کاربر:Hamzeahmadi/صفحه تمرین۲: تفاوت میان نسخهها
Hamzeahmadi (بحث | مشارکتها) |
Hamzeahmadi (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش برچسبها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه |
||
| (۵۰ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''فقه پزشکی''' شاخهای از [[فقه]] است که به استنباط و تبیین [[احکام شرعی]] مرتبط با رویدادهای علم پزشکی، وظایف پزشکان و تکالیف بیماران میپردازد. مباحث آن در [[ابواب فقه|ابواب فقهی]] روزه، [[ازدواج|نکاح]]، [[قصاص]]، [[دیه انسان|دیات]] و [[مسائل مستحدثه]] مطرح میشود. | |||
فقها در استنباط احکام فقه پزشکی از همان [[ادله اربعه|ادله چهارگانه]] (قرآن، [[سنت]]، [[اجماع]] و [[عقل]]) بهره میگیرند. افزون بر این، از برخی [[قواعد فقهی]] نیز برای استنباط حکم شرعی مسائل پزشکی استفاده میشود. [[قاعده لاضرر]]، [[قاعده اتلاف|اتلاف]]، [[قاعده اذن|اذن]]، [[قاعده برائت|برائت]] و [[قاعده ضرورت|ضرورت]] از جمله قواعد پرکاربرد در این حوزه بهشمار میرود. | |||
مسائلی مانند [[سقط جنین]]، [[تلقیح مصنوعی]]، [[اتانازی]]، [[جراحی زیبایی]]، [[تغییر جنسیت]]، [[رحم اجارهای]]، [[اهدای عضو]]، [[ضمان پزشک]] و [[لمس و نگاه پزشک]] از مهمترین موضوعات فقه پزشکی محسوب میشود. | |||
==تعریف== | |||
فقه پزشکی شاخهای از فقه است که به استنباط و تبیین احکامی میپردازد که با رویدادهای علم پزشکی، وظایف پزشکان و تکالیف بیماران مرتبط است.<ref>قاسمی، «فقه پزشکی، چیستی و چرایی»، ص۱۸۷.</ref> از این رو در تعریف آن گفته شده است: علم به احکام شرعی پزشکی از روی ادله تفصیلی ([[قرآن]]، [[سنت]]، [[اجماع]] و [[عقل]]).<ref>قاسمی، آیات فقه پزشکی، ۱۳۹۹ش، ص۲۸.</ref> | |||
===اهمیت و جایگاه=== | |||
درمان و معالجه برای کاستن از رنج بیماری، از ضرورتهای دیرین بشری است. از آنجا که این اقدامات بخشی از افعال [[تکلیف|مکلفین]] بهشمار میرود، تبیین وجه شرعی آنها همواره در کانون توجه فقهای مسلمان بوده است.<ref>قاسمی، فقه درمان، ۱۳۹۵ش، ص۳۳.</ref> | |||
در عصر حاضر، با پیشرفت روزافزون پزشکی و پدیدار شدن [[مسائل مستحدثه|موضوعات مستحدثه]]، ضرورت استنباط احکام نوین بر پایه منابع متقن شرعی دوچندان شده است. فقیهان کوشیدهاند تا احکام شرعی این موضوعات را استخراج کنند.<ref>قاسمی، فقه درمان، ۱۳۹۵ش، ص۳۳.</ref> احکام مربوط به مسائل پزشکی در ابواب فقهی روزه، نکاح، قصاص، دیات و مسائل مستحدثه در امور گوناگون بحث شده است.<ref>جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه فارسی، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۲۶۱.</ref> | |||
فقیهان همچنین در آثاری مانند رسالههای توضیحالمسائل و [[فتوا|استفتائات]]، احکام مرتبط با مسائل پزشکی را بیان کردهاند.<ref>برای نمونه نگاه کنید به مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ۱۴۲۷ق، ج۱، ص۴۳۵-۴۳۷.</ref> برخی نیز کتابهای مستقلی در این زمینه نوشتهاند. «احکام پزشکان و بیماران» از [[محمد فاضل لنکرانی]] و «احکام پزشکی» از [[سید علی حسینی خامنهای|سیدعلی خامنهای]] از جمله این آثار هستند.<ref>فاضل لنکرانی، احکام پزشکان و بیماران، ۱۴۲۷ق، ص۱۷-۲۱؛ خامنهای، احکام پزشکی، ۱۳۹۵ش، ص۴.</ref> | |||
==منابع استنباط در فقه پزشکی== | |||
منابع استنباط در فقه پزشکی همان منابع کلی فقه است، اما با توجه به ویژگیهای مسائل پزشکی، برخی از آنها نقش پررنگتری پیدا میکند: | |||
*قرآن: در فقه پزشکی، غالب مسائل بهصورت جزئی در قرآن نیامده است، اما فقیهان به اصول و قواعدی استناد میکنند که از آیات قرآن بهدست آمده است. برای نمونه، در مسئله عدم جواز [[جراحی زیبایی]] به [[آیه تغییر خلقت]] استناد شده است.<ref>برای نمونه نگاه کنید به مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ج۲، ص۱۳۳.</ref> همچنین برای حرمت [[سقط جنین]] یا عدم جواز [[اتانازی]] به آیات [[آیه ۳۳ سوره اسراء|۳۳ سوره اسراء]] و [[آیه ۱۵۱ سوره انعام|۱۵۱ سوره انعام]] استناد میشود.<ref>برای نمونه نگاه کنید به نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۴۲، ص۸-۹؛ سبزواری، مهذب الاحکام، ۱۴۱۳ق، ج۲۹، ص۱۱۲.</ref> | |||
*سنت: [[شیخ حر عاملی|حر عاملی]] در [[وسائل الشیعة (کتاب)|وسائل الشیعه]] برخی از این روایات را در بابی با عنوان «باب جواز معالجه زن نامحرم توسط پزشک مرد در صورت ضرورت» گردآوری کرده است،<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۶ق، ج۲۰، ص۲۳۳.</ref> و نیز برخی روایات مربوط به ضمان و مسئولیت پزشک را در بابی با عنوان «ضمان پزشک و دامپزشک» جمعآوری نموده است.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۶ق، ج۲۹، ص۲۶۰.</ref> | |||
*اجماع: از دیگر ادلهای که در مباحث فقه پزشکی بدان استناد میشود، اجماع است.<ref>شهید ثانی، المسالک الافهام، ۱۴۲۳ق، ج۱۵، ص۳۲۷-۳۲۸؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۴۳، ص۴۶.</ref> برای نمونه، برخی فقیهان بر این نظرند که اگر به سبب عمل پزشک، اتلاف یا خسارتی به بیمار وارد شود، پزشک ضامن و مسئول است. آنان برای این حکم علاوه بر ادله دیگر، به اجماع نیز استناد کردهاند.<ref>شهید ثانی، المسالک الافهام، ۱۴۲۳ق، ج۱۵، ص۳۲۷-۳۲۸؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۴۳، ص۴۶.</ref> | |||
*عقل: دلیل عقلی یکی از ادلهای است که در فقه پزشکی، بهویژه در مسائل نوپدید، از سوی فقیهان بهکار گرفته میشود.<ref>برای نمونه نگاه کنید به محسنی، الفقه و مسائل طبیة، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۶۴.</ref> برای نمونه، برخی فقیهان در جایی که وجود جنینی که هنوز روح در آن دمیده نشده برای سلامتی مادر خطرناک باشد، با استناد به قاعده عقلی [[قاعده اهم و مهم|اهم و مهم]]، [[سقط جنین]] را برای نجات جان مادر جایز دانستهاند.<ref>برای نمونه نگاه کنید به محسنی، الفقه و مسائل طبیة، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۶۴.</ref> | |||
==قواعد فقهی پرکاربرد در فقه پزشکی== | |||
برخی از قواعد پرکاربرد در فقه پزشکی که به کمک آنها حکم شرعی استخراج میشود، به شرح زیر است: | |||
*قاعده لاضرر: از قواعد مهمی دانسته شده است که در ابواب و مسائل مختلف فقهی به کار میرود. از آنجا که در امور پزشکی نیز ضرر و زیان پیش میآید و موارد مختلف درمان یا ترک درمان با ضرر همراه است، این قاعده در فقه پزشکی اهمیت و کاربرد فراوانی یافته است.<ref>قاسمی، فقه پزشکی، ۱۳۹۵ش، ج۱، ص۱۳۲.</ref> | |||
*قاعده اتلاف: بر پایه این قاعده، اگر کسی مال شخص دیگری را بدون رضایت وی تلف کند، مسئول است و باید خسارت او را بپردازد.<ref>محقق داماد، قواعد فقه، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۱۰۹.</ref> در کاربرد این قاعده در فقه پزشکی، درباره مسئولیت پزشک در امر درمان گفته شده است که پزشک، مسئول اتلاف یا جَرحی است که به سبب فعل او به بیمار وارد میشود.<ref>منتظری، صدر طباطبایی، «واکاوی ادله و مبانی عدم مسئولیت پزشک در پرتو آموزههای فقه»، ص۲۰۰.</ref> | |||
*قاعده اذن: بر پایه این قاعده، دخل و تصرف در مال غیر به مجرد رضایت و اذن وی [[مباح|مجاز]] شمرده میشود،<ref>نراقی، عوائد الایام، ۱۳۷۵ش، ص۱۵.</ref> و یا برای کسی که به سبب تصرف وی خسارتی وارد میگردد، ضمان از عهده او برداشته میشود.<ref>اسماعیلی، امرایی، «بازتعریف قاعده اذن و آثار ناشی از آن»، ص۶.</ref> نمونه کاربرد این قاعده در فقه پزشکی آن است که اگر پزشک از بیمار یا اولیای او اذن درمان بگیرد و در روند درمان کوتاهی یا تعدّی صورت نگیرد، ولی درمان منجر به فوت یا خسارت جانی شود، پزشک مسئول یا ضامن نخواهد بود.<ref>شنقیطی، حکام الجراحة الطبیة و الأثار المترتبة علیها، ۱۴۱۵ق، ص۲۴۰-۲۴۲؛ سعدی و دیگران، «مبانی ضمانت و برائت پزشک در صورت ارتکاب خطا در فقه امامیه»، ص۱۱۳.</ref> | |||
*قاعده برائت: بر مبنای این قاعده، در جایی که شک شود پزشک حاذق در صورت خطا در طبابت و فرآیند درمان ضامن است یا نه، گفته میشود اصل بر برائت ذمه اوست و ضمان از عهده او برداشته میشود.<ref>سعدی و دیگران، «مبانی ضمانت و برائت پزشک در صورت ارتکاب خطا در فقه امامیه»، ص۱۱۲.</ref> | |||
*قاعده ضرورت: فقیهان برای جواز برخی درمانها به این قاعده در فقه پزشکی استناد کردهاند. برای نمونه، نگاه به بدن نامحرم یا لمس آن در حین درمان توسط پزشک - اگر راهی جز آن نباشد و امر درمان بر آن متوقف باشد - فقیهان با استناد به قاعده ضرورت گفتهاند در صورتی که به مقدار ضرورت اکتفا شود، جایز است و حرمت برداشته میشود.<ref>حقپناه، محمدزاده مزینان، «کاربست قاعده ضرورت و اضطرار در درمان بیمار توسط پزشک نامحرم»، ص۱۱.</ref> | |||
==مسائل فقه پزشکی== | |||
برخی از مهمترین مسائلی که در فقه پزشکی مورد بحث قرار میگیرند به شرح زیر است: | |||
===سقط جنین=== | |||
{{اصلی|سقط جنین}} | |||
سقط جنین یا اجهاض، به معنای انداختن جنین پیش از کامل شدن آن است.<ref>مؤسسه دائرةالمعارف الفقه الاسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۴۸۷.</ref> این مسئله در ابواب [[ازدواج|نکاح]]، [[حد شرعی|حدود]]، [[قصاص]]، [[دیه انسان|دیات]]، [[ارث]] و نیز [[مسائل مستحدثه]] مورد بحث قرار گرفته است.<ref>مؤسسه دائرةالمعارف الفقه الاسلامی، الموسوعه الفقهیه، ۱۴۲۳ق، ج۵، ص۳۹۵؛ مؤسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۴۸۷.</ref> از نظر فقهای شیعه، سقط عمدی جنین، حرام است<ref>سیستانی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۴ق، ج۳، ص۱۱۵.</ref> و در این حکم میان فقها اختلافی وجود ندارد.<ref>مؤسسه دایرةالمعارف الفقه الاسلامی، الموسوعه الفقهیه، ۱۴۲۳ق، ج۵، ص۳۹۴.</ref> حرمت سقط جنین تمامی مراحل جنین پس از انعقاد نطفه را در بر میگیرد<ref>سبزواری، مهذب الاحکام، ۱۴۱۳ق، ج۲۵، ص۲۵۱؛ خویی، المسائل الشرعیه، مؤسسه الخوئی الاسلامیه، ج۲، ص۳۱۰؛ تبریزی، صراط النجاه، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۳۳۲.</ref> و تفاوتی میان جنین مشروع یا نامشروع (ناشی از [[زنا]]) وجود ندارد.<ref>سبزواری، مهذب الاحکام، ۱۴۱۳ق، ج۲۵، ص۲۵۱.</ref> | |||
===تلقیح مصنوعی=== | |||
{{اصلی|تلقیح مصنوعی}} | |||
کاشت نطفه از غیرطریق آمیزش را تلقیح مصنوعی گویند که در فقه دارای احکام خاصی است.<ref>جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۸، ص۷۴.</ref> در فقه پزشکی، هم از حکم تکلیفی این مسئله بحث میشود (اینکه آیا تلقیح مصنوعی عملی جایز است یا نه) و هم از حکم وضعی آن (اینکه فرزند متولدشده آیا به صاحب نطفه ملحق میشود یا نه).<ref>جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۶۲۱-۶۲۲.</ref> بنابر دیدگاه فقها، بارورسازی با تزریق نطفه شوهر به رحم همسرش، یا ترکیب آن دو در خارج رحم و انتقال آن به داخل رحم همسر، جایز است.<ref>جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۶۲۱-۶۲۲.</ref> همچنین بنابر دیدگاه مشهور فقها، کودک متولدشده به صاحب نطفه ملحق میشود.<ref>جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۶۲۱-۶۲۲.</ref> | |||
===شبیهسازی=== | |||
{{اصلی|شبیهسازی انسان}} | |||
شبیهسازی فرایند تکثیر و تولید گروهی از سلولها، مولکولها یا موجودات زنده است که همگی از نظر ژنتیکی مشابه باشند و طی آن موجودات زنده بدون [[آمیزش|آمیزش جنسی]] تولید میشوند.<ref>محمدی لائینی و همکاران، مروری بر محاسن و معایب شبیهسازی در انسان»، ص۱۷۷-۱۷۸؛ حسینزاده و چهکندی نژاد، «بررسی دیدگاههای فقه امامیه، فقهای عامه و حقوق موضوعه در زمینه شبیهسازی»، ص۵۲.</ref> برخی فقیهان با استناد به اصل اباحه و [[قاعده حلیت]] آن را جایز دانستهاند،<ref>اسلامی، «شبيه سازى انسانى از ديدگاه شيعه؛ بررسى چهار ديدگاه»، ص۸.</ref> و برخی دیگر آن را دخالت در کار خدا و تغییر در خلقت بهشمار آورده و حرام اعلام کردهاند.<ref>شمسالدین، «الاستنساخ البشر امر غیر مشروع قطعا و یقینا»، ص۱۳۱-۱۳۵.</ref> | |||
===اتانازی=== | |||
اتانازی بهمعنای پایان دادن به زندگی فرد با نیت رهایی او از درد و رنج طاقتفرسا یا بیماری لاعلاج است.<ref>خسروی، بازاندیشی قتل ترحمآمیز...، ص۲۰.</ref> دیدگاه فقهای شیعه درباره حکم تکلیفی اتانازی بر اساس تقسیم آن به فعال، منفعل و غیرمستقیم، مختلف است. برای نمونه، بیشتر فقیهان اتانازی فعال (که در آن شخصی مانند پزشک با آمپول یا داروی کشنده به زندگی پر درد و رنج بیمار پایان میدهد) را حرام اعلام کردهاند.<ref>منتظری، احکام پزشکی، ۱۳۸۱ش، ص۱۲۲؛ فاضل لنکرانی، احکام پزشکان و بیماران، ۱۴۲۷ق، ص۱۵۲؛ مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ۱۴۲۷ق، ج۱، ص۴۷۹؛ مکارم شیرازی، احکام پزشکی، ۱۴۲۹ق، ص۱۱۶؛ خویی و تبریزی، احکام جامع مسایل پزشکی، ۱۴۳۲ق، ص۲۸۰-۲۸۱، صافی گلپایگانی، استفتائات پزشکی، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۰؛ علوی گرگانی، استفتائات پزشکی، ص۴۰؛ قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ۱۳۹۵ش، ج۳، ص۳۰۵.</ref> | |||
===جراحی زیبایی=== | |||
{{اصلی|جراحی زیبایی}} | |||
جراحی زیبایی بهمعنای زیباسازی، اصلاح و بهبود شکل ظاهری اعضای صورت یا بدن انسان است.<ref>جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق دیدگاه اهل بیت(ع)، ۱۳۷۸ش، ج۳، ص۶۹.</ref> حکم شرعی عمل زیبایی در میان فقیهان شیعه بسته به وجود شرایط خاصی مانند اضطرار به عمل، ضرر داشتن عمل، یا شرایطی که منجر به کار حرامی مانند نگاه و لمس نامحرم شود، متفاوت است.<ref>برای نمونه نگاه کنید به منتظری، رساله استفتائات،۱۳۷۳ش، ج۲، ص۳۵۲؛ مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ۱۴۲۷ق، ج۱، ص۴۷۹؛ خامنهای، اجوبة الاستفتائات، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۸۱.</ref> از نظر فقها، اگر برای جراحی زیبایی ضرورت و اضطراری وجود داشته باشد، حتی اگر پزشک نامحرم و غیرهمجنس باشد، عمل جایز است.<ref>برای نمونه نگاه کنید به منتظری، رساله استفتائات،۱۳۷۳ش، ج۲، ص۳۵۲؛ مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ۱۴۲۷ق، ج۱، ص۴۷۹؛ خامنهای، اجوبة الاستفتائات، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۸۱.</ref> | |||
===تغییر جنسیت=== | |||
{{اصلی|تغییر جنسیت}} | |||
تغییر جنسیت (مرد به زن و زن به مرد) به وسیله تغییر آلت تناسلی و برخی اندامهای بدن، همراه با تغییرات هورمونی انجام میشود.<ref>کریمینیا، تغییر جنسیت، ۱۳۸۹ش، ص۴۳؛ ابوشادی، التحول الجنسی بین الفقه و الطب و القانون، ۲۰۱۶م، ص۵۰۸.</ref> بنابر [[فتوا|فتوای]] فقیهانی چون امام خمینی،<ref>خمینی، تحریرالوسیلة، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۵۹۶.</ref> [[حسینعلی منتظری]]،<ref>منتظری، دراسات فی المکاسب المحرمه، ۱۴۱۵ق، ص۵۱۷-۵۱۸؛ منتظری، احکام پزشکی مطابق با فتاوای منتظری، ۱۳۸۵ش، ص۶۶.</ref> [[محمدابراهیم جناتی]]،<ref>جناتی، رساله توضیح المسائل (استفتائات)، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۵۴-۲۵۶.</ref> [[محمد فاضل لنکرانی]]،<ref>کریمینیا، تغییر جنسیت، ۱۳۸۹ش، ص۴۲۳.</ref> [[محمدآصف محسنی قندهاری|محمدآصف محسنی]]،<ref>محسنی، الفقه و المسائل الطبیة، قم، انتشارات یاران،ص۱۱۸.</ref> [[سید علی حسینی سیستانی|سیدعلی سیستانی]]،<ref>امامی اهوازی، التحول الجنسی، ۱۴۴۲ق، ص۹۱-۹۲.</ref> [[ناصر مکارم شیرازی]]،<ref>مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ۱۴۲۷ق، ج۱، ص۴۶۹.</ref> [[محمداسحاق فیاض]]<ref>فیاض، المسائل الطبیة، قم، بینا، بیجا،ص۹۲.</ref> و سید محسن خرازی،<ref>خرازی، «تغییر الجنسیة»،فصلنامه فقه اهل بیت(ع)، شماره ۲۳، پاییز ۱۳۷۹ش، ص۲۴۱.</ref> تغییر جنسیت به خودی خود، اگر ضرر نداشته باشد و با فعل حرامی مانند لمس و نگاه حرام همراه نباشد، جایز است. | |||
===رحم اجارهای=== | |||
{{اصلی|رحم اجارهای}} | |||
رحم اجارهای یا رحم جایگزین به این معناست که زنی حمل و تولد جنین مربوط به افراد دیگر را بر عهده میگیرد.<ref>حسینی حجةآبادی، بررسی فقهی رحم اجارهای، ۱۳۹۶ش، ص۱۱.</ref> برخی فقها این کار را بهطور مطلق جایز، برخی دیگر بهطور مطلق حرام، و گروهی نیز در شرایط خاصی به جواز آن فتوا دادهاند.<ref>آخوندی و بهجتی اردکانی، «رحم جایگزین و ضرورت استفاده از آن در درمان ناباروری»، ص۱۱.</ref> | |||
===اهدای عضو=== | |||
{{اصلی|اهدای عضو}} | |||
اهدای عضو بهمعنای واگذاری و [[پیوند اعضا|پیوند اعضای بدن انسان]] به دیگری است.<ref>رضایی، مبانی فقهی اهدای عضو، ۱۳۹۵ش، ص۱۱-۲۳.</ref> گفته میشود برخی فقیهان شیعه، اهدای عضوی از بدن که جدا شدن آن ضرر مهمی ندارد (مانند قطعهای از پوست یا یک کلیه در صورت سلامت کلیه دیگر) را [[مباح|جایز]] دانستهاند.<ref>ابریان شاهرودی، اهدای عضو و قلمرو مالکیت انسان بر اعضاء خویش از دیدگاه فقه، ۱۴۰۲ش، ص۸۵؛ رضایی، مبانی فقهی اهدای عضو، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۴.</ref> درباره اهدای عضو بیماران مرگ مغزی نیز برخی فقها، در صورتی که هیچ احتمال بازگشتی برای این بیماران وجود نداشته باشد، آنان را در حکم مرگ طبیعی دانسته و اهدای بعضی از اعضای آنان را برای نجات جان مسلمانی دیگر جایز شمردهاند.<ref>مکارم شیرازی، «احکام شرعی مرتبط با مرگ مغزی»، مرکز پاسخگویی به احکام شرعی و مسائل فقهی آیت الله مکارم شیرازی.</ref> | |||
===ضمان پزشک=== | |||
{{اصلی|ضمان پزشک}} | |||
مسئولیت قانونی پزشک در برابر بیمار در جریان فرآیند معالجه و درمان را ضمان پزشک گویند.<ref>فاضل لنکرانی، احکام پزشکان و بیماران، ۱۴۲۷ق، ص۱۸۷.</ref> درباره مسئولیت پزشک گفته میشود چند حالت قابل تصور است: پزشک آگاه به مسائل پزشکی است یا ناآگاه و جاهل؛ نیز مقصر است یا غیر مقصر؛ و نیز مأذون است یا غیر مأذون.<ref>حسینپور، موسوی، «ضمان پزشک از منظر فقه امامیه»، ص۱۰۱.</ref> بود و نبود هر یک از این حالات در مسئولیت یا عدم مسئولیت پزشک تأثیر دارد.<ref>حسینپور، موسوی، «ضمان پزشک از منظر فقه امامیه»، ص۱۰۱.</ref> | |||
===لمس و نگاه پزشک=== | |||
{{اصلی|لمس و نگاه پزشک}} | |||
لمس و نگاه پزشک به بدن بیمار نامحرم از جمله مسائلی است که در ذیل مباحث فقه پزشکی دربارهٔ آن بحث شده است.<ref>برای نمونه نگاه کنید به فاضل لنکرانی، احکام پزشکان و بیماران، ۱۴۲۷ق، ص۴۳-۴۴.</ref> از نظر فقها، برای پزشک جایز نیست به بدن بیمار نامحرم نگاه کند یا آن را لمس کند،<ref>برای نمونه نگاه کنید به فاضل لنکرانی، احکام پزشکان و بیماران، ۱۴۲۷ق، ص۴۳-۴۴.</ref> مگر در جایی که درمان بدون نگاه و لمس ممکن نباشد که در این صورت به مقدار ضرورت جایز است و حرمت برداشته میشود.<ref>برای نمونه نگاه کنید به فاضل لنکرانی، احکام پزشکان و بیماران، ۱۴۲۷ق، ص۴۳-۴۴.</ref> | |||
==کتابشناسی== | |||
در موضوع فقه پزشکی آثار مختلفی در قالب کتاب و مقاله به رشتهٔ تحریر درآمده است. کتاب «دانشنامه فقه پزشکی» تألیف محمدعلی قاسمی یکی از این آثار است. این اثر در سه جلد از سوی انتشارات مرکز فقهی ائمه اطهار(ع) منتشر شده است. همچنین از این نویسنده آثار دیگری با عنوان «فقه درمان» و «آیات فقه پزشکی» تألیف شده است که از سوی انتشارات مرکز فقهی ائمه اطهار(ع) منتشر شدهاند. | |||
==پانویس== | |||
{{پانوشت}} | |||
==منابع== | |||
{{منابع}} | |||
*آخوندی، محمدمهدی و محمد راسخ، «مقدمه»، در رحم جایگزین: بررسی رحم جایگزین از منظر: پزشکی، حقوقی، فقهی، اخلاقی-فلسفی، روانشناختی، تهران، سمت، ۱۳۸۷ش. | |||
*ابوشادی، انس عبدالفتاح، «التحول الجنسی بین الفقه و الطب و القانون»، مجلة الدرایة، شماره ۱۶، سال ۲۰۱۶م. | |||
*ابریان شاهرودی، مرتضی، اهدای عضو و قلمرو مالکیت انسان بر اعضاء خویش از دیدگاه فقه، شاهرود، آوای چلچله، ۱۴۰۲ش. | |||
*اسلامی، سید حسن، انسانی از دیدگاه شیعه؛ بررسی چهار دیدگاه»، در فصلنامه فقه، شماره ۴۴، ۱۳۸۴ش. | |||
*اسماعیلی، محسن و علی امرایی، «بازتعریف قاعده اذن و آثار ناشی از آن»، آموزههای حقوقی گواه، شماره ۸، اردیبهشت ۱۳۹۸ش. | |||
*امامی اهوازی، مصطفی، التحول الجنسی، دراسة فقهیة تبحث عن تغییر الجنس من ذکر لانثی و العکس، قم، دار التهذیب، ۱۴۴۲ق. | |||
*تبریزی، جواد، صراط النجاه، قم، مؤسسه سلمان فارسی، ۱۴۱۶ق. | |||
*جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق دیدگاه اهل بیت(ع)، قم، مؤسسه دایرة المعارف فقه فارسی، ۱۳۸۷ش. | |||
*جمعی از نویسندگان، الموسوعه الفقهیه، قم، مؤسسه دایرةالمعارف الفقه الاسلامی، ۱۴۲۳ق. | |||
*جناتی، محمدابراهیم، رساله توضیح المسائل (استفتائات)، قم، انصاریان، ۱۳۸۸ش. | |||
*حسینی حجةآبادی، ملیحه سادات، بررسی فقهی رحم اجارهای، تهران، سخنواران، ۱۳۹۶ش. | |||
*حسینپور، خسرو و فضلاله موسوی، «ضمان پزشک از منظر فقه امامیه»، نشریه تحقیقات حقوق بینالمللی، شماره ۳۶، تابستان ۱۳۹۶ش. | |||
*حسینزاده، آروز و علی چهکندی نژاد، «بررسی دیدگاههای فقه امامیه، فقهای عامه و حقوق موضوعه در زمینه شبیهسازی انسان»، در فصلنامه قرآن و طب، دوره ۴، شماره ۵، ۱۳۹۸ش. | |||
*حر عاملی، حسن بن محمد، وسائل الشیعه، تصحیح سید محمدرضا حسینی جلالی، قم، مؤسسه آل البیت، ۱۴۱۶ق. | |||
*حقپناه، رضا و ابراهیم محمدزاده مزینان، «کاربست قاعده ضرورت و اضطرار در درمان بیمار توسط پزشک نامحرم»، مجله فقه پزشکی، شماره ۴۲، زمستان ۱۳۹۹ش. | |||
*خامنهای، سید علی، اجوبة الاستفتائات، کویت، دار النبأ، چاپ اول، ۱۴۱۵ق. | |||
*خامنهای، سیدعلی، احکام پزشکی، تهران، نشر فقه روز، ۱۳۹۵ش. | |||
*خرازی، سیدمحسن، «تغییر جنسیت»، فصلنامه فقه اهل بیت(ع)، شماره ۲۳، پاییز ۱۳۷۹ش. | |||
*خسروی، کاظم، بازاندیشی قتل ترحمآمیز (اتانازی) در فقه اسلامی و حقوق موضوعه، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ۱۳۹۷ش. | |||
*خمینی، سید روحالله، تحریر الوسیله، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، بیتا. | |||
*خویی، سید ابوالقاسم، المسائل الشرعیه، قم، مؤسسه الخوئی الاسلامیه، خویی، بیتا. | |||
*خویی، سید ابوالقاسم؛ تبریزی، میرزاجواد، احکام جامع مسایل پزشکی، قم، دار الصدیقة الشهیدة، چاپ اول، ۱۴۳۲ق. | |||
*علوی گرگانی، سید محمدعلی، استفتائات پزشکی، قم، فقیه اهلبیت(ع)، ۱۳۹۶ش. | |||
*رضایی، مریم، مبانی فقهی اهدای عضو، تهران، نشر بیکران دانش، ۱۳۹۵ش. | |||
*سبزواری، سید عبدالاعلی، مهذب الاحکام، قم، انتشارات دار التفسیر، ۱۴۱۳ق. | |||
*سعدی، حسینعلی و دیگران، «مبانی ضمانت و برائت پزشک در صورت ارتکاب خطا در فقه امامیه»، فصلنامه فقه پزشکی، شماره ۳ و ۴، تابستان و پاییز ۱۳۸۹ش. | |||
*سیستانی، سید علی، منهاج الصالحین، قم، انتشارات مهر، ۱۴۱۴ق. | |||
*شهید ثانی، زینالدین بن علی، مسالک الافهام، قم، بنیاد معارف اسلامی، ۱۴۲۳ق. | |||
*شمسالدین، محمدمهدی، الاستنساخ البشر امر غیر مشروع قطعا و یقینا، قم، بینا، ۱۴۲۳ق. | |||
*شنقیطی، محمد بن محمد، حکام الجراحة الطبیة و الأثار المترتبة علیها، جدة، مکتبة الصحابة، ۱۴۱۵ق. | |||
*صافی گلپایگانی، لطفالله، استفتائات پزشکی، قم، دفتر تنظیم و نشر آثار آیتالله صافی گلپایگانی، ۱۳۹۵ش. | |||
*قاسمی، محمدعلی، «فقه پزشکی، چیستی و چرایی»، مجله فقه، شماره ۱۰۵، فروردین ۱۴۰۰ش. | |||
*قاسمی، محمدعلی، آیات فقه پزشکی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۳۹۹ش. | |||
*قاسمی، محمدعلی، فقه درمان، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۳۹۵ش. | |||
*قاسمی، محمدعلی، دانشنامه فقه پزشکی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۳۹۵ش. | |||
*فاضل لنکرانی، محمد، احکام پزشکان و بیماران، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۴۲۷ق. | |||
*فیاض، محمداسحاق، المسائل الطبیة، قم، بینا، بیجا. | |||
*کریمینیا، محمدمهدی، تغییر جنسیت، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(َع)، چاپ اول، ۱۳۸۹ش. | |||
*محسنی، محمد آصف، الفقه و مسائل طبیة، قم، انتشارات یاران، ۱۴۰۵ق. | |||
*محسنی قندهارى، محمد آصف، الفقه و مسائل طبية، قم، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم، ۱۴۲۴ق. | |||
*محقق داماد، مصطفی، قواعد فقه، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، چاپ دوازدهم، ۱۴۰۵ق. | |||
*محمدی لائینی، محمدباقر، افضلی، محمدعلی، غلامی، شیرزاد، «مروری بر محاسن و معایب شبیهسازی در انسان»، در مجله دانشگاه علوم پزشکی مازندران، شماره ۱۴۸، ۱۳۹۶ش. | |||
*مکارم شیرازی، [https://makarem.ir/ahkam/fa/home/istifta/262232/احکام-شرعی-مرتبط-با-مرگ-مغزی «احکام شرعی مرتبط با مرگ مغزی»]، مرکز پاسخگویی به احکام شرعی و مسائل فقهی آیت الله مکارم شیرازی. | |||
*مکارم شیرازی، ناصر، کتاب النکاح، قم، مدرسه امام علی بن ابی طالب(ع)، ۱۴۲۷ق. | |||
*مکارم شیرازی، ناصر، استفتائات جدید، قم، مدرسه امام علی بن ابی طالب(ع)، ۱۴۲۷ق. | |||
*مکارم شیرازی، ناصر، احکام پزشکی، قم، مدرسه امام علی بن ابی طالب(ع)، ۱۴۲۹ق. | |||
*منتظری، حسینعلی، احکام پزشکی، تهران، نشر سایه، ۱۳۸۱ش. | |||
*منتظری، صالح و سید محمدعلی صدر طباطبایی، «واکاوی ادله و مبانی عدم مسئولیت پزشک در پرتو آموزههای فقه»، فصلنامه پژوهش حقوق کیفری، شماره ۲۱، دی ماه ۱۳۹۶ش. | |||
*منتظری، حسینعلی، رساله استفتائات، تهران، نشر تفکر، چاپ دوم، ۱۳۷۳ش. | |||
*منتظری، حسینعلی، احکام پزشکی مطابق با فتاوای منتظری، تهران، انتشارات سایه، چاپ سوم، ۱۳۸۵ش. | |||
*منتظری، حسینعلی، دراسات فی المکاسب المحرمة، قم، نشر تفکر، ۱۴۱۵ق. | |||
*نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۳۶۲ش. | |||
*نراقی، ملااحمد، عوائد الایام، قم، مرکز تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۵ش. | |||
{{پایان}} | |||
{{مسائل مستحدثه فقه}} | |||
[[رده:مسائل مستحدثه فقهی]] | |||
[[رده:اصطلاحات فقهی]] | |||
[[رده:مقالههای با درجه اهمیت ج]] | |||
[[رده:مقالههای آماده ارزیابی]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۲ ژوئن ۲۰۲۶، ساعت ۰۶:۲۶
فقه پزشکی شاخهای از فقه است که به استنباط و تبیین احکام شرعی مرتبط با رویدادهای علم پزشکی، وظایف پزشکان و تکالیف بیماران میپردازد. مباحث آن در ابواب فقهی روزه، نکاح، قصاص، دیات و مسائل مستحدثه مطرح میشود.
فقها در استنباط احکام فقه پزشکی از همان ادله چهارگانه (قرآن، سنت، اجماع و عقل) بهره میگیرند. افزون بر این، از برخی قواعد فقهی نیز برای استنباط حکم شرعی مسائل پزشکی استفاده میشود. قاعده لاضرر، اتلاف، اذن، برائت و ضرورت از جمله قواعد پرکاربرد در این حوزه بهشمار میرود.
مسائلی مانند سقط جنین، تلقیح مصنوعی، اتانازی، جراحی زیبایی، تغییر جنسیت، رحم اجارهای، اهدای عضو، ضمان پزشک و لمس و نگاه پزشک از مهمترین موضوعات فقه پزشکی محسوب میشود.
تعریف
فقه پزشکی شاخهای از فقه است که به استنباط و تبیین احکامی میپردازد که با رویدادهای علم پزشکی، وظایف پزشکان و تکالیف بیماران مرتبط است.[۱] از این رو در تعریف آن گفته شده است: علم به احکام شرعی پزشکی از روی ادله تفصیلی (قرآن، سنت، اجماع و عقل).[۲]
اهمیت و جایگاه
درمان و معالجه برای کاستن از رنج بیماری، از ضرورتهای دیرین بشری است. از آنجا که این اقدامات بخشی از افعال مکلفین بهشمار میرود، تبیین وجه شرعی آنها همواره در کانون توجه فقهای مسلمان بوده است.[۳]
در عصر حاضر، با پیشرفت روزافزون پزشکی و پدیدار شدن موضوعات مستحدثه، ضرورت استنباط احکام نوین بر پایه منابع متقن شرعی دوچندان شده است. فقیهان کوشیدهاند تا احکام شرعی این موضوعات را استخراج کنند.[۴] احکام مربوط به مسائل پزشکی در ابواب فقهی روزه، نکاح، قصاص، دیات و مسائل مستحدثه در امور گوناگون بحث شده است.[۵]
فقیهان همچنین در آثاری مانند رسالههای توضیحالمسائل و استفتائات، احکام مرتبط با مسائل پزشکی را بیان کردهاند.[۶] برخی نیز کتابهای مستقلی در این زمینه نوشتهاند. «احکام پزشکان و بیماران» از محمد فاضل لنکرانی و «احکام پزشکی» از سیدعلی خامنهای از جمله این آثار هستند.[۷]
منابع استنباط در فقه پزشکی
منابع استنباط در فقه پزشکی همان منابع کلی فقه است، اما با توجه به ویژگیهای مسائل پزشکی، برخی از آنها نقش پررنگتری پیدا میکند:
- قرآن: در فقه پزشکی، غالب مسائل بهصورت جزئی در قرآن نیامده است، اما فقیهان به اصول و قواعدی استناد میکنند که از آیات قرآن بهدست آمده است. برای نمونه، در مسئله عدم جواز جراحی زیبایی به آیه تغییر خلقت استناد شده است.[۸] همچنین برای حرمت سقط جنین یا عدم جواز اتانازی به آیات ۳۳ سوره اسراء و ۱۵۱ سوره انعام استناد میشود.[۹]
- سنت: حر عاملی در وسائل الشیعه برخی از این روایات را در بابی با عنوان «باب جواز معالجه زن نامحرم توسط پزشک مرد در صورت ضرورت» گردآوری کرده است،[۱۰] و نیز برخی روایات مربوط به ضمان و مسئولیت پزشک را در بابی با عنوان «ضمان پزشک و دامپزشک» جمعآوری نموده است.[۱۱]
- اجماع: از دیگر ادلهای که در مباحث فقه پزشکی بدان استناد میشود، اجماع است.[۱۲] برای نمونه، برخی فقیهان بر این نظرند که اگر به سبب عمل پزشک، اتلاف یا خسارتی به بیمار وارد شود، پزشک ضامن و مسئول است. آنان برای این حکم علاوه بر ادله دیگر، به اجماع نیز استناد کردهاند.[۱۳]
- عقل: دلیل عقلی یکی از ادلهای است که در فقه پزشکی، بهویژه در مسائل نوپدید، از سوی فقیهان بهکار گرفته میشود.[۱۴] برای نمونه، برخی فقیهان در جایی که وجود جنینی که هنوز روح در آن دمیده نشده برای سلامتی مادر خطرناک باشد، با استناد به قاعده عقلی اهم و مهم، سقط جنین را برای نجات جان مادر جایز دانستهاند.[۱۵]
قواعد فقهی پرکاربرد در فقه پزشکی
برخی از قواعد پرکاربرد در فقه پزشکی که به کمک آنها حکم شرعی استخراج میشود، به شرح زیر است:
- قاعده لاضرر: از قواعد مهمی دانسته شده است که در ابواب و مسائل مختلف فقهی به کار میرود. از آنجا که در امور پزشکی نیز ضرر و زیان پیش میآید و موارد مختلف درمان یا ترک درمان با ضرر همراه است، این قاعده در فقه پزشکی اهمیت و کاربرد فراوانی یافته است.[۱۶]
- قاعده اتلاف: بر پایه این قاعده، اگر کسی مال شخص دیگری را بدون رضایت وی تلف کند، مسئول است و باید خسارت او را بپردازد.[۱۷] در کاربرد این قاعده در فقه پزشکی، درباره مسئولیت پزشک در امر درمان گفته شده است که پزشک، مسئول اتلاف یا جَرحی است که به سبب فعل او به بیمار وارد میشود.[۱۸]
- قاعده اذن: بر پایه این قاعده، دخل و تصرف در مال غیر به مجرد رضایت و اذن وی مجاز شمرده میشود،[۱۹] و یا برای کسی که به سبب تصرف وی خسارتی وارد میگردد، ضمان از عهده او برداشته میشود.[۲۰] نمونه کاربرد این قاعده در فقه پزشکی آن است که اگر پزشک از بیمار یا اولیای او اذن درمان بگیرد و در روند درمان کوتاهی یا تعدّی صورت نگیرد، ولی درمان منجر به فوت یا خسارت جانی شود، پزشک مسئول یا ضامن نخواهد بود.[۲۱]
- قاعده برائت: بر مبنای این قاعده، در جایی که شک شود پزشک حاذق در صورت خطا در طبابت و فرآیند درمان ضامن است یا نه، گفته میشود اصل بر برائت ذمه اوست و ضمان از عهده او برداشته میشود.[۲۲]
- قاعده ضرورت: فقیهان برای جواز برخی درمانها به این قاعده در فقه پزشکی استناد کردهاند. برای نمونه، نگاه به بدن نامحرم یا لمس آن در حین درمان توسط پزشک - اگر راهی جز آن نباشد و امر درمان بر آن متوقف باشد - فقیهان با استناد به قاعده ضرورت گفتهاند در صورتی که به مقدار ضرورت اکتفا شود، جایز است و حرمت برداشته میشود.[۲۳]
مسائل فقه پزشکی
برخی از مهمترین مسائلی که در فقه پزشکی مورد بحث قرار میگیرند به شرح زیر است:
سقط جنین
سقط جنین یا اجهاض، به معنای انداختن جنین پیش از کامل شدن آن است.[۲۴] این مسئله در ابواب نکاح، حدود، قصاص، دیات، ارث و نیز مسائل مستحدثه مورد بحث قرار گرفته است.[۲۵] از نظر فقهای شیعه، سقط عمدی جنین، حرام است[۲۶] و در این حکم میان فقها اختلافی وجود ندارد.[۲۷] حرمت سقط جنین تمامی مراحل جنین پس از انعقاد نطفه را در بر میگیرد[۲۸] و تفاوتی میان جنین مشروع یا نامشروع (ناشی از زنا) وجود ندارد.[۲۹]
تلقیح مصنوعی
کاشت نطفه از غیرطریق آمیزش را تلقیح مصنوعی گویند که در فقه دارای احکام خاصی است.[۳۰] در فقه پزشکی، هم از حکم تکلیفی این مسئله بحث میشود (اینکه آیا تلقیح مصنوعی عملی جایز است یا نه) و هم از حکم وضعی آن (اینکه فرزند متولدشده آیا به صاحب نطفه ملحق میشود یا نه).[۳۱] بنابر دیدگاه فقها، بارورسازی با تزریق نطفه شوهر به رحم همسرش، یا ترکیب آن دو در خارج رحم و انتقال آن به داخل رحم همسر، جایز است.[۳۲] همچنین بنابر دیدگاه مشهور فقها، کودک متولدشده به صاحب نطفه ملحق میشود.[۳۳]
شبیهسازی
شبیهسازی فرایند تکثیر و تولید گروهی از سلولها، مولکولها یا موجودات زنده است که همگی از نظر ژنتیکی مشابه باشند و طی آن موجودات زنده بدون آمیزش جنسی تولید میشوند.[۳۴] برخی فقیهان با استناد به اصل اباحه و قاعده حلیت آن را جایز دانستهاند،[۳۵] و برخی دیگر آن را دخالت در کار خدا و تغییر در خلقت بهشمار آورده و حرام اعلام کردهاند.[۳۶]
اتانازی
اتانازی بهمعنای پایان دادن به زندگی فرد با نیت رهایی او از درد و رنج طاقتفرسا یا بیماری لاعلاج است.[۳۷] دیدگاه فقهای شیعه درباره حکم تکلیفی اتانازی بر اساس تقسیم آن به فعال، منفعل و غیرمستقیم، مختلف است. برای نمونه، بیشتر فقیهان اتانازی فعال (که در آن شخصی مانند پزشک با آمپول یا داروی کشنده به زندگی پر درد و رنج بیمار پایان میدهد) را حرام اعلام کردهاند.[۳۸]
جراحی زیبایی
جراحی زیبایی بهمعنای زیباسازی، اصلاح و بهبود شکل ظاهری اعضای صورت یا بدن انسان است.[۳۹] حکم شرعی عمل زیبایی در میان فقیهان شیعه بسته به وجود شرایط خاصی مانند اضطرار به عمل، ضرر داشتن عمل، یا شرایطی که منجر به کار حرامی مانند نگاه و لمس نامحرم شود، متفاوت است.[۴۰] از نظر فقها، اگر برای جراحی زیبایی ضرورت و اضطراری وجود داشته باشد، حتی اگر پزشک نامحرم و غیرهمجنس باشد، عمل جایز است.[۴۱]
تغییر جنسیت
تغییر جنسیت (مرد به زن و زن به مرد) به وسیله تغییر آلت تناسلی و برخی اندامهای بدن، همراه با تغییرات هورمونی انجام میشود.[۴۲] بنابر فتوای فقیهانی چون امام خمینی،[۴۳] حسینعلی منتظری،[۴۴] محمدابراهیم جناتی،[۴۵] محمد فاضل لنکرانی،[۴۶] محمدآصف محسنی،[۴۷] سیدعلی سیستانی،[۴۸] ناصر مکارم شیرازی،[۴۹] محمداسحاق فیاض[۵۰] و سید محسن خرازی،[۵۱] تغییر جنسیت به خودی خود، اگر ضرر نداشته باشد و با فعل حرامی مانند لمس و نگاه حرام همراه نباشد، جایز است.
رحم اجارهای
رحم اجارهای یا رحم جایگزین به این معناست که زنی حمل و تولد جنین مربوط به افراد دیگر را بر عهده میگیرد.[۵۲] برخی فقها این کار را بهطور مطلق جایز، برخی دیگر بهطور مطلق حرام، و گروهی نیز در شرایط خاصی به جواز آن فتوا دادهاند.[۵۳]
اهدای عضو
اهدای عضو بهمعنای واگذاری و پیوند اعضای بدن انسان به دیگری است.[۵۴] گفته میشود برخی فقیهان شیعه، اهدای عضوی از بدن که جدا شدن آن ضرر مهمی ندارد (مانند قطعهای از پوست یا یک کلیه در صورت سلامت کلیه دیگر) را جایز دانستهاند.[۵۵] درباره اهدای عضو بیماران مرگ مغزی نیز برخی فقها، در صورتی که هیچ احتمال بازگشتی برای این بیماران وجود نداشته باشد، آنان را در حکم مرگ طبیعی دانسته و اهدای بعضی از اعضای آنان را برای نجات جان مسلمانی دیگر جایز شمردهاند.[۵۶]
ضمان پزشک
مسئولیت قانونی پزشک در برابر بیمار در جریان فرآیند معالجه و درمان را ضمان پزشک گویند.[۵۷] درباره مسئولیت پزشک گفته میشود چند حالت قابل تصور است: پزشک آگاه به مسائل پزشکی است یا ناآگاه و جاهل؛ نیز مقصر است یا غیر مقصر؛ و نیز مأذون است یا غیر مأذون.[۵۸] بود و نبود هر یک از این حالات در مسئولیت یا عدم مسئولیت پزشک تأثیر دارد.[۵۹]
لمس و نگاه پزشک
لمس و نگاه پزشک به بدن بیمار نامحرم از جمله مسائلی است که در ذیل مباحث فقه پزشکی دربارهٔ آن بحث شده است.[۶۰] از نظر فقها، برای پزشک جایز نیست به بدن بیمار نامحرم نگاه کند یا آن را لمس کند،[۶۱] مگر در جایی که درمان بدون نگاه و لمس ممکن نباشد که در این صورت به مقدار ضرورت جایز است و حرمت برداشته میشود.[۶۲]
کتابشناسی
در موضوع فقه پزشکی آثار مختلفی در قالب کتاب و مقاله به رشتهٔ تحریر درآمده است. کتاب «دانشنامه فقه پزشکی» تألیف محمدعلی قاسمی یکی از این آثار است. این اثر در سه جلد از سوی انتشارات مرکز فقهی ائمه اطهار(ع) منتشر شده است. همچنین از این نویسنده آثار دیگری با عنوان «فقه درمان» و «آیات فقه پزشکی» تألیف شده است که از سوی انتشارات مرکز فقهی ائمه اطهار(ع) منتشر شدهاند.
پانویس
منابع
- آخوندی، محمدمهدی و محمد راسخ، «مقدمه»، در رحم جایگزین: بررسی رحم جایگزین از منظر: پزشکی، حقوقی، فقهی، اخلاقی-فلسفی، روانشناختی، تهران، سمت، ۱۳۸۷ش.
- ابوشادی، انس عبدالفتاح، «التحول الجنسی بین الفقه و الطب و القانون»، مجلة الدرایة، شماره ۱۶، سال ۲۰۱۶م.
- ابریان شاهرودی، مرتضی، اهدای عضو و قلمرو مالکیت انسان بر اعضاء خویش از دیدگاه فقه، شاهرود، آوای چلچله، ۱۴۰۲ش.
- اسلامی، سید حسن، انسانی از دیدگاه شیعه؛ بررسی چهار دیدگاه»، در فصلنامه فقه، شماره ۴۴، ۱۳۸۴ش.
- اسماعیلی، محسن و علی امرایی، «بازتعریف قاعده اذن و آثار ناشی از آن»، آموزههای حقوقی گواه، شماره ۸، اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
- امامی اهوازی، مصطفی، التحول الجنسی، دراسة فقهیة تبحث عن تغییر الجنس من ذکر لانثی و العکس، قم، دار التهذیب، ۱۴۴۲ق.
- تبریزی، جواد، صراط النجاه، قم، مؤسسه سلمان فارسی، ۱۴۱۶ق.
- جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق دیدگاه اهل بیت(ع)، قم، مؤسسه دایرة المعارف فقه فارسی، ۱۳۸۷ش.
- جمعی از نویسندگان، الموسوعه الفقهیه، قم، مؤسسه دایرةالمعارف الفقه الاسلامی، ۱۴۲۳ق.
- جناتی، محمدابراهیم، رساله توضیح المسائل (استفتائات)، قم، انصاریان، ۱۳۸۸ش.
- حسینی حجةآبادی، ملیحه سادات، بررسی فقهی رحم اجارهای، تهران، سخنواران، ۱۳۹۶ش.
- حسینپور، خسرو و فضلاله موسوی، «ضمان پزشک از منظر فقه امامیه»، نشریه تحقیقات حقوق بینالمللی، شماره ۳۶، تابستان ۱۳۹۶ش.
- حسینزاده، آروز و علی چهکندی نژاد، «بررسی دیدگاههای فقه امامیه، فقهای عامه و حقوق موضوعه در زمینه شبیهسازی انسان»، در فصلنامه قرآن و طب، دوره ۴، شماره ۵، ۱۳۹۸ش.
- حر عاملی، حسن بن محمد، وسائل الشیعه، تصحیح سید محمدرضا حسینی جلالی، قم، مؤسسه آل البیت، ۱۴۱۶ق.
- حقپناه، رضا و ابراهیم محمدزاده مزینان، «کاربست قاعده ضرورت و اضطرار در درمان بیمار توسط پزشک نامحرم»، مجله فقه پزشکی، شماره ۴۲، زمستان ۱۳۹۹ش.
- خامنهای، سید علی، اجوبة الاستفتائات، کویت، دار النبأ، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- خامنهای، سیدعلی، احکام پزشکی، تهران، نشر فقه روز، ۱۳۹۵ش.
- خرازی، سیدمحسن، «تغییر جنسیت»، فصلنامه فقه اهل بیت(ع)، شماره ۲۳، پاییز ۱۳۷۹ش.
- خسروی، کاظم، بازاندیشی قتل ترحمآمیز (اتانازی) در فقه اسلامی و حقوق موضوعه، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ۱۳۹۷ش.
- خمینی، سید روحالله، تحریر الوسیله، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، بیتا.
- خویی، سید ابوالقاسم، المسائل الشرعیه، قم، مؤسسه الخوئی الاسلامیه، خویی، بیتا.
- خویی، سید ابوالقاسم؛ تبریزی، میرزاجواد، احکام جامع مسایل پزشکی، قم، دار الصدیقة الشهیدة، چاپ اول، ۱۴۳۲ق.
- علوی گرگانی، سید محمدعلی، استفتائات پزشکی، قم، فقیه اهلبیت(ع)، ۱۳۹۶ش.
- رضایی، مریم، مبانی فقهی اهدای عضو، تهران، نشر بیکران دانش، ۱۳۹۵ش.
- سبزواری، سید عبدالاعلی، مهذب الاحکام، قم، انتشارات دار التفسیر، ۱۴۱۳ق.
- سعدی، حسینعلی و دیگران، «مبانی ضمانت و برائت پزشک در صورت ارتکاب خطا در فقه امامیه»، فصلنامه فقه پزشکی، شماره ۳ و ۴، تابستان و پاییز ۱۳۸۹ش.
- سیستانی، سید علی، منهاج الصالحین، قم، انتشارات مهر، ۱۴۱۴ق.
- شهید ثانی، زینالدین بن علی، مسالک الافهام، قم، بنیاد معارف اسلامی، ۱۴۲۳ق.
- شمسالدین، محمدمهدی، الاستنساخ البشر امر غیر مشروع قطعا و یقینا، قم، بینا، ۱۴۲۳ق.
- شنقیطی، محمد بن محمد، حکام الجراحة الطبیة و الأثار المترتبة علیها، جدة، مکتبة الصحابة، ۱۴۱۵ق.
- صافی گلپایگانی، لطفالله، استفتائات پزشکی، قم، دفتر تنظیم و نشر آثار آیتالله صافی گلپایگانی، ۱۳۹۵ش.
- قاسمی، محمدعلی، «فقه پزشکی، چیستی و چرایی»، مجله فقه، شماره ۱۰۵، فروردین ۱۴۰۰ش.
- قاسمی، محمدعلی، آیات فقه پزشکی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۳۹۹ش.
- قاسمی، محمدعلی، فقه درمان، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۳۹۵ش.
- قاسمی، محمدعلی، دانشنامه فقه پزشکی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۳۹۵ش.
- فاضل لنکرانی، محمد، احکام پزشکان و بیماران، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۴۲۷ق.
- فیاض، محمداسحاق، المسائل الطبیة، قم، بینا، بیجا.
- کریمینیا، محمدمهدی، تغییر جنسیت، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(َع)، چاپ اول، ۱۳۸۹ش.
- محسنی، محمد آصف، الفقه و مسائل طبیة، قم، انتشارات یاران، ۱۴۰۵ق.
- محسنی قندهارى، محمد آصف، الفقه و مسائل طبية، قم، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم، ۱۴۲۴ق.
- محقق داماد، مصطفی، قواعد فقه، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، چاپ دوازدهم، ۱۴۰۵ق.
- محمدی لائینی، محمدباقر، افضلی، محمدعلی، غلامی، شیرزاد، «مروری بر محاسن و معایب شبیهسازی در انسان»، در مجله دانشگاه علوم پزشکی مازندران، شماره ۱۴۸، ۱۳۹۶ش.
- مکارم شیرازی، «احکام شرعی مرتبط با مرگ مغزی»، مرکز پاسخگویی به احکام شرعی و مسائل فقهی آیت الله مکارم شیرازی.
- مکارم شیرازی، ناصر، کتاب النکاح، قم، مدرسه امام علی بن ابی طالب(ع)، ۱۴۲۷ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، استفتائات جدید، قم، مدرسه امام علی بن ابی طالب(ع)، ۱۴۲۷ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، احکام پزشکی، قم، مدرسه امام علی بن ابی طالب(ع)، ۱۴۲۹ق.
- منتظری، حسینعلی، احکام پزشکی، تهران، نشر سایه، ۱۳۸۱ش.
- منتظری، صالح و سید محمدعلی صدر طباطبایی، «واکاوی ادله و مبانی عدم مسئولیت پزشک در پرتو آموزههای فقه»، فصلنامه پژوهش حقوق کیفری، شماره ۲۱، دی ماه ۱۳۹۶ش.
- منتظری، حسینعلی، رساله استفتائات، تهران، نشر تفکر، چاپ دوم، ۱۳۷۳ش.
- منتظری، حسینعلی، احکام پزشکی مطابق با فتاوای منتظری، تهران، انتشارات سایه، چاپ سوم، ۱۳۸۵ش.
- منتظری، حسینعلی، دراسات فی المکاسب المحرمة، قم، نشر تفکر، ۱۴۱۵ق.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۳۶۲ش.
- نراقی، ملااحمد، عوائد الایام، قم، مرکز تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۵ش.
- ↑ قاسمی، «فقه پزشکی، چیستی و چرایی»، ص۱۸۷.
- ↑ قاسمی، آیات فقه پزشکی، ۱۳۹۹ش، ص۲۸.
- ↑ قاسمی، فقه درمان، ۱۳۹۵ش، ص۳۳.
- ↑ قاسمی، فقه درمان، ۱۳۹۵ش، ص۳۳.
- ↑ جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه فارسی، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۲۶۱.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ۱۴۲۷ق، ج۱، ص۴۳۵-۴۳۷.
- ↑ فاضل لنکرانی، احکام پزشکان و بیماران، ۱۴۲۷ق، ص۱۷-۲۱؛ خامنهای، احکام پزشکی، ۱۳۹۵ش، ص۴.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ج۲، ص۱۳۳.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۴۲، ص۸-۹؛ سبزواری، مهذب الاحکام، ۱۴۱۳ق، ج۲۹، ص۱۱۲.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۶ق، ج۲۰، ص۲۳۳.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۶ق، ج۲۹، ص۲۶۰.
- ↑ شهید ثانی، المسالک الافهام، ۱۴۲۳ق، ج۱۵، ص۳۲۷-۳۲۸؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۴۳، ص۴۶.
- ↑ شهید ثانی، المسالک الافهام، ۱۴۲۳ق، ج۱۵، ص۳۲۷-۳۲۸؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۴۳، ص۴۶.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به محسنی، الفقه و مسائل طبیة، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۶۴.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به محسنی، الفقه و مسائل طبیة، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۶۴.
- ↑ قاسمی، فقه پزشکی، ۱۳۹۵ش، ج۱، ص۱۳۲.
- ↑ محقق داماد، قواعد فقه، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۱۰۹.
- ↑ منتظری، صدر طباطبایی، «واکاوی ادله و مبانی عدم مسئولیت پزشک در پرتو آموزههای فقه»، ص۲۰۰.
- ↑ نراقی، عوائد الایام، ۱۳۷۵ش، ص۱۵.
- ↑ اسماعیلی، امرایی، «بازتعریف قاعده اذن و آثار ناشی از آن»، ص۶.
- ↑ شنقیطی، حکام الجراحة الطبیة و الأثار المترتبة علیها، ۱۴۱۵ق، ص۲۴۰-۲۴۲؛ سعدی و دیگران، «مبانی ضمانت و برائت پزشک در صورت ارتکاب خطا در فقه امامیه»، ص۱۱۳.
- ↑ سعدی و دیگران، «مبانی ضمانت و برائت پزشک در صورت ارتکاب خطا در فقه امامیه»، ص۱۱۲.
- ↑ حقپناه، محمدزاده مزینان، «کاربست قاعده ضرورت و اضطرار در درمان بیمار توسط پزشک نامحرم»، ص۱۱.
- ↑ مؤسسه دائرةالمعارف الفقه الاسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۴۸۷.
- ↑ مؤسسه دائرةالمعارف الفقه الاسلامی، الموسوعه الفقهیه، ۱۴۲۳ق، ج۵، ص۳۹۵؛ مؤسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۴۸۷.
- ↑ سیستانی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۴ق، ج۳، ص۱۱۵.
- ↑ مؤسسه دایرةالمعارف الفقه الاسلامی، الموسوعه الفقهیه، ۱۴۲۳ق، ج۵، ص۳۹۴.
- ↑ سبزواری، مهذب الاحکام، ۱۴۱۳ق، ج۲۵، ص۲۵۱؛ خویی، المسائل الشرعیه، مؤسسه الخوئی الاسلامیه، ج۲، ص۳۱۰؛ تبریزی، صراط النجاه، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۳۳۲.
- ↑ سبزواری، مهذب الاحکام، ۱۴۱۳ق، ج۲۵، ص۲۵۱.
- ↑ جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۸، ص۷۴.
- ↑ جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۶۲۱-۶۲۲.
- ↑ جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۶۲۱-۶۲۲.
- ↑ جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۶۲۱-۶۲۲.
- ↑ محمدی لائینی و همکاران، مروری بر محاسن و معایب شبیهسازی در انسان»، ص۱۷۷-۱۷۸؛ حسینزاده و چهکندی نژاد، «بررسی دیدگاههای فقه امامیه، فقهای عامه و حقوق موضوعه در زمینه شبیهسازی»، ص۵۲.
- ↑ اسلامی، «شبيه سازى انسانى از ديدگاه شيعه؛ بررسى چهار ديدگاه»، ص۸.
- ↑ شمسالدین، «الاستنساخ البشر امر غیر مشروع قطعا و یقینا»، ص۱۳۱-۱۳۵.
- ↑ خسروی، بازاندیشی قتل ترحمآمیز...، ص۲۰.
- ↑ منتظری، احکام پزشکی، ۱۳۸۱ش، ص۱۲۲؛ فاضل لنکرانی، احکام پزشکان و بیماران، ۱۴۲۷ق، ص۱۵۲؛ مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ۱۴۲۷ق، ج۱، ص۴۷۹؛ مکارم شیرازی، احکام پزشکی، ۱۴۲۹ق، ص۱۱۶؛ خویی و تبریزی، احکام جامع مسایل پزشکی، ۱۴۳۲ق، ص۲۸۰-۲۸۱، صافی گلپایگانی، استفتائات پزشکی، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۰؛ علوی گرگانی، استفتائات پزشکی، ص۴۰؛ قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ۱۳۹۵ش، ج۳، ص۳۰۵.
- ↑ جمعی از نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق دیدگاه اهل بیت(ع)، ۱۳۷۸ش، ج۳، ص۶۹.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به منتظری، رساله استفتائات،۱۳۷۳ش، ج۲، ص۳۵۲؛ مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ۱۴۲۷ق، ج۱، ص۴۷۹؛ خامنهای، اجوبة الاستفتائات، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۸۱.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به منتظری، رساله استفتائات،۱۳۷۳ش، ج۲، ص۳۵۲؛ مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ۱۴۲۷ق، ج۱، ص۴۷۹؛ خامنهای، اجوبة الاستفتائات، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۸۱.
- ↑ کریمینیا، تغییر جنسیت، ۱۳۸۹ش، ص۴۳؛ ابوشادی، التحول الجنسی بین الفقه و الطب و القانون، ۲۰۱۶م، ص۵۰۸.
- ↑ خمینی، تحریرالوسیلة، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۵۹۶.
- ↑ منتظری، دراسات فی المکاسب المحرمه، ۱۴۱۵ق، ص۵۱۷-۵۱۸؛ منتظری، احکام پزشکی مطابق با فتاوای منتظری، ۱۳۸۵ش، ص۶۶.
- ↑ جناتی، رساله توضیح المسائل (استفتائات)، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۵۴-۲۵۶.
- ↑ کریمینیا، تغییر جنسیت، ۱۳۸۹ش، ص۴۲۳.
- ↑ محسنی، الفقه و المسائل الطبیة، قم، انتشارات یاران،ص۱۱۸.
- ↑ امامی اهوازی، التحول الجنسی، ۱۴۴۲ق، ص۹۱-۹۲.
- ↑ مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ۱۴۲۷ق، ج۱، ص۴۶۹.
- ↑ فیاض، المسائل الطبیة، قم، بینا، بیجا،ص۹۲.
- ↑ خرازی، «تغییر الجنسیة»،فصلنامه فقه اهل بیت(ع)، شماره ۲۳، پاییز ۱۳۷۹ش، ص۲۴۱.
- ↑ حسینی حجةآبادی، بررسی فقهی رحم اجارهای، ۱۳۹۶ش، ص۱۱.
- ↑ آخوندی و بهجتی اردکانی، «رحم جایگزین و ضرورت استفاده از آن در درمان ناباروری»، ص۱۱.
- ↑ رضایی، مبانی فقهی اهدای عضو، ۱۳۹۵ش، ص۱۱-۲۳.
- ↑ ابریان شاهرودی، اهدای عضو و قلمرو مالکیت انسان بر اعضاء خویش از دیدگاه فقه، ۱۴۰۲ش، ص۸۵؛ رضایی، مبانی فقهی اهدای عضو، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۴.
- ↑ مکارم شیرازی، «احکام شرعی مرتبط با مرگ مغزی»، مرکز پاسخگویی به احکام شرعی و مسائل فقهی آیت الله مکارم شیرازی.
- ↑ فاضل لنکرانی، احکام پزشکان و بیماران، ۱۴۲۷ق، ص۱۸۷.
- ↑ حسینپور، موسوی، «ضمان پزشک از منظر فقه امامیه»، ص۱۰۱.
- ↑ حسینپور، موسوی، «ضمان پزشک از منظر فقه امامیه»، ص۱۰۱.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به فاضل لنکرانی، احکام پزشکان و بیماران، ۱۴۲۷ق، ص۴۳-۴۴.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به فاضل لنکرانی، احکام پزشکان و بیماران، ۱۴۲۷ق، ص۴۳-۴۴.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به فاضل لنکرانی، احکام پزشکان و بیماران، ۱۴۲۷ق، ص۴۳-۴۴.