همزادسازی انسان - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Sarfipour در ‏۱۹ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۰۶

2025-06-19T07:06:20Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۹ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۰۶
خط ۱۱۹:		خط ۱۱۹:
	* موسوی، محمدکاظم، قرارات مجمع الفقه الاسلامی مع مقارنتها بآراء الإمامیة الاثنی‌عشریة، تهران، المرکز العالی للدراسات التقربیه، ۱۴۳۳ق.		* موسوی، محمدکاظم، قرارات مجمع الفقه الاسلامی مع مقارنتها بآراء الإمامیة الاثنی‌عشریة، تهران، المرکز العالی للدراسات التقربیه، ۱۴۳۳ق.
	* ناظم‌زاده قمی، سید علی‌اصغر، جراحی پلاستیک و شبیه‌سازی انسان از نگاه فقه، قم، بوستان کتاب، ۱۴۰۲ق.		* ناظم‌زاده قمی، سید علی‌اصغر، جراحی پلاستیک و شبیه‌سازی انسان از نگاه فقه، قم، بوستان کتاب، ۱۴۰۲ق.
			[[en:Embryo cloning]]
	{{پایان}}		{{پایان}}

Khoshnudi در ‏۸ ژانویهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۰۳

2025-01-08T19:03:14Z

Nazarzadeh در ‏۵ ژانویهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۰۱

2025-01-05T14:01:35Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ ژانویهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۰۱
خط ۸:		خط ۸:
	\|ویراستار۳ =		\|ویراستار۳ =
	}}		}}

	* '''چکیده'''		* '''چکیده'''

Salehi: /* روش همزادسازی */

2024-11-07T13:17:03Z

روش همزادسازی

نمایش تغییرات

Salehi در ‏۷ نوامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۲:۲۸

2024-11-07T12:28:04Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۷ نوامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۲:۲۸
خط ۱۰:		خط ۱۰:
	* '''چکیده'''		* '''چکیده'''

	'''همزادسازی انسان''' ( embryo cloning) یکی از اقسام شبیه‌سازی و ایجاد انسان از غیر راه معمول آن، با استفاده از تقسیم سلولِ جنسیِ انسانی در محیط آزمایشگاهی است.		'''همزادسازی انسان''' (embryo cloning) یکی از اقسام شبیه‌سازی و ایجاد انسان از غیر راه معمول آن، با استفاده از تقسیم سلولِ جنسیِ انسانی در محیط آزمایشگاهی است.

	اکثر فقهای اهل‌تسنن همزادسازی انسان را حرام دانسته‌اند. اما موضع‌گیری فقیهان شیعه درباره جایز بودن یا جایز نبودنِ همزادسازیِ انسان اندک است و دیدگاه‌های مختلفی در این موضوع ارائه شده است. سید علی سیستانی همزادسازی را جایز دانسته است. همچنین فقیهانی چون سید محمدسعید ~~حکیم،~~ محمد فاضل ~~لنکرانی،~~ محمد محمدی قائینی برخی صورت‌های همزادسازی را جایز و بعضی دیگر را حرام دانسته‌اند.		اکثر فقهای اهل‌تسنن همزادسازی انسان را حرام دانسته‌اند. اما موضع‌گیری فقیهان شیعه درباره جایز بودن یا جایز نبودنِ همزادسازیِ انسان اندک است و دیدگاه‌های مختلفی در این موضوع ارائه شده است. [[سید علی سیستانی]] همزادسازی را جایز دانسته است. همچنین فقیهانی چون [[سید محمدسعید حکیم]]، [[محمد فاضل لنکرانی]]، [[محمد محمدی قائنی\|محمد محمدی قائینی]] برخی صورت‌های همزادسازی را جایز و بعضی دیگر را حرام دانسته‌اند.

	فقیهانی که همزادسازی انسان را جایز می‌دانند، به اصل اباحه استناد کرده‌اند. از سوی دیگر، از جمله مهمترین دلایل‌ بر حرمت همزادسازی کامل انسان در کلمات فقها، می‌توان به حرمت تغییر در خلق ~~خدا،~~ اختلال ~~نظام،~~ حرمت بهره‌وری از رحم زن بیگانه، و حرمت از بین بردن نطفه اشاره کرد.		فقیهانی که همزادسازی انسان را جایز می‌دانند، به [[اصل اباحه]] استناد کرده‌اند. از سوی دیگر، از جمله مهمترین دلایل‌ بر حرمت همزادسازی کامل انسان در کلمات فقها، می‌توان به [[حرمت تغییر در خلق خدا]]، [[اختلال نظام]]، حرمت بهره‌وری از رحم زن بیگانه، و حرمت از بین بردن نطفه اشاره کرد.

	تعیین نَسَبِ انسان همزادسازی شده، از احکام وضعی اختلافی در این مسئله است. برخی فقیهان، زن صاحب رَحِم و بعضی زن صاحب تخمک را مادر انسان همزادسازی شده دانسته‌اند. همچنین به فتوای برخی فقیهان، زنی که نطفه در رحم او رشد کرده، به‌منزلهٔ مادر رضاعی کودک به‌شمار می‌آید. سید علی سیستانی معتقد است در مسئله ارث بنا بر احتیاط واجب باید مصالحه صورت گیرد، ولی در مسئله محرمیت، هر دو زن محرم هستند.		تعیین نَسَبِ انسان همزادسازی شده، از احکام وضعی اختلافی در این مسئله است. برخی فقیهان، زن صاحب رَحِم و بعضی زن صاحب تخمک را مادر انسان همزادسازی شده دانسته‌اند. همچنین به فتوای برخی فقیهان، زنی که نطفه در رحم او رشد کرده، به‌منزلهٔ مادر رضاعی کودک به‌شمار می‌آید. سید علی سیستانی معتقد است در مسئله ارث بنا بر احتیاط واجب باید مصالحه صورت گیرد، ولی در مسئله محرمیت، هر دو زن محرم هستند.

Mkhaghanif: صفحه‌ای تازه حاوی «{{نویسنده |نویسنده = مصطفی علیخانی |نویسنده۲ = |نویسنده۳ = |گردآوری = |ویراستار۱ = |ویراستار۲ = |ویراستار۳ = }} * '''چکیده''' '''همزادسازی انسان''' ( embryo cloning) یکی از اقسام شبیه‌سازی و ایجاد انسان از غیر راه معمول آن، با استفاده از تقسیم سلولِ جنسیِ انسا...» ایجاد کرد

2024-11-07T07:00:52Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{نویسنده |نویسنده = مصطفی علیخانی |نویسنده۲ = |نویسنده۳ = |گردآوری = |ویراستار۱ = |ویراستار۲ = |ویراستار۳ = }} * '''چکیده''' '''همزادسازی انسان''' ( embryo cloning) یکی از اقسام شبیه‌سازی و ایجاد انسان از غیر راه معمول آن، با استفاده از تقسیم سلولِ جنسیِ انسا...» ایجاد کرد

نمایش تغییرات

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۸ ژانویهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۰۳
خط ۲۰:		خط ۲۰:

	== تبیین مسئله و جایگاه آن ==		== تبیین مسئله و جایگاه آن ==
	همزادسازی انسان یا تقسیم جنینی یکی از اقسام شبیه‌سازی انسان است<ref>جواهری، «تقسیم جنینی و شبیه‌سازی»، ص۸۲.</ref> که با استفاده از سلول جنسی انجام می‌گیرد.<ref>ناظم‌زاده قمی، جراحی پلاستیک و شبیه‌سازی انسان از نگاه فقه، ص۱۷۴.</ref> از همزادسازی انسان با عناوین مختلفی مانندالاستتئام<ref>مرتضوی، و مجتبی نوروزی، «بررسی ابعاد فقهی همزادسازی و بدل‌سازی انسانی»، ص۱۰۶.</ref>، «التنسیل الجنینی»،<ref>ابوالبصل، «عملیات التنسیل»، ص۶۵۵.</ref> «الاستنساخ الجسدی»، «الاستنساخ الجنینی» یا «تکثیر النطفة» یاد می‌شود.<ref>گروهی از مؤلفان، الفقه الطبی، ص۱۷۱.</ref>		همزادسازی انسان یا تقسیم جنینی یکی از اقسام شبیه‌سازی انسان است<ref>جواهری، «تقسیم جنینی و شبیه‌سازی»، ص۸۲.</ref> که با استفاده از سلول جنسی انجام می‌گیرد.<ref>ناظم‌زاده قمی، جراحی پلاستیک و شبیه‌سازی انسان از نگاه فقه، ص۱۷۴.</ref> از همزادسازی انسان با عناوین مختلفی مانندالاستتئام<ref>مرتضوی، و مجتبی نوروزی، «بررسی ابعاد فقهی همزادسازی و بدل‌سازی انسانی»، ص۱۰۶.</ref>، «التنسیل الجنینی»، <ref>ابوالبصل، «عملیات التنسیل»، ص۶۵۵.</ref> «الاستنساخ الجسدی»، «الاستنساخ الجنینی» یا «تکثیر النطفة» یاد می‌شود.<ref>گروهی از مؤلفان، الفقه الطبی، ص۱۷۱.</ref>

	برای نخستین‌بار در سال ۱۹۹۳م دانشمندانی در کانادا توانستند سلول‌های اولیه انسان را از یکدیگر جدا کرده و امکان همزادسازی را اثبات کنند.<ref>جواهری، بحوث فی الفقه المعاصر، ج۲، ص۲۷۹؛ شریعتمداری، «بدل‌سازی انسان»، ص۱۱۸.</ref> اگرچه این تحقیق برنده بهترین پژوهش جشنواره علمی در آن سال شد، اما نتیجه تحقیق آنان واکنش‌های اجتماعی و دینی را به‌همراه داشت.<ref>شریعتمداری، «بدل‌سازی انسان»، ص۱۱۸-۱۲۰.</ref>		برای نخستین‌بار در سال ۱۹۹۳م دانشمندانی در کانادا توانستند سلول‌های اولیه انسان را از یکدیگر جدا کرده و امکان همزادسازی را اثبات کنند.<ref>جواهری، بحوث فی الفقه المعاصر، ج۲، ص۲۷۹؛ شریعتمداری، «بدل‌سازی انسان»، ص۱۱۸.</ref> اگرچه این تحقیق برنده بهترین پژوهش جشنواره علمی در آن سال شد، اما نتیجه تحقیق آنان واکنش‌های اجتماعی و دینی را به‌همراه داشت.<ref>شریعتمداری، «بدل‌سازی انسان»، ص۱۱۸-۱۲۰.</ref>
خط ۴۱:		خط ۴۱:

	=== دیدگاه فقیهان اهل‌سنت ===		=== دیدگاه فقیهان اهل‌سنت ===
	اکثر فقهای اهل‌تسنن همزادسازی انسان را حرام دانسته‌اند،<ref>گروهی از مؤلفان، الفقه الطبی، ص۱۷۱.</ref> در بیانیه دهمین نشست مجمع فقه اسلامی، در مکه هم علاوه بر حرمت شبیه‌سازی انسان، بر حرمت همزادسازی انسان نیز تأکید شده است.<ref>موسوی، قرارات مجمع الفقه الاسلامی، ص۲۸۲.</ref> در مقابل برخی فقیهان اهل‌تسنن، با ذکر شرایطی همزادسازی را جایز دانسته‌اند. از جمله شرط‌ها می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد: ۱. به‌کارگیری سلول در رحمِ همسر، ۲. انجام عمل در زمان زوجیت، ۳. موافقت زوج و زوجه ۴. معلوم ماندن نسب.<ref>الاشقر، ابحاث اجتهادیة فی الفقه الطبی، ص۳۶.</ref>		اکثر فقهای اهل‌تسنن همزادسازی انسان را حرام دانسته‌اند، <ref>گروهی از مؤلفان، الفقه الطبی، ص۱۷۱.</ref> در بیانیه دهمین نشست مجمع فقه اسلامی، در مکه هم علاوه بر حرمت شبیه‌سازی انسان، بر حرمت همزادسازی انسان نیز تأکید شده است.<ref>موسوی، قرارات مجمع الفقه الاسلامی، ص۲۸۲.</ref> در مقابل برخی فقیهان اهل‌تسنن، با ذکر شرایطی همزادسازی را جایز دانسته‌اند. از جمله شرط‌ها می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد: ۱. به‌کارگیری سلول در رحمِ همسر، ۲. انجام عمل در زمان زوجیت، ۳. موافقت زوج و زوجه ۴. معلوم ماندن نسب.<ref>الاشقر، ابحاث اجتهادیة فی الفقه الطبی، ص۳۶.</ref>

	== بررسی ادله حرمت یا جواز همزادسازی ==		== بررسی ادله حرمت یا جواز همزادسازی ==
خط ۴۹:		خط ۴۹:
	همچنانکه [[شبیه‌سازی انسان]] را تصرف در خلقت خدا و حرام دانسته‌اند<ref>سبحانی، استفتائات، ج۲، ص۲۵۶.</ref> این احتمال مطرح شده، که همزادسازی انسان نیز به دلیل [[حرمت تغییر در خلقت خدا]]، حرام باشد. در توضیح این استدلال گفته شده، از آنجا که در [[آیه ۱۱۹ سوره نساء]]، تغییر در خلقُ الله، عملی شیطانی معرفی شده و از سوی دیگر شبیه‌سازی و همزادسازی از مصادیق تغییر در خلق خدا است، این عمل حرام است.<ref>مؤمن، «شبیه‌سازی»، ص۵۱-۵۲.</ref>		همچنانکه [[شبیه‌سازی انسان]] را تصرف در خلقت خدا و حرام دانسته‌اند<ref>سبحانی، استفتائات، ج۲، ص۲۵۶.</ref> این احتمال مطرح شده، که همزادسازی انسان نیز به دلیل [[حرمت تغییر در خلقت خدا]]، حرام باشد. در توضیح این استدلال گفته شده، از آنجا که در [[آیه ۱۱۹ سوره نساء]]، تغییر در خلقُ الله، عملی شیطانی معرفی شده و از سوی دیگر شبیه‌سازی و همزادسازی از مصادیق تغییر در خلق خدا است، این عمل حرام است.<ref>مؤمن، «شبیه‌سازی»، ص۵۱-۵۲.</ref>

	محمد مؤمن این استدلال را بسیار ضعیف دانسته، معتقد است با استناد به روایت‌های تفسیری،<ref>برای نمونه نگاه کنید به: بحرانی، البرهان، ج۲، ص۱۷۵.</ref> این آیه ناظر به تغییر دین خدا و ایجاد بدعت در آن است؛ اما آنچه در مراحل همزاد‌سازی انسان رخ می‌دهد، همانند کاشتن بذر گیاهان و درختان، همگی به خواست و اراده خدا انجام می‌شود.<ref>مؤمن، «شبیه‌سازی»، ص۵۲.</ref>		محمد مؤمن این استدلال را بسیار ضعیف دانسته، معتقد است با استناد به روایت‌های تفسیری، <ref>برای نمونه نگاه کنید به: بحرانی، البرهان، ج۲، ص۱۷۵.</ref> این آیه ناظر به تغییر دین خدا و ایجاد بدعت در آن است؛ اما آنچه در مراحل همزاد‌سازی انسان رخ می‌دهد، همانند کاشتن بذر گیاهان و درختان، همگی به خواست و اراده خدا انجام می‌شود.<ref>مؤمن، «شبیه‌سازی»، ص۵۲.</ref>

	=== ۲. اختلال نظام ===		=== ۲. اختلال نظام ===
خط ۷۱:		خط ۷۱:

	== نسب انسان همزاد ==		== نسب انسان همزاد ==
	فقیهان شیعه در این مسئله که مادرِ انسان همزادسازی شده چه کسی است، اقوال مختلفی دارند. اگر سلول جداشده، در رحم همان زن صاحب نطفه قرار بگیرد، در این صورت بدون تردید، آن زن مادر انسانِ همزاد خواهد بود.<ref>مرتضوی، و نوروزی، «بررسی ابعاد فقهی همزادسازی و بدل‌سازی انسانی»، ص۱۱۳.</ref> اما در صورتی که سلول جداشده، در رحم همان زنِ صاحب نطفه قرار نگیرد، برخی فقیهان، زن صاحب رحم و بعضی صاحب سلول را مادر انسانِ همزاد دانسته‌اند.<ref>معینی‌فر، و حاجیعلی، «نسب طفل شبیه‌سازی شده در نظام حقوقی اسلام»، ص۱۱۵.</ref> سید علی سیستانی معتقد است بنا بر احتیاط واجب در مسئله ارث باید مصالحه صورت گیرد، ولی در مسئله محرمیت، هر دو زن محرم هستند؛ چرا که صاحب تخمک، همسرِ پدر بچه و صاحب رحم، مانند مادرِ او است.<ref>سیستانی، «[https://www.sistani.org/persian/qa/01019/ پرسش و پاسخ؛ لقاح مصنوعی، ~~در ،~~ سایت دفتر آیت‌الله سیستانی]».</ref>		فقیهان شیعه در این مسئله که مادرِ انسان همزادسازی شده چه کسی است، اقوال مختلفی دارند. اگر سلول جداشده، در رحم همان زن صاحب نطفه قرار بگیرد، در این صورت بدون تردید، آن زن مادر انسانِ همزاد خواهد بود.<ref>مرتضوی، و نوروزی، «بررسی ابعاد فقهی همزادسازی و بدل‌سازی انسانی»، ص۱۱۳.</ref> اما در صورتی که سلول جداشده، در رحم همان زنِ صاحب نطفه قرار نگیرد، برخی فقیهان، زن صاحب رحم و بعضی صاحب سلول را مادر انسانِ همزاد دانسته‌اند.<ref>معینی‌فر، و حاجیعلی، «نسب طفل شبیه‌سازی شده در نظام حقوقی اسلام»، ص۱۱۵.</ref> سید علی سیستانی معتقد است بنا بر احتیاط واجب در مسئله ارث باید مصالحه صورت گیرد، ولی در مسئله محرمیت، هر دو زن محرم هستند؛ چرا که صاحب تخمک، همسرِ پدر بچه و صاحب رحم، مانند مادرِ او است.<ref>سیستانی، «[https://www.sistani.org/persian/qa/01019/ پرسش و پاسخ؛ لقاح مصنوعی، در، سایت دفتر آیت‌الله سیستانی]».</ref>

	=== صاحب رحم ===		=== صاحب رحم ===
	سید ابوالقاسم خویی و [[محمد آصف محسنی]] با استناد به [[آیه ۲ سوره مجادله]]، صاحب رحم را مادر شرعی فرد همزادسازی شده دانسته‌اند. به باور آنها از منسوب‌بودن تخمک به یک زن، نمی‌توان مادر شرعی را شناخت، بلکه مادر شرعی کودک، زنی است که نطفه در رحم او رشد می‌کند و فرزند را به دنیا می‌آورد.<ref>خویی، مسائل و ردود، ج۲، ص۳۲۰؛‌ محسنی، الفقه و مسائل طبیه، ج۱، ص۴۰۹.</ref> اما سید کاظم حائری با رد این استدلال معتقد است آیه ۲ سوره مجادله در مقام تعریف تعبدی مادر نیست؛ ازاین‌رو انسان‌هایی که از روش همزادسازی متولد ~~می‌شوند،‌~~ با افراد دوقلو یا چندقلویی که از راه طبیعی به دنیا می‌آیند، هیچ تفاوتی ندارند و مادر آنها، زنِ صاحب تخمک است، نه زنی که نطفه در رحم او رشد کند.<ref>حائری، «شبیه‌سازی انسان»، ص۳۹-۴۰.</ref> محمد مؤمن نیز با نپذیرفتن عنوان مادری برای صاحب رحم، معتقد است، همانطور که نمی‌توان دستگاه‌های آزمایشگاهی را که نطفه درون آنها رشد می‌کند، مادر انسانِ همزاد دانست، زنی که تنها از رحم او برای پرورش نطفه استفاده می‌شود را نیز نمی‌توان مادرِ انسانِ همزاد خواند.<ref>مؤمن، «شبیه‌سازی»، ص۸۸.</ref>		سید ابوالقاسم خویی و [[محمد آصف محسنی]] با استناد به [[آیه ۲ سوره مجادله]]، صاحب رحم را مادر شرعی فرد همزادسازی شده دانسته‌اند. به باور آنها از منسوب‌بودن تخمک به یک زن، نمی‌توان مادر شرعی را شناخت، بلکه مادر شرعی کودک، زنی است که نطفه در رحم او رشد می‌کند و فرزند را به دنیا می‌آورد.<ref>خویی، مسائل و ردود، ج۲، ص۳۲۰؛‌ محسنی، الفقه و مسائل طبیه، ج۱، ص۴۰۹.</ref> اما سید کاظم حائری با رد این استدلال معتقد است آیه ۲ سوره مجادله در مقام تعریف تعبدی مادر نیست؛ ازاین‌رو انسان‌هایی که از روش همزادسازی متولد می‌شوند، با افراد دوقلو یا چندقلویی که از راه طبیعی به دنیا می‌آیند، هیچ تفاوتی ندارند و مادر آنها، زنِ صاحب تخمک است، نه زنی که نطفه در رحم او رشد کند.<ref>حائری، «شبیه‌سازی انسان»، ص۳۹-۴۰.</ref> محمد مؤمن نیز با نپذیرفتن عنوان مادری برای صاحب رحم، معتقد است، همانطور که نمی‌توان دستگاه‌های آزمایشگاهی را که نطفه درون آنها رشد می‌کند، مادر انسانِ همزاد دانست، زنی که تنها از رحم او برای پرورش نطفه استفاده می‌شود را نیز نمی‌توان مادرِ انسانِ همزاد خواند.<ref>مؤمن، «شبیه‌سازی»، ص۸۸.</ref>

	=== صاحب تخمک ===		=== صاحب تخمک ===
	به نظر امام خمینی، ملاک مادری به صاحب تخمک بودن است و آن زنی که تخمک از او گرفته شده، مادر حقیقی و شرعی انسانِ همزاد است.<ref>خمینی، تحریر الوسیله، ص۹۹۰.</ref> محمد فاضل لنکرانی،<ref>فاضل لنکرانی، احکام پزشکی و بیماران، ص۹۶.</ref> [[حسینعلی منتظری]]،<ref>منتظری، احکام پزشکی، ص۸۷.</ref>، محمد مؤمن<ref>مؤمن، «شبیه‌سازی»، ص۸۷.</ref> و [[سید علی خامنه‌ای]]<ref>خامنه‌ای، احکام پزشکی، ص۳۳.</ref> از دیگر قائلان این قول هستند. به گفته محمد مؤمن حقیقت نطفه از صاحب اسپرم و صاحب تخمک به وجود می‌آید و قرار گرفتن آن در رحم زن دیگر، موجب از بین رفتن رابطه تکوینی آن نمی‌شود.<ref>مؤمن، «شبیه‌سازی»، ص۸۸.</ref>		به نظر امام خمینی، ملاک مادری به صاحب تخمک بودن است و آن زنی که تخمک از او گرفته شده، مادر حقیقی و شرعی انسانِ همزاد است.<ref>خمینی، تحریر الوسیله، ص۹۹۰.</ref> محمد فاضل لنکرانی، <ref>فاضل لنکرانی، احکام پزشکی و بیماران، ص۹۶.</ref> [[حسینعلی منتظری]]، <ref>منتظری، احکام پزشکی، ص۸۷.</ref>، محمد مؤمن<ref>مؤمن، «شبیه‌سازی»، ص۸۷.</ref> و [[سید علی خامنه‌ای]]<ref>خامنه‌ای، احکام پزشکی، ص۳۳.</ref> از دیگر قائلان این قول هستند. به گفته محمد مؤمن حقیقت نطفه از صاحب اسپرم و صاحب تخمک به وجود می‌آید و قرار گرفتن آن در رحم زن دیگر، موجب از بین رفتن رابطه تکوینی آن نمی‌شود.<ref>مؤمن، «شبیه‌سازی»، ص۸۸.</ref>

	=== مادر رضاعی بودن صاحب رحم ===		=== مادر رضاعی بودن صاحب رحم ===
خط ۹۵:		خط ۹۵:
	* جناتی، محمدابراهیم، [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/700772 «گفت‌و‌گو با آیت‌الله جناتی»]، در مجله فقه، شماره ۴۶، زمستان ۱۳۸۴ش.		* جناتی، محمدابراهیم، [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/700772 «گفت‌و‌گو با آیت‌الله جناتی»]، در مجله فقه، شماره ۴۶، زمستان ۱۳۸۴ش.
	* جواهری، حسن، [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/700785 «تقسیم جنینی و شبیه‌سازی»]، در مجله کاوشی نو در فقه اسلامی، شماره ۴۷، بهار ۱۳۸۵ش.		* جواهری، حسن، [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/700785 «تقسیم جنینی و شبیه‌سازی»]، در مجله کاوشی نو در فقه اسلامی، شماره ۴۷، بهار ۱۳۸۵ش.
	* جواهری، حسن، بحوث فی الفقه المعاصر، بیروت، دار ~~الذخائر،‌~~ بی‌تا.		* جواهری، حسن، بحوث فی الفقه المعاصر، بیروت، دار الذخائر، بی‌تا.
	* حائری، سید کاظم، [http://ensani.ir/file/download/article/20120327180648-3049-86.pdf «شبیه‌سازی انسان»]، در مجله فقه اهل بیت، شماره ۵۵، پاییز ۱۳۸۷ش.		* حائری، سید کاظم، [http://ensani.ir/file/download/article/20120327180648-3049-86.pdf «شبیه‌سازی انسان»]، در مجله فقه اهل بیت، شماره ۵۵، پاییز ۱۳۸۷ش.
	* حکیم، سید محمدسعید، فقه الاستنساخ البشری و فتاوی الطبیة، قم، دار الهلال، ۱۳۹۲ش.		* حکیم، سید محمدسعید، فقه الاستنساخ البشری و فتاوی الطبیة، قم، دار الهلال، ۱۳۹۲ش.
خط ۱۰۲:		خط ۱۰۲:
	* خویی، سید ابوالقاسم، مسائل و ردود، بیروت، دار الزهراء، ۱۴۱۶ق.		* خویی، سید ابوالقاسم، مسائل و ردود، بیروت، دار الزهراء، ۱۴۱۶ق.
	* سبحانی، جعفر، استفتائات، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۳۸۹ش.		* سبحانی، جعفر، استفتائات، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۳۸۹ش.