فقه معاصر:پیشنویس آیه ۳۳ سوره احزاب: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| (۲۷ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{نگارش}} | {{نگارش}} | ||
'''آیه ۳۳ سوره احزاب''' خطاب به زنان پیامبر(ص)، آنان را به ماندن در خانه و پرهیز از خودآرایی به شیوهٔ جاهلیت پیشین فرا میخواند. واژه «قَرْنَ» بر وقار، متانت و لزوم توقف در خانه دلالت دارد و «تبرج» به معنای آشکارسازی زینتهای پنهان و رفتاریست که جلب توجه نامحرم کند. اگرچه این حکم در ابتدا ویژهٔ همسران پیامبر نازل شد، بیشتر فقهای امامیه آن را با استناد به وحدت ملاک برای همهٔ زنان لازم میدانند. برخی این آیه را «ارشادی» دانستهاند نه الزامی محض، و معتقدند که برداشتهای متفاوت از «قَرْنَ» (مانند وقار در رفتار به جای خانهنشینی) نشان میدهد حکم اصلی، پرهیز از هرگونه جلوهگری جاهلی است نه حبس زنان در خانه. | |||
از این آیه در مباحث فقهی متعددی استفاده شده است؛ ازجمله در [[قضاوت زنان]]، مشهور فقها با استدلال به اینکه قضاوت مستلزم خروج از خانه و اختلاط با مردان است، آن را برای زنان جایز نمیدانند. در مقابل، برخی فقها مانند [[عبدالکریم موسوی اردبیلی|موسوی اردبیلی]] با اشاره به اختصاص آیه به همسران پیامبر و وجود سیرهٔ عملی زنان در عصر معصومان(ع) در تجارت و مداوای مجروحان، این استدلال را نقد کردهاند و تصدی قضاوت از سوی زنان را با رعایت موازین شرعی بلامانع میدانند. همچنین درباره [[تقلید از زنان]]، قائلان به شرط ذکوریت مرجع تقلید، با استناد به این آیه، زنان را به دلیل وظیفهٔ خانهداری و پرهیز از خودنمایی، شایستهٔ مرجعیت نمیدانند. در حالی که منتقدان میگویند مقصود آیه خانهنشینی مطلق نیست و امروزه بسیاری از ارتباطات از راه دور امکانپذیر است. | |||
برخی از فقها این آیه را دلیلی بر منع تصدی مناصب سیاسی و حضور در عرصههای عمومی از سوی زنان میدانند. اما مخالفان با یادآوری خطبههای حضرت فاطمه(س) و حضرت زینب(س) و نیز فتوای [[سید روحالله موسوی خمینی|امام خمینی]] و [[سید علی خامنهای|آیتالله خامنهای]] بر وجوب حضور اجتماعی زنان با رعایت حجاب، این برداشت را نادرست میشمارند. [[مدلینگ]] و [[بازیگری]] نیز از دیگر مواردی است که بر اساس این آیه به عدم جواز آن به دلیل نهی از خودآرایی، حکم داده شده است؛ البته به این نکته نیز اشاره شده است که در صورت رعایت موازین شرعی و عدم تبرج این امور مانعی ندارد. | |||
== توصیه به خانهنشینی و عدم تبرج زنان پیامبر == | |||
بخش اول آیه ۳۳ سوره احزاب که به «آیه تبرج» نیز مشهور شده، در ادامه توصیهها و دستورات خطاب به زنان پیامبر(ص) در آیات قبل، آنان را به رعایت عفت دعوت میکند. در این بخش از آیه، از آنان خواسته شده با وقار و متانت رفتار کنید و بدون ضرورت از خانههایتان خارج نشوید و همانند دوران جاهلیت، با خودآرایی و ظاهر کردن زینتهای خود، در برابر دیدگان مردم و جمعیت حاضر نشوید.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۶، ص۳۰۹؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱۷، ص۲۹۰.</ref> | |||
=== متن و ترجمه === | |||
«وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَىٰ ۖ ...» | |||
«و در خانههایتان بنشینید و آرام گیرید (و بیحاجت و ضرورت از منزل بیرون نروید) و مانند دوره جاهلیت پیشین با آرایش و خودآرایی بیرون نیایید، ...» | |||
== | == کاربرد واژگان آیه در مباحث فقهی == | ||
دو فراز ابتدایی آیه ۳۳ سوره احزاب در مباحث مرتبط با [[فقه زنان]] مورد استفاده قرار گرفته شده است. | |||
=== | === وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ === | ||
واژه «قرن» را بهمعنای وقار، سنگینی و متانت و درباره زنان پیامبر(ص) کنایه از ماندن در خانه دانستهاند.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱۷، ص۲۹۰.</ref> بر این اساس گفته شده زنان پيامبر نبايد هر روز در كوچه و بازار روان شوند و در همه مسائل دخالت كنند، تا مبادا بيماردلان از آنان در مسائل سياسى و اجتماعى سوءاستفاده كنند.<ref>رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ج۱۶، ص۳۴۸.</ref> البته در تفسیر مجمع البیان به نظر دیگری نیز اشاره شده که زنان پیامبر هنگام بیرون آمدن از خانه باید با وقار و متانت رفتار کنند نه اینکه مانند برخی از دیگر زنان، با سبکبازی از خانه خارج شوند.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۸، ص۵۵۸.</ref> | |||
در | === وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَىٰ === | ||
تبرج جاهلی را بهمعنای آشکار شدن در میان مردم مانند زمان جاهلیت قبل از اسلام دانستهاند که زنان در حالی که [[حجاب]] نداشتند، زیورهای خود را نیز آشکار میکردند. در این آیه از زنان پیامبر(ص) خواسته شده که مانند زنان در جاهلیت عمل نکنند، حجاب خود را کامل رعایت کنند و زیورآلات خود را نمایان نکنند.<ref>هاشمی رفسنجانی، تفسیر راهنما، ج۱۴، ص۳۷۵-۳۷۶؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ج۱۶، ص۳۴۸.</ref> پژوهشگران ذیل این آیه، قلمرو تبرج را وسیعتر از ظاهرکردن زینت و بدپوششی دانستهاند. به باور آنها تبرج مظاهر دیگری نیز مانند تبرج در رفتار، گفتار و هر نوع جلوهگری دیگر دارد که زمینهساز ارتکاب گناه میشود.<ref>روحی و همکاران، «مفهوم و گستره تبرج زنان در تفسیر قرآن، ص۱۱۳.</ref> فقها و مفسران این حکم را فقط مخصوص زنان پیامبر ندانسته و برای همه زنان رعایت آن را لازم میدانند؛ اگرچه معتقدند برای همسران پیامبر به دلیل جایگاهشان، رعایت این مسئله مهمتر است.<ref>صادقی تهرانی، ترجمان فرقان، ج۴، ص۲۴۵-۲۴۶؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱۷، ص۲۹۰. </ref> | |||
== | == کاربرد در مباحث فقهی == | ||
فقها و پژوهشگران فقهی در چند مسئله فقهی مرتبط با مسائل زنان به بخش اول آیه ۳۳ سوره احزاب استناد کردهاند. | |||
== | === قضاوت زنان === | ||
مشهور فقهای امامیه با استناد به ادله متعددی ازجمله آیه ۳۳ سوره احزاب قائل به عدم جواز [[قضاوت زنان]] هستند. بهعنوان مثال [[سید محمدرضا گلپایگانی]] از این آیه چنین استفاده کرده است که چون تصدی امر قضا مستلزم خروج از خانه و حضور در مجامع عمومی و اختلاط با مردان است و آیه، زنان را به ماندن در خانه امر میکند، پس قضاوت زنان جایز نیست.<ref>موسوی گلپایگانی، کتاب القضاء، ج۱، ص۴۷؛ هاشمی شاهرودی، شرط جنسیت در منصبهای ولایی و غیرولایی، ص۱۰۲.</ref> | |||
در مقابل، برخی از فقها مانند [[سید عبدالکریم موسوی اردبیلی]] در رد این استدلال، معتقدند که، اولاً، این آیه خطاب به همسران پیامبر(ص) است. ثانیاً، گفتگوی زن و مرد اگر با مراعات مصالح و احکام شرعی باشد، هیج اشکال شرعی ندارد. ثالثاً اگر این استدلال پذیرفته شود باید زنان را در خانه حصر کرد و تصدی آنان نسبت به هر امر اجتماعی را ممنوع شمرد و چنین چیزی بعید بلکه ممتنع است، و در نهایت این امر مخالف با سیره رایج در عصر معصومین(ع) است که در آن زنان اشتغالات اجتماعی مثل تجارت یا حضور در میدان جنگ برای مداوا و مانند آن داشتهاند.<ref>موسوی اردبیلی، فقه القضاء، ج۱، ص۹۲-۹۳.</ref> | |||
در [[آیه | |||
همچنین در رد استدلال به این آیه برای منع قضاوت زنان به این نکات اشاره شده است که نمیتوان پذیرفت زنان مطلقا حق بیرون آمدن از خانه را ندارند؛ زیرا برای انجام واجباتی مانند حج حتی بدون اجازه شوهر میتوانند از خانه خارج شوند<ref>کریمی و مظفری، «نگرشی نو به ادله ناظر به قضاوت زنان در فقه امامیه و رویه عملی حقوق موضوعه ایران»، ص۲۸-۲۹.</ref> و اینکه حکم خانهنشینی زنان ارشادی است نه الزامی، و اگر فقیهی آن را الزامی بداند باعث محرومیت زن در تمام زمینهها مانند آموزش، پزشکی و ... خواهد شد.<ref>بایبوردی، «مباحث فقهی قضاوت زن»، ص۱۹۰؛ هاشمی شاهرودی، شرط جنسیت در منصبهای ولایی و غیرولایی، ص۲۳۱، ۲۷۹، ۳۴۰، ۴۱۳؛ القبانچی، المرأة، المفاهیم و الحقوق، ص۱۹۱-۱۹۲؛ </ref> | |||
=== | === تقلید از زنان === | ||
به | فقهای قائل به عدم جواز [[تقلید از زنان]] که دیدگاه مشهور را تشکیل میدهند، برای اثبات مدعای خود به ادلهای مانند آیه تبرج استناد کردهاند. استدلال آنان به این آیه برای اثبات شرط ذکوریت مرجع تقلید، بر این محور استوار است که وظیفه اصلی زن، «قرار گرفتن در خانه»، «حفظ حجاب» و «پرهیز از خودنمایی» است. این موارد، طبیعت و موقعیت زن را به گونهای ترسیم میکند که او را از عهدهداری مسئولیتهایی که نیازمند ارتباط گسترده با توده مردم و حضور در عرصههای اجتماعی ازجمله مرجعیت است، باز میدارد؛ بنابراین تقلید از زنان جایز نیست.<ref>سند، سند العروة الوثقى، كتاب الإجتهاد و التقليد، ج۲، ص۶۶-۶۷.</ref> | ||
در نقد این استدلال گفته شده که مقصود آیه، خانهنشینی مطلق نیست؛ بلکه پرهیز از خودنمایی به شیوه جاهلیت است. ضمناً در دنیای امروز، بخش بزرگی از ارتباطات مرجع و مقلد میتواند بدون نیاز به حضور فیزیکی و از طریق ابزارهای نوین ارتباطی صورت گیرد.<ref>ایزدیفرد و کاویار، «واکاوی ادله ناظر بر مرجعیت زنان در فقه امامیه»، ص۲۱۴-۲۱۵.</ref> | |||
=== | === حضور اجتماعی و سیاسی زنان === | ||
به | برخی از فقها و پژوهشگران دینی با استناد به آیات و روایاتی<ref>برای نمونهای نگاه کنید به: صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج۴، ص۳۶۴.</ref> ازجمله آیه تبرج حضور اجتماعی و سیاسی زنان و تصدی مناصب سیاسی توسط آنها را مشروع نمیدانند.<ref>برای نمونه نگاه کنید به: آقا ضیاء عراقی، شرح تبصرة المتعلمین، ص۳۱۰.</ref> به گفته آنها، طبق این آیه به زنان امر شده که در خانهها بمانند و حضور اجتماعی زنان مخالف صریح این آیه است.<ref>نریمانی زمانی، کاوشی نو در مسئله حضور اجتماعی زنان، ص۱۲۳-۱۲۷.</ref> به عنوان مثال در [[زن و انتخابات (کتاب)|کتاب زن و انتخابات]]، شرکت زنان در انتخابات نافی دستورات قرآن درباره حفظ عفت، حجاب و خانهنشینیِ مورد تأکید در آیاتی مانند آیه ۳۳ سوره احزاب دانسته شده است.<ref>مجموعه نویسندگان، زن و انتخابات، ص۷۵-۷۸.</ref> | ||
در مقابل، عدهای از پژوهشگران و نویسندگان در رد استدلال به این آیه بر عدم مشروعیت حضور اجتماعی و سیاسی زنان بر این نکات تأکید کردهاند که، اولا، حکم آیه، به زنان پیامبر(ص) اختصاص دارد،<ref>القبانچی، المرأة، المفاهیم و الحقوق، ص۱۹۱-۱۹۲؛ قرضاوی، دیدگاههای فقهی معاصر، ج۳، ص۷۷.</ref> و این اختصاص باعث میشود که استناد گروه نخست به این آیه اخص از مدعا باشد، ثانیا باتوجه به اختلاف قرائت، معنای لزومِ رعایتِ وقار و سنگینی، بهجای خانه نشینی محتمل است.<ref>نریمانی زمانی، کاوشی نو در مسئله حضور اجتماعی زنان، ص۱۲۳-۱۲۷.</ref> و ثالثا حضور اجتماعی زنان پیامبر در مواردی مانند [[جهاد]] و عیادت بیماران<ref>القبانچی، المرأة، المفاهیم و الحقوق، ص۱۹۱-۱۹۲؛ قرضاوی، دیدگاههای فقهی معاصر، ج۳، ص۷۷.</ref> و همچنین خطبههای حضرت فاطمه(س) و حضرت زینب(س) در حوادث صدر اسلام، نافی استدلال گروه نخست است.<ref>کریمی و مظفری، «نگرشی نو به ادله ناظر به قضاوت زنان در فقه امامیه و رویه عملی حقوق موضوعه ایران»، ص۲۸-۲۹.</ref> افزون بر این برخی از فقها مانند [[سید روحالله موسوی خمینی|امام خمینی]] و [[سید علی حسینی خامنهای|آیتالله خامنهای]] نه تنها حضور اجتماعی و سیاسی زنان را با رعایت موازین شرعی بدون اشکال، بلکه آن را لازم و تکلیفی بر عهده زنان میدانند.<ref>مهدوی کنی و موسوی، «تبرج زنان در تعاملات اجتماعی؛ گونهها و بایستهها با تکیه بر بیانات امام خمینی (ره) و آیتالله خامنهای»، ص۴۴-۴۵.</ref> | |||
== خودآرایی == | |||
به گفته [[حسین بستان نجفی|حسین بستان]] در [[فقه عفاف جنسی: فقه فردی (کتاب)|کتاب فقه عفاف جنسی]]، خودآرایی زن علاوه بر آرایش، شامل پوشیدن لباسهای زیبا و جلب توجهکننده نیز میشود؛ نویسنده دلیل حرمت را آیات حرمت تبرج و جلوهگری ([[آیه ۶۰ سوره نور]] و آیه ۳۳ سوره احزاب) دانسته است. البته او مواردی همچون آرایش خفیف و استفاده از لنز مصنوعی را نمونه جلوهگری نمیداند. به باور نویسنده، مواردی از خودآرایی حرام است که در آنها عناوینی همچون «ترتب مفسده» یا «تهییج شهوت» رخ دهد.<ref>بستان، فقه عفاف جنسی، ص۲۰۱.</ref> | |||
== مدلینک == | |||
درباره [[مدلینگ|مدل شدن]] زنان گفته شده چون معمولا این کار بدون آشکار کردن آرایه و آذین پوششی، رفتاری و گفتاریِ ظاهری و درونی زنانه امکانپذیر نیست؛ بنابراین طبق آیه ۳۳ سوره احزاب چنین کاری زمینهسازی برای کارهای حرام خواهد شد و حکم آن حرمت است. البته به این نکته نیز اشاره شده است که اگر بتوان این هنر را در چارچوب موازین اسلامی انجام داد، مانعی نخواهد داشت.<ref>موسوی و همکاران، «بررسی مفهوم و کارکرد «مدلینگ» با تاکید بر آیات نهیکننده از تبرّج»، ص۹۸-۱۰۲.</ref> | |||
== بازیگری زن در فیلم و تئاتر == | |||
[[محمدمهدی آصفی]]، با استناد به آیه ۳۳ سوره احزاب، به بیان موازین [[بازیگری]] زنان در فیلم و تئاتر پرداخته است. او معتقد است که اگر رفتار و گفتار زنان در فیلم و تئاتر به تبرج منجر نشود، بازیگری آنان جایز خواهد بود و نمایش و پخش آن نیز اشکالی نخواهد داشت و در غیر این صورت حرام است.<ref>آصفی، «حکم بازیگری زن در فیلم و تئاتر»، ص۹۵-۹۸.</ref> | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
== منابع== | == منابع== | ||
* | * آصفی، محمدمهدی، [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/310271 «حکم بازیگری زن در فیلم و تئاتر»]، فصلنامه فقه اهل بیت، شماره ۲۲، ص۱۳۷۹ش. | ||
* آقا ضیاء عراقی، علی بن محمد، شرح تبصرة المتعلمین، قم، مطبعه مهر، ۱۳۶۱ق. | * آقا ضیاء عراقی، علی بن محمد، شرح تبصرة المتعلمین، قم، مطبعه مهر، ۱۳۶۱ق. | ||
* ایزدیفرد، علیاکبر و حسین کاویار، «واکاوی ادله ناظر بر مرجعیت زنان در فقه امامیه»، راهبرد، شماره ۶۵، ۱۳۹۱ش. | * ایزدیفرد، علیاکبر و حسین کاویار، «واکاوی ادله ناظر بر مرجعیت زنان در فقه امامیه»، راهبرد، شماره ۶۵، ۱۳۹۱ش. | ||
* سند، محمد، سند العروة الوثقى كتاب الإجتهاد و التقليد، | * بایبوردی، سهیلا، [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/380266 «مباحث فقهی قضاوت زن»]، فصلنامه پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی، شماره ۱، ۱۳۸۴ش. | ||
* بستان، حسین، فقه عفاف جنسی: فقه فردی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۹ش. | |||
* رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش. | |||
* روحی، کاووس و محمدحسین خوانینزاده و فاطمه سادات سعیدی، [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1021051 «مفهوم و گستره تبرج زنان در تفسیر قرآن»]، فصلنامه مطالعات تفسیری، ۱۳۹۳ش. | |||
* سند، محمد، سند العروة الوثقى كتاب الإجتهاد و التقليد، تهران، دار الكوخ، ۱۳۹۴ش. | |||
* صادقی تهران، محمد، ترجمان فرقان، قم، نشر شکرانه، ۱۳۸۸ش. | |||
* طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق. | |||
* طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفه، ۱۴۰۸ق. | |||
* القبانچی، احمد، المرأة، المفاهيم والحقوق: قراءة جديدة لقضايا المرأة في الخطاب الدينی، نجف، منشورات سیدی، ۲۰۰۴م. | |||
* قرضاوی، یوسف، فتاوی معاصرة، مترجم احمد نعمتی، تهران، نشر احسان، ۱۳۸۰-۱۳۸۹ش. | |||
* کریمی، عباس و مصطفی مظفری، [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/387851/ «نگرشی نو به ادله ناظر به قضاوت زنان در فقه امامیه و رویه عملی حقوق موضوعه ایران»]، فصلنامه زن در توسعه و سیاست، شماره ۲۱، ۱۳۸۷ش. | |||
* مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش. | |||
* موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم، فقه القضاء، قم، دانشگاه مفید، ۱۴۲۳ق. | |||
* موسوی گلپایگانی، سید محمدرضا، کتاب القضاء، قم، دار القرآن الکریم، ۱۴۱۳ق. | |||
* موسوی، سید اصغر و محمد ادیبی و داود داداشنژاد، [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1614929 «بررسی مفهوم و کارکرد «مدلینگ» با تاکید بر آیات نهیکننده از تبرّج»]، فصلنامه مطالعات تفسیری، شماره ۴۰، ۱۳۹۸ش. | |||
* مهدوی کنی، صدیقه و سیده وحیده موسوی، [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2195173 «تبرج زنان در تعاملات اجتماعی؛ گونهها و بایستهها با تکیه بر بیانات امام خمینی (ره) و آیتالله خامنهای»]، فصلنامه رهنمون انقلاب اسلامی، شماره ۲، ۱۴۰۳ش | |||
* نریمانی زمانی، سید مهدی، کاوشی نو در مسئله حضور اجتماعی زنان، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۹۴ش. | * نریمانی زمانی، سید مهدی، کاوشی نو در مسئله حضور اجتماعی زنان، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۹۴ش. | ||
* | * هاشمی رفسنجانی، اکبر، تفسیر راهنما، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۶ش. | ||
* هاشمی شاهرودی، حسین، شرط جنسیت در منصبهای ولایی و غیرولایی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۴۰۰ش. | * هاشمی شاهرودی، حسین، شرط جنسیت در منصبهای ولایی و غیرولایی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۴۰۰ش. | ||
* | *هاشمی شاهرودی، حسین، شرط جنسیت در منصبهای ولایی و غیرولایی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۴۰۰ش. | ||
[[رده:پیشنویس | [[رده:پیشنویس آیات]] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۲۰ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۵:۱۷
 | هشدار! این جستار در دست نگارش است و ممکن است مطالب آن تغییر کند. پس از نهاییشدن، این برچسب برداشته میشود. |
آیه ۳۳ سوره احزاب خطاب به زنان پیامبر(ص)، آنان را به ماندن در خانه و پرهیز از خودآرایی به شیوهٔ جاهلیت پیشین فرا میخواند. واژه «قَرْنَ» بر وقار، متانت و لزوم توقف در خانه دلالت دارد و «تبرج» به معنای آشکارسازی زینتهای پنهان و رفتاریست که جلب توجه نامحرم کند. اگرچه این حکم در ابتدا ویژهٔ همسران پیامبر نازل شد، بیشتر فقهای امامیه آن را با استناد به وحدت ملاک برای همهٔ زنان لازم میدانند. برخی این آیه را «ارشادی» دانستهاند نه الزامی محض، و معتقدند که برداشتهای متفاوت از «قَرْنَ» (مانند وقار در رفتار به جای خانهنشینی) نشان میدهد حکم اصلی، پرهیز از هرگونه جلوهگری جاهلی است نه حبس زنان در خانه.
از این آیه در مباحث فقهی متعددی استفاده شده است؛ ازجمله در قضاوت زنان، مشهور فقها با استدلال به اینکه قضاوت مستلزم خروج از خانه و اختلاط با مردان است، آن را برای زنان جایز نمیدانند. در مقابل، برخی فقها مانند موسوی اردبیلی با اشاره به اختصاص آیه به همسران پیامبر و وجود سیرهٔ عملی زنان در عصر معصومان(ع) در تجارت و مداوای مجروحان، این استدلال را نقد کردهاند و تصدی قضاوت از سوی زنان را با رعایت موازین شرعی بلامانع میدانند. همچنین درباره تقلید از زنان، قائلان به شرط ذکوریت مرجع تقلید، با استناد به این آیه، زنان را به دلیل وظیفهٔ خانهداری و پرهیز از خودنمایی، شایستهٔ مرجعیت نمیدانند. در حالی که منتقدان میگویند مقصود آیه خانهنشینی مطلق نیست و امروزه بسیاری از ارتباطات از راه دور امکانپذیر است.
برخی از فقها این آیه را دلیلی بر منع تصدی مناصب سیاسی و حضور در عرصههای عمومی از سوی زنان میدانند. اما مخالفان با یادآوری خطبههای حضرت فاطمه(س) و حضرت زینب(س) و نیز فتوای امام خمینی و آیتالله خامنهای بر وجوب حضور اجتماعی زنان با رعایت حجاب، این برداشت را نادرست میشمارند. مدلینگ و بازیگری نیز از دیگر مواردی است که بر اساس این آیه به عدم جواز آن به دلیل نهی از خودآرایی، حکم داده شده است؛ البته به این نکته نیز اشاره شده است که در صورت رعایت موازین شرعی و عدم تبرج این امور مانعی ندارد.
توصیه به خانهنشینی و عدم تبرج زنان پیامبر
بخش اول آیه ۳۳ سوره احزاب که به «آیه تبرج» نیز مشهور شده، در ادامه توصیهها و دستورات خطاب به زنان پیامبر(ص) در آیات قبل، آنان را به رعایت عفت دعوت میکند. در این بخش از آیه، از آنان خواسته شده با وقار و متانت رفتار کنید و بدون ضرورت از خانههایتان خارج نشوید و همانند دوران جاهلیت، با خودآرایی و ظاهر کردن زینتهای خود، در برابر دیدگان مردم و جمعیت حاضر نشوید.[۱]
متن و ترجمه
«وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَىٰ ۖ ...»
«و در خانههایتان بنشینید و آرام گیرید (و بیحاجت و ضرورت از منزل بیرون نروید) و مانند دوره جاهلیت پیشین با آرایش و خودآرایی بیرون نیایید، ...»
کاربرد واژگان آیه در مباحث فقهی
دو فراز ابتدایی آیه ۳۳ سوره احزاب در مباحث مرتبط با فقه زنان مورد استفاده قرار گرفته شده است.
وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ
واژه «قرن» را بهمعنای وقار، سنگینی و متانت و درباره زنان پیامبر(ص) کنایه از ماندن در خانه دانستهاند.[۲] بر این اساس گفته شده زنان پيامبر نبايد هر روز در كوچه و بازار روان شوند و در همه مسائل دخالت كنند، تا مبادا بيماردلان از آنان در مسائل سياسى و اجتماعى سوءاستفاده كنند.[۳] البته در تفسیر مجمع البیان به نظر دیگری نیز اشاره شده که زنان پیامبر هنگام بیرون آمدن از خانه باید با وقار و متانت رفتار کنند نه اینکه مانند برخی از دیگر زنان، با سبکبازی از خانه خارج شوند.[۴]
وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَىٰ
تبرج جاهلی را بهمعنای آشکار شدن در میان مردم مانند زمان جاهلیت قبل از اسلام دانستهاند که زنان در حالی که حجاب نداشتند، زیورهای خود را نیز آشکار میکردند. در این آیه از زنان پیامبر(ص) خواسته شده که مانند زنان در جاهلیت عمل نکنند، حجاب خود را کامل رعایت کنند و زیورآلات خود را نمایان نکنند.[۵] پژوهشگران ذیل این آیه، قلمرو تبرج را وسیعتر از ظاهرکردن زینت و بدپوششی دانستهاند. به باور آنها تبرج مظاهر دیگری نیز مانند تبرج در رفتار، گفتار و هر نوع جلوهگری دیگر دارد که زمینهساز ارتکاب گناه میشود.[۶] فقها و مفسران این حکم را فقط مخصوص زنان پیامبر ندانسته و برای همه زنان رعایت آن را لازم میدانند؛ اگرچه معتقدند برای همسران پیامبر به دلیل جایگاهشان، رعایت این مسئله مهمتر است.[۷]
کاربرد در مباحث فقهی
فقها و پژوهشگران فقهی در چند مسئله فقهی مرتبط با مسائل زنان به بخش اول آیه ۳۳ سوره احزاب استناد کردهاند.
قضاوت زنان
مشهور فقهای امامیه با استناد به ادله متعددی ازجمله آیه ۳۳ سوره احزاب قائل به عدم جواز قضاوت زنان هستند. بهعنوان مثال سید محمدرضا گلپایگانی از این آیه چنین استفاده کرده است که چون تصدی امر قضا مستلزم خروج از خانه و حضور در مجامع عمومی و اختلاط با مردان است و آیه، زنان را به ماندن در خانه امر میکند، پس قضاوت زنان جایز نیست.[۸]
در مقابل، برخی از فقها مانند سید عبدالکریم موسوی اردبیلی در رد این استدلال، معتقدند که، اولاً، این آیه خطاب به همسران پیامبر(ص) است. ثانیاً، گفتگوی زن و مرد اگر با مراعات مصالح و احکام شرعی باشد، هیج اشکال شرعی ندارد. ثالثاً اگر این استدلال پذیرفته شود باید زنان را در خانه حصر کرد و تصدی آنان نسبت به هر امر اجتماعی را ممنوع شمرد و چنین چیزی بعید بلکه ممتنع است، و در نهایت این امر مخالف با سیره رایج در عصر معصومین(ع) است که در آن زنان اشتغالات اجتماعی مثل تجارت یا حضور در میدان جنگ برای مداوا و مانند آن داشتهاند.[۹]
همچنین در رد استدلال به این آیه برای منع قضاوت زنان به این نکات اشاره شده است که نمیتوان پذیرفت زنان مطلقا حق بیرون آمدن از خانه را ندارند؛ زیرا برای انجام واجباتی مانند حج حتی بدون اجازه شوهر میتوانند از خانه خارج شوند[۱۰] و اینکه حکم خانهنشینی زنان ارشادی است نه الزامی، و اگر فقیهی آن را الزامی بداند باعث محرومیت زن در تمام زمینهها مانند آموزش، پزشکی و ... خواهد شد.[۱۱]
تقلید از زنان
فقهای قائل به عدم جواز تقلید از زنان که دیدگاه مشهور را تشکیل میدهند، برای اثبات مدعای خود به ادلهای مانند آیه تبرج استناد کردهاند. استدلال آنان به این آیه برای اثبات شرط ذکوریت مرجع تقلید، بر این محور استوار است که وظیفه اصلی زن، «قرار گرفتن در خانه»، «حفظ حجاب» و «پرهیز از خودنمایی» است. این موارد، طبیعت و موقعیت زن را به گونهای ترسیم میکند که او را از عهدهداری مسئولیتهایی که نیازمند ارتباط گسترده با توده مردم و حضور در عرصههای اجتماعی ازجمله مرجعیت است، باز میدارد؛ بنابراین تقلید از زنان جایز نیست.[۱۲]
در نقد این استدلال گفته شده که مقصود آیه، خانهنشینی مطلق نیست؛ بلکه پرهیز از خودنمایی به شیوه جاهلیت است. ضمناً در دنیای امروز، بخش بزرگی از ارتباطات مرجع و مقلد میتواند بدون نیاز به حضور فیزیکی و از طریق ابزارهای نوین ارتباطی صورت گیرد.[۱۳]
حضور اجتماعی و سیاسی زنان
برخی از فقها و پژوهشگران دینی با استناد به آیات و روایاتی[۱۴] ازجمله آیه تبرج حضور اجتماعی و سیاسی زنان و تصدی مناصب سیاسی توسط آنها را مشروع نمیدانند.[۱۵] به گفته آنها، طبق این آیه به زنان امر شده که در خانهها بمانند و حضور اجتماعی زنان مخالف صریح این آیه است.[۱۶] به عنوان مثال در کتاب زن و انتخابات، شرکت زنان در انتخابات نافی دستورات قرآن درباره حفظ عفت، حجاب و خانهنشینیِ مورد تأکید در آیاتی مانند آیه ۳۳ سوره احزاب دانسته شده است.[۱۷]
در مقابل، عدهای از پژوهشگران و نویسندگان در رد استدلال به این آیه بر عدم مشروعیت حضور اجتماعی و سیاسی زنان بر این نکات تأکید کردهاند که، اولا، حکم آیه، به زنان پیامبر(ص) اختصاص دارد،[۱۸] و این اختصاص باعث میشود که استناد گروه نخست به این آیه اخص از مدعا باشد، ثانیا باتوجه به اختلاف قرائت، معنای لزومِ رعایتِ وقار و سنگینی، بهجای خانه نشینی محتمل است.[۱۹] و ثالثا حضور اجتماعی زنان پیامبر در مواردی مانند جهاد و عیادت بیماران[۲۰] و همچنین خطبههای حضرت فاطمه(س) و حضرت زینب(س) در حوادث صدر اسلام، نافی استدلال گروه نخست است.[۲۱] افزون بر این برخی از فقها مانند امام خمینی و آیتالله خامنهای نه تنها حضور اجتماعی و سیاسی زنان را با رعایت موازین شرعی بدون اشکال، بلکه آن را لازم و تکلیفی بر عهده زنان میدانند.[۲۲]
خودآرایی
به گفته حسین بستان در کتاب فقه عفاف جنسی، خودآرایی زن علاوه بر آرایش، شامل پوشیدن لباسهای زیبا و جلب توجهکننده نیز میشود؛ نویسنده دلیل حرمت را آیات حرمت تبرج و جلوهگری (آیه ۶۰ سوره نور و آیه ۳۳ سوره احزاب) دانسته است. البته او مواردی همچون آرایش خفیف و استفاده از لنز مصنوعی را نمونه جلوهگری نمیداند. به باور نویسنده، مواردی از خودآرایی حرام است که در آنها عناوینی همچون «ترتب مفسده» یا «تهییج شهوت» رخ دهد.[۲۳]
مدلینک
درباره مدل شدن زنان گفته شده چون معمولا این کار بدون آشکار کردن آرایه و آذین پوششی، رفتاری و گفتاریِ ظاهری و درونی زنانه امکانپذیر نیست؛ بنابراین طبق آیه ۳۳ سوره احزاب چنین کاری زمینهسازی برای کارهای حرام خواهد شد و حکم آن حرمت است. البته به این نکته نیز اشاره شده است که اگر بتوان این هنر را در چارچوب موازین اسلامی انجام داد، مانعی نخواهد داشت.[۲۴]
بازیگری زن در فیلم و تئاتر
محمدمهدی آصفی، با استناد به آیه ۳۳ سوره احزاب، به بیان موازین بازیگری زنان در فیلم و تئاتر پرداخته است. او معتقد است که اگر رفتار و گفتار زنان در فیلم و تئاتر به تبرج منجر نشود، بازیگری آنان جایز خواهد بود و نمایش و پخش آن نیز اشکالی نخواهد داشت و در غیر این صورت حرام است.[۲۵]
پانویس
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۱۶، ص۳۰۹؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱۷، ص۲۹۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱۷، ص۲۹۰.
- ↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ج۱۶، ص۳۴۸.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۸، ص۵۵۸.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، تفسیر راهنما، ج۱۴، ص۳۷۵-۳۷۶؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ج۱۶، ص۳۴۸.
- ↑ روحی و همکاران، «مفهوم و گستره تبرج زنان در تفسیر قرآن، ص۱۱۳.
- ↑ صادقی تهرانی، ترجمان فرقان، ج۴، ص۲۴۵-۲۴۶؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱۷، ص۲۹۰.
- ↑ موسوی گلپایگانی، کتاب القضاء، ج۱، ص۴۷؛ هاشمی شاهرودی، شرط جنسیت در منصبهای ولایی و غیرولایی، ص۱۰۲.
- ↑ موسوی اردبیلی، فقه القضاء، ج۱، ص۹۲-۹۳.
- ↑ کریمی و مظفری، «نگرشی نو به ادله ناظر به قضاوت زنان در فقه امامیه و رویه عملی حقوق موضوعه ایران»، ص۲۸-۲۹.
- ↑ بایبوردی، «مباحث فقهی قضاوت زن»، ص۱۹۰؛ هاشمی شاهرودی، شرط جنسیت در منصبهای ولایی و غیرولایی، ص۲۳۱، ۲۷۹، ۳۴۰، ۴۱۳؛ القبانچی، المرأة، المفاهیم و الحقوق، ص۱۹۱-۱۹۲؛
- ↑ سند، سند العروة الوثقى، كتاب الإجتهاد و التقليد، ج۲، ص۶۶-۶۷.
- ↑ ایزدیفرد و کاویار، «واکاوی ادله ناظر بر مرجعیت زنان در فقه امامیه»، ص۲۱۴-۲۱۵.
- ↑ برای نمونهای نگاه کنید به: صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج۴، ص۳۶۴.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: آقا ضیاء عراقی، شرح تبصرة المتعلمین، ص۳۱۰.
- ↑ نریمانی زمانی، کاوشی نو در مسئله حضور اجتماعی زنان، ص۱۲۳-۱۲۷.
- ↑ مجموعه نویسندگان، زن و انتخابات، ص۷۵-۷۸.
- ↑ القبانچی، المرأة، المفاهیم و الحقوق، ص۱۹۱-۱۹۲؛ قرضاوی، دیدگاههای فقهی معاصر، ج۳، ص۷۷.
- ↑ نریمانی زمانی، کاوشی نو در مسئله حضور اجتماعی زنان، ص۱۲۳-۱۲۷.
- ↑ القبانچی، المرأة، المفاهیم و الحقوق، ص۱۹۱-۱۹۲؛ قرضاوی، دیدگاههای فقهی معاصر، ج۳، ص۷۷.
- ↑ کریمی و مظفری، «نگرشی نو به ادله ناظر به قضاوت زنان در فقه امامیه و رویه عملی حقوق موضوعه ایران»، ص۲۸-۲۹.
- ↑ مهدوی کنی و موسوی، «تبرج زنان در تعاملات اجتماعی؛ گونهها و بایستهها با تکیه بر بیانات امام خمینی (ره) و آیتالله خامنهای»، ص۴۴-۴۵.
- ↑ بستان، فقه عفاف جنسی، ص۲۰۱.
- ↑ موسوی و همکاران، «بررسی مفهوم و کارکرد «مدلینگ» با تاکید بر آیات نهیکننده از تبرّج»، ص۹۸-۱۰۲.
- ↑ آصفی، «حکم بازیگری زن در فیلم و تئاتر»، ص۹۵-۹۸.
منابع
- آصفی، محمدمهدی، «حکم بازیگری زن در فیلم و تئاتر»، فصلنامه فقه اهل بیت، شماره ۲۲، ص۱۳۷۹ش.
- آقا ضیاء عراقی، علی بن محمد، شرح تبصرة المتعلمین، قم، مطبعه مهر، ۱۳۶۱ق.
- ایزدیفرد، علیاکبر و حسین کاویار، «واکاوی ادله ناظر بر مرجعیت زنان در فقه امامیه»، راهبرد، شماره ۶۵، ۱۳۹۱ش.
- بایبوردی، سهیلا، «مباحث فقهی قضاوت زن»، فصلنامه پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی، شماره ۱، ۱۳۸۴ش.
- بستان، حسین، فقه عفاف جنسی: فقه فردی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۹ش.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش.
- روحی، کاووس و محمدحسین خوانینزاده و فاطمه سادات سعیدی، «مفهوم و گستره تبرج زنان در تفسیر قرآن»، فصلنامه مطالعات تفسیری، ۱۳۹۳ش.
- سند، محمد، سند العروة الوثقى كتاب الإجتهاد و التقليد، تهران، دار الكوخ، ۱۳۹۴ش.
- صادقی تهران، محمد، ترجمان فرقان، قم، نشر شکرانه، ۱۳۸۸ش.
- طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفه، ۱۴۰۸ق.
- القبانچی، احمد، المرأة، المفاهيم والحقوق: قراءة جديدة لقضايا المرأة في الخطاب الدينی، نجف، منشورات سیدی، ۲۰۰۴م.
- قرضاوی، یوسف، فتاوی معاصرة، مترجم احمد نعمتی، تهران، نشر احسان، ۱۳۸۰-۱۳۸۹ش.
- کریمی، عباس و مصطفی مظفری، «نگرشی نو به ادله ناظر به قضاوت زنان در فقه امامیه و رویه عملی حقوق موضوعه ایران»، فصلنامه زن در توسعه و سیاست، شماره ۲۱، ۱۳۸۷ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم، فقه القضاء، قم، دانشگاه مفید، ۱۴۲۳ق.
- موسوی گلپایگانی، سید محمدرضا، کتاب القضاء، قم، دار القرآن الکریم، ۱۴۱۳ق.
- موسوی، سید اصغر و محمد ادیبی و داود داداشنژاد، «بررسی مفهوم و کارکرد «مدلینگ» با تاکید بر آیات نهیکننده از تبرّج»، فصلنامه مطالعات تفسیری، شماره ۴۰، ۱۳۹۸ش.
- مهدوی کنی، صدیقه و سیده وحیده موسوی، «تبرج زنان در تعاملات اجتماعی؛ گونهها و بایستهها با تکیه بر بیانات امام خمینی (ره) و آیتالله خامنهای»، فصلنامه رهنمون انقلاب اسلامی، شماره ۲، ۱۴۰۳ش
- نریمانی زمانی، سید مهدی، کاوشی نو در مسئله حضور اجتماعی زنان، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۹۴ش.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر، تفسیر راهنما، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۶ش.
- هاشمی شاهرودی، حسین، شرط جنسیت در منصبهای ولایی و غیرولایی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۴۰۰ش.
- هاشمی شاهرودی، حسین، شرط جنسیت در منصبهای ولایی و غیرولایی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۴۰۰ش.