي &quot;جائحة کورونا أنموذجًا&quot;، هدى حسن صديق عبد السلام، مجلة كلية الشريعة والقانون بأسیوط، مجلد ۳۳، شماره ۱، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a3%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%88%d8%a7%d8%a6%d8%ad-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%8a-%d8%ac%d8%a7%d8%a6%d8%ad%d8%a9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #أثر جائحة الكوفيد (۱۹) في عقد الحج: دراسة فقهية مقارنة، عبد العزيز سويد موسى الرشيدي، مجلةكلية دار العلوم، مجلد ۳۸، شماره ۱۳۷، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a3%d8%ab%d8%b1-%d8%ac%d8%a7%d8%a6%d8%ad%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%83%d9%88%d9%81%d9%8a%d8%af-%db%b1%db%b9-%d9%81%d9%8a-%d8%b9%d9%82%d8%af-%d8%a7%d9%84%d8%ad%d8%ac-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #التعايش مع کورونا وأثره على تعليق الصلوات في المساجد – دراسة فقهية مقارنة، خالد أحمد سليمان شبکة، مجلة كلية الشريعة والقانون بطنطا، شماره ۳۶، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b9%d8%a7%d9%8a%d8%b4-%d9%85%d8%b9-%da%a9%d9%88%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7-%d9%88%d8%a3%d8%ab%d8%b1%d9%87-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%8a%d9%82-%d8%a7%d9%84%d8%b5%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #أحکام تجهيز الميت بالأمراض المعدية من منظور الفقه الإسلامي، هبه عبد المولى محمد عبد المولى، مجلة كلية الدراسات الإسلامية والعربية للبنات بسوهاج، مجلد ۲۷، شماره ۱، ۲۰۲۱م. <br /> #النوازل المتعلقة بوقاية المرأة من وباء کورونا المستجد: «دِراسْة فقْهِية مقاصدية»، ناديه محمود سليم صديق، مجلة كلية الدراسات الإسلامية والعربية للبنات بسوهاج، مجلد ۲۷، شماره ۱، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post%20type=tnc%20col%20264%20item&amp;p=1663927 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید] <br /> #وباء کورونا والأحکام الفقهيَّة المُسْتجدَّة، رائد محمود دوینع متروک و محمد محیسن هلالات و لبنی محمود دوینع متروک، مجلة كلية الشریعة والقانون بتفهنا، مجلد ۲۳، شماره ۶، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d9%88%d8%a8%d8%a7%d8%a1-%da%a9%d9%88%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7-%d9%88%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87%d9%8a%d9%8e%d9%91%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%8f%d8%b3/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #أثر الوباء على صلاة الجمعة والجماعة في المسجد (دراسـة مقارنـة في الفقه الإسلامي)، محمد عبد الفتاح محمد الفقي و عبد الرحمن بن صالح الغفيلي، مجلة كلية الدراسات الإسلامية والعربية للبنات بدمنهور، مجلد ۶، شماره ۲، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a3%d8%ab%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d9%88%d8%a8%d8%a7%d8%a1-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d8%b5%d9%84%d8%a7%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%85%d8%b9%d8%a9-%d9%88%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%85%d8%a7%d8%b9%d8%a9-%d9%81%d9%8a/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #الأحکام المتعلقة بالأوبئة بين حفظ الدين وحفظ النفس في الفقه الإسلامي، أحمد عبد الجيد حُسَيَّني، مجلة كلية الدارسات الإسلامية والعربية للبنات بدمنهور، مجلد ۶، شماره ۵، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%82%d8%a9-%d8%a8%d8%a7%d9%84%d8%a3%d9%88%d8%a8%d8%a6%d8%a9-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%ad%d9%81%d8%b8-%d8%a7%d9%84%d8%af/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #أثر تداعيات جائحة كوفيد-۱۹ في عقود الإجارة: دراسة فقهية ميدانية لمسائل منها، حبيبة يوسف جاما علی و حسن محمد الرفاعي، مجلة البحوث العلمية والدراسات الإسلامية (الجزائر)، مجلد ۱۳، شماره ۴، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a3%d8%ab%d8%b1-%d8%aa%d8%af%d8%a7%d8%b9%d9%8a%d8%a7%d8%aa-%d8%ac%d8%a7%d8%a6%d8%ad%d8%a9-%d9%83%d9%88%d9%81%d9%8a%d8%af-%db%b1%db%b9-%d9%81%d9%8a-%d8%b9%d9%82%d9%88%d8%af-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%ac/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #القواعد الأصولية المتعلقة بالحکم الشرعي وأثرها في أحکام الأوبئة والأمراض المعدية (وباء کرونا نموذجا)، محمد عبد المحسن بدر، مجلة البحوث الفقهیة والقانون (مصر)، مجلد ۳۶، شماره ۲، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d9%82%d9%88%d8%a7%d8%b9%d8%af-%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%b5%d9%88%d9%84%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%82%d8%a9-%d8%a8%d8%a7%d9%84%d8%ad%da%a9%d9%85-%d8%a7%d9%84%d8%b4/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #الأحکام الفقهية المتعلقة بالصلاة في ظل جائحة کورونا. &quot;دراسة فقهية مقارنة&quot;، رمضان رزق بدوي السيد، مجلة الشريعة والقانون بالقاهرة، شماره ۳۷، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%82%d8%a9-%d8%a8%d8%a7%d9%84%d8%b5%d9%84%d8%a7%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%b8/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #الأحکام الفقهية المتعلقة بلقاحات کورونا المستجد ۱۹ (لقاح فايزر-بيونتيک أنموذجاً): دراسة فقهية تأصيلية، أحمد نبيل محمد الحسينان، مجلة كلية دار العلوم، شماره ۱۳۵، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%82%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d9%82%d8%a7%d8%ad%d8%a7%d8%aa-%da%a9%d9%88%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #حكم الالتزام بالإجراءات الطبية المتعلقة بكوفيد ۱۹ : دراسة تأصيلية فقهية، منی عمر سعید الزبيدي و حسن محمد الرفاعي، مجلة البحوث العلمية والدراسات الإسلامية (الجزائر)، مجلد ۱۳، شماره ۴، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%ad%d9%83%d9%85-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b2%d8%a7%d9%85-%d8%a8%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%ac%d8%b1%d8%a7%d8%a1%d8%a7%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d8%b7%d8%a8%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%aa%d8%b9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #نظرية الجوائح في الفقه الإسلامي- فيروس كورونا (كوفيد ۱۹ ) أنموذجا-، آمال بوخالفی و أم نائل بركاني، مجلة الشهاب، مجلد ۷، شماره ۱، ۲۰۲۱م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d9%86%d8%b8%d8%b1%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%88%d8%a7%d8%a6%d8%ad-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%8a-%d9%81%d9%8a%d8%b1%d9%88%d8%b3/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> #منهج الشريعة الإسلامية في الوقاية من الأوبئة دراسة تحليلية مقارنة بالقانون الوضعي، زينب محمد بدوى حسن و محمد جبريل إبراهيم، مجلة كلية الدراسات الإسلامية بنین بأسوان، شماره ۴، ۲۰۲۱م. [http://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/منهج-الشريعة-الإسلامية-في-الوقاية-من-ا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # قرارات وتوصیات مؤتمر معالجات الشریعة الإسلامیة لآثار جائحة کورونا کوفید ۱۹ COVID-19، هیئة التحریر، مجلة الشریعة والدراسات الإسلامیة، شماره ۱۲۲، ۱۴۴۲ق، ۲۰۲۰م.[https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_264_item&amp;p=1663976 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #أثر الأوبئة على العبادات دراسة فقهية مقارنة وباء (کورونا) أنموذجا، أحمد أنور عبدالحمید مهندس، مجلة البحوث الفقهية والقانون، مجلد ۳۵، شماره ۲، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a3%d8%ab%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d8%a3%d9%88%d8%a8%d8%a6%d8%a9-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d8%a8%d8%a7%d8%af%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d8%b1%d8%a7%d8%b3%d8%a9-%d9%81%d9%82%d9%87%d9%8a%d8%a9-%d9%85/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # الأحکام الفقهیة المتعلقة بصلاة الجماعة فی فترة وباء کورونا المستجد (کوفید-۱۹) دراسة مقارنة، مریم بنت علی بن محی الشمرانی، الجامعة العراقیة السنة، شماره ۴۷(جزء الثانی)، ۲۰۲۰م، . [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%82%d8%a9-%d8%a8%d8%b5%d9%84%d8%a7%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%85%d8%a7/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #أثر القواعد الشرعية في التدابير الاحترازية لمواجهة الأوبئة &quot;فيروس کورونا (COVID-19) أنموذجًا&quot;، عبد الرقيب صالح محسن الشامي، مجلة البحوث الفقهية والقانون، مجلد ۳۵، شماره ۲، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a3%d8%ab%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d9%82%d9%88%d8%a7%d8%b9%d8%af-%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%b1%d8%b9%d9%8a%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%af%d8%a7%d8%a8%d9%8a%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%ad%d8%aa/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # الأحکام الفقهیة المتعلقة بالمصاب بفیروس کورونا فی الصلاة والصیام والحج نموذجا، أسماء محمود محمدی، مجلة کلیة الشریعة والقانون بتفهنا الأشراف، شماره ۲۲، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%82%d8%a9-%d8%a8%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b5%d8%a7%d8%a8-%d8%a8%d9%81%db%8c/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #دَفعُ الجوائحِ مُقَدّمُ على جَلّبِ المصالحِ- جائحة کورونا - دراسة فقهية، کمال محمد عواد عوض، مجلة كلية الشریعة والقانون بتفهنا، مجلد ۲۲، شماره ۵، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%af%d9%8e%d9%81%d8%b9%d9%8f-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%88%d8%a7%d8%a6%d8%ad%d9%90-%d9%85%d9%8f%d9%82%d9%8e%d8%af%d9%91%d9%85%d9%8f-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d8%ac%d9%8e%d9%84%d9%91%d8%a8%d9%90-%d8%a7%d9%84/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #التأصيل الفقهي لأهم التدابير الاحترازية المتخذة في مواجهة فيروس کورونا المستجد. ( دراسة مقارنة )، کارم أبو اليزيد أحمد محمود، مجلة كلية الشريعة والقانون بتفهنا، مجلد ۲۲، شماره ۴، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%a3%d8%b5%d9%8a%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87%d9%8a-%d9%84%d8%a3%d9%87%d9%85-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%af%d8%a7%d8%a8%d9%8a%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%ad%d8%aa%d8%b1%d8%a7/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #جائحة کورونا وأثرها على أداء العبادات، علي محمد علي مهدي عثمان، مجلة كلية الشریعة والقانون بتفهنا، مجلد ۲۲، شماره ۴، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%ac%d8%a7%d8%a6%d8%ad%d8%a9-%da%a9%d9%88%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7-%d9%88%d8%a3%d8%ab%d8%b1%d9%87%d8%a7-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d8%a3%d8%af%d8%a7%d8%a1-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d8%a8%d8%a7%d8%af%d8%a7%d8%aa/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #الأحکام المتعلقة بوبـاء کورونا &quot;کوفـيد 19&quot; دراسة فقهية مقارنة، سناء عبد الحميد علي عبد الرحمن، مجلة كلية الدراسات الإسلامية والعربية للبنات بالإسكندرية، مجلد ۳۶، شماره ۹، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%82%d8%a9-%d8%a8%d9%88%d8%a8%d9%80%d8%a7%d8%a1-%da%a9%d9%88%d8%b1%d9%88%d9%86%d8%a7-%da%a9%d9%88%d9%81%d9%80%d9%8a/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید] <br /> #أحکام صلاة الغائب ومن مات بفيروس کورونا &quot;دراسة فقهية&quot;، محمد البيومي الراوي بهنسي، مجلة كلية الشریعة والقانون بتفهنا، مجلد ۲۲، شماره ۳، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a3%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%b5%d9%84%d8%a7%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%ba%d8%a7%d8%a6%d8%a8-%d9%88%d9%85%d9%86-%d9%85%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%81%d9%8a%d8%b1%d9%88%d8%b3-%da%a9%d9%88%d8%b1%d9%88%d9%86/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #الأحکام الفقهية المتعلقة بوباء کورونا في المعاملات دراسة مقارنة، هشام محمد القاضي، مجلة كلية الدراسات الإسلامية والعربية بدمنهور، مجلد ۵، شماره ۹، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87%d9%8a%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%82%d8%a9-%d8%a8%d9%88%d8%a8%d8%a7%d8%a1-%da%a9%d9%88%d8%b1%d9%88%d9%86/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #حکم إغلاق المساجد في زمن الوباء &quot;قراءة معاصرة في الفقه الإسلامي المقارن&quot;، علي علي غازي تفاحة، مجلة البحوث الفقهية والقانونية، مجلد ۳۵، شماره ۱، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%ad%da%a9%d9%85-%d8%a5%d8%ba%d9%84%d8%a7%d9%82-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b3%d8%a7%d8%ac%d8%af-%d9%81%d9%8a-%d8%b2%d9%85%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%88%d8%a8%d8%a7%d8%a1-%d9%82%d8%b1%d8%a7%d8%a1%d8%a9/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #فقه تعليق التغليق (المساجد في زمن كورونا أنموذجا)، محمد العربي الشايشي، مجلة رسالة المسجد، مجلد ۱۸، شماره ۲، ۲۰۲۰م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%8a%d9%82-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%ba%d9%84%d9%8a%d9%82-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b3%d8%a7%d8%ac%d8%af-%d9%81%d9%8a-%d8%b2%d9%85%d9%86-%d9%83%d9%88%d8%b1%d9%88%d9%86/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> <br /> == پایان‌نامه‌ها ==<br /> === فارسی ===<br /> # بررسی فقهی و حقوقی قوه قاهره با تکیه بر بیماری‌های همه‌گیر (اپیدمی‌ها)، احسان صبور، کارشناسی ارشد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1650960 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی تطبیقی حقوق ایران و فرانسه در مسئولیت مدنی ناشی از سرایت بیماری کرونا با تاکید بر دیدگاه فقه امامیه، محمدهادی فراستی، کارشناسی ارشد، موسسه آموزش عالی حکیم طوس، گروه الهیات - فقه و مبانی حقوق، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1651026 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مسئولیت مدنی اشخاص ناقل بیماری های همگیر در صورت انتقال بیماری در حقوق ایران، بهنام صادق گیگلو، کارشناسی ارشد، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی ‌واحد اردبیل، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1651321 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مسئولیت مدنی ناشی از انتقال بیماری های عفونی، ویروس کرونا، بررسی تطبیقی حقوق عراق و فقه اسلامی، زاهر فاضل حسون السرحان، کارشناسی ارشد، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1654390 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #بررسی مسئولیت دولت در قبال بیماری کرونا از منظر فقه امامیه، شافعیه و حقوق موضوعه ایران، محمود کریم پور، کارشناسی ارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده مذاهب، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1659150 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #حکم تکلیفی استنکاف از تزریق واکسن کرونا در وضعیت شیوع بیماری و مسئولیت مدنی ناشی از آن، سمانه راهداری، کارشناسی ارشد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه میبد، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1659188 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی مسئولیت مدنی پزشکان در خسارات ناشی از کووید ۱۹ بیماران کرونایی در ایران، مهدیه مشتاقی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد ملارد، دانشکده علوم انسانی، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1659234 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مسئولیتهای فقهی و حقوقی انتقال بیماریهای مسری، سید مجتبی سجادی، دکتری، دانشگاه پیام نور استان تهران، مرکز پیام نور تهران جنوب، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1659500 متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی ضمان عدم رعایت مسائل بهداشتی به هنگام شیوع یک بیماری واگیردار مانند کرونا با تاکید بر قاعده لاضرر، اسماء سیلانی، کارشناسی ارشد، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه اردکان، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%b6%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%b9%d8%af%d9%85-%d8%b1%d8%b9%d8%a7%db%8c%d8%aa-%d9%85%d8%b3%d8%a7%d8%a6%d9%84-%d8%a8%d9%87%d8%af%d8%a7%d8%b4%d8%aa/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید] <br /> # مسئولیت مدنی پزشکان در انتشار ویروس کرونا در فقه و حقوق موضوعه ایران، مریم مهدیخانی، کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان لرستان، مرکز پیام نور خرم‌آباد، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1660605 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # امکان سنجی مسئولیت کیفری ناقلین ویروس کرونا در حقوق موضوعه ایران و فقه امامیه، منیره منیری، کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان یزد، مرکز پیام نور یزد، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1660646 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید] <br /> # مسوولیت مدنی اشخاص حقیقی و حقوقی در قبال بیماری کرونا، افشین آرتلی، کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان تهران، مرکز پیام نور تهران جنوب، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1660682 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی و حقوقی مسئولیت مدنی ناشی از انتقال کرونا، محمدحسین مظفری، کارشناسی ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، موسسه آموزش عالی علوم انسانی، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1660718 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مسئولیت مدنی عوامل انتقال بیماری‌های خطرناک در فقه و حقوق، مجتبی انصاری خراجی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندرعباس، دانشکده علوم انسانی، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1661365 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید] <br /> # مسئولیت مدنی ناشی از انتقال ویروس کرونا (کووید ۱۹) از منظر فقه امامیه و حقوق موضوعه ایران، محمد کارگران بافقی، کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان یزد، مرکز پیام نور یزد، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1661400 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید] <br /> # مسئولیت مدنی ناشی از انتقال بیماری کرونا و مبانی آن از نظر حقوق ایران و فقه امامیه، محمد پورمحمدی مردمکدهی، کارشناسی ارشد، موسسه آموزش عالی شفق، گروه حقوق خصوصی، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1664070 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید] <br /> # مسئولیت مدنی از کرونا ویروس در فقه و حقوق ایران، زهرا سادات حسینی نسب، کارشناسی ارشد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی هدی، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1664117 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی مسئولیت کیفری ناقلان ویروس کرونا در حقوق جزای ایران و فقه امامیه، سعیده سام دلیری، کارشناسی ارشد، موسسه آموزش عالی طبرستان، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1664154 چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> #مسئولیت کیفری ناشی از انتقال امراض مسری کشنده، یلدا ایرانپور، کارشناسی ارشد، دانشگاه قم، ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/?post_type=tnc_col_279_item&amp;p=1664190 صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> <br /> === عربی ===<br /> # المسؤولیة الجنائیة لناقل العدوی بفیروس کورونا، سماهر محمود محمد خلیل، رسالة ماجستیر، جامعة الاسراء الخاصة، ۲۰۲۱م.<br /> <br /> == سایر منابع ==<br /> # مجمع الفقه التابع لمنظمة التعاون الإسلامی یصدر توصیات ندوة «فیروس کورونا المستجد وما یتعلق به من معالجات طبیة وأحکام شرعیة»، التاریخ: ۲۰/۰۴/۲۰۲۰. [https://www.oic-oci.org/topic/?t_id=23343&amp;t_ref=13985&amp;lan=ar متن را از اینجا بخوانید.]<br /> <br /> [[رده:منابع مطالعاتی فقه پزشکی]]<br /> [[رده:بروزرسانی ۱۴۰۲]]<br /> [[رده:مدخل‌های ۱۴۰۱]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%B9%D9%84%D9%86%DB%8C_%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AA_(%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA%DB%8C)&diff=68651 2026-07-12T09:48:08Z

<p>Mkhaghanif: /* فارسی */</p> <hr /> <div>{{منابع مطالعاتی}}<br /> [[اجرای علنی مجازات]] در شریعت اسلامی به نحو منصوص در مورد جرم زنا وارد شده است. از موضوعاتی که فقه معاصر در این زمینه به آن پرداخته، اینست که آیا این نحوه اجرای مجازات‌ها در صورت عدم خدشه به دین، قابل تسری به سایر حدود و مجازات‌ها هست یا خیر؟ و اینکه با توجه به مسئله حفظ کرامت انسانی و لزوم نشان ندادن چهره خشن از اسلام، تهافت بین این نحوه اجرا و نص مذکور چگونه حل می‌شود؟<br /> <br /> طبق فتاوا اجرای حدود از ضروریات دین نیست و فقط اجرا شدن حد زنا به‌صورت علنی مجاز است؛ ولی اگر عناوین دیگری مانند به خطر افتادن حیثیت اسلام در میان باشد، اجرای علنی حدود جایز نیست. این مسئله در زبان عربی با عناوینی چون '''علنیة تنفیذ العقوبات،''' '''تنفیذ العقوبات علنا،''' '''تنفیذ العقوبات امام الناس''' و '''تنفیذ العقوبات بمحضر العام''' قابل جستجو است. عناوینی که در آن‌ها از کلید واژه '''تشهیر''' استفاده شده، به بررسی [[تشهیر مجرمان]] می‌پردازد و به‌‌معنای در ملأعام گرداندن او است که خود نوعی مجازات است.<br /> <br /> ==کتاب‌ها==<br /> === فارسی ===<br /> # اجرای علنی احکام جزایی (در فقه امامیه)، مریم انفرادی، قم، امتداد حکمت، ۱۴۰۱ش. [https://ketab.ir/book/8a32bbc8-ec49-4a7e-8eef-dc48f786167c صفحات ابتدایی را از اینجا بخوانید.]<br /> # اجرای علنی حدود در فقه و اسناد حقوق بشر، علیرضا ابراهیمی و فرزانه طیاری، آموزشی تألیفی ارشدان، تهران، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%d8%a7%d8%b3%d9%86%d8%a7%d8%af-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a8%d8%b4%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اجرای مجازات‌های علنی، صباح سلکی، فرهوش، تهران، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # شرایط و موانع اجرای حدود با رویکردی تطبیقی در فقه و قانون مجازات اسلامی جدید، رضا علیجانی‌ شلمانی، تهران، خرسندی، ۱۳۹۷ش. [https://ketab.ir/book/1dfcadda-9f72-47d3-bbb6-a12e14d93408 صفحات ابتدایی را از اینجا بخوانید.]<br /> # منطق مجازات در اجرای علنی، حسینی‌کاشانی، سید محمد مصطفی، امام عصر (عج)، قم، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%85%d9%86%d8%b7%d9%82-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اجرای علنی مجازات‌ها، فائزه خوشکنار، پیام دانش، قانون یار، تهران، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa%d9%87%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اجرای مجازات در ملأ عام، الهام بیگلری فرد، انتشارات قانون یار، تهران، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%84%d8%a3-%d8%b9%d8%a7%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اجرای علنی حدود در عصر غیبت، بتول فروزنده، مؤسسه اندیشه کامیاب ایرانیان، تهران، ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d8%b9%d8%b5%d8%b1%d8%ba%db%8c%d8%a8%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ضمانت‌های اجرای قانون اساسی و اجرای علنی حدود، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، تهران، ۱۳۸۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%b6%d9%85%d8%a7%d9%86%d8%aa-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86-%d8%a7%d8%b3%d8%a7%d8%b3%db%8c-%d9%88-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> <br /> ==مقاله‌ها==<br /> === فارسی ===<br /> # بررسی اجرای مجازات در ملاء عام، احمد بحرینی، [[دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی]]، دوره پنجم، شماره۴۸، اردیبهشت۱۴۰۱ش. [https://www.jonahs.ir/showpaper/6902549 مقاله را از اینجا بخوانید.]<br /> # مطالعه جامعه‌شناختی تحولات مجازات در ملأ عام در جامعه پسا انقلاب ایران، محسن نورپور و سیدمحمدجواد ساداتی، [[دوفصلنامه پژوهش‌های حقوق جزا و جرم‌شناسی]]، دوره ۹، شماره ۱۷، ۱۴۰۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%87-%d8%ac%d8%a7%d9%85%d8%b9%d9%87-%d8%b4%d9%86%d8%a7%d8%ae%d8%aa%db%8c-%d8%aa%d8%ad%d9%88%d9%84%d8%a7%d8%aa-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # ناهمسویی‌های قانونی با سیاست کیفرزدایی در ایران، ولی‌اله صادقی و محمدجعفر حبیب‌زاده، [[فصلنامه سیاستهای راهبردی و کلان]]، دوره ۸، شماره ۱، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%86%d8%a7%d9%87%d9%85%d8%b3%d9%88%db%8c%db%8c-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86%db%8c-%d8%a8%d8%a7-%d8%b3%db%8c%d8%a7%d8%b3%d8%aa-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%d8%b2%d8%af%d8%a7%db%8c/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی حقوقی مجازات در ملاعام، محسن هنرجو، فصلنامه پاسخ، شماره ۱۴، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%80-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%84%d8%a7%d8%b9%d8%a7%d9%85/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مبانی نظری اجرای علنی مجازات‌ها از منظر جامعه‌شناسی جنایی (بررسی نظریه جرم‌شناسی جامعه شناختی برچسب زنی)، حمید بابایی و محمود قیوم زاده و محمد رسول آهنگران، [[فصلنامه تحقیقات حقوقی تطبیقی ایران و بین‌الملل]]، دوره ۱۲، شماره ۴۶، ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%86%d8%b8%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d9%87%d8%a7-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اجرای علنی حدود از نظر فقه و قانون، اسماعیل آقابابائی بنی، [[فصلنامه فقه]]، دوره ۲۵، شماره ۹۶، پیاپی ۹۶، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d8%a7%d8%b2-%d9%86%d8%b8%d8%b1%d9%90-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی فقهی حقوقی اجرای علنی کیفر، جواد نصیرایی میر و محمدعلی کرمی، [[دوفصلنامه گفتمان حقوقی]]، شماره ۳۳، ۱۳۹۷ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی اجرای علنی مجازاتها از منظر علم کیفرشناسی و آراء فقها، محمدجواد پورحسینی و سید مهدی قریشی و محمدحسن جوادی، [[دوفصلنامه علمی پژوهش‌نامه حقوق اسلامی]]، دوره ۱۸، شماره ۱، پیاپی ۴۵، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa%d9%87%d8%a7-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1%d8%b9%d9%84%d9%85-%da%a9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اجرای علنی مجازات رویکردها اهداف پیامدها، مینا کوهی، همایش پیشگیری از خشونت چالش‌ها و راهکارها، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d8%b1%d9%88%db%8c%da%a9%d8%b1%d8%af%d9%87%d8%a7-%d8%a7%d9%87%d8%af%d8%a7%d9%81-%d9%be%db%8c%d8%a7%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اجرای علنی مجازات توجیهات و تبعات، جلیل امیدی و حسینعلی عطوف، [[دوفصلنامه مطالعات حقوق کیفری و جرم‌شناسی]]، دوره ۲، شماره ۴ و ۵، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d8%aa%d9%88%d8%ac%db%8c%d9%87%d8%a7%d8%aa-%d9%88-%d8%aa%d8%a8%d8%b9%d8%a7%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # پیامدهای منفی اجرای علنی مجازتها از منظر مکاتب فکری کیفری، داوود سیفی و امیر کندری و محمد مهدی‌پور، اولین کنفرانس بین‌المللی حقوق و توسعه پایدار جامعه مدنی، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%be%db%8c%d8%a7%d9%85%d8%af%d9%87%d8%a7%db%8c-%d9%85%d9%86%d9%81%db%8c-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%aa%d9%87%d8%a7-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی مستندات اجرای علنی حدود در فقه شیعه، حسین حاجی حسینی، [[فصلنامه رسائل]]، شماره۳، ۱۳۹۴ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%85%d8%b3%d8%aa%d9%86%d8%af%d8%a7%d8%aa-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%b4%db%8c/ کتابخانه ی پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اجرای علنی مجازات‌های اسلامی، [[سید مصطفی محقق‌ داماد]] و مهدی نیکجو، [[دوفصلنامه علمی تخصصی پژوهش‌های فقهی]]، شماره ۲، پیاپی ۶، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اجرای علنی مجازاتها از دیدگاه فقه مقارن و تأثیر مقتضیات زمان، سید علی حسینی اشکوری و بهنام دارابی، [[دوفصلنامه فقه مقارن]]، دوره ۲، شماره ۳، پیاپی ۳، ۱۳۹۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa%d9%87%d8%a7-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%85%d9%82%d8%a7%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # آسیب‌شناسی اجرای مجازات‌های بدنی در ملاء عام، فرزاد کوشا حسینی و اسماعیل ارسلان عبداللهی، [[فصلنامه علمی تخصصی دانش انتظامی بوشهر]]، دوره ۳، شماره ۱۱، ۱۳۹۱ش. [http://Digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/آسیب-شناسی-اجرای-مجازات-های-بدنی-در-ملا/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اجرای علنی حدود و مجازات‌ها از منظر عقل و نقل، حسن فلاح، [[دوفصلنامه فقه و مبانی حقوق]]، شماره ۸، ۱۳۸۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d9%88-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d9%87%d8%a7-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d8%b9%d9%82%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # پژوهشی پیرامون اجرای علنی حدود و تعزیرات، محمدروحانی مقدم، [[پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی]]، پیاپی ۱، پیش‌شماره ۳، ۱۳۸۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%be%da%98%d9%88%d9%87%d8%b4%db%8c-%d9%be%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%85%d9%88%d9%86-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d9%88-%d8%aa%d8%b9%d8%b2%db%8c%d8%b1/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # اجرای مجازات در ملأ عام، غلامرضا نوفرستی، [[مجله دانشجویی دانش پژوهان]]، شماره ۵، ۱۳۸۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%84%d8%a3-%d8%b9%d8%a7%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی فقهی حقوقی اجرای علنی حدود و گستره آن، حجت الله فتحی، دوماهنامه رواق اندیشه، شماره ۸، ۱۳۸۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d9%88-%da%af%d8%b3%d8%aa/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # اجرای علنی مجازاتها از دیدگاه حقوق اسلام، رحیم ابوالحسنی، [[دو ماهنامه رواق اندیشه]]، شماره ۶، ۱۳۸۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa%d9%87%d8%a7-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a7%d8%b3%d9%84/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> ==پایان‌نامه‌ها==<br /> === فارسی ===<br /> # مطالعه تطبیقی اجرای علنی حدود در فقه امامیه و اسناد حقوق بشری، فرزانه طیاری، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۹ش، کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%87-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%db%8c-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%85/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی حقوقی اجرای مجازات در ملاء عام، مهران خلیلی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد دامغان، دانشکده حقوق، ۱۳۹۹ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/5529023d7b0e1cf649c42153b4dfdfd7 متن مقاله را از اینجا بخوانید.]<br /> # اجرای علنی مجازات‌ها در فقه و حقوق کیفری افغانستان چالش‌ها موانع، محمداسحاق رحیمی، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی مشهد مقدس، ۱۳۹۹ش، کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d9%87%d8%a7-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%db%8c/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی و حقوقی اجرای علنی حدود و تعزیرات و پیامدهای آن، غزاله زهرایی کیا، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهر قدس، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۷ش، کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d9%88-%d8%aa%d8%b9%d8%b2/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی کیفرشناسی اجرای علنی مجازات، سید حمیدرضا میرخباز، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نراق، ۱۳۹۶ش، کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1%d8%b4%d9%86%d8%a7%d8%b3%db%8c-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # تأثیر نحوه اجرای حدود بر پیش‌گیری از جرم از منظر فقه و حقوق، محسن یوسفی، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۶ش، کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%aa%d8%a3%d8%ab%db%8c%d8%b1-%d9%86%d8%ad%d9%88%d9%87-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d8%a8%d8%b1-%d9%be%db%8c%d8%b4-%da%af%db%8c%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d8%ac%d8%b1%d9%85/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی اجرای حدود اللهی در ملاء عام، محمد فرنیا، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهر قدس، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۶ش، کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%84%d8%a7%d8%a1-%d8%b9%d8%a7%d9%85/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # اجرای حدود در عصر غیبت، سید ابراهیم میرکاظمی عزیزی، مؤسسه آموزش عالی پارسا، ۱۳۹۵ش، کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d8%b9%d8%b5%d8%b1%d8%ba%db%8c%d8%a8%d8%aa-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8%d8%b9-%d9%85%d9%88%d8%ac%d9%88%d8%af-%d9%86/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی فقهی و حقوقی اجرای علنی مجازاتها در جمهوری اسلامی ایران (مبتنی بر حقوق کیفری اسلام و ایران)، محمدجواد پورحسینی، دانشگاه ارومیه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۵ش، دکتری. <br /> # بررسی فقهی حقوقی و جرم‌شناختی اجرای علنی کیفرها، حسینی کاشانی‏، سید محمد مصطفی، مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، جامعة المصطفی العالمیة، ۱۳۹۴ش.<br /> # بررسی مبانی اجرای علنی مجازات‌ها از دیدگاه فقه و حقوق، هما بقایری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد سبزوار، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۴، ‏کارشناسی ارشد.<br /> # بررسی فقهی حقوقی اجرای مجازات در ملاء عام با نگاهی به موازین حقوق بشر، عالیه اسمعیل‌پور ورمزیار، دانشگاه تربیت معلم تهران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۳ش، کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%84%d8%a7%d8%a1-%d8%b9/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # بررسی مبانی و آثار اجرای علنی مجازات در فقه و حقوق موضوعه مصطفی قربانی، دانشگاه آزاد اسلامی آمل، واحد آیت‌الله آملی، دانشکده علوم پایه، ‏‫۱۳۹۳‬‬‬‬، کارشناسی ارشد.<br /> # بررسی اجرای علنی مجازات شلاق در ملاء عام در نظام حقوقی ایران، فرزاد حسینی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد بوشهر، دانشکدهٔ تحصیلات تکمیلی، ۱۳۹۳ش، کارشناسی ارشد.<br /> # اجرای علنی مجازات‌ها در فقه امامیه وحقوق ایران، کلثوم کاهانی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد شیروان، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۳ش، کارشناسی ارشد.<br /> # بررسی فقهی حقوقی مجازات علنی و آثار مترتب بر آن، محمدرضا ملک‌رئیسی، دانشگاه آزاد اسلامی، تحصیلات تکمیلی علوم و تحقیقات سیستان و بلوچستان، ۱۳۹۳ش، ‏کارشناسی‌ارشد.<br /> # مبانی و اهداف اجرای مجازات در ملاعام، کورش رحیمی، شهرام محمدی، مرتضی جوانمردی صاحب، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری دانشگاه کردستان دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، ۱۳۹۳ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%88-%d8%a7%d9%87%d8%af%d8%a7%d9%81-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%84%d8%a7%d8%b9%d8%a7%d9%85-%d9%81%d8%a7/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # مبانی و اهداف اجرای مجازات در ملاء عام، کورش رحیمی، دانشگاه کردستان، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، ۱۳۹۳ش، کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%88-%d8%a7%d9%87%d8%af%d8%a7%d9%81-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%84%d8%a7%d8%b9%d8%a7%d9%85-%d9%81%d8%a7/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # تأثیر اجرای علنی حدود الهی در پیشرفت جامعه و کاهش جرائم بر اساس منابع فقهی، حسین طاهری، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۳ش، کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%aa%d8%a3%d8%ab%db%8c%d8%b1-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d8%ad%d8%af%d9%88%d8%af-%d8%a7%d9%84%d9%87%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%be%db%8c%d8%b4%d8%b1%d9%81%d8%aa-%d8%ac%d8%a7/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # اجرای علنی مجازات‌ها و تشهیر از دیدگاه فقه و حقوق موضوعه، سمیه جدیدی گیلی، مدرسه عالی و دانشگاه شهید مطهری، ۱۳۹۲ش، کارشناسی ارشد.<br /> # تحلیل فقهی حقوقی محاکمات علنی در حقوق ایران و مصر، صادق مهاجری، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، دانشکده حقوق قضایی، ۱۳۹۱ش، کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%aa%d8%ad%d9%84%db%8c%d9%84-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d9%85%d8%ad%d8%a7%da%a9%d9%85%d8%a7%d8%aa-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a7/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # اجرای علنی احکام جزایی، مجتبی آیت‌اللهی، مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، معاونت پژوهش حوزه‌های علمیه، ۱۳۹۰ش، سطح۳.<br /> # اجرای علنی کیفر در حقوق ایران، فقه امامیه و مطالعه تطبیقی آن با حقوق فرانسه، سید علی هاشمی، دانشگاه امام صادق(ع)، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ۱۳۸۸ش، کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%da%a9%db%8c%d9%81%d8%b1-%d8%af%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86%d8%8c-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # اج‍رای ع‍ل‍ن‍ی ح‍د سرق‍ت و اح‍ک‍ام آن، ح‍س‍ن م‍وس‍وی، دان‍ش‍گ‍اه آزاد اس‍لام‍ی، واح‍د ت‍ه‍ران م‍رک‍زی، دان‍ش‍ک‍ده ال‍ه‍ی‍ات و م‍ع‍ارف اس‍لام‍ی، ۱۳۸۳ش.<br /> # جرای علنی مجازات‌ها، حسین عبداله‌پور، دانشگاه آزاد اسلامی تهران، دانشکده حقوق، ۱۳۸۳ش، کارشناسی ارشد.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d9%87%d8%a7-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8%d8%b9-%d9%85%d9%88%d8%ac%d9%88%d8%af-%d9%86%db%8c/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # اجرای علنی مجازاتها، صادق غلام نتاج، دانشگاه مازندران، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، ۱۳۸۲ش، کارشناسی ارشد. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa%d9%87%d8%a7/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> # اج‍رای ع‍ل‍ن‍ی م‍ج‍ازات، م‍ح‍م‍د ب‍اق‍ر رن‍ج‍ب‍ری، دان‍ش‍گ‍اه آزاد اس‍لام‍ی، واح‍د ت‍ه‍ران م‍رک‍ز، دان‍ش‍ک‍ده ال‍ه‍ی‍ات ۱۳۸۱ش.[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d9%81%d8%a7%db%8c%d9%84-%d9%85%d9%86%d8%a8%d8%b9/ چکیده را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]<br /> <br /> ==سایر منابع==<br /> # الموقف من تطبيق العقوبات الجزائيّة و الجنائيّة في العلن أمام الناس، حیدر حب‌الله، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%88%d9%82%d9%81-%d9%85%d9%86-%d8%aa%d8%b7%d8%a8%d9%8a%d9%82-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%82%d9%88%d8%a8%d8%a7%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d8%b2%d8%a7%d8%a6%d9%8a%d9%91%d8%a9-%d9%88-%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # اجرای علنی مجازاتها، محمدحسین مرعشی، الهیات و حقوق، شماره ۶، ۱۳۸۱ش.<br /> # میزگرد اجرای علنی حدود و پیامدهای آن، مقتدایی، عباس کعبی، غلامحسین الهام، معرفت، شماره ۴۹، ۱۳۸۰ش.<br /> # اجرای مجازات بصورت علنی، کامران پیرهادی. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d8%b5%d9%88%d8%b1%d8%aa-%d8%b9%d9%84%d9%86%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # بررسی لایحه قانون مجازات اسلامی و اجرای مجازات در ملاء عام، یاسر صفاکار، پایگاه خبری جماران. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%84%d8%a7%db%8c%d8%ad%d9%87-%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d9%88-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> # نقد حقوقیِ اجرای مجازات اعدام در ملاءعام، ایسنا. [https://digilib.feqhemoaser.com/nr/%d9%86%d9%82%d8%af-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c%d9%90-%d8%a7%d8%ac%d8%b1%d8%a7%db%8c-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d8%b2%d8%a7%d8%aa-%d8%a7%d8%b9%d8%af%d8%a7%d9%85-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%84%d8%a7%d8%a1-%d8%b9/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]<br /> <br /> {{منابع مطالعاتی فقه سیاسی}}<br /> <br /> [[رده:بروزرسانی ۱۴۰۴]]<br /> [[رده:مدخل‌های ۱۴۰۱]]</div>

Mkhaghanif https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=%D9%81%D8%B5%D9%84%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AC%D8%AA%D9%87%D8%A7%D8%AF_%D9%88_%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF&diff=68650 2026-07-12T09:47:07Z

<p>Mkhaghanif: تغییرمسیر به فصلنامه الاجتهاد و التجدید</p> <hr /> <div>#تغییر_مسیر [[فصلنامه الاجتهاد و التجدید]]</div>

Mkhaghanif