فقه معاصر:پیش‌نویس سید عباس موسویان: تفاوت میان نسخه‌ها

{{نویسنده| نویسنده = رضا شمس}}

از جمله آراء موسویان در عرصه بانکداری اسلامی اموری چون: استفاده از عقود مبادله‌ای و نقش مهم آن در بانکداری اسلامی، برتری روش‌ها و ابزارهای اسلام‌محور بجای فقه‌محور و جواز جریمه دیرکرد است.  

به باور موسویان «نظام اقتصاد اسلامی» تبیین و ترسیم رفتار اقتصادی مطلوب مانند طراحی بازار اسلامی مطلوب است و «فقه اقتصادی»، استنباط حکم تکلیفی (مانند حکم ربا) یا وضعی (مانند انتقال مالکیت) در رفتارها و روابط مالی و اقتصادی است.

عباس موسویان برخی ابزارهای مالی چون اوراق قرض‌الحسنه، اوراق مرابحه در برخی صورت‌های آن و اوراق اجاره را به‌عنوان ابزارهای مالی اسلامی قبول دارد. او این اوراق را جایگزین مناسبی برای اوراق قرضه و اوراق سهام ممتاز -که به طور معمول مبتنی بر بهره هستند- دانسته.

سید عباس موسویان در ۲ خرداد سال ۱۳۳۹ش در شهرستان عجب‌شیر به دنیا آمد.<ref>«زیست نامه حجت الاسلام والمسلمین سید عباس موسویان»، وبسایت شبکه اجتهاد.</ref> موسویان در سال ۱۳۶۰ش در بحبوحه انقلاب فرهنگی ایران، با رهاکردن تحصیل در دانشگاه، به یادگیری علوم دینی در [[حوزه علمیه قم]] روی آورد.<ref>«مروری بر زندگینامه و فعالیت‌های مرحوم حجت‌الاسلام‌والمسلمین سید عباس موسویان»، ص۲۷۸.</ref> او از سال ۱۳۶۸ش به‌مدت ده سال در درس خارج فقه و اصول شرکت داشت.<ref>«مروری بر زندگینامه و فعالیت‌های مرحوم حجت‌الاسلام‌والمسلمین سید عباس موسویان»، ص278.</ref> موسویان در سال ۱۳۸۴ش از پایان‌نامه خود در سطح چهار حوزه در زمینه فقه اقتصادی با عنوان «احکام فقهی اوراق بهادار» دفاع کرد.<ref>«مروری بر زندگینامه و فعالیت‌های مرحوم حجت‌الاسلام‌والمسلمین سید عباس موسویان»، ص۲۷۸.</ref> وی علاوه بر تحصیلات حوزوی، در دانشگاه شهید بهشتی تهران نیز در رشته اقتصاد نظری در مقطع کارشناسی ارشد تحصیل کرده است.<ref>«مروری بر زندگینامه و فعالیت‌های مرحوم حجت‌الاسلام‌والمسلمین سید عباس موسویان»، ص۲۷۸.</ref>

برخی از آراء و دیدگاه‌های سید عباس موسویان در اقتصاد اسلامی چنین است:

=== تفکیک میان نظام اقتصاد اسلامی و فقه اقتصادی ===

به باور موسویان «نظام اقتصاد اسلامی» تبیین و ترسیم رفتار اقتصادی مطلوب مانند طراحی بازار اسلامی مطلوب است و «فقه اقتصادی»، استنباط حکم تکلیفی (مانند حکم ربا) یا وضعی (مانند انتقال مالکیت) در رفتارها و روابط مالی و اقتصادی است.<ref>موسویان و توحیدی، مبانی مالی اسلامی، ۱۴۰۲ش، ص۱۲-۲۰.</ref>

# اخلاق اقتصادی برای کمک به اهداف کلان نظام اقتصادی اسلامی به شکل ضمانت درونی (بیرون از دولت) با کارکردها و نتایجی چون رفع فقر، پیشرفت، امنیت و عدالت اقتصادی.

گفته شده، در اندیشه‌های ابتدایی موسویان در بانکداری به کاربست عقود مشارکتی (عقودی بدون نرخ سود ثابت و بر مبنای سود و زیان) تصریح می‌شد.<ref>غفورزاده، «بررسی سیر تصور اندیشه استاد موسویان در باره جایگاه عقود مبادله‌ای و مشارکتی در تخصیص منابع»، ص۸۷.</ref> اما وی در ادامه (برای نمونه در کتاب بانکداری اسلامی از آخرین کتاب‌های وی) عقود مبادله‌ای نظیر مرابحه را دارای منابع روایی قوی و کارگشا در بانکداری اسلامی، و بهتر از عقود مشارکتی می‌دانست.<ref>غفورزاده، «بررسی سیر تصور اندیشه استاد موسویان در باره جایگاه عقود مبادله‌ای و مشارکتی در تخصیص منابع»، ص۸۸.</ref>

=== برتری روش اسلام‌محور ===

یک روش در سنجش مسائل بانکی و ابزارهای مالی روش فقه محور است. یعنی همین که روش‌های بانکداری یا ابزارهای مالی مخالف فقه نباشند، کافی است. موسویان با گذر از این رأی معتقد شده است روشی که در آن امکان استفاده از مجموعه داده‌های ثابت اسلامی برای تعیین اسلامی‌بودن بانکداری و استفاده از ابزارهای مالی وجود داشته باشد و به تعبیر خود او «اسلام‌محور» باشد؛ بهتر است. میرمعزی و غفوری از پژوهشگران حوزه فقه اقتصاد این نظریه موسویان را حرکت در مسیر تکامل معرفتی در این حوزه دانسته‌اند.<ref name=":0">میرمعزی و غفوری، «تکامل روش فکری استاد موسویان؛ از روش فقه‌محور تا روش اسلام‌محور»، ص۴۰-۵۸.</ref>

سید عباس موسویان در ضمنِ مقاله‌ای، تفکیک بهرهٔ بانکی از ربا و در نتیجه حلال‌دانستن بهره‌های بانکی نپسندیده است.<ref>موسویان، میثمی، «نقد و بررسی دیدگاه‌های جدید پیرامون ربا و بهره بانکی»، ص۷.</ref> موسویان با ذکر نظریات تفکیک ربا چون «ربا به مثابه ضرورت اقتصادی عصر حاضر»، «اختصاص ربا به بهره بانک‌های خصوصی»، «اختصاص ربا به زیاده برای تمدید مدت» باور دارد نقدهایی به این آراء وارد است. به گفته او باید در معاملات جدیدی که در سایه گسترش نظام بانکی است دقت شود تا خالی از هرنوع ربای قرضی و معاملی باشد.<ref>موسویان، ابزارهای مالی، ۱۴۰۲ش، ص۱۵۰-۱۶۴.</ref>

موسویان برخلاف نظر کسانی که تحریم ربا را تدریجی می‌دانند، معتقد است قرینه‌ای بر تدریجی‌بودن حرمت ربا وجود ندارد.<ref>موسویان، بازار سرمایه اسلامی، ۱۳۹۱ش، ص۱۶۶.</ref> به باور او تاریخ نزول آیات ربا با نظریه ربای تدریجی معارض است.<ref>فاضل و نیک‌پور، «نقد دیدگاه استاد موسویان درباره مراحل تشریع حکم ربا در قرآن»، ص۶۱۱-۶۲۴.</ref> موسویان اهداف و حکمت‌های تحریم ربا را گسترش اموری چون روابط خیرخواهانه، مشارکت‌های اقتصادی، معاملات و سرمایه‌گذاری‌های مستقیم دانسته است.<ref>موسویان، ابزارهای مالی اسلامی (صکوک)، ۱۴۰۲ش، ص۲۵۸.</ref>

==== '''تفکیک میان حیل ربا به حیل مجاز و غیر مجاز''' ====

# علاوه بر الزامات و چارچوب‌های شرعی و حقوقی، مواردی چون مسائل حسابداری، آثار خرد و کلان اقتصاد و ریسک معامله با ابزار سنجید شود.<ref>موسویان و توحیدی، مبانی مالی اسلامی، ۱۴۰۲ش، ص۴۸-۴۹.</ref>

# مبانی اقتصادی ابزارهای مالی اسلامی به دو گروه مبانی اقتصاد خرد و کلان قابل تقسیم است. کارایی و نقدینگی را از مبانی خرد، و همسویی با رشد و عدالت اقتصادی از مبانی کلان اقتصادی ابزارهای مالی برشمرده شد است.<ref>موسویان، ابزارهای مالی اسلامی، ۱۴۰۲ش، ص۲۵۳-۲۶۷.</ref>

سید عباس موسویان بعد از بررسی انواع سهام ممتاز معتقد است، دو نوع سهام ممتازِ با سود ثابت غیرجمع شونده و سهام ممتازِ سود مشارکتی غیر جمع شونده بدون مشکل فقهی است؛ به گفته وی سود انواع دیگر سهام ممتاز (سهام ممتاز با سود ثابت جمع شونده یا سود مشارکتی جمع شونده یا نرخ سود شناور) از مصادیق حیله‌های غیرمجاز ربا محسوب می‌شود.<ref>موسویان، بازار سرمایه اسلامی، ۱۳۹۱ش، ص۴۱۵.</ref>

[[en:Sayyid Abbas Musavian]]