|
|
| (۲۴ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) |
| خط ۱: |
خط ۱: |
| '''همزادسازی انسان'''؛
| |
| == متفرقه ==
| |
| محمدی قائینی بر این نظر است که همزادسازی حتی در مورد همسر شخص نیز ممنوع است، چرا که در آیه شریفه تنها جماع و فرزندآوری از راه معمول آن جایز دانسته شده و موارد دیگر آن حرام معرفی شده است.<ref>محمدی قائینی، المبسوط فی فقه المسائل المعاصرة (المسائل الطبیة)، ۱۴۲۷ق، ج۲، ص۲۸۷-۲۸۸.</ref>
| |
|
| |
|
| == تبیین مسئله و جایگاه آن ==
| |
| همزادسازی انسان (عربی: الاستتئام البشری<ref>مرتضوی، و مجتبی نوروزی، «بررسی ابعاد فقهی همزادسازی و بدلسازی انسانی»، ص۱۰۶.</ref>) که به آن تقسیم جنینی نیز گفته میشود، یکی از اقسام شبیهسازی انسان است<ref>جواهری، «تقسیم جنینی و شبیهسازی»، ص۸۲.</ref> که با استفاده از سلول جنسی انجام میگیرد.<ref>ناظمزاده قمی، جراحی پلاستیک و شبیهسازی انسان از نگاه فقه، ۱۴۰۲ق، ص۱۷۴.</ref> پس از لقاح اسپرم با تخمک، سلول جدیدی به وجود میآید. این سلول ابتدا به ۲، بعد به ۴، ۸، ۱۶ و در نهایت به ۳۲ سلول تقسیم میشود. با رسیدن تعداد سلولها به عدد ۳۲، تقسیمبندی متوقف میگردد و هر یک از ۳۲ سلول، زمینه به وجود آمدن یکی از اعضای بدن را تا شکلگیری کامل انسان بر عهده میگیرد. با این حال اگر یکی از سلولهای ۳۲گانه از بقیه سلولها جدا، و در محیط مناسبی قرار گیرد، خود به تنهایی میتواند به ۳۲ سلول تقسیم شده، زمینه شکلگیری انسان کاملی را فراهم آورد.<ref>حائری، «شبیهسازی انسان»، ص۳۰.</ref> ازاینرو انسانهایی که از این ۳۲ سلول به وجود آیند، همانند انسانهای دوقلو و همزاد خواهند بود که منشأ پیدایش آنها، سلول جنسی بوده است.<ref>ناظمزاده قمی، جراحی پلاستیک و شبیهسازی انسان از نگاه فقه، ۱۴۰۲ق، ص۱۷۳.</ref>
| |
|
| |
| برای همزادسازی انسان فواید و زیانهای متعددی ذکر شده است.<ref>موسوی سبزواری، الاستنساخ بین التقنیة و التشریع، ۱۴۲۳ق، ص۴۶.</ref> از جمله فواید آن میتوان به امکان بارورسازی زنانی که تخمک ضعیف دارند، به وجود آوردن نسخه بدلها به منظور استفاده از اعضای آن در هنگام بیماری و به وجود آوردن انسانهای سالم برای جبران خطرهای ناشی از بیماریهای ارثی<ref>مرتضوی، و مجتبی نوروزی، «بررسی ابعاد فقهی همزادسازی و بدلسازی انسانی»، ص۱۰۶-۱۰۷.</ref> و از جمله زیانهای آن میتوان به از بین رفتن تفاوتهای موجود بین انسانها و احتمال سوءاستفاده مجرمان از این روش اشاره کرد.<ref>موسوی سبزواری، الاستنساخ بین التقنیة و التشریع، ۱۴۲۳ق، ص۵۴-۶۳.</ref>
| |
|
| |
| === پیشینه ===
| |
| برای نخستینبار در سال ۱۹۹۳م دانشمندانی در کانادا توانستند سلولهای اولیه انسان را از یکدیگر جدا کرده و امکان همزادسازی را اثبات کنند.<ref>جواهری، حسن، بحوث فی الفقه المعاصر، دار الذخائر، ج۲، ص۲۷۹؛ شریعتمداری، «بدلسازی انسان»، ص۱۱۸.</ref> اگرچه این تحقیق برنده بهترین پژوهش جشنواره علمی در آن سال شد، اما نتیجه تحقیق آنان واکنشهای اجتماعی و دینی را بههمراه داشت.<ref>شریعتمداری، «بدلسازی انسان»، ص۱۱۸-۱۲۰.</ref> فقیهان شیعه در این مسئله دیدگاههای مختلفی، از جواز مطلق تا حرمت مطلق، ارائه دادهاند.
| |
|
| |
| == دیدگاه فقیهان ==
| |
| موضعگیری فقهی درباره جایز بودن یا جایز نبودنِ همزادسازیِ انسان اندک است و فقیهان کمتری دیدگاه خود را در این باره ارائه دادهاند. صرفنظر از برخی مقدمات یا روشهای حرام در همزادسازی (مانند لمس کردن یا نگاه کردن به بدن نامحرم<ref>حائری، «شبیهسازی انسان»، ص۳۵.</ref>) فقیهان شیعه در جواز یا عدم جواز همزادسازی انسان اتفاق نظر ندارند. در شبیهسازی فرضهای مختلفی قابل طرح است که در حکم فقهی اثرگذارند؛ مانند معلوم بودن صاحب سلول یا معلوم نبودن آن، گرفتن سلول از فرد زنده یا میت، و نیز پرورش سلول در رحم همسر یا زن نامحرم.<ref>موسوی سبزواری، الاستنساخ بین التقنیة و التشریع، ص۴۴-۴۵.</ref> [[محمد مؤمن]] اصل همزادسازی را جایز و تنها برخی اقسام آن را حرام دانسته است.<ref>نگاه کنید به: مؤمن، «شبیهسازی»، ص۵۰-۸۰.</ref> محمد فاضل لنکرانی نیز اگر چه این کار را جایز دانسته، اما معتقد است اگر بخواهند سلول به وجود آمده را بعد از فوت مرد، در رحم همسرش قرار دهند، این عمل جایز نیست.<ref>فاضل لنکرانی، احکام پزشکان و بیماران، ۱۳۸۵ش، ص۹۴.</ref> سید محمدسعید حکیم همزادسازی را تنها در صورتی جایز دانسته که سلول در رحم همسر پرورش یابد، اما پرورش سلول در رحم زن اجنبی را بنا بر احتیاط واجب جایز ندانسته است.<ref>حکیم، فقه الاستنساخ البشری و فتاوی الطبیة، ص۴۲.</ref> در مقابل سید علی سیستانی بر این باور است، همزادسازی انسان حتی در رحم زن اجنبی حرام نیست.<ref>سیستانی، «[https://www.sistani.org/persian/qa/01019/ پرسش و پاسخ، لقاح مصنوعی]»، سایت دفتر آیتالله سیستانی.</ref> [[حسن جواهری]] با رعایت دو شرط، همزادسازی را جایز دانسته است:
| |
| # نطفه به وجود آمده از بین نرود؛
| |
| # به صورت بسیار گسترده انجام نگرفته، منجر به اختلال نظام نشود.<ref>جواهری، «تقسیم جنینی و شبیهسازی»، ص۸۵.</ref>
| |
| البته محمد مؤمن معتقد است، رعایت نکردن شرایط ذکر شده در دستیابی به انسانِ همزاد، مستلزم حرام دانستن اساسِ همزادسازی نیست؛ بلکه در این صورت باید گفت همزادسازی، عملی جایزی است که با مقدمات حرام انجام شده است و لازمه حرام بودن مقدمه، حرمتِ ذیالمقدمه نیست.<ref>مؤمن، «شبیهسازی»، ص۸۰.</ref>
| |
|
| |
| == بررسی ادله حرمت شبیهسازی ==
| |
| بر اساس اصل اباحه، تمامی افعال و تصرفات انسان جایز است و تنها در صورتی حرام دانسته میشود که دلیلی بر حرمت آن وجود داشته باشد.<ref>تسخیری، «نگاهی به موضوع شبیهسازی انسان به کمک تکنولوژی جدید»، ص۶۰.</ref> بنابراین برای جایز دانستن همزادسازی و شبیهسازی لازم نیست دلیلی بر جواز آن اقامه شود، بلکه پاسخ دادن از ادلهای که بر حرمت آن اقامه شده، کافی است. ادله ذیل برخی به شبیهسازی و برخی به همزادسازی اختصاص دارد، چنانکه بعضی دیگر مشترک بین آن دو است. در ادامه دلیلهای مشترک، سپس دلیلهای اختصاصی بررسی میشود.
| |
|
| |
| === حرمت تغییر در خلق خدا ===
| |
| همچنانکه [[شبیهسازی انسان]]، تصرف در خلقت خدا و حرام دانسته شده<ref>سبحانی، استفتائات، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۲۵۶.</ref> این احتمال مطرح شده، که همزادسازی انسان نیز به دلیل حرمت تغییر در خلقت خدا، حرام باشد. در توضیح این استدلال گفته شده، از آنجا که در آیه ۱۱۹ سوره نساء، تغییر در خلقُ الله، عملی شیطانی معرفی شده و از سوی دیگر شبیهسازی و همزادسازی از مصادیق تغییر در خلق خدا است، این عمل حرام است.<ref>مؤمن، «شبیهسازی»، ص۵۱-۵۲.</ref>
| |
|
| |
| محمد مؤمن این استدلال را بسیار ضعیف دانسته، معتقد است با استناد به روایتهای تفسیری<ref>برای نمونه نگاه کنید به: بحرانی، البرهان، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۱۷۵.</ref>، این آیه ناظر به تغییر دین خدا و ایجاد بدعت در دین است؛ اما آنچه در مراحل همزادسازی انسان رخ میدهد، همانند کاشتن بذر گیاهان و درختان، همگی به خواست و اراده خدا انجام میشود.<ref>مؤمن، «شبیهسازی»، ص۵۲.</ref>
| |
|
| |
| === اختلال نظام ===
| |
| به باور جواد تبریزی و جعفر سبحانی، شبیهسازی انسان موجب اختلال در نظام میشود و به همین دلیل شبیهسازی به عنوان اولی حرام است.<ref>تبریزی، صراط النجاة، ۱۴۳۶ق، ج۷، ص۲۳۰؛ سبحانی، استفتائات، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۲۵۶.</ref> اگر چه در عبارات علما، این استدلال تنها درباره شبیهسازی مطرح شده است، اما به گفته قائینی، این استدلال در همزادسازی انسان نیز مطرح میشود.<ref>محمدی قائینی، المبسوط فی فقه المسائل المعاصرة (المسائل الطبیة)، ۱۴۲۷ق، ج۲، ص۲۸۸.</ref> در توضیح این استدلال گفته شده همزادسازی انسان در نهایت مستلزم تعطیل شدن برخی احکام میشود؛ چرا که به دلیل شناخته نشدن افراد از یکدیگر، امکان اقامه حدود از بین میرود؛<ref>محمدی قائینی، المبسوط فی فقه المسائل المعاصرة (المسائل الطبیة)، ۱۴۲۷ق، ج۲، ص۲۸۹.</ref> ازاینرو همزادسازی به هرج و مرج در جامعه میانجامد؛ چرا که ممکن است در شناختن مجرمها اشتباه صورت گیرد یا مجرمها هیچگاه شناخته نشوند.<ref>حائری، «شبیهسازی انسان»، ص۳۶؛ جواهری، بحوث فی الفقه المعاصر، دار الذخائر، ج۲، ص۳۰۲.</ref>
| |
|
| |
| در پاسخ به این استدلال گفته شده، این اشکال تنها در صورتی مطرح میشود که همزادسازی انسان به صورت گسترده انجام شود؛ ولی این استدلال بر حرمت همزادسازی در موارد اندک دلالت ندارد.<ref>محمدی قائینی، المبسوط فی فقه المسائل المعاصرة (المسائل الطبیة)، ۱۴۲۷ق، ج۲، ص۲۸۹.</ref> برخی محققان نیز با اشکال صغروی به این استدلال بر این باورند که همزادسازی انسان به تطابق صد در صدی افراد نمیانجامد و به همین دلیل هیچگاه منجر به هرج و مرج نمیشود.<ref>جواهری، «تقسیم جنینی و شبیهسازی»، ص۱۰۸؛ اسلامی، «شبیهسازی انسانی از دیدگاه شیعه؛ بررسی چهار دیدگاه»، ص۶۴؛ محمدی قائینی، المبسوط فی فقه المسائل المعاصرة (المسائل الطبیة)، ۱۴۲۷ق، ج۲، ص۲۸۹.</ref>
| |
|
| |
| === حرمت وارد کردن نطفه در رحم غیر همسر ===
| |
| ممکن است گفته شود روش همزادسازی تنها باید در مورد همسر شرعی انجام شود؛ چرا که طبق روایت علی بن سالم از امام صادق(ع)<ref>کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۵۴۱.</ref> داخل کردن نطفه مرد (غیر از زنا) در رحم زن اجنبی، حرام است.<ref>جواهری، «تقسیم سلولی و شبیهسازی»، ص۸۷.</ref> به گفته محمد مؤمن این دلیل علاوه بر حرمت همزادسازی، در شبیهسازی انسان نیز مطرح است.<ref>مؤمن، «شبیهسازی»، ص۵۳.</ref> محمد مؤمن در توضیح این استدلال به آیاتی مانند آیه ۳۱ سوره نور اشاره کرده است. بر اساس توضیح او در این آیه به حفظ شرمگاه زن، مگر از همسر خود، دستور داده شده است؛ زیرا مطابق این آیه زنان باید شرمگاه خود را از بهرهوری بیگانگان حفظ نمایند و حال آنکه قرار دادن سلول مرد بیگانه درون رحم و تخمک زن نامحرم، از مصادیق بارز بهرهوری بیگانگان است.<ref>مؤمن، «شبیهسازی»، ص۵۳-۵۴.</ref>
| |
|
| |
| با این حال محمد مؤمن و حسن جواهری این استدلال را ضعیف برشمردهاند. حسن جواهری استدلال به روایت علی بن سالم را ناکافی دانسته معتقد است تعبیر «نطفه مرد» که در روایت ذکر شده، به «منی» اشاره دارد و شامل تخمکِ بارور شده نمیشود.<ref>جواهری، «تقسیم سلولی و شبیهسازی»، ص۸۸.</ref> محمد مؤمن نیز از استدلال به آیه چنین پاسخ داده که اولاً مفاد این آیه به بهرهوری جنسی اختصاص دارد و مواردی مانند پرورش سلول در رحم زن را شامل نمیشود؛ ثانیاً چنین استدلالی تنها بر حرمت همزادسازی انسان در رحم زن نامحرم دلالت دارد، اما موارد دیگر همزادسازی انسان، مانند بهرهوری از رحم همسر (همسری که تخمک از آنِ اوست یا همسر دیگر شخص) برای همزادسازی، بیاشکال است. بنابراین با چنین استدلالی نمیتوان تمام همزادسازیها را حرام دانست.<ref>مؤمن، «شبیهسازی»، ص۵۴-۵۵.</ref>
| |
|
| |
| === حرمت از بین بردن نطفه ===
| |
| از ادلهای که بر خصوص حرمت همزادسازی دلالت دارد، استدلال به روایتهایی (مانند صحیحه رفاعه<ref>کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۱۰۸.</ref> و موثقه اسحاق بن عمار<ref>شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۱۷۱.</ref>) است که بر اساس آنها، از بین بردن نطفه یا بیرون آوردن آن از رحم، حرام است. از آنجا که موفقیت عمل همزادسازی، قطعی نیست و این احتمال وجود دارد که همه سلولها به سرانجام نرسند، حرمت آن اثبات میشود.<ref>حائری، «شبیهسازی انسان»، ص۳۶-۳۸.</ref> محمد مؤمن این استدلال را در اثبات حرمت همزادسازی کافی ندانسته، معتقد است آنچه از این استدلال استفاده میشود، حرمت از بین بردن نطفه است، اما اگر در اثر پیشرفت علم، هیچیک از سلولها از بین نرفت، دلیلی بر حرمت همزادسازی باقی نمیماند.<ref>مؤمن، «شبیهسازی»، ص۸۷.</ref>
| |
|
| |
| === اختلاط انساب ===
| |
| به گفته محمدی قائینی مهمترین دلیل برای حرمت همزادسازی، اختلاط انساب است.<ref>محمدی قائینی، المبسوط فی فقه المسائل المعاصرة (المسائل الطبیة)، ۱۴۲۷ق، ج۲، ص۳۰۱.</ref> زیرا اگر نطفهها در رحمهای مختلفی کشت شود و مبنای ما این باشد که صرف حمل برای مادر بودن کافی نیست، بلکه حمل منتسب به کسی است که نطفه از او گرفته شده، یا منتسب به کسی باشد که هم صاحب نطفه و هم صاحب رحم است، در این صورت مادر بودنِ کسی که نطفه از وی گرفته شده، تضییع میشود. همچنین در صورتی که همزادهای مختلف، مشابه هم باشند به طوری که تمییز دادن آنها از یکدیگر ممکن نباشد، نسب آنها قابل مشتبه خواهد شد.<ref>محمدی قائینی، المبسوط فی فقه المسائل المعاصرة (المسائل الطبیة)، ۱۴۲۷ق، ج۲، ص۳۰۲.</ref>
| |
|
| |
| == نسب انسان شبیهسازی شده ==
| |
| یکی از از چالشهای فقهی در موضوع شبیهسازی انسان وضعیتِ نَسَب است؛ زیرا مسائل فقهی متعددی مانند ارث، نفقه، محرمیت بر آن مترتّب میشود. فقیهان شیعه در این مسئله که مادرِ انسان شبیهسازی شده چه کسی است، اقوال مختلفی دارند. اگر سلول جداشده، در رحم همان زن صاحب نطفه قرار بگیرد، در این صورت بدون تردید، آن زن مادر انسانِ همزاد خواهد بود.<ref>مرتضوی، و مجتبی نوروزی، «بررسی ابعاد فقهی همزادسازی و بدلسازی انسانی»، ص۱۱۳.</ref> اما در صورتی که سلول جداشده، در رحم همان زنِ صاحب نطفه قرار نگیرد، برخی فقیهان صاحب رحم و بعضی صاحب سلول را مادر انسانِ همزاد دانستهاند.<ref>معینیفر، و فریبا حاجیعلی، «نسب طفل شبیهسازی شده در نظام حقوقی اسلام»، ص۱۱۵.</ref> سید علی سیستانی این مسئله را محل اشکال دانسته، معتقد است بنا بر احتیاط واجب در مسئله ارث باید مصالحه صورت گیرد، ولی در مسئله محرمیت هر دو زن محرم هستند، چرا که صاحب تخمک، همسرِ پدر بچه و صاحب رحم، مانند مادرِ او است.<ref>سیستانی، «[https://www.sistani.org/persian/qa/01019/ پرسش و پاسخ؛ لقاح مصنوعی]».</ref>
| |
|
| |
| === صاحب رحم ===
| |
| سید ابوالقاسم خویی و سید محمد آصف محسنی با استناد به آیه ۲ سوره مجادله، صاحب رحم را مادر شرعی فرد شبیهسازی شده دانستهاند. به باور آنها از منسوب بودن تخمک به یک زن، نمیتوان مادر شرعی را شناخت، بلکه مادر شرعی کودک، زنی است که نطفه در رحم او رشد میکند و فرزند را به دنیا میآورد.<ref>خویی، مسائل و ردود، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۳۲۰؛ محسنی، الفقه و مسائل طبیه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۴۰۹.</ref> اما سید کاظم حائری با رد این استدلال معتقد است آیه ۲ سوره مجادله در مقام تعریف تعبدی مادر نیست؛ ازاینرو انسانهایی که از روش همزادسازی متولد میشوند، با افراد دوقلو یا چندقلویی که از راه طبیعی به دنیا میآیند، هیچ تفاوتی ندارند و مادر آنها، زنِ صاحب تخمک است، نه زنی که نطفه در رحم او رشد کند.<ref>حائری، «شبیهسازی انسان»، ص۳۹-۴۰.</ref> محمد مؤمن نیز با نپذیرفتن عنوان مادری برای صاحب رحم، معتقد است، همانطور که نمیتوان دستگاههایی را که نطفه درون آنها رشد میکند، مادر انسانِ همزاد دانست، زنی را که تنها از رحم او برای پرورش نطفه استفاده میشود را نیز نمیتوان مادرِ انسانِ همزاد خواند.<ref>مؤمن، «شبیهسازی»، ص۸۸.</ref>
| |
|
| |
| === صاحب تخمک ===
| |
| به نظر امام خمینی، ملاک مادری به صاحب تخمک بودن است و آن زنی که تخمک از او گرفته شده، مادر حقیقی و شرعی انسانِ همزاد است.<ref>خمینی، تحریر الوسیله، ۱۳۷۹ش، ص۹۹۰.</ref> محمد فاضل لنکرانی،<ref>فاضل لنکرانی، احکام پزشکی و بیماران، ۱۴۲۷ق، ص۹۶.</ref> حسینعلی منتظری،<ref>منتظری، احکام پزشکی، ۱۳۸۵ش، ص۸۷.</ref>، محمد مؤمن<ref>مؤمن، «شبیهسازی»، ص۸۷.</ref> و سید علی خامنهای<ref>خامنهای، احکام پزشکی، ۱۳۹۵ش، ص۳۳.</ref> از دیگر قائلان این قول هستند. به گفته محمد مؤمن حقیقت نطفه از صاحب اسپرم و صاحب تخمک به وجود میآید و قرار گرفتن آن در رحم زن دیگر، موجب از بین رفتن رابطه تکوینی آن نمیشود.<ref>مؤمن، «شبیهسازی»، ص۸۸.</ref>
| |
|
| |
| === مادر رضاعی بودن صاحب رحم ===
| |
| برخی فقیهان معتقدند زنی که تخمک از آنِ او نیست و نطفه تنها در رحم او رشد کرده است، به منزله مادر رضاعی کودک بهشمار میآید.<ref>جناتی، «گفتوگو با آیتالله جناتی»، ص۲۱.</ref> در تبیین این دیدگاه گفته شده که آنچه موجب رضاع میشود، تأثیر شیر آن مادر در رشدِ گوشت، خون و استخوان کودک است؛ حال آنکه تأثیر مادری که رحمش محل رشد کودک بوده، قطعاً بیشتر از مادر رضاعی است.<ref>حائری، «شبیهسازی انسان»، ص۴۱.</ref> سید کاظم حائری در رد این استدلال معتقد است که تأثیر شیر مادر در رشد کودک، تنها ملاک برای رضاعی شدن مادر نیست و باید ملاکهای تعبدی دیگری نیز لحاظ شود؛<ref>حائری، «شبیهسازی انسان»، ص۴۱.</ref> از جمله آنکه مطابق صحیحه یونس بن یعقوب، زنی که بدون به دنیا آوردن فرزند، شیر دارد و شیرش موجب رشد کودک شیرخواره شود، تأثیری در رضاع ندارد.<ref>کلینی، الکافی، ج۵، ص۴۴۶.</ref>
| |
|
| |
| == پانویس ==
| |
| {{پانویس}}
| |
|
| |
| == منابع ==
| |
| {{منابع}}
| |
| * خمینی، سید روحالله، تحریر الوسیله، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، ۱۳۷۹ش.
| |
| * خامنهای، سید علی، احکام پزشکی، تهران، فقه روز، ۱۳۹۵ش.
| |
| * منتظری، حسینعلی، احکام پزشکی، تهران، نشر سایه، ۱۳۸۵ش.
| |
| * فاضل لنکرانی، محمد، احکام پزشکی و بیماران، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، ۱۴۲۷ق.
| |
|
| |
| {{پایان}}
| |