نمایش مبدأ برای استعمال دخانیات

{{نویسنده
|نویسنده = حمزه احمدی
|نویسنده۲ = 
|نویسنده۳ = 
|گردآوری = 
|ویراستار۱ = 
|ویراستار۲ = 
|ویراستار۳ = 
}}

* '''چکیده'''

'''استعمالِ دُخانیات''' تنفس دود ناشی از سوزاندن توتون یا تنباکو است که با رواج استعمال آن در میان مسلمانان، فقیهان نیز به بررسی حکم شرعی آن پرداختند. گروهی از فقیهان به حرمت، گروهی دیگر به جواز آن فتوا داده و گروهی نیز توقف کرده‌اند.

[[قاعده لاضرر]] مهم‌ترین دلیلی است که قائلان به حرمت استعمال دخانیات به آن استناد کرده‌اند. آنان بر این نظرند که استعمال دخانیات برای سلامتی ضرر معتنا‌به در پی دارد و براساس قاعده لاضرر هر چیزی برای سلامتی ضرر داشته باشد، حرام است. این دلیل مورد نقد قائلان به جواز استعمال دخانیات قرار گرفته و گفته‌اند مفهوم ضرر، مفهوم ثابتی نیست و به مزاج‌های مختلف افراد، شرایط زمانی و مکانی و مقدار آن، بستگی دارد. از نظر این فقیهان، استعمال دخانیات، تنها برای برخی افراد ضرر دارد و فقط نسبت به آنان حرام است، لذا نمی‌توان حکم کلی صادر کرد و آن را برای همه حرام دانست. 

فقهای مسلمان معتقدند که هیچ نصی در خصوص حکم شرعی استعمال دخانیات وارد نشده است، با این وجود گروهی از آنان احتیاط کرده و گروهی دیگر با تمسک به اصل برائت و قاعده حلیت، به جواز آن فتوا داده‌اند.

==تبیین مسئله و جایگاه آن==
استعمال دخانیات یا شُرب توتون، استنشاق دود ناشی از سوزاندن توتون یا تنباکو، به کمک وسایلی همچون سیگار، قلیان، چپق، پیپ یا امثال آن است.<ref>طیار و دیگران، الفقه المیسر، ج۱۳، ص۴۴؛ عقیق، الاحكام الفقهیة المتعلقة بالتدخین، ص۱۹.</ref> از این اصطلاحات در ابواب فقهی نماز و روزه، بحث شده است.<ref>جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه فارسی، ج۳، ص۵۸۶.</ref> فقهای مسلمان درباره حکم شرعی خرید و فروش آن به‌طور مستقل بحث کرده‌اند.<ref>برای نمونه نگاه کنید به حر عاملی، الفوائد الطوسیة، ص۲۲۴؛ طیار و دیگران، الفقه المیسر، ج۱۳، ص۴۴؛ عقیق، الاحكام الفقهیة المتعلقة بالتدخین، ص۱۹؛ جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ج۱۰، ص۱۰۹-۱۱۰.</ref> همچنین درباره استعمال دخانیات از جهت ضرری بودن یا ضرری نبودن استعمال آن؛ هم در گذشته و هم در فقه معاصر به‌صورت مسئله‌ای مستقل، از آن بحث می‌شود.<ref>برای نمونه نگاه کنید به خوئی، احکام جامع مسایل پزشکی، ص۳۶۰-۳۶۱.</ref>
===تاریخچه و زمینه شکل‌گیری بحث===
به‌نقل از حر عاملی و برخی دیگر، توتون و تنباکو از کفار و مشرکان فرنگ به کشورهای اسلامی وارد شده است.<ref>برای نمونه نگاه کنید به حر عاملی، الفوائد الطوسیة، ص۲۲۴؛ عبد السلام الطویلة، فقه الاشربة و حدها، ص۴۳۶.</ref> آغاز ورود دخانیات به کشورهای اسلامی را از سال‌های آخر قرن دهم هجری گزارش کرده‌اند.<ref>عبد السلام الطویلة، فقه الاشربة و حدها، ص۴۳۶.</ref> بر این اساس نقل شده است که نخستین بار توتون و تنباکو به امپراتوری عثمانی (ترکیه امروزی) در سال ۱۶۰۵م وارد گردید.<ref>عتیق، الاحکام الفقهیة المتعلقة بالتدخین، ص۲۴-۲۵.</ref> بنا به برخی گزارش‌ها، ورود دخانیات به کشور ایران از اوایل قرن ۱۱ هجری بوده است.<ref>فتح‌الله‌پور، «دخانیات»، ص۳۸۹.</ref> پس از گسترش دخانیات در کشورهای اسلامی و شیوع استعمال آن در بین مسلمانان، فقها به بررسی حکم شرعی آن پرداختند.<ref>رحیمی، «بررسی آیات فقهی در حلیت یا حرمت استعمال دخانیات در نگاه فریقین»، ص۷۰.</ref> گروهی آن را جایز و گروه دیگری آن را حرام اعلام کردند.<ref>رحیمی، «بررسی آیات فقهی در حلیت یا حرمت استعمال دخانیات در نگاه فریقین»، ص۷۰.</ref>
===مناقشه اصولی و اخباری در حکم شرعی استعمال دخانیات===
اصولیان و اخباریان در اثر اختلاف مبانی‌شان در شبهات حکمیه تحریمیه، در حکم شرعی استعمال دخانیات نیز اختلاف نظر دارند، به‌طوری که در برهه‌ای، حرمت استفاده از توتون و استعمال دخانیات نماد اخباری‌گری و جواز استعمال آن، نماد اندیشه اصولی به شمار می‌رفت.<ref>عدالت‌نژاد، «دخانیات: مباحث فقهی»، ص۳۹۱.</ref> بنا به دیدگاه اصولیان، در شبهات حکمیه تحریمیه، یعنی در جایی که؛ اولاً مجتهد به اصل تکلیف در یک مسئله شک داشته باشد؛ ثانیاً منشأ شک، فقدان نص در آن مسئله، اجمال نص یا تعارض نصوص باشد و ثالثاً دوران امر بین حکم کلی حرمت و غیر وجوب باشد، اصل برائت جاری می‌شود.<ref>وحید بهبهانی، الرسائل الاصولیة، ص۳۴۹؛ شیخ انصاری، فرائد الاصول، ج۲، ص۱۸-۲۰.</ref> اخباریان در این شرایط به توقف یا احتیاط قائل شده‌اند.<ref>وحید بهبهانی، الرسائل الاصولیة، ص۳۴۹؛ شیخ انصاری، فرائد الاصول، ج۲، ص۱۸-۲۰.</ref>

بر این اساس، از آنجا که گفته می‌شود هیچ نص یا روایتی درباره استعمال دخانیات وارد نشده است،<ref>شیخ انصاری، فرائد الاصول، ج۲، ص۱۸.</ref> در این که حکم کلی آن، حرمت است یا اباحه و یا کراهت، شک و تردید وجود دارد. برخی اصولیان طبق مبنای خودشان به برائت قائل شده و آن را جایز دانسته‌اند<ref>برای نمونه نگاه کنید به جزایری، الانوار النعمانیة، ج۴، ص۴۴؛ شیخ انصاری، فرائد الاصول، ج۲، ص۱۹.</ref> و اخباریان به توقف و احتیاط در این مسئله روی آورده‌اند.<ref>برای نمونه نگاه کنید به حر عاملی، الفوائد الطوسیة، ص۲۲۶.</ref> شیخ حر عاملی در فائده ۵۱ از کتاب الفوائد الطوسیة، به بحث درباره حکم استعمال دخانیات پرداخته است.<ref>حر عاملی، فوائد الطوسیة، ص۲۲۴.</ref>  او در این بخش به ۱۲ دلیلی که فقهای شیعه برای اثبات حرمت استعمال دخانیات ذکر کرده‌اند، اشاره کرده است.<ref>حر عاملی، فوائد الطوسیة، ص۲۲۴-۲۲۶.</ref>

==نظریه حرمت استعمال دخانیات==
گروهی از فقهای مسلمان استعمال دخانیات را حرام اعلام کرده‌اند و برای اثبات حرمت آن به ادله زیر استناد کرده‌اند:
===مضر بودن دخانیات برای بدن===
بسیاری از فقهای مسلمان، استعمال دخانیات را با استناد به [[قاعده لاضرر]]، تنها در صورتی که ضرر مهم و قابل توجهی برای بدن داشته باشد، حرام دانسته‌اند.<ref>اصولی و بنی‌هاشمی خمینی، رساله توضیح المسائل (مراجع)، ج۲، ص۹۲۲.</ref> این فقیهان البته صرف عنوان دخانیات را حرام نمی‌دانند؛ بلکه از آن جهت که می‌تواند برای بدن ضرر معتنابه در برداشته باشد و پس از احراز ضرری بودن آن، به حرمت استعمال آن فتوا می‌دهند. برای نمونه بنا به فتوای [[سید علی حسینی سیستانی]]، استعمال مواد مخدر، سیگار و قلیان، در صورتی که دارای ضرر و زیان فوق‌العاده و مهمی باشد، حرام است.<ref>سیستانی، [https://www.sistani.org/persian/book/26576/5984/ «توضیح المسائل جامع»]، سایت دفتر رسمی مرجع عالیقدر آقای سیدعلی حسینی سیستانی.</ref> 

برخی از فقیهان به‌طور مطلق، فتوای به حرمت داده‌اند.<ref>حر عاملی، الفوائد الطوسیة، ص۲۲۴؛ علیان‌نژادی، سیگار پدیده مرگبار عصر ما، ص۶.</ref> برای نمونه حر عاملی، استدلال برخی از این فقهان را چنین بیان کرده است: همه کسانی که به استعمال دخانیات عادت دارند و همچنین پزشکان، از ضررهای ناشی از آن خبر داده‌اند و بر پایه روایتی از امام صادق(ع)<ref>کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۴۲.</ref> مضر بودن چیزی، علت حرمت آن چیز شمرده شده است، پس استعمال دخانیات حرام است.<ref>حر عاملی، الفوائد الطوسیة، ۱۴۲۳ق، ص۲۲۴.</ref> در میان فقیهان معاصر شیعه (قرن پانزدهم هجری) نیز [[مکارم شیرازی]] با استناد به قاعده لاضرر، به‌طور مطلق، فتوای به حرمت استعمال دخانیات داده است.<ref>علیان نژادی، سیگار پدیده مرگبار عصر ما، ص۱۳.</ref> او می‌گوید: پزشکان و اهل خبره اتفاق نظر دارند که استعمال دخانیات و سیگار ضررهای مهم و حیاتی برای بدن دارد<ref>علیان‌نژادی، سیگار پدیده مرگبار عصر ما، ص۲۰.</ref> و لذا مطابق قاعده لاضرر مشمول حکم حرمت می‌شود.<ref>علیان نژادی، سیگار پدیده مرگبار عصر ما، ص۱۳.</ref>

گروهی از فقهای حنفیه، مالکیه، شافعیه، حنابله و عبدالعزیز بن‌باز (درگذشت: ۱۴۲۰ق)، مفتی وهابی اهل عربستان، نیز با استناد به قاعده لاضرر، به حرمت استعمال دخانیات فتوا داده‌اند.<ref>جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ج۱۰، ص۱۰۲؛ الموسوعة الفقهیة، [https://dorar.net/feqhia/3401/المطلب-الأول-حكم-شرب-التبغ-(الدخان) «حكمُ شرب التبغِ (الدخان)»]، سایت الدرر السنیة.</ref> از نظر این فقیهان، بر پایه این قاعده، استعمال دخانیات، بنا به گزارش متخصصان، ضرر مهم و قابل توجه برای بدن دارد و هر آنچه برای بدن ضرر دارد، حرام است.<ref>الموسوعة الفقهیة، [https://dorar.net/feqhia/3401/المطلب-الأول-حكم-شرب-التبغ-(الدخان) «حكمُ شرب التبغِ (الدخان)»]، سایت الدرر السنیة.</ref>

===دخانیات از خبائث و عامل افتادن در هلاکت===
برخی عالمان با استناد به [[آیه ۱۵۷ سوره اعراف|آیه وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ]]، دخانیات را یکی از مصادیق این امور ناپاک در نظر گرفته و به حرمت آن نظر داده‌اند.<ref>حر عاملی، الفوائد الطوسیة، ص۲۲۴.</ref> همچنین گفته‌اند که استعمال دخانیات به سبب آن که موجب عارض شدن بیماری‌های زیادی می‌شود، نوعی افکندن خود در هلاکت است که خداوند بنا به [[آیه ۱۹۵ سوره بقره|آیه تهلکه]] از آن نهی کرده است.<ref>طیار و دیگران، الفقه المیسر، ج۱۳، ص۴۴؛ عتیق، الاحکام الفقهیة المتعلقة بالتدخین، ص۵۴.</ref>
===مخالف احتیاط بودن استعمال دخانیات===
اخباری‌های شیعه و برخی فقیهان اهل‌سنت مانند محمد بن احمد علیش (درگذشت: ۱۲۹۹ق) از فقهای مالکی، به اصل احتیاط برای حرمت استعمال دخانیات استناد کرده‌اند.<ref>حر عاملی، الفوائد الطوسیة، ص۲۲۶؛ علیش، فتح العلی المالک فی الفتوى على مذهب الإمام مالک، ج۱، ص۱۲۲.</ref> مطابق این اصل برخی امور به‌طور واضح، حرام است و باید از آن اجتناب کرد، برخی دیگر به‌طور واضح، واجب است که باید انجام داد و در برخی دیگر وجوب یا حرمت آن واضح نیست و نسبت به آن شبهه وجود دارد که برای نجات از افتادن در محرمات الهی، باید در آن‌ها توقف کرد.<ref>حر عاملی، الفوائد الطوسیة، ص۲۲۶؛ علیش، فتح العلی المالک فی الفتوى على مذهب الإمام مالک، ج۱، ص۱۲۲.</ref> استعمال دخانیات از اموری است که نسبت به آن شبهه وجود دارد و توقف نکردن در آن موجب افتادن در محرمات الهی و هلاکت می‌گردد.<ref>حر عاملی، الفوائد الطوسیة، ص۲۲۶؛ علیش، فتح العلی المالک فی الفتوى على مذهب الإمام مالک، ج۱، ص۱۲۲.</ref>

===صرف هزینه برای دخانیات اسراف و تضییع مال است===
صرف هزینه برای استعمال دخانیات، اسراف و ضایع کردن مال است؛ چراکه نه‌تنها نفعی برای بدن ندارد، بلکه مضر نیز هست و بنا به [[آیه ۴۳ سوره غافر]] و برخی روایات،<ref>کلینی، الکافی، ج۱، ص۶۰.</ref> اسراف و ضایع کردن مال، حرام است.<ref>حر عاملی، الفوائد الطوسیة، ص۲۲۵.</ref>

==جایز بودن استعمال دخانیات==
برخی فقیهان به جواز استعمال دخانیات فتوا داده‌اند و به ادله زیر استناد کرده‌اند:
===مناقشه در مضر بودن دخانیات برای همه بدن‌ها===
به‌گفته [[سید ابوالقاسم خوئی]]، مفهوم «ضرر» مفهوم مطلق و ثابتی نیست که حکم حرمت، ذاتی و غیر منفک از آن باشد؛ بلکه مفهومی غیر ثابت و نسبی است که به نسبت افراد و مزاج‌های مختلف‌شان، مقدار آن چیز که می‌گویند ضرر دارد و همچنین در زمان‌ها و مکان‌های مختلف، تغییر می‌یابد.<ref>توحیدی، مصباح الفقاهة (تقریرات درس مکاسب آیت‌الله خویی)، ج۱، ص۷۷-۷۸.</ref> دخانیات نیز از همین امور دانسته شده است. برخی فقها گفته‌اند ضرر آن غیر ثابت بوده و ممکن است تنها برای بعضی از بدن‌ها ضرر داشته و برای بعضی دیگر ضرر نداشته باشد و لذا نمی‌توان آن را تحت قاعده کلی درآورد و در همه موارد آن را حرام دانست.<ref>جزایری، الانوار النعمانیة، ج۴، ص۴۴.</ref>
===توتون و تنباکو پاکیزه و حلال است===
سید نعمت‌الله جزایری معتقد است که هر آنچه در زمین است و از زمین می‌روید بنا به شهادت آیاتی همچون [[آیه ۲۹ سوره بقره|آیه هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا]] و [[آیه ۱۶۸ سوره بقره|آیه كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا]] حلال است؛ مگر آن که دلیل خاصی بر حرمت آن اقامه شود.<ref>جزایری، الانوار النعمانیة، ج۴، ص۴۴.</ref> به گفته او، توتون و تنباکو نیز یکی از چیزهایی است که مانند سایر گیاهان از زمین می‌روید و هیچ نص شرعی یا دلیل خاصی بر حرام بودن استفاده از آن وارد نشده، پس حلال و پاکیزه است.<ref>جزایری، الانوار النعمانیة، ج۴، ص۴۴.</ref>

===قاعده حلیت===
برای حرمت استعمال دخانیات هیچ نصی وارد نشده است و همه فقهای متقدم و متأخر شیعه، به‌نقل از سید نعمت‌الله جزایری، بر حلال‌بودن هر آنچه نصی بر حرمت آن وارد نشده، اجماع دارند.<ref>جزایری، الانوار النعمانیة، ج۴، ص۴۴.</ref> بنابراین بر اساس [[قاعده حلیت]]، استعمال دخانیات مباح است.<ref>جزایری، الانوار النعمانیة، ج۴، ص۴۴.</ref>

به‌گزارش کتاب الموسوعة الفقهیة الکویتیة، برخی فقیهان اهل سنت با وارد کردن خدشه در ادله حرمت، به کراهت استعمال توتون قائل شده‌اند.<ref>جمعی از نویسندگان، موسوعة الفقهیة الکویتیة، ج۱۰، ص۱۰۷.</ref> برپایه دیدگاه این فقیهان، اگر مضرات استعمال دخانیات ثابت شود، حرام است و اگر ثابت نشود، اصل بر حلیت آن است.<ref>جمعی از نویسندگان، موسوعة الفقهیة الکویتیة، ج۱۰، ص۱۰۷.</ref> برخی نیز گفته‌اند از آنجا که بیشتر مسلمانان به آن مبتلا هستند، برای دفع حرج از مسلمانان، بهتر است به حلیت آن فتوا داده شود و فتوای به حلیت به یسر و [[قاعده نفی حرج]] نزدیک‌تر است تا فتوای به حرمت.<ref>جمعی از نویسندگان، موسوعة الفقهیة الکویتیة، ج۱۰، ص۱۰۷.</ref>

==حکم استعمال دخانیات برای روزه‌دار و در مکان‌های عمومی==
بنا به نظر بیشتر فقها و مراجع تقلید، احتیاط واجب آن است که روزه‌دار از دودهای انواع دخانیات و نیز مواد مخدری که از راه بینی یا زیر زبان جذب می‌شود، خودداری کند.<ref>برای نمونه نگاه کنید به خویی، توضیح المسائل، ص۲۷۶؛ سیستانی، توضیح المسائل، ص۳۳۵؛ اصولی و بنی‌هاشمی خمینی، رساله توضیح المسائل (مراجع)، ج۱، ص۹۷۴.</ref>

فقیهان همچنین درباره حکم استعمال دخانیات در اماکن عمومی نیز سخن گفته‌اند. بنا به فتوای برخی از آنان کشیدن سیگار یا قلیان در اماکن عمومی و اجتماعات و یا وسایل نقلیه عمومی در صورتی که ضرر قابل توجه برای دیگران داشته باشد یا موجب آزار و اذیت دیگران شود، جایز نیست و در ملک شخص دیگری نیز، بدون رضایت وی جایز نیست.<ref>سیستانی، [https://www.sistani.org/persian/book/26576/5984/ «توضیح المسائل جامع»]، سایت دفتر رسمی مرجع عالیقدر آقای سیدعلی حسینی سیستانی؛ مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج۱، ص۲۸۶.</ref> مکارم شیرازی گفته است کشیدن سیگار در ادارات دولتی یا خصوصی که آن را ممنوع اعلام کرده‌اند، حتی اگر موجب آزار و اذیت دیگران نشود، جایز نیست و حرام است.<ref>مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج۱، ص۲۸۶.</ref> او همچنین تبلیغ سیگار را از آن جهت که جزو کالاهای مضر محسوب می‌شود را حرام دانسته است.<ref>مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج۳، ص۶۰۱.</ref>

==پانویس==
{{پانویس|۲}}
==منابع==
{{منابع|۲}}
*اصولی، احسان و محمدحسن بنی هاشمی خمینی، رساله توضیح المسائل (مراجع)، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، بی‌تا.
*الموسوعة الفقهیة، [https://dorar.net/feqhia/3401/المطلب-الأول-حكم-شرب-التبغ-(الدخان) «حكمُ شرب التبغِ (الدخان)»]، سایت الدرر السنیة، تاریخ بازدید: ۲۷ مهر ۱۴۰۳ق.
*توحیدی، محمدعلی، مصباح الفقاهة (تقریرات درس مکاسب آیت‌الله خویی)، قم، اسماعیلیان، ۱۴۱۷ق.
*جزایری، سید نعمت‌الله، الانوار النعمانیة، بیروت، دار القارئ، ۱۴۲۹ق.
*جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، کویت، وزارة الأوقاف و الشؤون الاسلامیة، ۱۴۱۴ق.
*جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه فارسی، قم، مؤسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامی، ۱۳۸۷ش.
*حر عاملی، محمد بن حسن، الفوائد الطوسیة، قم، انتشارات محلاتی، ۱۴۲۳ق.
*رحیمی، مرتضی، «بررسی آیات فقهی در حلیت یا حرمت استعمال دخانیات در نگاه فریقین»، پژوهشنامه حلال، شماره ۱، اسفند ۱۳۹۷ش.
*خوئی، سید ابوالقاسم و میرزاجواد تبریزی، احکام جامع مسائل پزشکی، قم، دار الصدیقة الشهیدة(س)، چاپ اول، ۱۴۳۲ق.
*سیستانی، سیدعلی، [https://www.sistani.org/persian/book/26576/5984/ «توضیح المسائل جامع»]، سایت دفتر رسمی مرجع عالیقدر آقای سیدعلی حسینی سیستانی، تاریخ بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۳ش.
*شوکانی، محمد، ارشاد السائل الی دلائل المسائل، بی‌جا، بی‌نا، ۱۳۴۸ق.
*شیخ انصاری، مرتضی، فرائد الاصول، قم، مجمع الفكر الإسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
*طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۷ق.
*طیار، عبدالله بن محمد و دیگران، الفقه المیسر، ریاض، بی‌نا، ۱۴۳۳ق.
*عبد السلام الطویلة، عبدالوهاب، فقه الاشربة و حدها، قاهره، دار السلام، ۱۴۰۶ق.
*عدالت‌نژاد، سعید، «دخانیات: مباحث فقهی»، در دانشنامه جهان اسلام، جلد ۱۷، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۹۱ش.
*عقیق، احمد بن محمد، الاحكام الفقهیة المتعلقة بالتدخین، ریاض، دار المیمان، بی‌تا.
*علیان‌نژادی، ابوالقاسم، سیگار پدیده مرگبار عصر ما، قم، مدرسة الإمام علی بن أبی طالب(ع)، بی‌تا.
*علیش، محمد بن احمد، فتح العلی المالک فی الفتوى على مذهب الإمام مالک، بیروت، دار المعرفة، بی‌تا.
*فتح‌الله‌پور، پرویز، «دخانیات؛ گیاه‌شناسی، تاریخ و کاربرد»، در دانشنامه جهان اسلام، جلد ۱۷، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۹۱ش.
*کرمی حنبلی، مرعی بن یوسف، تحقيق البرهان في شان الدخان الذي يشربه الناس الآن، بیروت، دار ابن‌حزم، ۱۴۲۱ق.
*کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح محمد آخوندی و علی‌اکبر غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق.
*وحید بهبهانی، محمدباقر، الرسائل الاصولیة، قم، مؤسسة العلامة المجدد الوحید البهبهانی، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
{{پایان}}