فقه معاصر:پیشنویس آیه ۱۸ سوره زخرف: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| (۱۷ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''آیه ۱۸ سوره زخرف''' (آیه حلیه) به عقیده خرافی مشرکان عرب جاهلی اشاره دارد که دختران را به خدا نسبت میدادند. خداوند در این آیه در مقام توبیخ، تناقضِ آنان را به چالش میکشد که پسران را (که نزد خود برتر میدانستند) برای خود برمیگزیدند، اما دخترانی را که معمولاً در زیورآلات پرورش یافته و در هنگام مجادله، توانایی اقامه برهان روشن ندارند، سهم خدا میدانستند. در تفسیر این آیه، دو دیدگاه وجود دارد: برخی صفات گفته شده برای زنان را واقعیتی تکوینی درباره ذات زنان میداند و در مقابل، آن را صرفاً گزارشگر فرهنگ جاهلی و در مقام ردِّ مشرکان میشمارد. این اختلاف، تأثیر مستقیمی در مسائل فقهی داشته است. | |||
آیه حلیه در برخی مباحث مرتبط با [[فقه زنان]] کاربرد دارد ازجمله برخی فقها با استناد به عبارت «وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ»، نتیجه گرفتهاند که زنان به دلیل ضعف در استدلال و غلبه احساسات، فاقد قاطعیت و صلابت لازم برای تصدی [[قضاوت زنان|قضا]] و [[وکالت]]، حکومت و مناصب اجرایی هستند. در مقابل، مفسران معاصر معتقدند که اولاً آیه در مقام تشریع حکم نیست، بلکه درصدد توبیخ مشرکان است. ثانیاً ضعف ذکر شده، ناشی از تربیت جاهلی بوده است نه ذات زن. ثالثاً حتی با پذیرش ضعف در استدلال، این امر ملازم با نفی اهلیت قضاوت یا تصمیمگیری نیست. نکته دیگر مورد اشاره پژوهشگران اینکه امروزه با تحولات آموزشی، بسیاری از زنان تواناییهای فکری و قدرت استدلال دارند. همچنین به این آیه بر عدم جواز [[تقلید از زنان]] و افتای زنان استناد شده است؛ اگرچه برخی معتقدند که آیه ناظر به حجیت فتوا نیست و حداکثر به ضعف در مناظره اشاره دارد؛ بنابراین ربطی به افتا و مرجعیت ندارد. | |||
== | == انتساب دختران به خدا از سوی مشرکان == | ||
آیه ۱۸ سوره زخرف که «آیه حلیه» نیز نامیده میشود، به یکی از عقائد خرافی مشرکان اشاره دارد که معتقدند دختران، فرزندان خدایند. خدا در این آیه خطاب به مشرکان میگوید، شما پسران را که به اعتقادتان برتر از دخترانند، به خود نسبت میدهید و دختران را که در زر و زیور پرورش یافته و در استدلال و اثبات مقصود خود به هنگام مخاصمه قدرت کافی ندارند را به خدا نسبت میدهید؟<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۸، ص۹۰؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۲۱، ص۲۸.</ref> به گفته مفسران این گونه خطاب خدا نشان از باطل و خرافی بودن عقائد مشرکان دارد.<ref>رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ح۱۸، ص۳۳۷.</ref> | |||
== | === متن، ترجمه و مفاهیم آیه === | ||
«أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ» | |||
«آيا [پسر سهم آنان است و] دختر كه در زيور و آرايش رشد مىيابد و در مجادله بيان روشن ندارد [سهم خداست]؟» | |||
[[محمدتقی مدرسی]] واژه «الخصام» را در این آیه به جنگ و جدال تفسیر کرده و معنای آیه را اینگونه میداند که زنان در هنگام جنگ و جدال همانند مردان قدرتمند نیستند.<ref>مدرسی، من هدی القرآن، ج۱۲، ص۴۴۴.</ref> همچنین گفته شده که صفات بیان شده در این آیه ذاتی زنان نیست و قابل تعمیم به همه زنان و در همه زمانها نیست؛ بلکه در صورت پرورش و تربیت درست میتوانند همچون مردان قابل تأثیر باشند.<ref>قنبرپور، «بررسی آیه ۱۸ سوره زخرف»، ص۶.</ref> | |||
درباره صفات گفته شده برای زنان در این آیه، که آیا سخن خداوند است یا مشرکان، اختلاف نظر وجود دارد. تعدادی از مفسران آن را سخن خدا میدانند و از آن نقص عقل زنان را برداشت کردهاند که در نتیجه به عدم جواز تصدی برخی از مناصب از سوی زنان منجر میشود.<ref>ابراهیمی، «بررسی نظر تفسیری علامه طباطبایی پیرامون مبانی تفاوتهای زن و مرد با تأکید بر آيه ۱۸ سوره زخرف»، ص۴۶-۴۸.</ref> در مقابل عدهای از پژوهشگران و مفسران معتقدند که این آیه به بیان عقائد مشرکان درباره زنان اشاره دارد و در مقام رد این عقائد است.<ref>زکیزاده و همکاران، «بررسی گسست یا پیوست معنایی در آیه ۱۵-۲۰ سوره زخرف»، ص۱۵۰؛ اتحاد و حلیمی جلودار، «تحلیل آرای مفسران درباره نقص عقل زن ذیل آیه ۱۸ سوره زخرف»، ص۱۳۴</ref> | |||
== | == کاربرد در مباحث فقهی == | ||
آیه ۱۸ سوره زخرف توسط برخی از فقها و پژوهشگران در چند مسئله فقهی مرتبط با [[فقه زنان]] مورد استناد قرار گرفته است. | |||
=== مناصب سیاسی و قضایی زنان === | |||
برخی از فقها و پژوهشگران با استناد به آیه حلیه معتقدند طبق نص صریح آیه، چون زنان در مخاصمه و جدال به اندازه مردان توانایی ندارند و بیشتر از آنکه منطقی و عقلانی رفتار کنند، عاطفی و احساساتی هستند، بنابراین قاطعیت، صلابت و توانایی به دست گرفتن مناصب سیاسی و قضایی را ندارند و باید آن را به مردان واگذار کنند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۸، ص۹۰؛ قرباننیا، تأمل در فقه، تحول در حقوق، ص۱۱۶-۱۱۷ و ۱۲۲-۱۲۸؛ سبحانی، اشتغال زن و حدود مانعیت زوج، ص۱۳۶-۱۳۸؛ نریمانی زمانی، کاوشی نو در مسئله حضور اجتماعی زنان، ص۱۱۵-۱۲۳؛ هاشمی شاهرودی، شرط جنسیت در منصبهای ولایی و غیرولایی، ص۹۰-۹۱.</ref> | |||
در مقابل در رد استدلال به این آیه برای عدم اهلیت زنان برای مناصب سیاسی و اجتماعی و قضایی، گفته شده که اولا این آیه در مقام بیان عقائد مشرکان و عرب جاهلی است.<ref>هاشمی شاهرودی، شرط جنسیت در منصبهای ولایی و غیرولایی، ص۹۸-۹۹؛ ۲۲۹، ۲۷۶، ۳۳۷، ۴۱۰.</ref> ثانیا اگر حتی اعتقاد اسلامی باشد، این صفت ویژگی ذاتی زنان نیست، بلکه حاصل فرهنگ جاهلی است که از تعلیم و تربیت محروم بودند در حالی که شخصیت زنان در فضای ایمانی و فرهنگ اسلامی رشد زیادی داشته است<ref>فضلالله، من وحی القرآن، ج۲۰، ص۲۲۲؛ مهریزی، شخصیت و حقوق زن در اسلام، ص۹۵؛ القبانچی، المرأة، المفاهيم والحقوق، ص۱۹۲-۱۹۳؛ مرادی، «بررسی آیه ۱۸ سوره زخرف در راستای تصدی مناصب عمومی توسط بانوان»، ص۵۰-۵۱.</ref> و ثالثا اگر بپذیریم که آیه ناظر به ضعف زنان در تبیین مخاصمات باشد، این لزوماً به معنای نفی توان [[قضاوت زنان|قضاوت]] آنان نیست.<ref>هاشمی شاهرودی، شرط جنسیت در منصبهای ولایی و غیرولایی، ص۹۸-۹۹؛ ۲۲۹، ۲۷۶، ۳۳۷، ۴۱۰.</ref> همچنین گفته شده امروزه به دلیل تحولات آموزشی و محیطی بیشتر زنان دارای تواناییهای فکری و قدرت تصمیمگیری هستند و اهلیت به دست گرفتن مناصب سیاسی و قضایی را دارند.<ref>قرباننیا، تأمل در فقه، تحول در حقوق، ص۱۲۲-۱۲۸.</ref> | |||
=== | === وکالت زنان === | ||
به گفته نویسنده [[بررسی فقهی وکالت زن در دعاوی و مجلس (کتاب)|کتاب بررسی فقهی وکالت زن در دعاوی و مجلس]]، یکی از دلائل مخالفان وکالت زن در دعاوی و مجلس، آیه ۱۸ سوره زخرف است. به گفته او، مخالفان وکالت زنان، بهدلیل توصیف زنان به دو ویژگیِ تعلق به زینت و ناتوانی از بیان دلیل در هنگام منازعه در این آیه، معتقدند زنان از قوه عاقله کمتری نسبت به مردان برخوردارند و بنابراین صلاحیت وکالت در دعاوی را ندارند.<ref>فیاض، بررسی فقهی وکالت زن در دعاوی و مجلس، ص۱۰۵-۱۰۹.</ref> آنان همچنان بر این باورند که با توجه به غلبه جنبه احساساتی و عاطفی زن بر جنبه تعقل او، آنان مناسب کارهای حکومتی نیستند.<ref>فیاض، بررسی فقهی وکالت زن در دعاوی و مجلس، ص۲۵۵-۲۵۶.</ref> | |||
نویسنده در مقابل این برداشتها، معتقد است از ترتیب آیه و قرائن تجربی چنین به دست میآید که ضعف زنان در این عرصه پیامد تربیت آنان در نازپروردگی و فضای عاری از تحمل مسئولیت است، اما اینکه ناتوانی زنان در دفاع از خود در میدان منازعه ناشی از نقص عقل و یا شدت عاطفه باشد، خارج از ظرفیت ظهور آیه است؛ بنابراین ضعف زن ناشی از هویت او نیست؛ بلکه از مقتضیات محیط است که بر او عارض شده است و قابل تعمیم به همه زمانها نیست<ref>فیاض، بررسی فقهی وکالت زن در دعاوی و مجلس، ص۱۱۰-۱۱۴ و ۲۵۵-۲۵۶.</ref> | |||
=== تقلید از زنان === | |||
در [[زنان، افتاء و مرجعیت (کتاب)|کتاب زنان، افتاء و مرجعیت]]، یکی از دلایلی که بر بیاعتباری [[تقلید از زنان|فتوای زن مفتی]] ارائه شده است را آیه ۱۸ سوره زخرف میدانند. البته نویسنده معتقد است که این آیه ناظر به حجیت فتوای زن و نفی آن نیست، و تنها درصدد بیان این مطلب است که زنان در مناظره نمیتوانند استدلالهای خود را به خوبی بیان کنند.<ref>سجادی امین، زنان، افتاء و مرجعیت، ص۵۷-۶۱.</ref> | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
| خط ۵۰: | خط ۳۶: | ||
== منابع == | == منابع == | ||
سبحانی، اسرافیل، اشتغال زن و حدود مانعیت زوج، تهران، انتشارات خرسندی، ۱۳۹۹ش. | * ابراهیمی، قربان، [https://quran.journals.pnu.ac.ir/article_8551_3b5e8b29ef8a66ed9f21a2f1dfcfc1cc.pdf «بررسی نظر تفسیری علامه طباطبایی پیرامون مبانی تفاوتهای زن و مرد با تأکید بر آيه ۱۸ سوره زخرف»]، دوفصلنامه تفسیر و زبان قرآن، شماره ۱۹، ۱۴۰۰ش. | ||
[[رده:پیشنویس | * اتحاد، سیده فرناز و حبیبالله حلیمی جلودار، [https://www.ensani.ir/file/download/article/1749238503-684342e78d6dd-10204-20-5.pdf «تحلیل آرای مفسران درباره نقص عقل زن ذیل آیه ۱۸ سوره زخرف»]، فصلنامه مطالعات علوم قرآنی، شماره ۲۰، ۱۴۰۳ش. | ||
* رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش. | |||
* زکیزاده، علیرضا و فاطمه طائبی اصفهانی و داوود اسماعیلی، [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2012672 «بررسی گسست یا پیوست معنایی در آیه ۱۵-۲۰ سوره زخرف»]، دوفصلنامه تفسیرپژوهی، شماره ۱۷، ۱۴۰۱ش. | |||
* سبحانی، اسرافیل، اشتغال زن و حدود مانعیت زوج، تهران، انتشارات خرسندی، ۱۳۹۹ش. | |||
* سجادی امین، مهدی، زنان، افتاء و مرجعیت، قم، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، ۱۳۹۸ش. | |||
* طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق. | |||
* فضلالله، سید محمدحسین، من وحی القرآن، بیروت، دارالملاک، ۱۴۳۹ق. | |||
* فیاض، محمدصادق، بررسی فقهی وکالت زن در دعاوی و مجلس، قم، مرکز نشر المصطفی، ۱۳۹۷ش. | |||
* القبانچی، احمد، المرأة، المفاهيم والحقوق: قراءة جديدة لقضايا المرأة في الخطاب الدينی، نجف، منشورات سیدی، ۲۰۰۴م. | |||
* قرباننیا، ناصر، تأمل در فقه؛ تحول در حقوق، تهران، نشر میزان، ۱۳۹۲ش. | |||
* قنبرپور، معصومه، [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/426537 «بررسی آیه ۱۸ سوره زخرف»]، فصلنامه بینات، شماره ۳، ۱۳۸۷ش. | |||
* مدرسی، سید محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین، ۱۴۱۹ق. | |||
* مرادی، نفیسه، [https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=601538 «بررسی آیه ۱۸ سوره زخرف در راستای تصدی مناصب عمومی توسط بانوان»]، فصلنامه دین و دنیای معاصر، شماره ۵، ۱۳۹۵ش. | |||
* مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش. | |||
* مهریزی، مهدی، شخصیت و حقوق زن در اسلام، تهران، انتشارات علمی وفرهنگی، ۱۳۷۹ش. | |||
* نریمانی زمانی، سید مهدی، کاوشی نو در مسئله حضور اجتماعی زنان، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۹۴ش. | |||
* هاشمی شاهرودی، حسین، شرط جنسیت در منصبهای ولایی و غیرولایی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۴۰۰ش. | |||
[[رده:پیشنویس آیات]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۲۰ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۴:۵۰
آیه ۱۸ سوره زخرف (آیه حلیه) به عقیده خرافی مشرکان عرب جاهلی اشاره دارد که دختران را به خدا نسبت میدادند. خداوند در این آیه در مقام توبیخ، تناقضِ آنان را به چالش میکشد که پسران را (که نزد خود برتر میدانستند) برای خود برمیگزیدند، اما دخترانی را که معمولاً در زیورآلات پرورش یافته و در هنگام مجادله، توانایی اقامه برهان روشن ندارند، سهم خدا میدانستند. در تفسیر این آیه، دو دیدگاه وجود دارد: برخی صفات گفته شده برای زنان را واقعیتی تکوینی درباره ذات زنان میداند و در مقابل، آن را صرفاً گزارشگر فرهنگ جاهلی و در مقام ردِّ مشرکان میشمارد. این اختلاف، تأثیر مستقیمی در مسائل فقهی داشته است.
آیه حلیه در برخی مباحث مرتبط با فقه زنان کاربرد دارد ازجمله برخی فقها با استناد به عبارت «وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ»، نتیجه گرفتهاند که زنان به دلیل ضعف در استدلال و غلبه احساسات، فاقد قاطعیت و صلابت لازم برای تصدی قضا و وکالت، حکومت و مناصب اجرایی هستند. در مقابل، مفسران معاصر معتقدند که اولاً آیه در مقام تشریع حکم نیست، بلکه درصدد توبیخ مشرکان است. ثانیاً ضعف ذکر شده، ناشی از تربیت جاهلی بوده است نه ذات زن. ثالثاً حتی با پذیرش ضعف در استدلال، این امر ملازم با نفی اهلیت قضاوت یا تصمیمگیری نیست. نکته دیگر مورد اشاره پژوهشگران اینکه امروزه با تحولات آموزشی، بسیاری از زنان تواناییهای فکری و قدرت استدلال دارند. همچنین به این آیه بر عدم جواز تقلید از زنان و افتای زنان استناد شده است؛ اگرچه برخی معتقدند که آیه ناظر به حجیت فتوا نیست و حداکثر به ضعف در مناظره اشاره دارد؛ بنابراین ربطی به افتا و مرجعیت ندارد.
انتساب دختران به خدا از سوی مشرکان
آیه ۱۸ سوره زخرف که «آیه حلیه» نیز نامیده میشود، به یکی از عقائد خرافی مشرکان اشاره دارد که معتقدند دختران، فرزندان خدایند. خدا در این آیه خطاب به مشرکان میگوید، شما پسران را که به اعتقادتان برتر از دخترانند، به خود نسبت میدهید و دختران را که در زر و زیور پرورش یافته و در استدلال و اثبات مقصود خود به هنگام مخاصمه قدرت کافی ندارند را به خدا نسبت میدهید؟[۱] به گفته مفسران این گونه خطاب خدا نشان از باطل و خرافی بودن عقائد مشرکان دارد.[۲]
متن، ترجمه و مفاهیم آیه
«أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ»
«آيا [پسر سهم آنان است و] دختر كه در زيور و آرايش رشد مىيابد و در مجادله بيان روشن ندارد [سهم خداست]؟»
محمدتقی مدرسی واژه «الخصام» را در این آیه به جنگ و جدال تفسیر کرده و معنای آیه را اینگونه میداند که زنان در هنگام جنگ و جدال همانند مردان قدرتمند نیستند.[۳] همچنین گفته شده که صفات بیان شده در این آیه ذاتی زنان نیست و قابل تعمیم به همه زنان و در همه زمانها نیست؛ بلکه در صورت پرورش و تربیت درست میتوانند همچون مردان قابل تأثیر باشند.[۴]
درباره صفات گفته شده برای زنان در این آیه، که آیا سخن خداوند است یا مشرکان، اختلاف نظر وجود دارد. تعدادی از مفسران آن را سخن خدا میدانند و از آن نقص عقل زنان را برداشت کردهاند که در نتیجه به عدم جواز تصدی برخی از مناصب از سوی زنان منجر میشود.[۵] در مقابل عدهای از پژوهشگران و مفسران معتقدند که این آیه به بیان عقائد مشرکان درباره زنان اشاره دارد و در مقام رد این عقائد است.[۶]
کاربرد در مباحث فقهی
آیه ۱۸ سوره زخرف توسط برخی از فقها و پژوهشگران در چند مسئله فقهی مرتبط با فقه زنان مورد استناد قرار گرفته است.
مناصب سیاسی و قضایی زنان
برخی از فقها و پژوهشگران با استناد به آیه حلیه معتقدند طبق نص صریح آیه، چون زنان در مخاصمه و جدال به اندازه مردان توانایی ندارند و بیشتر از آنکه منطقی و عقلانی رفتار کنند، عاطفی و احساساتی هستند، بنابراین قاطعیت، صلابت و توانایی به دست گرفتن مناصب سیاسی و قضایی را ندارند و باید آن را به مردان واگذار کنند.[۷]
در مقابل در رد استدلال به این آیه برای عدم اهلیت زنان برای مناصب سیاسی و اجتماعی و قضایی، گفته شده که اولا این آیه در مقام بیان عقائد مشرکان و عرب جاهلی است.[۸] ثانیا اگر حتی اعتقاد اسلامی باشد، این صفت ویژگی ذاتی زنان نیست، بلکه حاصل فرهنگ جاهلی است که از تعلیم و تربیت محروم بودند در حالی که شخصیت زنان در فضای ایمانی و فرهنگ اسلامی رشد زیادی داشته است[۹] و ثالثا اگر بپذیریم که آیه ناظر به ضعف زنان در تبیین مخاصمات باشد، این لزوماً به معنای نفی توان قضاوت آنان نیست.[۱۰] همچنین گفته شده امروزه به دلیل تحولات آموزشی و محیطی بیشتر زنان دارای تواناییهای فکری و قدرت تصمیمگیری هستند و اهلیت به دست گرفتن مناصب سیاسی و قضایی را دارند.[۱۱]
وکالت زنان
به گفته نویسنده کتاب بررسی فقهی وکالت زن در دعاوی و مجلس، یکی از دلائل مخالفان وکالت زن در دعاوی و مجلس، آیه ۱۸ سوره زخرف است. به گفته او، مخالفان وکالت زنان، بهدلیل توصیف زنان به دو ویژگیِ تعلق به زینت و ناتوانی از بیان دلیل در هنگام منازعه در این آیه، معتقدند زنان از قوه عاقله کمتری نسبت به مردان برخوردارند و بنابراین صلاحیت وکالت در دعاوی را ندارند.[۱۲] آنان همچنان بر این باورند که با توجه به غلبه جنبه احساساتی و عاطفی زن بر جنبه تعقل او، آنان مناسب کارهای حکومتی نیستند.[۱۳]
نویسنده در مقابل این برداشتها، معتقد است از ترتیب آیه و قرائن تجربی چنین به دست میآید که ضعف زنان در این عرصه پیامد تربیت آنان در نازپروردگی و فضای عاری از تحمل مسئولیت است، اما اینکه ناتوانی زنان در دفاع از خود در میدان منازعه ناشی از نقص عقل و یا شدت عاطفه باشد، خارج از ظرفیت ظهور آیه است؛ بنابراین ضعف زن ناشی از هویت او نیست؛ بلکه از مقتضیات محیط است که بر او عارض شده است و قابل تعمیم به همه زمانها نیست[۱۴]
تقلید از زنان
در کتاب زنان، افتاء و مرجعیت، یکی از دلایلی که بر بیاعتباری فتوای زن مفتی ارائه شده است را آیه ۱۸ سوره زخرف میدانند. البته نویسنده معتقد است که این آیه ناظر به حجیت فتوای زن و نفی آن نیست، و تنها درصدد بیان این مطلب است که زنان در مناظره نمیتوانند استدلالهای خود را به خوبی بیان کنند.[۱۵]
پانویس
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۱۸، ص۹۰؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۲۱، ص۲۸.
- ↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ح۱۸، ص۳۳۷.
- ↑ مدرسی، من هدی القرآن، ج۱۲، ص۴۴۴.
- ↑ قنبرپور، «بررسی آیه ۱۸ سوره زخرف»، ص۶.
- ↑ ابراهیمی، «بررسی نظر تفسیری علامه طباطبایی پیرامون مبانی تفاوتهای زن و مرد با تأکید بر آيه ۱۸ سوره زخرف»، ص۴۶-۴۸.
- ↑ زکیزاده و همکاران، «بررسی گسست یا پیوست معنایی در آیه ۱۵-۲۰ سوره زخرف»، ص۱۵۰؛ اتحاد و حلیمی جلودار، «تحلیل آرای مفسران درباره نقص عقل زن ذیل آیه ۱۸ سوره زخرف»، ص۱۳۴
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۱۸، ص۹۰؛ قرباننیا، تأمل در فقه، تحول در حقوق، ص۱۱۶-۱۱۷ و ۱۲۲-۱۲۸؛ سبحانی، اشتغال زن و حدود مانعیت زوج، ص۱۳۶-۱۳۸؛ نریمانی زمانی، کاوشی نو در مسئله حضور اجتماعی زنان، ص۱۱۵-۱۲۳؛ هاشمی شاهرودی، شرط جنسیت در منصبهای ولایی و غیرولایی، ص۹۰-۹۱.
- ↑ هاشمی شاهرودی، شرط جنسیت در منصبهای ولایی و غیرولایی، ص۹۸-۹۹؛ ۲۲۹، ۲۷۶، ۳۳۷، ۴۱۰.
- ↑ فضلالله، من وحی القرآن، ج۲۰، ص۲۲۲؛ مهریزی، شخصیت و حقوق زن در اسلام، ص۹۵؛ القبانچی، المرأة، المفاهيم والحقوق، ص۱۹۲-۱۹۳؛ مرادی، «بررسی آیه ۱۸ سوره زخرف در راستای تصدی مناصب عمومی توسط بانوان»، ص۵۰-۵۱.
- ↑ هاشمی شاهرودی، شرط جنسیت در منصبهای ولایی و غیرولایی، ص۹۸-۹۹؛ ۲۲۹، ۲۷۶، ۳۳۷، ۴۱۰.
- ↑ قرباننیا، تأمل در فقه، تحول در حقوق، ص۱۲۲-۱۲۸.
- ↑ فیاض، بررسی فقهی وکالت زن در دعاوی و مجلس، ص۱۰۵-۱۰۹.
- ↑ فیاض، بررسی فقهی وکالت زن در دعاوی و مجلس، ص۲۵۵-۲۵۶.
- ↑ فیاض، بررسی فقهی وکالت زن در دعاوی و مجلس، ص۱۱۰-۱۱۴ و ۲۵۵-۲۵۶.
- ↑ سجادی امین، زنان، افتاء و مرجعیت، ص۵۷-۶۱.
منابع
- ابراهیمی، قربان، «بررسی نظر تفسیری علامه طباطبایی پیرامون مبانی تفاوتهای زن و مرد با تأکید بر آيه ۱۸ سوره زخرف»، دوفصلنامه تفسیر و زبان قرآن، شماره ۱۹، ۱۴۰۰ش.
- اتحاد، سیده فرناز و حبیبالله حلیمی جلودار، «تحلیل آرای مفسران درباره نقص عقل زن ذیل آیه ۱۸ سوره زخرف»، فصلنامه مطالعات علوم قرآنی، شماره ۲۰، ۱۴۰۳ش.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش.
- زکیزاده، علیرضا و فاطمه طائبی اصفهانی و داوود اسماعیلی، «بررسی گسست یا پیوست معنایی در آیه ۱۵-۲۰ سوره زخرف»، دوفصلنامه تفسیرپژوهی، شماره ۱۷، ۱۴۰۱ش.
- سبحانی، اسرافیل، اشتغال زن و حدود مانعیت زوج، تهران، انتشارات خرسندی، ۱۳۹۹ش.
- سجادی امین، مهدی، زنان، افتاء و مرجعیت، قم، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، ۱۳۹۸ش.
- طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
- فضلالله، سید محمدحسین، من وحی القرآن، بیروت، دارالملاک، ۱۴۳۹ق.
- فیاض، محمدصادق، بررسی فقهی وکالت زن در دعاوی و مجلس، قم، مرکز نشر المصطفی، ۱۳۹۷ش.
- القبانچی، احمد، المرأة، المفاهيم والحقوق: قراءة جديدة لقضايا المرأة في الخطاب الدينی، نجف، منشورات سیدی، ۲۰۰۴م.
- قرباننیا، ناصر، تأمل در فقه؛ تحول در حقوق، تهران، نشر میزان، ۱۳۹۲ش.
- قنبرپور، معصومه، «بررسی آیه ۱۸ سوره زخرف»، فصلنامه بینات، شماره ۳، ۱۳۸۷ش.
- مدرسی، سید محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین، ۱۴۱۹ق.
- مرادی، نفیسه، «بررسی آیه ۱۸ سوره زخرف در راستای تصدی مناصب عمومی توسط بانوان»، فصلنامه دین و دنیای معاصر، شماره ۵، ۱۳۹۵ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش.
- مهریزی، مهدی، شخصیت و حقوق زن در اسلام، تهران، انتشارات علمی وفرهنگی، ۱۳۷۹ش.
- نریمانی زمانی، سید مهدی، کاوشی نو در مسئله حضور اجتماعی زنان، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۹۴ش.
- هاشمی شاهرودی، حسین، شرط جنسیت در منصبهای ولایی و غیرولایی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۴۰۰ش.