فقه معاصر:پیشنویس دوم آیه ۶۰ سوره انفال: تفاوت میان نسخهها
Mkhaghanif (بحث | مشارکتها) |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (یک نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط یک کاربر دیگر نشان داده نشد) | |||
| خط ۲: | خط ۲: | ||
'''آیه ۶۰ سوره انفال''' از آیات مورد استناد فقیهان در بحث جهاد است. فقیهان به این آیه برای لزوم تجهیز نظامی، ایجاد «رعب» در دشمنان خدا و دشمنان مؤمنان استناد کردهاند. مفسران و فقها بر این باورند که مفهوم «قوه» در این آیه، همه ابعاد قدرت مادی و معنوی مؤثر در بازدارندگی و دفاع مثل توان علمی، فناوری، اقتصادی، اطلاعاتی، رسانهای و فرهنگی را دربرمیگیرد. به همین ترتیب، «رِبَاطِ الْخَيْلِ» (اسبان آماده) به عنوان مصداقی تاریخی، به تمام ابزارهای دفاعی پیشرفته در زمین، دریا و هوا، و حتی فضای سایبری در عصر حاضر تعمیم یافته است. | '''آیه ۶۰ سوره انفال''' از آیات مورد استناد فقیهان در بحث جهاد است. فقیهان به این آیه برای لزوم تجهیز نظامی، ایجاد «رعب» در دشمنان خدا و دشمنان مؤمنان استناد کردهاند. مفسران و فقها بر این باورند که مفهوم «قوه» در این آیه، همه ابعاد قدرت مادی و معنوی مؤثر در بازدارندگی و دفاع مثل توان علمی، فناوری، اقتصادی، اطلاعاتی، رسانهای و فرهنگی را دربرمیگیرد. به همین ترتیب، «رِبَاطِ الْخَيْلِ» (اسبان آماده) به عنوان مصداقی تاریخی، به تمام ابزارهای دفاعی پیشرفته در زمین، دریا و هوا، و حتی فضای سایبری در عصر حاضر تعمیم یافته است. | ||
وجوب جهاد مالی، [[دفاع پیشدستانه]]، و مشروعیت فعالیتهای اطلاعاتی و [[تجسس]] از احکامی است با استناد به این آیه اثبات شده است. همچنین برخی با استناد به عموم آیه، تهیه هر نوع وسیله بازدارنده حتی [[سلاحهای کشتارجمعی|سلاحهای کشتار جمعی]] را جایز میدانند، در حالی که دیگران با تأکید بر اهداف امنیتبخش و نفی فساد، استفاده از سلاحهایی که بیگناهان را نابود | وجوب جهاد مالی، [[دفاع پیشدستانه]]، و مشروعیت فعالیتهای اطلاعاتی و [[تجسس]] از احکامی است که با استناد به این آیه اثبات شده است. همچنین برخی با استناد به عموم آیه، تهیه هر نوع وسیله بازدارنده حتی [[سلاحهای کشتارجمعی|سلاحهای کشتار جمعی]] را جایز میدانند، در حالی که دیگران با تأکید بر اهداف امنیتبخش و نفی فساد، استفاده از سلاحهایی که بیگناهان را نابود میکند، خارج از شمول این آیه و حرام میدانند. | ||
ضرورت ساماندهی عمومی برای ایجاد آمادگی دفاعی، به عنوان دلیلی برای وجوب تشکیل [[حکومت اسلامی]] و نیز جواز دریافت [[مالیات]] برای تأمین هزینههای دفاعی دانسته شده است. همچنین گفته شده آیه بر ضرورت ورود به تعاملات بینالمللی (مانند [[مذاکره با دشمن|مذاکره]]) از موضع قوت و اقتدار تأکید دارد. تقویت بنیه فکری، فرهنگی و رسانهای جامعه به عنوان جزئی از «قوه» معنوی و ابزاری برای مقابله با جنگ نرم و تبلیغات دشمن مورد توجه قرار گرفته است. | |||
== جایگاه آیه ۶۰ سوره انفال در فقه == | == جایگاه آیه ۶۰ سوره انفال در فقه == | ||
آیه ۶۰ سوره انفال را مهمترین آیه قرآن درباره ضرورت آمادگی نظامی همگانی دانستهاند.<ref>فائق و رحیمیپور، «ضرورت آمادگی نظامی همگانی بر اساس آیه ۶۰ سوره انفال با محوریت تفاسیر شیعه»، ص۱۳۰.</ref> این آیه به مسلمانان | آیه ۶۰ سوره انفال را مهمترین آیه قرآن درباره ضرورت آمادگی نظامی همگانی در جامعه اسلامی دانستهاند.<ref>فائق و رحیمیپور، «ضرورت آمادگی نظامی همگانی بر اساس آیه ۶۰ سوره انفال با محوریت تفاسیر شیعه»، ص۱۳۰.</ref> این آیه به مسلمانان فرمان میدهد که در برابر دشمنان، تا حد توان، ابزار و تجهیزات جنگی فراهم آورند و خود را مجهز سازند؛<ref>طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۱۱۴.</ref> تا با ایجاد هراس در دشمن، قدرت بازدارندگی لازم در برابر تجاوز به جامعه اسلامی شکل گیرد.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۱۱۷؛ فاضل مقداد، کنز العرفان، ج۱، ص۳۸۸.</ref> | ||
=== متن و ترجمه آیه === | === متن و ترجمه آیه === | ||
| خط ۲۶: | خط ۱۸: | ||
== کاربست واژگان آیه در فقه == | == کاربست واژگان آیه در فقه == | ||
فقیهان در کتاب الجهاد به | فقیهان در بخشهای مختلف ابواب فقهی بهویژه کتاب الجهاد به فرازهای این آیه تکیه کردهاند. | ||
=== قوة === | === قوة === | ||
فقها و مفسران درباره واژه «قُوَّةٍ» در این آیه به چند نظر اشاره کردهاند؛ [[سید علی حسینی خامنهای|سید علی خامنهای]] آن را بهمعنای قدرت و توان در ابعاد مختلف، | فقها و مفسران درباره واژه «قُوَّةٍ» در این آیه به چند نظر اشاره کردهاند؛ [[سید علی حسینی خامنهای|سید علی خامنهای]] آن را بهمعنای قدرت و توان در ابعاد مختلف، ازجمله نظامی، علمی و سازمانی تفسیر کرده است.<ref>خامنهای، سخنرانی «مراسم دانشآموختگی دانشجویان دانشگاه امام حسین(ع)».</ref> [[ناصر مکارم شیرازی]] آن را شامل هر نوع نیروی مادی و معنوی مؤثر در پیروزی بر دشمن میداند.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۷، ص۲۲۲.</ref> در تفسیر مجمعالبیان قوّت، به تجهیز مردان، سلاحها، ساخت قلعهها و وحدت کلمه معنا شده است.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۴، ص۸۵۲.</ref> در منابع [[حدیث|روایی]] نیز واژه قوّة به سلاحها، تیر، سپر، شمشیر و حتی خضابکردن موی سفید با رنگ مشکی برای افزایش هیبت رزمندگان تفسیر شده است.<ref>عروسی حویزی، تفسیر نور الثقلین، ج۲، ص۱۶۴-۱۶۵.</ref> | ||
[[مرتضی مطهری]] در [[اسلام و نیازهای زمان (کتاب)|کتاب اسلام و نیازهای زمان]]، خاطرنشان میکند که مصادیق تجهیزات و امکانات نظامی به اقتضای هر دوره متفاوت است و نمیتوان آن را محدود به ابزارهایی مانند تیراندازی یا اسبسواری دانست.<ref>مطهری، اسلام و نیازهای زمان، ج۱، ص۱۴۰-۱۴۳.</ref> | [[مرتضی مطهری]] در [[اسلام و نیازهای زمان (کتاب)|کتاب اسلام و نیازهای زمان]]، خاطرنشان میکند که مصادیق تجهیزات و امکانات نظامی به اقتضای هر دوره متفاوت است و نمیتوان آن را محدود به ابزارهایی مانند تیراندازی یا اسبسواری دانست.<ref>مطهری، اسلام و نیازهای زمان، ج۱، ص۱۴۰-۱۴۳.</ref> | ||
=== رباط الخیل === | === رباط الخیل === | ||
در این آیه همچنین از واژه «رِبَاطِ الْخَيْلِ» استفاده شده است. این واژه را امروزه فراتر از اسبهای تندرو و بهمعنای ابزارهای پیشرفته نظامی | در این آیه همچنین از واژه «رِبَاطِ الْخَيْلِ» استفاده شده است. این واژه را امروزه فراتر از اسبهای تندرو و بهمعنای ابزارهای پیشرفته نظامی و نیز ابزارهای اطلاعاتی و بهویژه فضای مجازی تلقی کردهاند.<ref>خامنهای، سخنرانی «مراسم دانشآموختگی دانشجویان دانشگاه امام حسین(ع)».</ref> گفته شده آمادگی مدنظر آیه نباید به ابعاد نظامی فروکاسته شود؛ بلکه جهات مختلف توانمندی جامعه اسلامی باید تقویت شود تا دشمنان اسلام طمع دستدرازی به جامعه اسلامی نداشته باشند. همچنین گفته شده اگر قرار بر انعقاد قرارداد صلح باشد، باید این صلح بر پایه قدرت و نیرو باشد نه از روی ضعف و سستی.<ref>نگارش و جمالی زواره، «راهبرد آمادگی در برابر دشمن در خوانش آیه شصت سوره انفال»، ص۱۱۶-۱۱۷.</ref> | ||
=== وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ === | === وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ === | ||
| خط ۵۰: | خط ۴۲: | ||
=== دفاع پیشدستانه === | === دفاع پیشدستانه === | ||
محمدجواد آقاباقری در [[دفاع پیشدستانه (کتاب)|کتاب دفاع پیشدستانه]] با اشاره به اختلاف اقوال فقهاء درباره [[دفاع پیشدستانه]] در صورت احتمال حمله از سوی دشمن،<ref>آقاباقری، دفاع پیشدستانه، ص۵۴-۵۷.</ref> با اشاره به آیه ۶۰ سوره انفال، آمادهسازی نیروها و ترساندن دشمن را نوعی دفاع پیشگیرانه قلمداد کرده است که باید [[حکومت اسلامی]] به آن اهتمام داشته باشد.<ref>آقاباقری، دفاع پیشدستانه، ص۵۸-۶۱.</ref> | محمدجواد آقاباقری در [[دفاع پیشدستانه (کتاب)|کتاب دفاع پیشدستانه]] با اشاره به اختلاف اقوال فقهاء درباره [[دفاع پیشدستانه]] در صورت احتمال حمله از سوی دشمن،<ref>آقاباقری، دفاع پیشدستانه، ص۵۴-۵۷.</ref> با اشاره به آیه ۶۰ سوره انفال، آمادهسازی نیروها و ترساندن دشمن را نوعی دفاع پیشگیرانه قلمداد کرده است که باید [[حکومت اسلامی]] به آن اهتمام داشته باشد.<ref>آقاباقری، دفاع پیشدستانه، ص۵۸-۶۱.</ref> | ||
=== عملیات استشهادی === | === عملیات استشهادی === | ||
امیر ملامحمدعلی در [[مبانی فقهی عملیات استشهادی از دیدگاه شیعه و اهل سنت (کتاب)|کتاب مبانی فقهی عملیات استشهادی از دیدگاه شیعه و اهل سنت]]، برای اثبات جواز [[عملیات استشهادی]] به آیه ۶۰ سوره انفال | امیر ملامحمدعلی در [[مبانی فقهی عملیات استشهادی از دیدگاه شیعه و اهل سنت (کتاب)|کتاب مبانی فقهی عملیات استشهادی از دیدگاه شیعه و اهل سنت]]، برای اثبات جواز [[عملیات استشهادی]] به آیه ۶۰ سوره انفال استناد کرده است. به باور او، عملیات استشهادی به بهترین وجه میتواند در دل دشمن هراس افکند، پس مصداق این آیه خواهد بود.<ref>ملامحمدعلی، مبانی فقهی عملیات استشهادی از دیدگاه شیعه و اهل سنت، ص۱۰۳-۱۰۸.</ref> | ||
=== سلاحهای کشتار جمعی === | === سلاحهای کشتار جمعی === | ||
| خط ۶۱: | خط ۵۰: | ||
در مقابلِ این نظر گفته شده که این آیه به خاطر کثرت استعمال، منصرف به سلاحهای متعارف است،<ref>ربانی و دیگران، «بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاحهای کشتار جمعی»، ص۹۲.</ref> برخی نیز بر این باورند که استفاده از تسلیحات کشتار جمعی به صورت تخصصی از شمول این آیه خارج است زیرا این نوع تسلیحات باعث ترس همگانی خواهد شد و گناهگار و بیگناه را با هم در بر میگیرد.<ref>کامکار و روستایی، «واکاوی خروج تخصصی ساخت تسلیحات کشتار جمعی از ذیل آیه ۶۰ سوره انفال با توجه به روایت ...»، ص۱۱-۱۲ و ۱۸.</ref> | در مقابلِ این نظر گفته شده که این آیه به خاطر کثرت استعمال، منصرف به سلاحهای متعارف است،<ref>ربانی و دیگران، «بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاحهای کشتار جمعی»، ص۹۲.</ref> برخی نیز بر این باورند که استفاده از تسلیحات کشتار جمعی به صورت تخصصی از شمول این آیه خارج است زیرا این نوع تسلیحات باعث ترس همگانی خواهد شد و گناهگار و بیگناه را با هم در بر میگیرد.<ref>کامکار و روستایی، «واکاوی خروج تخصصی ساخت تسلیحات کشتار جمعی از ذیل آیه ۶۰ سوره انفال با توجه به روایت ...»، ص۱۱-۱۲ و ۱۸.</ref> | ||
=== تأسیس سازمانهای اطلاعاتی و جواز تجسس === | === تأسیس سازمانهای اطلاعاتی و جواز تجسس === | ||
به گفته عباسعلی عمید زنجانی کسب و حفاظت اطلاعات نوعی قدرت نظامی محسوب میشود و بنابراین از باب مقدمه واجب، وجوب خواهد بود.<ref>عمید زنجانی، اصول و مقررات حاكم بر مخاصمات مسلحانه، ص۱۰۳-۱۱۸.</ref> رضا مظفری در [[بررسی مسئله فقهی تجسس (کتاب)|کتاب بررسی مسئله فقهی تجسس]]، نیز با اشاره به آرای فقیهانی که حفظ نظام را واجب شمردهاند، معتقد است، برای جواز تجسس در راستای حفظ نظام میتوان به آیه ۶۰ سوره انفال استناد کرد.<ref>مظفری، بررسی مسئله فقهی تجسس، ص۹۴-۱۰۳.</ref> | به گفته عباسعلی عمید زنجانی کسب و حفاظت اطلاعات نوعی قدرت نظامی محسوب میشود و بنابراین از باب مقدمه واجب، وجوب خواهد بود.<ref>عمید زنجانی، اصول و مقررات حاكم بر مخاصمات مسلحانه، ص۱۰۳-۱۱۸.</ref> رضا مظفری در [[بررسی مسئله فقهی تجسس (کتاب)|کتاب بررسی مسئله فقهی تجسس]]، نیز با اشاره به آرای فقیهانی که [[حفظ نظام سیاسی|حفظ نظام]] را واجب شمردهاند، معتقد است، برای جواز [[تجسس]] در راستای حفظ نظام میتوان به آیه ۶۰ سوره انفال استناد کرد.<ref>مظفری، بررسی مسئله فقهی تجسس، ص۹۴-۱۰۳.</ref> | ||
=== لزوم تشکیل حکومت اسلامی و حفاظت از آن === | === لزوم تشکیل حکومت اسلامی و حفاظت از آن === | ||
| خط ۷۰: | خط ۵۷: | ||
=== دریافت مالیات برای مخارج حکومت اسلامی === | === دریافت مالیات برای مخارج حکومت اسلامی === | ||
برای دریافت مالیات در راستای تأمین هزینههای حکومت اسلامی و حفظ آمادگیهای لازم در برابر دشمنان، نیز به آیه ۶۰ سوره انفال استدلال میشود. بر اساس این آیه حکومت اسلامی باید بهطور مستمر توانمندیهای خود را متناسب با اقتضائات زمان افزایش دهد و دستیابی به این هدف قرآنی، ایجاب میکند که حکومت برای تأمین هزینههای ضروری خود، به وضع و دریافت مالیات اقدام نماید.<ref>مخلصی، «وجوه شرعی و مالیات»، ص۲۱۰-۲۱۱.</ref> | برای دریافت [[مالیات]] در راستای تأمین هزینههای حکومت اسلامی و حفظ آمادگیهای لازم در برابر دشمنان، نیز به آیه ۶۰ سوره انفال استدلال میشود. بر اساس این آیه حکومت اسلامی باید بهطور مستمر توانمندیهای خود را متناسب با اقتضائات زمان افزایش دهد و دستیابی به این هدف قرآنی، ایجاب میکند که حکومت برای تأمین هزینههای ضروری خود، به وضع و دریافت مالیات اقدام نماید.<ref>مخلصی، «وجوه شرعی و مالیات»، ص۲۱۰-۲۱۱.</ref> | ||
=== اصول و فنون پیش از آغاز مذاکره === | === اصول و فنون پیش از آغاز مذاکره === | ||
قاسم شباننیا در [[مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی (کتاب)|کتاب مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی]] | قاسم شباننیا در [[مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی (کتاب)|کتاب مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی]] معتقد است شناخت دقیق طرف مذاکره، آگاهی از اهداف، مقاصد و نیات وی، و همچنین درک میزان خصومت و دشمنی طرف مقابل، از ضروریات پیش از مذاکره است. همچنین ورود به مذاکره از موضع قدرت و عزت، و نمایش اقتدار و توان نظامی پیش از آغاز گفتوگوها، موجب میشود دشمن به دنبال امتیازگیری نباشد؛ چنانکه در آیه ۶۰ سوره انفال نیز به آن اشاره شده است.<ref>شباننیا، مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی، ص۱۱۰-۱۱۵.</ref> | ||
=== مشروعیت مسابقات تیراندازی === | === مشروعیت مسابقات تیراندازی === | ||
گروهی از [[مجتهد|فقیهان شیعه]] با استناد به آیه ۶۰ سوره انفال و روایتی از پیامبر(ص) که واژه «قُوَّة» را به «تیراندازی» تفسیر کرده، معتقد به مشروعیت مسابقات تیراندازی شدهاند.<ref>شیخ طوسی، المبسوط، ج۶، ص۲۸۹؛ ابنادریس حلی، السرائر، ج۳، ص۱۴۶؛ طباطبایی، ریاض المسائل، ج۱۰، ص۲۳۳–۲۳۴؛ ابنبرّاج، المهذب، ج۱، ص۳۳۰.</ref> | گروهی از [[مجتهد|فقیهان شیعه]] با استناد به آیه ۶۰ سوره انفال و روایتی از پیامبر(ص) که واژه «قُوَّة» را به «تیراندازی» تفسیر کرده، معتقد به مشروعیت مسابقات تیراندازی شدهاند.<ref>شیخ طوسی، المبسوط، ج۶، ص۲۸۹؛ ابنادریس حلی، السرائر، ج۳، ص۱۴۶؛ طباطبایی، ریاض المسائل، ج۱۰، ص۲۳۳–۲۳۴؛ ابنبرّاج، المهذب، ج۱، ص۳۳۰.</ref> | ||
=== | === دفاع در جنگ نرم و فعالیت رسانهای === | ||
خلیل منصوری، نویسنده [[فقه رسانه در اسلام (کتاب)|کتاب فقه رسانه در اسلام]]، با اتکا به آیاتی از قرآن، مانند آیه استعداد (انفال/۶۰) و [[آیه ۱۲۲ سوره توبه|آیه نفر]]، فعالیت در جهت ایفای کارکردهای مثبت و ارزشی رسانه را از نظر فقهی، از واجبات کفایی میداند. به باور او، | خلیل منصوری، نویسنده [[فقه رسانه در اسلام (کتاب)|کتاب فقه رسانه در اسلام]]، با اتکا به آیاتی از قرآن، مانند آیه استعداد (انفال/۶۰) و [[آیه ۱۲۲ سوره توبه|آیه نفر]]، فعالیت در جهت ایفای کارکردهای مثبت و ارزشی رسانه را از نظر فقهی، از واجبات کفایی میداند. به باور او، روشنگری افکار عمومی، پیشبرد اهداف اسلام و سبک زندگی اسلامی، تلاش برای نفی مرزبندیهای کاذب و تفرقهانگیز، مبارزه با مظاهر فرهنگ استعماری و تبلیغ فرهنگ اصیل اسلامی جزو کارکردهای رسانه از منظر اسلامی است.<ref>منصوری، فقه رسانه در اسلام، ص۶۴-۶۵.</ref> | ||
سید هادی رمضانی نیز در [[مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها (کتاب)|کتاب مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها]]، با استناد به [[آیه ۲۱۷ سوره بقره|آیات ۲۱۷ سوره بقره]] و ۶۰ سوره انفال، دفاع در برابر جنگ نرم را با استفاده از ظرفیت رسانه، [[شبکههای اجتماعی]]، [[بازیهای رایانهای]]، ترویج ورزشهای سنتی، طراحی مد و لباس اسلامی و توجه ویژه به مراکز دانشگاهی، علمی و فرهنگی امکانپذیر میداند.<ref>رمضانی، مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها، ص۲۰۲-۲۱۲.</ref> | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||