فلسفه فقه - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Mahjoor60 در ‏۴ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۷:۵۸

2026-05-04T07:58:33Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۴ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۷:۵۸
خط ۱:		خط ۱:
	~~{{ویرایش}}~~
	{{نویسنده		{{نویسنده
	\|نویسنده = محمدعلی سلطان‌مرادی		\|نویسنده = محمدعلی سلطان‌مرادی

Mahjoor60: /* مبانی روش‌شناختی */

2026-05-04T07:58:20Z

مبانی روش‌شناختی

نمایش تغییرات

Mahjoor60: /* مبانی معرفت‌شناختی */

2026-05-04T07:00:46Z

مبانی معرفت‌شناختی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۴ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۷:۰۰
خط ۹۱:		خط ۹۱:

	==مبانی روش‌شناختی==		==مبانی روش‌شناختی==
	همه مسائل روش‌شناختی فقه ذیل این پرسش‌ها شکل می‌گیرند: هر یک از منابع چهارگانه فقه، یعنی کتاب، سنت، اجماع و عقل، چه ویژگی‌هایی دارند؟ درجه اعتبار آن‌ها چقدر است؟ نسبت این منابع با هم چیست؟ آیا هیچ‌یک بر دیگری تقدم دارد؟ شیوه فهم متون و نصوص دینی و فقهی چیست؟<ref>عابدی شاهرودی و دیگران، اقتراح: فلسفه فقه...، ص۵۲.</ref> چه ارتباطی میان نتایج [[رجوع به عرف]] یا تحقیق بر اساس روش‌های علمی (از جمله زبان‌شناسی) برای کشف اراده شارع و روش استنباط احکام وجود دارد که باعث شده علم فقه آن را بپذیرد یا رد کند؟<ref>عابدی شاهرودی و دیگران، اقتراح: فلسفه فقه...، ص۵۳.</ref>		همه [[روش‌شناسی فقه\|مسائل روش‌شناختی فقه]] ذیل این پرسش‌ها شکل می‌گیرند: هر یک از منابع چهارگانه فقه، یعنی کتاب، سنت، اجماع و عقل، چه ویژگی‌هایی دارند؟ درجه اعتبار آن‌ها چقدر است؟ نسبت این منابع با هم چیست؟ آیا هیچ‌یک بر دیگری تقدم دارد؟ شیوه فهم متون و نصوص دینی و فقهی چیست؟<ref>عابدی شاهرودی و دیگران، اقتراح: فلسفه فقه...، ص۵۲.</ref> چه ارتباطی میان نتایج [[رجوع به عرف]] یا تحقیق بر اساس روش‌های علمی (از جمله زبان‌شناسی) برای کشف اراده شارع و روش استنباط احکام وجود دارد که باعث شده علم فقه آن را بپذیرد یا رد کند؟<ref>عابدی شاهرودی و دیگران، اقتراح: فلسفه فقه...، ص۵۳.</ref>

	===حجیت دلیل عقلی===		===حجیت دلیل عقلی===
خط ۱۰۴:		خط ۱۰۴:

	==مبانی معرفت‌شناختی==		==مبانی معرفت‌شناختی==
	در مبانی معرفت‌شناختی فقه، فیلسوف فقه در پی روشن کردن این نکته است که آیا یقین پیدا کردن به احکام شرعی ممکن ~~است؟~~ اگر ممکن ~~نیست~~ آیا می‌توان با ظن و گمان به احکام دست یافت؟ حد و مرز هر یک از ظن و یقین در فقه ~~کجاست؟~~ نظریه‌های انسداد و انفتاح باب علم و علمی در کتاب‌های اصول ~~فقه،~~ نشانگر پاسخ‌هایی ~~است~~ که فقیهان به این پرسش‌ها داده‌اند.		در مبانی معرفت‌شناختی فقه، فیلسوف فقه در پی روشن کردن این نکته است که آیا یقین پیدا کردن به احکام شرعی ممکن است یا نه. اگر ممکن نیست، آیا می‌توان با ظن و گمان به احکام دست یافت؟ حد و مرز هر یک از ظن و یقین در فقه کجا است؟ نظریه‌های انسداد و انفتاح باب علم و علمی در کتاب‌های اصول فقه نشانگر پاسخ‌هایی هستند که فقیهان به این پرسش‌ها داده‌اند.

	بر همین ~~مبنا~~ فلسفه فقه از این می‌پرسد که آیا انسداد باب علم نوعی شکاکیتِ محدود به حساب می‌آید یا خیر.<ref>طالقانی، معرفت‌شناسی علم فقه.</ref> همچنین بسیاری از مباحث هرمنوتیک ~~کلاسیک،~~ مثل تأثیر شرایط صدور روایات یا تأثیر شیوه زندگی فقیه در فهم او از ادله را نیز می‌توان جزئی از معرفت‌شناسی فقه دانست؛ چنانکه تأثیرپذیری فقه از ~~سایر~~ علوم بشری که در پی [[نظریه قبض و بسط تئوریک شریعت]] مطرح شد را می‌توان جزو مبانی معرفت‌شناختی فقه قلمداد کرد. مؤثرترین بحث در مبانی معرفت‌شناختی فقه، بررسی امکان شناخت ملاکات احکام است که پیوستگی روشنی با فقه مقاصدی و ملاکی دارد. مجموع این پرسش‌ها می‌تواند مبنایی برای مفهومی کردن مجادلاتی همچون ~~«حجیت‌گرایی»، «واقع‌گرایی»، «مقاصد‌گرایی»~~ یا ~~«ملاک‌گرایی»~~ باشد.		بر همین مبنا، فلسفه فقه از این می‌پرسد که آیا انسداد باب علم نوعی شکاکیتِ محدود به حساب می‌آید یا خیر.<ref>طالقانی، معرفت‌شناسی علم فقه.</ref> همچنین بسیاری از مباحث هرمنوتیک کلاسیک مثل تأثیر شرایط صدور روایات یا تأثیر شیوه زندگی فقیه در فهم او از ادله را نیز می‌توان جزئی از [[معرفت‌شناسی فقه]] دانست؛ چنانکه تأثیرپذیری فقه از دیگر علوم بشری که در پی [[نظریه قبض و بسط تئوریک شریعت]] مطرح شد را می‌توان جزو مبانی معرفت‌شناختی فقه قلمداد کرد. مؤثرترین بحث در مبانی معرفت‌شناختی فقه، بررسی امکان شناخت [[ملاکات احکام]] است که پیوستگی روشنی با فقه مقاصدی و ملاکی دارد. مجموع این پرسش‌ها می‌تواند مبنایی برای مفهومی کردن مجادلاتی همچون «[[حجیت‌گرایی]]»، «[[واقع‌گرایی]]»، «[[مقاصد‌گرایی]]» یا «[[ملاک‌گرایی]]» باشد.

	===امکان شناخت ملاکات احکام===		===امکان شناخت ملاکات احکام===
	در بحث از امکان کشف ملاکات احکام، نظر هر فقیه پیوند وثیقی با مبنای کلامی<ref>ایزدپور، عقل و کشف ملاکات احکام، ص۱۲۷-۱۴۴.</ref> و معرفت‌شناختی او دارد. مخالفان عقل‌گرایی منبع بودن عقل را نمی‌پذیرند.<ref>سید مرتضی، الذريعة، ج۱، ص۴۳۵؛ غروی اصفهانی، نهايةالدراية، ج۲، ص۳۲۴.</ref> برخی پیروی افعال خداوند از اغراض را مخالف برخی آیات<ref>نساء، ۱۶۰؛ نساء: ۴۷؛ بقره: ۲۱۹.</ref> و روایاتی خوانده‌اند که ~~تصریح~~ بر عدم دسترسی عقل به ملاکات شرعی دارند.<ref>عابدی، مصلحت در فقه، ص۱۷۲-۱۷۶.</ref> آنان منبع بودن عقل را همچنین خلاف عقیده حکمای مسلمان<ref>سهروردی، حکمة الاشراق، ص۱۳۶ و ملاصدرا، الحکمة المتعالیة، ج۶، ص۳۶۶ به نقل از عابدی، مصلحت در فقه، ص۱۷۲-۱۷۶.</ref> و به‌معنای برتری داشتن خیر ~~اعلی~~ بر خداوند ~~خوانده‌اند، و~~ در مقابل، فقیهان عقل‌گرا با رد استدلال‌های ~~نقل‌گرایان~~ پذیرفته‌اند که حکم ~~شرعی~~ به‌مثابه فعل اختیاری ~~خداوند~~ ضرورتاً تابع غرض صالح است و ترجیح بلامرجح در فعل اختیاری خدا پذیرفته نیست. از سوی ~~دیگر~~ کسانی به عقل ~~به‌عنوان~~ کاشفِ حکم شرع ~~می‌نگرند~~ و باور دارند که بدون توجه به مصلحت ~~احکام،~~ امکان کشف حکم در مسائل جدید وجود ندارد.<ref>محقق اصفهانی، نهایة، ج۲، ص۳۲۷-۳۲۸، ۴۶۸، ۶۴۲ به نقل از: عرب‌صالحی، کارکردهای عقل عملی در فقه، ص۱۱۵.</ref>		در بحث از امکان کشف ملاکات احکام، نظر هر فقیه پیوند وثیقی با مبنای کلامی<ref>ایزدپور، عقل و کشف ملاکات احکام، ص۱۲۷-۱۴۴.</ref> و معرفت‌شناختی او دارد. مخالفان عقل‌گرایی منبع بودن عقل را نمی‌پذیرند.<ref>سید مرتضی، الذريعة، ج۱، ص۴۳۵؛ غروی اصفهانی، نهايةالدراية، ج۲، ص۳۲۴.</ref> برخی پیروی افعال خداوند از اغراض را مخالف برخی آیات<ref>نساء، ۱۶۰؛ نساء: ۴۷؛ بقره: ۲۱۹.</ref> و روایاتی خوانده‌اند که بر عدم دسترسی عقل به ملاکات شرعی تصریح دارند.<ref>عابدی، مصلحت در فقه، ص۱۷۲-۱۷۶.</ref> آنان منبع بودن عقل را همچنین خلاف عقیده حکمای مسلمان<ref>سهروردی، حکمة الاشراق، ص۱۳۶ و ملاصدرا، الحکمة المتعالیة، ج۶، ص۳۶۶ به نقل از عابدی، مصلحت در فقه، ص۱۷۲-۱۷۶.</ref> و به‌معنای برتری داشتن خیر اعلا بر خداوند خوانده‌اند. در مقابل، فقیهان عقل‌گرا با رد استدلال‌های نقل‌گرایان، پذیرفته‌اند که حکم شرعی، به‌مثابه فعل اختیاری خداوند، ضرورتاً تابع غرض صالح است و ترجیح بلامرجح در فعل اختیاری خدا پذیرفته نیست. از سوی دیگر، کسانی عقل را کاشفِ حکم شرع می‌دانند و باور دارند که بدون توجه به [[مصلحت احکام]]، امکان کشف حکم در مسائل جدید وجود ندارد.<ref>محقق اصفهانی، نهایة، ج۲، ص۳۲۷-۳۲۸، ۴۶۸، ۶۴۲ به نقل از: عرب‌صالحی، کارکردهای عقل عملی در فقه، ص۱۱۵.</ref>

	==مبانی متن‌شناختی فقه==		==مبانی متن‌شناختی فقه==

Mahjoor60: /* مبانی روش‌شناختی */

2026-05-04T06:41:17Z

مبانی روش‌شناختی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۴ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۶:۴۱
خط ۹۱:		خط ۹۱:

	==مبانی روش‌شناختی==		==مبانی روش‌شناختی==
	مسائل روش‌شناختی فقه ~~همگی~~ ذیل این پرسش‌ها شکل ~~می‌گیرد که~~ منابع چهارگانه فقه، یعنی کتاب، سنت، اجماع و عقل، ~~هر یک~~ چه ویژگی‌هایی ~~دارند،~~ درجه اعتبار ~~آنها تا کجاست،~~ نسبت این منابع با هم ~~چیست، و~~ آیا هیچ‌یک بر دیگری تقدم دارد؟ شیوه فهم متون و نصوص دینی و فقهی چیست؟<ref>عابدی شاهرودی و دیگران، اقتراح: فلسفه فقه...، ص۵۲.</ref> ~~دیگر اینکه~~ چه ارتباطی میان نتایج رجوع به ~~عرف،~~ یا تحقیق بر اساس روش‌های علمی (از جمله زبان‌شناسی) برای کشف اراده شارع و روش استنباط احکام وجود دارد که باعث شده علم فقه آن را بپذیرد یا رد کند؟<ref>عابدی شاهرودی و دیگران، اقتراح: فلسفه فقه...، ص۵۳.</ref>		همه مسائل روش‌شناختی فقه ذیل این پرسش‌ها شکل می‌گیرند: هر یک از منابع چهارگانه فقه، یعنی کتاب، سنت، اجماع و عقل، چه ویژگی‌هایی دارند؟ درجه اعتبار آن‌ها چقدر است؟ نسبت این منابع با هم چیست؟ آیا هیچ‌یک بر دیگری تقدم دارد؟ شیوه فهم متون و نصوص دینی و فقهی چیست؟<ref>عابدی شاهرودی و دیگران، اقتراح: فلسفه فقه...، ص۵۲.</ref> چه ارتباطی میان نتایج [[رجوع به عرف]] یا تحقیق بر اساس روش‌های علمی (از جمله زبان‌شناسی) برای کشف اراده شارع و روش استنباط احکام وجود دارد که باعث شده علم فقه آن را بپذیرد یا رد کند؟<ref>عابدی شاهرودی و دیگران، اقتراح: فلسفه فقه...، ص۵۳.</ref>

	===حجیت دلیل عقلی===		===حجیت دلیل عقلی===
	بحث اساسی در جایگاه عقل در فقه، درباره قرار گرفتن احکام مستقل عقل عملی (مستقلات عقلیه) به‌عنوان مبادی تصدیقی فقه (کبرای قضایای فقهی) و تبعیت احکام شرعی از مصالح و مفاسد واقعی است. این ~~مباحثه~~ ذیل بحثی با عنوان «ملازمه یا عدم ملازمه بین حکم عقل و شرع» ([[قانون ملازمه]]) و همچنین امکان [[کشف ملاکات احکام]] مطرح بوده است.		بحث اساسی در جایگاه عقل در فقه، درباره قرار گرفتن احکام مستقل عقل عملی (مستقلات عقلیه) به‌عنوان مبادی تصدیقی فقه (کبرای قضایای فقهی) و تبعیت احکام شرعی از مصالح و مفاسد واقعی است. این مباحث ذیل بحثی با عنوان «ملازمه یا عدم ملازمه بین حکم عقل و شرع» ([[قانون ملازمه]]) و همچنین امکان [[کشف ملاکات احکام]] مطرح بوده است.

	===حجیت منابع متنی===		===حجیت منابع متنی===
	تفاوت باورها ~~در مسئله~~ تحریف و عدم تحریف ~~قرآن،~~ حجیت یا عدم حجیت منابع حدیثی کهن از جمله کتب ~~اربعه~~ و نیز نگاه به اجماع و گستره شناخت عقلی ~~انسان،~~ زمینه‌ساز تفاوت فتواها و شکل‌گیری رویکردهای فقهی متعدد شده است. شکل‌گیری دو رویکرد بنیادینِ اخباری و اصولی، مکتب‌های فقهی قم و ~~نجف،~~ یا جریان‌ موسوم به روشنفکری یا نواندیشی ~~دینی،~~ ناشی از تفاوت پاسخ‌ها به پرسش‌های مذکور ~~است؛~~ اصولیان روش فهم خود را بر بنیان‌های عقلی بنا ~~می‌کنند،~~ اخباریان منبع اصلی احکام را منحصر در روایات ~~می‌دانند،~~ و گذشته از بی‌اعتباری دلایل عقلی، ظواهر قرآن را نیز فقط با تأیید خاص روایات معتبر می‌شمارند.<ref>موسوی، «ویژگی‌های روش استنباط...»، ص۲۴۵.</ref>		تفاوت باورها درباره [[تحریف و عدم تحریف قرآن]]، حجیت یا عدم [[حجیت منابع حدیثی کهن]]، از جمله کتب اربعه، و نیز نگاه به اجماع و گستره شناخت عقلی انسان زمینه‌ساز تفاوت فتواها و شکل‌گیری رویکردهای فقهی متعدد شده است. شکل‌گیری دو رویکرد بنیادینِ اخباری و اصولی، [[مکتب فقهی قم\|مکتب‌های فقهی قم]] و [[مکتب فقهی نجف\|نجف]]، یا جریان‌ موسوم به روشنفکری یا [[نواندیشی دینی]]، ناشی از تفاوت پاسخ‌ها به پرسش‌های مذکور است. اصولیان روش فهم خود را بر بنیان‌های عقلی بنا می‌کنند؛ اخباریان منبع اصلی احکام را منحصر در روایات می‌دانند و گذشته از اعتقاد به بی‌اعتباری دلایل عقلی، ظواهر قرآن را نیز فقط با تأیید خاص روایات معتبر می‌شمارند.<ref>موسوی، «ویژگی‌های روش استنباط...»، ص۲۴۵.</ref>

	===فقه ظاهری و فقه مقاصدی===		===فقه ظاهری و فقه مقاصدی===
	{{اصلی\|فقه مقاصدی}}		{{اصلی\|فقه مقاصدی}}
	مسئله گروهی از فقیهان معاصر این است که آیا می‌توان با استفاده از روش‌های غیرظاهرگرا همچون [[روح شریعت]]، [[مذاق شریعت]]، و [[مقاصد الشریعة]] به حکم شرعی رسید یا خیر. کارکرد این روش‌ها برای گذر از ~~قشر~~ منابع فقهی و رسیدن به خواسته واقعی شارع است. تردید اساسی درباره «مذاق شریعت» این است که کنار گذاشتن استنباط لفظی از منابع، روشی نامعتبر در فقه شیعه ~~است؛~~ از جمله ارتکازات نامعتبر<ref>عشایری منفرد، «چیستی مذاق شریعت و آسیب شناسی فقهی آن»، ص۱۱۹.</ref> و [[استحسان]].<ref>علیشاهی قلعه‌جوقی، «سنجش استحسان در اهل سنت...»، ص۷۴.</ref> تحدید ماهیت این روش‌ها و سنجش اعتبار و انطباق ~~آنها~~ با واقع ~~به‌~~ عهده فلسفه فقه است.		مسئله گروهی از فقیهان معاصر این است که آیا می‌توان با استفاده از روش‌های غیرظاهرگرا همچون [[روح شریعت]]، [[مذاق شریعت]]، و [[مقاصد الشریعة]] به حکم شرعی رسید یا خیر. کارکرد این روش‌ها برای گذر از پوسته منابع فقهی و رسیدن به خواسته واقعی شارع است. تردید اساسی درباره «مذاق شریعت» این است که کنار گذاشتن استنباط لفظی از منابع، روشی نامعتبر در فقه شیعه است، از جمله ارتکازات نامعتبر<ref>عشایری منفرد، «چیستی مذاق شریعت و آسیب شناسی فقهی آن»، ص۱۱۹.</ref> و [[استحسان]].<ref>علیشاهی قلعه‌جوقی، «سنجش استحسان در اهل سنت...»، ص۷۴.</ref> تحدید ماهیت این روش‌ها و سنجش اعتبار و انطباق آن‌ها با واقع بر عهده فلسفه فقه است.

	==مبانی معرفت‌شناختی==		==مبانی معرفت‌شناختی==

Mahjoor60: /* تاریخمندی و ثابت و متغیر در فقه */

2026-05-04T06:15:01Z

تاریخمندی و ثابت و متغیر در فقه

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۴ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۶:۱۵
خط ۷۹:		خط ۷۹:
	===تاریخمندی و ثابت و متغیر در فقه===		===تاریخمندی و ثابت و متغیر در فقه===
	{{اصلی\|تاریخمندی احکام}}		{{اصلی\|تاریخمندی احکام}}
	لازمه بررسی ثبات و تغییر در احکام ~~دینی (~~که از مبانی دین‌شناسانه فقه ~~است)،~~ پاسخ به این پرسش‌ها است: آیا ~~تمامی~~ احکام ~~اسلامْ~~ ثابت‌اند؟ معیار تفکیک احکام متغیر از ثابت چیست؟ آیا [[نقش زمان و مکان در اجتهاد\|دو عنصر زمان و مکان]] تأثیری در استنباط احکام شرعی ~~دارد؟~~ از سوی دیگر، آیا مخاطبِ نصوص فقهی ~~تنها~~ جامعه آن روزگار بوده است؟<ref>عابدی شاهرودی و دیگران، اقتراح: فلسفه فقه...، ص۴۸.</ref> آیا شرایط جامعه و احوال حاکم در تفسیر نصوص دینی تأثیرگذار است؟		لازمه بررسی ثبات و تغییر احکام دینی، که از مبانی دین‌شناسانه فقه است، پاسخ به این پرسش‌ها است: آیا تمام احکام اسلام ثابت‌اند؟ معیار تفکیک احکام متغیر از ثابت چیست؟ آیا [[نقش زمان و مکان در اجتهاد\|دو عنصر زمان و مکان]] تأثیری در استنباط احکام شرعی دارند؟ از سوی دیگر، آیا مخاطبِ نصوص فقهی فقط جامعه آن روزگار بوده است؟<ref>عابدی شاهرودی و دیگران، اقتراح: فلسفه فقه...، ص۴۸.</ref> آیا شرایط جامعه و احوال حاکم در تفسیر نصوص دینی تأثیرگذار است؟

	گروهی معتقد به تاریخمندی احکام هستند، اما دیدگاه‌های سنتی که ~~منکر~~ مبانی مدرن تاریخمندی ~~است،~~ دلالت صریح برخی آیات و روایات، برآمدن احکام فقهی از قضایای حقیقیه و اطلاق مقامی احکام را دلیل جاودانگی ~~آنها می‌داند~~.<ref>قدردان قراملکی، جاودانگی شریعت و ملاک‌های آن، ص۱۰۷.</ref> با این حال هم‌ایشان ذیل بحث از [[احکام ثابت و متغیر]] ~~تلاش کرده‌اند~~ پاره‌ای از تغییرات ضروری در احکام فقهی را تبیین کنند و در واقع پذیرفته‌اند که همه آنچه در آثار فقهی آمده فراتاریخی نیست، بلکه برخی احکام ناظر به زمان و مکان ~~معینی است~~.<ref>ایازی، ملاکات احکام و شیوه‌های استکشاف آن، ص۳۱۱.</ref> در همین ~~ارتباط،~~ فقیهان [[مکتب فقهی قم]] می‌کوشند عوامل تاریخی کشف مراد حقیقی شارع را ذیل مباحثی که از قبل در فقه مرسوم بوده، همچون قرائن حالیه و مقالیه تنقیح کنند.<ref>مکارم شیرازی، دایرةالمعارف فقه مقارن، ج۱، ص۲۷۲.</ref>		گروهی معتقد به [[تاریخمندی احکام]] هستند، اما دیدگاه‌های سنتی که مبانی مدرن تاریخمندی را انکار می‌کنند، دلالت صریح برخی آیات و روایات، برآمدن احکام فقهی از قضایای حقیقیه و اطلاق مقامی احکام را دلیل جاودانگی آن‌ها می‌دانند.<ref>قدردان قراملکی، جاودانگی شریعت و ملاک‌های آن، ص۱۰۷.</ref> با این حال هم‌ایشان ذیل بحث از [[احکام ثابت و متغیر]] کوشیده‌اند پاره‌ای از تغییرات ضروری در احکام فقهی را تبیین کنند و در واقع پذیرفته‌اند که همه آنچه در آثار فقهی آمده فراتاریخی نیست، بلکه برخی احکام ناظر به زمان و مکان معیّنی هستند.<ref>ایازی، ملاکات احکام و شیوه‌های استکشاف آن، ص۳۱۱.</ref> در همین باره، فقیهان [[مکتب فقهی قم]] می‌کوشند عوامل تاریخی کشف مراد حقیقی شارع را ذیل مباحثی که از قبل در فقه مرسوم بوده، همچون قرائن حالیه و مقالیه تنقیح کنند.<ref>مکارم شیرازی، دایرةالمعارف فقه مقارن، ج۱، ص۲۷۲.</ref>

	مباحثی مثل تقسیم آموزه‌های دینی به [[ذاتی و عرضی در دین\|ذاتی و عرضی]]، یا گوهر و صدف دین نیز ~~در راستای~~ تاریخمندی احکام است و پذیرش هر یک از این تبیین‌ها منجر به تقسیم احکام فقهی به ثابت و متغیر خواهد ~~بود~~.		مباحثی مثل تقسیم آموزه‌های دینی به [[ذاتی و عرضی در دین\|ذاتی و عرضی]]، یا گوهر و صدف دین نیز همسو با تاریخمندی احکام است و پذیرش هر یک از این تبیین‌ها منجر به تقسیم احکام فقهی به ثابت و متغیر خواهد شد.

	===نظام‌مندی و غایتمندی فقه===		===نظام‌مندی و غایتمندی فقه===
	همچون بحث‌هایی که درباره «اصول فقه» درگرفته ~~است؛~~<ref>ن.ک: شفیعی، اصول فقه رویکردها و روش‌ها، ص ۱۱۵.</ref> فلسفه فقه می‌پرسد که آیا فقه علم است یا فن. نگرش غیرنظام‌مند (فنی) به ~~فقه،~~ آن را مجموعه‌ای از قضایای شرعی می‌داند و اجتهاد را به مجموعه فعالیت‌های اجتهادی فقیهان (مجموعه بحث‌ها، ~~گفت‌و گوها،~~ استدلال‌ها و رد و اثبات‌ها) فرو می‌کاهد.<ref> علیدوست، فلسفه فقه احکام.</ref> اما نگاه نظام‌مند به ~~فقه،~~ آن را ~~نه فقط~~ مجموعه‌ای از قضایا، بلکه دانشی ذیل یک صورت علمی می‌بیند. پیش‌فرض گرفتن این صورت علمی برای فقه مبنای تصمیم‌گیری درباره این خواهد بود که فقه دانشی منسجم و نظام‌مند برای تعیین احکام اجتماعی و بنابراین جزو علوم اجتماعی است<ref>خسروپناه و رجبی، گستره و روش شناسی فقه الاجتماع، ص۶۶.</ref>یا با توجه به شباهت‌های فراوان و ذاتی آن با علومی ~~همچون~~ «نظریه حقوقی»، می‌توان آن را ~~به مثابه~~ علمی انسانی بازشناخت. ~~اما~~ آنچه عموماً ~~«نظام‌مندی فقه»~~ خوانده می‌شود جامعیت و پوشش دادن تمام شئون زندگی مکلف (فقه فردی، اجتماعی، سیاسی و...) است. این برداشت، به طور ~~پنهان~~ مبتنی بر ~~پاسخ مثبت به~~ این ~~پرسش~~ است که ~~آیا~~ احکام فقهی با هم ارتباط نظام‌مند ~~دارند؟ آیا~~ می‌توان به ملاکی برای تعیین ~~حوزۀ~~ نفوذ احکام فقهی و همچنین اولویت‌بندی ~~آنها~~ رسید ~~یا خیر؟~~		همچون بحث‌هایی که درباره «اصول فقه» درگرفته است،<ref>ن.ک: شفیعی، اصول فقه رویکردها و روش‌ها، ص ۱۱۵.</ref> فلسفه فقه می‌پرسد که آیا فقه علم است یا فن. نگرش غیرنظام‌مند (فنی) به فقه آن را مجموعه‌ای از قضایای شرعی می‌داند و اجتهاد را به مجموعه فعالیت‌های اجتهادی فقیهان (مجموعه بحث‌ها، گفت‌وگوها، استدلال‌ها و رد و اثبات‌ها) فرو می‌کاهد.<ref> علیدوست، فلسفه فقه احکام.</ref> اما نگاه نظام‌مند به فقه آن را نه‌فقط مجموعه‌ای از قضایا، بلکه دانشی ذیل یک صورت علمی می‌بیند. پیش‌فرض گرفتن این صورت علمی برای فقه مبنای تصمیم‌گیری درباره این خواهد بود که فقه دانشی منسجم و نظام‌مند برای تعیین احکام اجتماعی و بنابراین جزو علوم اجتماعی است<ref>خسروپناه و رجبی، گستره و روش شناسی فقه الاجتماع، ص۶۶.</ref> یا با توجه به شباهت‌های فراوان و ذاتی آن با علومی چون «نظریه حقوقی»، می‌توان آن را به‌مثابه علمی انسانی بازشناخت. آنچه عموماً «[[نظام‌مندی فقه]]» خوانده می‌شود جامعیت و پوشش دادن تمام شئون زندگی مکلف (فقه فردی، اجتماعی، سیاسی و...) است. این برداشت، به طور پنهان، مبتنی بر این است که قائل باشیم احکام فقهی با هم ارتباط نظام‌مند دارند و می‌توان به ملاکی برای تعیین حوزه نفوذ احکام فقهی و همچنین اولویت‌بندی آن‌ها رسید.

	نظام‌مندی و غایتمندی به‌گونه‌ای‌ با هم ~~ملازم‌اند. از این رو~~ ذیل پرسش از نظام‌مندی ~~فقه~~ این ~~سوال~~ مطرح است که آیا اساساً فقه هدف و غایتی دارد و اگر چنین است آن غایت چیست. مبنای دین‌شناسانه عموم فقیهان آن است که غایت ~~اسلام~~ به‌مثابه نظامی فکری، تعیین سعادت انسان است.<ref>شهابی، ادوار فقه، ص۱۹.</ref> بر اساس این نگرش، اجتهاد فقهی ~~تلاش~~ روشمند برای فهم دین و احکام شرعی زندگی انسان است~~. بر این اساس فقه~~ به‌عنوان یکی از شاخه‌های اجتهاد دینی، ~~در پیوند~~ جدی با اجتهاد کلامی و اخلاقی اسلام ~~است~~.<ref>مخلصی، نگاهی به تلاشهای احیاگرانه شهید صدر.</ref>		نظام‌مندی و غایتمندی به‌گونه‌ای‌ با هم ملازم‌اند؛ ازاین‌رو ذیل پرسش از نظام‌مندی فقه، این سؤال مطرح است که آیا اساساً فقه هدف و غایتی دارد و اگر چنین است آن غایت چیست. مبنای دین‌شناسانه عموم فقیهان آن است که غایت اسلام، به‌مثابه نظامی فکری، تعیین سعادت انسان است.<ref>شهابی، ادوار فقه، ص۱۹.</ref> بر اساس این نگرش، اجتهاد فقهی تلاشی روشمند برای فهم دین و احکام شرعی زندگی انسان است و فقه، به‌عنوان یکی از شاخه‌های اجتهاد دینی، پیوندی جدی با اجتهاد کلامی و اخلاقی اسلام دارد.<ref>مخلصی، نگاهی به تلاشهای احیاگرانه شهید صدر.</ref>

	==مبانی روش‌شناختی==		==مبانی روش‌شناختی==

Mahjoor60 در ‏۴ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۵:۴۰

2026-05-04T05:40:42Z

نمایش تغییرات

Mahjoor60 در ‏۳ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۲۶

2026-05-03T08:26:56Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۲۶
خط ۱:		خط ۱:
			{{ویرایش}}
	{{نویسنده		{{نویسنده
	\|نویسنده = محمدعلی سلطان‌مرادی		\|نویسنده = محمدعلی سلطان‌مرادی

Sarfipour در ‏۱۸ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۶:۵۰

2025-09-18T06:50:07Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۸ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۶:۵۰
خط ۱۹۲:		خط ۱۹۲:
	* یوسفی مقدم، محمدصادق؛ صادقی فدکی، سید جعفر، «پژوهشی در توسعه فقه به حریم اعتقادات و اعمال قلبی»، [[فصلنامه پژوهش‌های فقهی]]، دوره دهم، شماره ۴، زمستان ۱۳۹۳ [http://ensani.ir/fa/article/download/342575 لینک]		* یوسفی مقدم، محمدصادق؛ صادقی فدکی، سید جعفر، «پژوهشی در توسعه فقه به حریم اعتقادات و اعمال قلبی»، [[فصلنامه پژوهش‌های فقهی]]، دوره دهم، شماره ۴، زمستان ۱۳۹۳ [http://ensani.ir/fa/article/download/342575 لینک]
	{{پایان}}		{{پایان}}
			[[en:The philosophy of jurisprudence]]

Mkhaghanif: /* منابع */

2023-06-20T11:39:40Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۰ ژوئن ۲۰۲۳، ساعت ۱۱:۳۹
خط ۱۶۰:		خط ۱۶۰:
	* ایزدپور، محمدرضا، عقل و کشف ملاکات احکام، اندیشه نوین دینی، سال سوم، شماره ۱۱، زمستان ۱۳۸۶ش. [http://ensani.ir/fa/article/download/222849 لینک]		* ایزدپور، محمدرضا، عقل و کشف ملاکات احکام، اندیشه نوین دینی، سال سوم، شماره ۱۱، زمستان ۱۳۸۶ش. [http://ensani.ir/fa/article/download/222849 لینک]
	* باقرزاده مشکی‌باف، محمدتقی، «رابطه فقه و کلام»، فصلنامه فقه، دوره ۱۳، شماره ۴۹، مهر ۱۳۸۵ش. [http://jf.isca.ac.ir/article_3192.html لینک]		* باقرزاده مشکی‌باف، محمدتقی، «رابطه فقه و کلام»، فصلنامه فقه، دوره ۱۳، شماره ۴۹، مهر ۱۳۸۵ش. [http://jf.isca.ac.ir/article_3192.html لینک]
	* توحیدی اقدم، جابر؛ سلیمانی بهبهانی، عبدالرحیم، «چیستی فلسفه فقه»، [[فصلنامه ~~قبصات]]،~~ دوره ۹، شماره ۳۲، دی ۱۳۸۳. [http://qabasat.iict.ac.ir/article_17294_edd5097f883968c058a8b9756db6c632.pdf لینک]		* توحیدی اقدم، جابر؛ سلیمانی بهبهانی، عبدالرحیم، «چیستی فلسفه فقه»، فصلنامه قبسات، دوره ۹، شماره ۳۲، دی ۱۳۸۳. [http://qabasat.iict.ac.ir/article_17294_edd5097f883968c058a8b9756db6c632.pdf لینک]
	* جناتی، محمدابراهیم، «منابع اجتهاد در مذاهب اسلامی، تهران»، انتشارات کیهان، ۱۳۷۰ش.		* جناتی، محمدابراهیم، «منابع اجتهاد در مذاهب اسلامی، تهران»، انتشارات کیهان، ۱۳۷۰ش.
	* خسروپناه، عبدالحسین؛ رجبی، مجید، «گستره و روش شناسی فقه الاجتماع»، فصلنامه فقه، دوره ۲۷، شماره ۱۰۱، فروردین ۱۳۹۹ش. [https://jf.isca.ac.ir/article_68886_2d226e39a87ab53e9daf7aeb7223d5d6.pdf لینک]		* خسروپناه، عبدالحسین؛ رجبی، مجید، «گستره و روش شناسی فقه الاجتماع»، فصلنامه فقه، دوره ۲۷، شماره ۱۰۱، فروردین ۱۳۹۹ش. [https://jf.isca.ac.ir/article_68886_2d226e39a87ab53e9daf7aeb7223d5d6.pdf لینک]

Mkhaghanif: removed Category:پیش‌نویس مقاله‌ها using HotCat

2023-02-15T09:28:07Z

removed Category:پیش‌نویس مقاله‌ها using HotCat

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۵ فوریهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۰۹:۲۸
خط ۱۹۲:		خط ۱۹۲:
	* یوسفی مقدم، محمدصادق؛ صادقی فدکی، سید جعفر، «پژوهشی در توسعه فقه به حریم اعتقادات و اعمال قلبی»، [[فصلنامه پژوهش‌های فقهی]]، دوره دهم، شماره ۴، زمستان ۱۳۹۳ [http://ensani.ir/fa/article/download/342575 لینک]		* یوسفی مقدم، محمدصادق؛ صادقی فدکی، سید جعفر، «پژوهشی در توسعه فقه به حریم اعتقادات و اعمال قلبی»، [[فصلنامه پژوهش‌های فقهی]]، دوره دهم، شماره ۴، زمستان ۱۳۹۳ [http://ensani.ir/fa/article/download/342575 لینک]
	{{پایان}}		{{پایان}}
	~~[[رده:پیش‌نویس مقاله‌ها]]~~