فقه معاصر:پیش‌نویس آیه ۱۱۹ سوره نساء: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۵: / خط ۵: @@
 و سخت گمراهشان کنم و به آرزو (های باطل و دور و دراز) درافکنم و دستور دهم تا گوش حیوانات ببرند (که اینها نصیب بتهاست) و امر کنم تا خلقت خدا را تغییر دهند، و (ای بندگان بدانید) هر کس شیطان را دوست گیرد نه خدا را، سخت زیان کرده زیانی آشکار.
-==تبیین آیه==
+==توضیح آیه==
+در آیات ۱۱۷ تا ۱۲۱ سوره نساء به برنامه شیطان برای گمراهی انسان‌ها و در پایان به مجازت جهنم برای شیطان و پیروانش اشاره شده است.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۴، ص۱۳۴-۱۳۵.</ref> در آیه ۱۱۹ سوره نساء شیطان اعلام می‌کند که درصدد گمراه‌ساختن انسان‌ها برخواهد آمد، آرزوهای دنیوی را در دل آنان می‌گذارد و آنان را به بریدن گوش حیوانات و تغییر خلق خدا فرمان می‌دهد.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۱۷۳.</ref> در پایان آیه نیز خداوند به پیروان شیطان هشدار می‌دهد که هر کس به جای خدا، شیطان را برگزیند و او را دوست خود قرار دهد، به سختی زیان خواهد کرد.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۱۷۴.</ref>
-== آیات مرتبط ==
+به گفته مفسران «تبتیک» به معنای قطع‌کردن، به یکی از سنت‌های بت‌پرستان اشاره دارد که آنان برای تقرب به بت‌ها، برخی حیواناتشان را برای بت قرار داده، با بریدن یا پاره‌کردن گوش آنها، تمام منافعشان (مانند خوردن گوشت و سوارشدن) را بر خود حرام می‌کردند.<ref>برای نمونه نگاه کنید به: طبری، جامع البیان، ج۵، ص۱۸۰؛ طوسی، التبیان، ج۳، ص۳۳۴؛ طباطبایی، المیزان، ج۵، ص۸۴؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۴، ص۱۳۷؛ ابن‌عاشور، التحریر و التنویر، ج۴، ص۲۵۸.</ref>
-آیه ۳۰ سوره روم (لا تبدیل لخلق الله)
-علیرضا اعرافی از آیه لا تبدیل لخلق الله دو برداشت ارائه کرده است که طبق یک برداشت، محتوای آیه 30 سوره روم در مقابل محتوای آیه 119 سوره نساء قرار می‌گیرد به این صورت که در آیه 30 سوره روم تغییر در خلق الله امری ناممکن قلمداد شده است، ولی در آیه 119 سوره نساء، تغییر در خلق الله امری ممکن انگاشته شده، و از انجام آن نهی شده است. اما طبق برداشت دوم، آیه 30 سوره روم نیز مفاد یکسانی با آیه 119 سوره نساء دارد و هر دو از تغییر در خلق الله نهی کرده‌اند.<ref>اعرافی، مکاسب محرمه، ج4، ص223.</ref>
+=== آیات مرتبط ===
+در بخشی از آیه ۳۰ سوره روم (لا تبدیل لخلق الله) آفرینش خدا تغییرناپذیر معرفی شده است. علیرضا اعرافی از این بخش از آیه دو برداشت متفاوت ارائه کرده است که طبق یک برداشت، محتوای آیه ۳۰ سوره روم در مقابل محتوای آیه ۱۱۹ سوره نساء قرار می‌گیرد، اما طبق برداشت دوم، آیه ۳۰ سوره روم مفاد یکسانی با آیه ۱۱۹ سوره نساء دارد. بر اساس برداشت نخست، در آیه ۳۰ سوره روم تغییر در خلق الله امری ناممکن قلمداد شده است، این در حالی است که آیه ۱۱۹ سوره نساء تغییر در خلق الله امری ممکن انگاشته، ولی از انجام آن نهی شده است. اما طبق برداشت دوم، جملۀ «لا تبدیل لخلق الله» جمله خبری است که با هدف نهی به‌کار رفته است و معنای آن چنین است که نباید خلق خدا را به چیز دیگری تبدیل کرد.<ref>اعرافی، مکاسب محرمه، ج۴، ص۲۲۳.</ref> او برداشت دوم را ناصحیح می‌خواند، با این حال معتقد است، دو آیه یادشده با هم ناسازگاری ندارند؛ زیرا در آیه ۱۱۹ سوره نساء از تغییر خلق الله (تغییرات روبنایی و سطحی) نهی شده، اما در آیه سوره ۳۰ روم از تبدیل آن (تغییر زیربنایی و عمیق) نهی صورت گرفته است.<ref>اعرافی، مکاسب محرمه، ج۴، ص۲۲۴.</ref>
-==کاربرد در مباحث فقهی==
+در آیات [[آیه ۶۵ سوره حج|۶۵ سوره حج]]، [[آیه ۲۰ سوره لقمان|۲۰ سوره لقمان]] و نیز [[آیه ۱۲ سوره جاثیه|۱۲]] و [[آیه ۱۳ سوره جاثیه|۱۳ سوره جاثیه]]، تمام مخلوقات آسمانی و زمینی، مسخّر انسان معرفی شده‌اند تا انسان‌ از همه مخلوقات بهره گیرند. این در حالی است که در بسیاری از موارد لازمه بهره‌گیری از مخلوقات، تغییردادن آنهاست و این دسته از آیات با آیه ۱۱۹ سوره نساء که تغییر در خلق الله را عملی شیطانی معرفی می‌کند، ناسازگار به نظر می‌رسد. ابوالقاسم علیدوست در حل این تعارض معتقد است، آیات مربوط به تسخیر مخلوقات بهره‌برداری از منافع مخلوقات را برای انسان جایز شمرده است، اما بر اساس آیه ۱۱۹ سوره نساء، این بهره‌برداری نباید به گونه‌ای باشد که با هدف خلقت آنان در تعارض و ناهمسو باشد.<ref>علیدوست و حسینی کمال‌آبادی، «مبانی فقهی مهندسی ژنتیک و محصولات تراریخته»، ص۲۵.</ref>
-در مطالعات فقهی معاصر، برداشت‌های تفسیری از این آیه به سه دسته کلی تقسیم شده، استفاده فقهی از آیه تنها بر اساس معنای اول و دوم صحیح شمرده می‌شود، و معنای سوم اشکال به این برداشت فقهی به‌شمار می‌آید.<ref>قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج2، ص60.</ref>
-# حرمت تغییر جسمی در مخلوقات خدا؛ طرفداران این دیدگاه تفسیری، در تعیین مصداق آیه یکسان عمل نکرده‌اند. برخی آن را شامل همه مخلوقات می‌شمارند؛ برخی آن را به حیوانات اختصاص می‌دهند؛ گروهی نیز قلمرو آیه را مربوط به انسان‌ها می‌شمارد.<ref>قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج2، ص60؛ برای نمونه نگاه کنید به: مدرسی، من هدی القرآن، ج2، ص194؛ زحیلی، التفسیر المنیر، ج5،، ص277.
+==برداشت‌های فقهی از آیه ==
+تغییر خلق الله از صدر اسلام مورد بحث قرار داشته است. در اظهار نظرهای اولیه، بیشتر مفسران و فقیهان بر بیان مصادیق آن تمرکز داشتند. اما در دوران معاصر فقیهان به امکان برداشت قاعده‌ای کلی از این آیه تمرکز پیدا کردند.<ref>علیدوست و حسینی کمال‌آبادی، «مبانی فقهی مهندسی ژنتیک و محصولات تراریخته»، ص۱۴.</ref>
-</ref>
+در بررسی این آیه آنچه در مباحث فقهی اهمیت یافته، استدلال به فقره «فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ» است. برخی مفسران و فقیهان برداشت‌هایی فقهی از این فقره داشته‌اند و در مقابل، برخی دیگر این برداشت‌ها را نپذیرفته‌اند.<ref>قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج۲، ص۶۰.</ref> مهم‌ترین برداشت‌های اثرگذار در مباحث فقهی که از این آیه صورت گرفته، به شرح زیر است:
-# حرمت تغییر جسمی و معنوی در مخلوقات خدا؛ بر اساس این نظریه علاوه بر تغییر ظاهری مخلوقات خدا، تغییر در امور معنوی نیز از مصادیق این آیه به‌شمار می‌آید.<ref>قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج2، ص62؛ نگاه کنید به: فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ج1، ص501.</ref>
-# حرمت تغییر معنوی در مخلوقات خدا.<ref>قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج2، ص65؛ همچنین نگاه کنید به: طبری، تفسیر الطبری، ج4، ص285.</ref>
-مطابق تفسیر اول و دوم که مفاد آیه، شیطانی‌دانستن تغییر جسمی مخلوقات در نظر گرفته‌ شده، این آیه بر عقیم‌سازی حیوانات،<ref>زحیلی، التفسیر المنیر، ج5،، ص277؛ ملا حویش آل‌غازی، بیان المعانی، ج5، ص609.</ref> عقیم‌سازی انسان‌ها،<ref>فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ج1، ص501.</ref> تراشیدن ریش برای مردان،<ref>ملا حویش آل‌غازی، بیان المعانی، ج5، ص609.</ref> تطبیق گردیده است.
+=== حرمت تغییر جسمی در مخلوقات ===
+بر اساس دیدگاه برخی مفسران و فقیهان، آیه بر حرمت هرگونه تغییر تکوینی یا جسمی در مخلوقات الهی دلالت دارد. این تفسیر با استقبال بیشتری از سوی اهل‌سنت مواجه شده و فقیهان و عالمان شیعه اندکی این تفسیر را پذیرفته‌اند. با این حال، طرفداران این دیدگاه تفسیری، در تعیین قلمرو مصداقی آیه یکسان عمل نکرده‌اند. برخی آن را شامل همه مخلوقات می‌شمارند؛ برخی آن را به حیوانات اختصاص می‌دهند؛ گروهی نیز قلمرو آیه را مربوط به انسان‌ها می‌شمارد.<ref>قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج۲، ص۶۰؛ برای نمونه نگاه کنید به: مدرسی، من هدی القرآن، ج۲، ص۱۹۴؛ زحیلی، التفسیر المنیر، ج۵،، ص۲۷۷؛ ابوحیان اندلسی، البحر المحیط فی التفسیر، ج۴، ص۷۲.</ref>
-در برخی برداشت‌های افراطی از این آیه، گفته شده برخی عالمان اهل‌تسنن ازدواج سفید‌پوستان و سیاه‌پوستان را نیز ممنوع می‌دانستند.<ref>ابن‌عربی، احکام القرآن، ج1، ص502.</ref>
+محمدرضا نجفی طبسی با استناد به این آیه معتقد است هر تغییری در خلقت خدا حرام است، مگر آنکه دلیلی بر جواز آن اقامه شود.<ref>نجفی طبسی، المنیة فی حکم الشارع و اللحیة، ص۱۴.</ref> فیض کاشانی نیز علاوه بر حرمت تغییرات جسمی، آیه را ناظر به حرمت تغییرات معنوی در مخلوقات خدا می‌داند و معتقد است تغییر در امور معنوی نیز از مصادیق «تغییر خلق‌ الله» به شمار می‌آید.<ref>فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ج۱، ص۵۰۱.</ref>
-اما ابن‌عاشور از مفسران اهل‌سنت تغییر خلق الله در این آیه را شامل همه تغییرات نمی‌داند، بلکه معتقد است این آیه تنها بر حرمت تغییراتی دلالت دارد که به نوعی طاعت شیطان به‌شمار آید، مانند تغییراتی که علامت برخی نحله‌های شیطانی هستند.<ref>ابن‌عاشور، التحریر و التنویر، ج4، ص258-259.</ref>
+بر پایه این تفسیر، آیه بر عقیم‌سازی حیوانات،<ref>زحیلی، التفسیر المنیر، ج۵،، ص۲۷۷؛ ملا حویش آل‌غازی، بیان المعانی، ج۵، ص۶۰۹.</ref> عقیم‌سازی انسان‌ها،<ref>فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ج۱، ص۵۰۱.</ref> تراشیدن ریش برای مردان،<ref>ملا حویش آل‌غازی، بیان المعانی، ج۵، ص۶۰۹.</ref> تطبیق گردیده است. حتی در برخی برداشت‌های افراطی از این آیه، گفته شده برخی عالمان اهل‌تسنن ازدواج سفید‌پوستان و سیاه‌پوستان را نیز از مصادیق تغییر خلق الله دانسته و آن را ممنوع می‌دانستند.<ref>ابن‌عربی، احکام القرآن، ج۱، ص۵۰۲.</ref>
-محمد آصف محسنی، نیز به تبعیت از برخی مفسران این آیه را بر تغییر دین خدا حمل کرده و معتقد است، در صورتی که این تفسیر پذیرفته نشود، باید این آیه را از متشابهات دانست که در این صورت استدلال به آن صحیح نیست؛ زیرا انسان‌ها در بیشتر افعال خود در حال تغییر خلق الله هستند و حال اینکه قطعا نمی‌توان همه آنها را حرام دانست.<ref>محسنی، الفقه و مسائل طبیة، ج1، ص213؛ و ج2، ص17.</ref>
+=== حرمت تغییرات همسو با اطاعت شیطان ===
+[[ابوالقاسم علیدوست]] تغییرات در هستی را به دو بخش تقسیم می‌کند، نخست، تغییراتی که با هدف خلقت ناسازگارند، و دیگری، تغییراتی که با هدف خلقت ناسازگار نبوده، در راستای بهره‌وری و تسخیر انجام می‌گیرد. به باور او، آیه مورد نظر تنها تغییرات دسته اول را تحریم کرده و آن‌ها را تبعیت از شیطان می‌داند، اما تغییرات دسته دوم مشمول این تحریم نیستند و بر اساس آیاتی مانند [[آیه ۱۳ سوره جاثیه]] که همه موجودات آسمان و زمین را مسخر انسان دانسته است، چنین تغییراتی حلال و گاه ضروری‌اند.<ref>علیدوست و حسینی کمال‌آبادی، «مبانی فقهی مهندسی ژنتیک و محصولات تراریخته»، ص۲۵-۲۷.</ref>
-به گفته محمد آصف محسنی، حکم ذکرشده در این آیه قابل تخصیص نیست و حتی نمی‌توان یک فعل را از آن تخصیص زد، زیرا تخصیص‌زدن این آیه به این معناست که تبعیت از شیطان در برخی موارد جایز است.<ref>محسنی، الفقه و مسائل طبیة، ج1، ص213.</ref> اما به نظر جعفر سبحانی، این آیه تنها در صورتی از تغییر خلق الله نهی می‌کند، که آن تغییر عملی شیطانی به‌شمار آید. اما اگر انجام آن عمل، شیطانی به‌شمار نیاید، مشمول این آیه نمی‌شود. وی حلال‌بودن حیواناتی که با جاری‌شدن نام خدا ذبح می‌شوند و حرام‌بودن حیواناتی که با جاری‌شدن نام بت‌ها ذبح شده‌اند را با توجه به این نکته توضیح داده است.<ref>سبحانی، احکام صلاة القضاء، ص409.</ref>
+[[محمدطاهر بن عاشور]]، مفسر اهل‌سنت، نیز در این آیه تغییر خلق الله را شامل همه تغییرات نمی‌داند، بلکه معتقد است این آیه تنها بر حرمت تغییراتی دلالت دارد که نوعی طاعت شیطان به‌شمار آید، مانند تغییراتی که نشانه برخی نحله‌های شیطانی هستند.<ref>ابن‌عاشور، التحریر و التنویر، ج۴، ص۲۵۸-۲۵۹.</ref>
-(برداشت چهارم: این آیه نه دلالت می‌کند که هر تغییری حرام است و نه اینکه منظور از آیه حرمت تغییر دین است) علیرضا اعرافی معتقد است، این آیه دلالت فقهی ندارد، بلکه مفاد آیه این است که اگر حرام‌بودن عملی به صورت جداگانه از عقل یا شرع فهمیده شود، این آیه آن را از مصادیق تبعیت از شیطان دانسته است.<ref>اعرافی، مکاسب محرمه، ج4، ص225-226.</ref>
+[[جعفر سبحانی]] نیز معتقد است، این آیه از اموری مانند کوتاه‌کردن ناخن یا مو، منصرف است و آیه شامل آنها نمی‌شود، زیرا تغییر حرام، تغییری است که به صورت شیطانی انجام گیرد.<ref>سبحانی، احکام صلاة القضاء، ص۴۰۸.</ref> وی حلال‌بودن حیواناتی که با جاری‌شدن نام خدا ذبح می‌شوند و حرام‌بودن حیواناتی که با جاری‌شدن نام بت‌ها ذبح شده‌اند را با توجه به این نکته توضیح داده است.<ref>سبحانی، احکام صلاة القضاء، ص۴۰۹.</ref> به نظر سبحانی با توجه به فقره «فلیبتکن آذان الانعام» این آیه تنها مربوط به تغییر در حیوانات و انسان است و شامل جمادات و گیاهان نمی‌شود.<ref>سبحانی، احکام صلاة القضاء، ص۴۰۸.</ref>
+=== حرمت تغییر دین خدا ===
+بر اساس نظر بیشتر مفسران و فقیهان شیعه، و نیز برخی عالمان سنی‌مذهب، این آیه مربوط به تغییر معنوی و تغییر دین خدا است.<ref>قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج۲، ص۶۵؛ همچنین نگاه کنید به: طبری، تفسیر الطبری، ج۴، ص۲۸۵؛ طوسی، التبیان، ج۳،‌ص۳۳۴؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۱۷۳؛ طباطبایی، المیزان، ج۵، ص۸۵؛ فضل‌الله، فقه الحیاة، ص۲۲۸-۲۲۹.</ref> [[محمد آصف محسنی]]، نیز با پذیرش این تفسیر معتقد است، در صورتی که این تفسیر پذیرفته نشود، باید این آیه را از متشابهات دانست؛ چرا که انسان‌ها در بیشتر افعال خود در حال تغییر خلق الله هستند و حال اینکه قطعا نمی‌توان همه آن تغییرها را حرام دانست. این در حالیست که حکم ذکرشده در این آیه قابل تخصیص نیست و حتی نمی‌توان یک فعل را از آن تخصیص زد، زیرا تخصیص‌زدن این آیه به این معناست که تبعیت از شیطان در برخی موارد جایز است.<ref>محسنی، الفقه و مسائل طبیة، ج۱، ص۲۱۳؛ و ج۲، ص۱۷.</ref>
-جعفر سبحانی معتقد است، این آیه از برخی موارد، مانند کوتاه کردن ناخن یا مو، منصرف است و آیه شامل آنها نمی‌شود، زیرا عمل باید به‌گونه‌ای باشد که شیطانی به‌شمار آید.<ref>سبحانی، احکام صلاة القضاء، ص408.</ref>
+=== حرمت تبعیت از شیطان ===
+[[علیرضا اعرافی]] معتقد است که این آیه نه هر تغییری را حرام می‌داند و نه صرفاً به تغییر دین اشاره دارد. به نظر او، مفاد آیه این است که هر عملی که به صورت جداگانه از عقل یا شرع حرام شناخته شود، مصداق تبعیت از شیطان خواهد بود. بر اساس این برداشت، آیه در مسائل فقهی کارکرد ندارد.<ref>اعرافی، مکاسب محرمه، ج۴، ص۲۲۵-۲۲۶.</ref>
-به نظر جعفر سبحانی با توجه به فقره «فلیبتکن آذان الانعام» این آیه تنها مربوط به تغییر در حیوانات است و تغییر در جمادات و گیاهان را شامل نمی‌شود.<ref>سبحانی، احکام صلاة القضاء، ص408.</ref>
+== کارکردها در مباحث فقهی ==
+آیه ۱۱۹ سوره نساء در مسائل فقهی گوناگونی به‌کار رفته است و فقیهان تلاش کرده‌اند از مفاد آن برای تعیین حدود مشروعیت یا حرمت برخی رفتارها و اعمال استفاده کنند. گروهی از فقها به استناد این آیه، تغییرات نوپدید و تازه‌پدید در دوران معاصر را که می‌تواند مصداق دست‌بردن در خلقت خداوند باشد، حرام دانسته و آن را عملی شیطانی تلقی کرده‌اند. در مقابل، دیدگاه‌هایی نیز مطرح شده است که آیه را محدود به تغییر فطرت انسانی یا تغییر دین می‌دانند و معتقدند این حکم قابل تعمیم به هر گونه تغییر نوپدید یا مسائل جدید امروزی نیست و تنها ناظر به موارد خاصی است که با وسوسه‌های شیطانی و انحراف فطرت یا دین ارتباط دارد.
-=== جراحی زیبایی ===
+=== شبیه‌سازی و همزادسازی انسان ===
-جراحی زیبایی نوعی تغییر در خلقت خداوند است و مطابق آیه ۱۱۹ سوره نساء، تغییر در خلقت خدا از وسوسه‌ها و فرمان‌های شیطان بوده و از آن منع شده است، پس جراحی زیبایی ممنوع بوده و حرام است. در مقابل، [[ناصر مکارم شیرازی]]، بر آن است که اولاً در این صورت خیلی از کارها از قبیل جراحی برای جداسازی انگشت اضافه، جراحی برای جدا کردن دوقلوهای به هم چسبیده را باید حرام دانست، در حالی که هیچکدام حرام نیستند.<ref>مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ج۲، ص۱۳۳.</ref> ثانیاً آیه مربوط به توحید و شرک است و مراد از «خلق الله» در این آیه فطرت است؛ یعنی انسان‌ها‌ را وسوسه می‌کنم تا فطرت‌الله را تبدیل به کفر کنند.<ref>مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ج۲، ص۱۳۳.</ref>
+به اتفاق آرای علمای اهل‌سنت، شبیه‌سازی انسان عملی نامشروع و بر خلاف اسلام است.<ref>اسلامی، شبیه‌سازی انسانی از دیدگاه آیین کاتولیک و اسلام، ص۲۰۰.</ref> در دهمین نشست مجمع فقه اسلامی، که در مکه برگزار شد، مسئله شبیه‌سازی انسان مطرح شد و در بیانیه نهایی این مجمع بر حرمت شبیه‌سازی انسان تأکید شد.<ref>موسوی، قرارات مجمع الفقه الاسلامی، ص۲۸۲.</ref> از جمله دلایل ایشان بر این حکم، استدلال به آیه ۱۱۹ سوره نساء است.<ref>اسلامی، شبیه‌سازی انسانی از دیدگاه آیین کاتولیک و اسلام، ص۲۱۱-۲۳۳.</ref> ولی فقیهان شیعه در حکم شبیه‌سازی انسان اتفاق نظر ندارند و دیدگاه آنان از جواز تا حرمت مطلق در نوسان است.<ref>محقق داماد، «شبیه‌سازی انسان از منظر فقه و اخلاق»، ص۱۵.</ref> جعفر سبحانی شبیه‌سازی انسان را با استناد به این آیه حرام دانسته است.<ref>سبحانی، استفتائات، ج۲، ص۲۵۶.</ref> همچنین به نظر [[محمدمهدی شمس‌الدین]]، [[شبیه‌سازی انسانی]] به‌حکم اولی حرام است و شبیه‌سازی انسانی به تغییر نامناسب جسمانی می‌انجامد که در آیه مذکور «تغییر خلق» خوانده شده است.<ref>شمس‌الدین، الاستنساخ الجنین، ص۵۸، به نقل از: قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج۲، ص۵۵۷-۵۵۸.</ref> محمد مؤمن اگرچه در درستی این استدلال اشکال کرده، دلالت آیه را بر حرمت شبیه‌سازی نمی‌پذیرد، اما به باور او، در صورتی درستی این استدلال، می‌توان آن را در مسئله همزادسازی انسان نیز جاری کرد و به تحریم آن فتوا دارد.<ref>مؤمن، «شبیه‌سازی»، ص۵۱-۵۲.</ref>
-درباره جراحی تنها به‌قصد زیبایی دو دیدگاه در فقه اهل‌سنت وجود دارد؛<ref>عودة، «عملیات تجمیل الوجه التحسینیة»، ص۱۱.</ref> گروهی از این فقها چنین جراحی‌ای را مطلقاً حرام می‌دانند و برای این نظر به چند دلیل استناد کرده‌اند: آيه منع از تغییر خلقت الهی.<ref>عودة، «عملیات تجمیل الوجه التحسینیة»، ص۱۱؛ ابولحیه، العشرة الزوجیه، ص135.</ref>
+به نظر گروه دیگری از فقیهان شیعه که بخش عمده‌ای از ایشان را شامل می‌شود، شبیه‌سازی انسان را نمی‌توان به حکم اولی حرام دانست. سید حسن اسلامی، پژوهشگر مسائل فقهی، در نقد دیدگاه شمس‌الدین می‌گوید اگر شبیه‌سازی انسانی منجر به شبیه‌سازی موجودی سالم شود، شبیه‌سازی مصداق تغییر نامناسب نخواهد بود.<ref>اسلامی، «شبیه‌سازی انسان از دیدگاه شیعه...»، ص۲۷-۲۸.</ref> [[سید محمدسعید حکیم]] نه‌تنها شبیه‌سازی انسان را جایز دانسته، بلکه آن را به‌کارگیری سنت خدا و روشی برای شناخت قدرت الهی می‌داند.<ref>حکیم، فقه الاستنساخ البشری و فتاوی الطبیة، ص۲۲.</ref> محمدحسین فضل‌الله نیز دلالت آیه ۱۱۹ سوره نساء را بر حرمت شبیه‌سازی ناتمام دانسته، آن را نه تغییر خلق الله، که نوعی استفاده از خلق الله می‌شمارد.<ref>فضل‌الله، فقه الحیاة، ص۲۲۸-۲۲۹.</ref> [[سید اصغر ناظم‌زاده قمی]] با بیان اینکه شبیه‌سازی نوعی خلق جدید است، نه تغییر در خلق، جریان این آیه را در مسئله نادرست می‌داند.<ref>ناظم‌زاده قمی، جراحی پلاستیک و شبیه‌سازی انسان از نگاه فقه، ص۲۶۰-۲۶۴</ref>
 === تغییر جنسیت ===
-یدالله دوزدوزانی آیه ۱۱۹ سوره نساء را به عنوان دلیل دوم بر حرمت تغییر جنسیت مطرح کرده است. در معنای «خَلْق اللّه» دو معنا مختلف مطرح شده است؛ یکی آنکه به معنای «آفرینش خدا» باشد که ظاهر آیه است و دیگر آنکه به معنای «دین خدا» باشد که اشخاصی نظیر طبرسی، علامه طباطبایی، [[سید ابوالقاسم موسوی خوئی|آیت الله خویی]] آن را پذیرفته  و یا بدان متمایل شده‌اند. دوزدوزانی با رد نظری که خلق الله را به معنای دین خدا دانسته بود، اعلام می‌دارد که علی رغم وجوه مختلف مطرح شده در تفسیر (خلق الله) این آیه نیز بر حرمت تغییر جنسیت مرد به زن و برعکس دلالت دارد.<ref>دوزدوزانی، تغییر جنسیت آری یا نه، ص۳۷-۴۱.</ref>
+عموم شیعیان و عموم فقیهان اهل‌سنت، تعیین جنسیت برای خنثای مشکل (عمل جراحی خنثای مشکل، برای ملحق‌شدن به زنان یا مردان) را جایز دانسته‌اند.<ref>قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج۲، ص۵۰-۵۱.</ref> البته در برخی کتاب‌های اهل‌تسنن این جواز تنها درباره خنثای غیرمشکل بیان شده است.<ref>نگاه کنید به: جیزانی، فقه النوازل، ج۴، ص۹۷.</ref> اما ایشان درباره تغییر جنسیت رویکرد دیگری دارند. [[مجمع فقه اسلامی]] مستقر در مکه، در تاریخ ۱۳ رجب ۱۴۰۹ق در فتوایی با استناد به آیه ۱۱۹ سوره نساء تغییر جنسیت مردان به زنان و زنان به مردان را حرام اعلام کردند.<ref>جیزانی، فقه النوازل، ج۴، ص۹۶-۹۷.</ref> برخی فقیهان شیعه مانند جعفر سبحانی،<ref>سبحانی، احکام صلاة القضاء، ص۴۰۸.</ref> جواد تبریزی<ref>تبریزی، صراط النجاة، ج۱، ص۳۳۰.</ref> و یدالله دوزدوزانی<ref>دوزدوزانی، تغییر جنسیت آری یا نه، ص۳۷-۴۱.</ref> نیز با استناد به این آیه تغییر جنسیت را حرام دانسته‌اند. در مقابل گروه دیگری از فقیهان شیعه، مانند محمدحسین فضل‌الله و محسن ملکی، با تکیه بر تفسیر خود از آیه، معتقدند این آیه بر تغییر جنسیت انسان‌ها دلالت ندارد.<ref>فضل‌الله، فقه الحیاة، ص۲۲۸-۲۲۹؛ ملکی، تغییر جنسیت از دیدگاه فقه امامیه، ص۵۸-۷۰.</ref>
-[[محسن ملکی]] پس از بیان اصل اولی جواز در حکم تغییر جنسیت، به نقد و بررسی دلایلی می‌پردازد که برای اثبات حرمت تغییر جنسیت مورد استناد قرار گرفته‌اند. یکی از مهم‌ترین دلایل مورد توجه مخالفان، [[آیه ۱۱۹ سوره نساء]] درباره حرمت تغییر در خلق الله است که در آن برخی از اعمال، از جمله تغییر در خلقت الهی، به شیطان نسبت داده شده‌اند. برخی مفسران، تغییر جنسیت را مصداق این تغییر دانسته‌اند. [[محسن ملکی]] اما پس از تحلیل دقیق مفاد آیه، نتیجه می‌گیرد که قدر متیقن این آیه، تغییر در دین خداست، نه هر نوع تغییری در ظاهر انسان.<ref>ملکی، تغییر جنسیت از دیدگاه فقه امامیه، ص۵۸-۷۰.</ref>
+=== زینت‌های دائمی ===
-محمدحسین فضل‌الله نیز دلالت این آیه را ناتمام دانسته و معتقد است، هیچ فقهی به اطلاق این آیه ملتزم نمی‌شود چرا که این آیه مربوط به تمام خلق الله است و التزام به اطلاق آن به این معناست که انسان‌ در ساختار طبیعت اعم از درختان، گیاهان، کوه‌ها و رودها هیچ تصرفی انجام ندهد. او معتقد است این آیه بر حرمت تغییر فطرت دلالت دارد.<ref name=":0">فضل‌الله، فقه الحیاة، ص228-229.</ref>
+برخی فقیهان اهل‌تسنن با استناد به آیه ۱۱۹ سوره نساء برخی اقسام آرایش (مانند وصل‌کردن مو‌ها، فاصله‌انداختن‌ بین دندان‌ها، و کندن مو) را حرام دانسته‌، آن از مصادیق تغییر در خلق الله به‌شمار آورده‌اند.<ref>برای نمونه نگاه کنید به: ساعاتی، بلوغ الامانی، ج۲، ص۲۶۵۰.</ref> فقیهان در توضیح زینت‌هایی که تغییر ما خلق الله و فعلی حرام است، بیان‌های مختلفی دارند. به گفته نورالدین ابولحیه، این حکم در همه انواع زینت‌ها جریان دارد و تنها دو مورد از آن استثنا می‌شود: ۱. زینت‌های غیردائمی که اثر آنها برای همیشه باقی نمی‌مانند، مانند سرمه‌کشیدن و حناگذاشتن؛ ۲. ازبین‌بردن عیب‌های نادری که در بدن برخی افراد وجود دارد، مانند قطع‌کردن انگشت زائد از بدن.<ref>ابولحیه، العشرة الزوجیه، ص۱۳۵.</ref> اما به گفته یوسف قرضاوی زینت‌هایی حرام است، که به صورت افراطی انجام شده باشد، مانند نازک‌کردن ابرو‌ها، رنگ‌کردن مو، تراشیدن ریش.<ref>قرضاوی، الحلال و الحرام فی الاسلام، ص۸۶-۹۳.</ref>
-جعفر سبحانی با استناد به این آیه تغییر جنسیت را حرام دانسته است.<ref>سبحانی، احکام صلاة القضاء، ص408.</ref>
+مالکیه و حنابله با استدلال به این آیه وصل مو را مطلقا حرام دانسته‌اند. شافعی‌ها این عمل را برای زنان بدون شوهر حرام، و آن را برای زنان شوهردار (منوط به اجازه شوهر) جایز می‌دانند. اما حنفیه معتقدند این عمل در صورتی که با موی آدمیان نباشد، بی‌اشکال است.<ref>کنعان، الموسوعة الطبیة الفقهیة، ص۵۸۷.</ref>
-جواد تبریزی در پاسخ به این سؤال که آیا تغییر جنسیت برای غرض شهوانی یا به نیت بچه‌دار شدن (در فرضی که شخص در همان جنسیت نتواند بچه‌دار شود) جایز است یا نه، با استناد به این آیه آن را غیرجایز می‌شمارد.<ref>تبریزی، صراط النجاة، ج1، ص330.</ref>
+فقیهان شیعه در بررسی مسئله زینت، کمتر به این آیه پرداخته‌اند و در صورت اشاره به این آیه، استدلال به آن را ناصحیح شمرده‌اند؛ چنان‌که به گفته محمد آصف محسنی اگر وصل‌کردن موها بر اساس این آیه جایز شمرده نشود، در این صورت باید کوتاه‌کردن موها هم جایز شمرده نشود و حال اینکه چنین برداشتی قطعا نادرست است.<ref>محسنی، الفقه و مسائل طبیة، ج۱، ص۲۱۳.</ref> او همچنین استناد به این آیه را درباره اصلاح دندان‌ها ناصحیح خوانده است.<ref>محسنی، الفقه و مسائل طبیة، ج۱، ص۳۶۹.</ref>
-=== تعیین جنسیت ===
+=== جراحی زیبایی ===
-عموم شیعیان و عموم فقیهان اهل‌سنت، تعیین جنسیت برای خنثای مشکل (عمل جراحی خنثای مشکل، برای ملحق‌شدن به زنان یا مردان) را جایز دانسته‌اند.<ref>قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج2، ص50-51.</ref>
+بسیاری از فقیهان اهل‌سنت با استناد به این آیه انواع جراحی‌های زیبایی را حرام دانسته‌اند.<ref>کنعان، الموسوعة الطبیة الفقهیة، ص۲۳۸؛ عودة، «عملیات تجمیل الوجه التحسینیة»، ص۱۱؛ ابولحیه، العشرة الزوجیه، ص۱۳۵.</ref> با این حال برخی از ایشان، مانند [[یوسف قرضاوی]]، ضمن پذیرش این ادعا معتقدند، اگر انجام این عمل‌های جراحی برای رفع برخی عیوب نادر باشد (مانند قطع انگشتان زائد) به استناد ادله [[لا حرج]]، اشکالی ندارد.<ref>قرضاوی، الحلال و الحرام فی الاسلام، ص۸۷.</ref>
-=== شبیه‌سازی انسان ===
+در مقابل، برخی فقیهان شیعه مانند [[ناصر مکارم شیرازی]]، با مربوط‌دانستن این آیه به توحید و شرک، «خلق الله» را به «فطرت» تفسیر کرده‌، دلالت این آیه بر حرمت جراحی زیبایی را ناتمام می‌دانند.<ref>مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ج۲، ص۱۳۳.</ref>
-به نظر [[محمدمهدی شمس‌الدین]]، [[شبیه‌سازی انسانی]] به‌حکم اولی حرام است. وی در این باره به آیه ۱۱۹ سوره نساء استناد کرده که در آن تغییر خلق خداوند در راستای خواست شیطان معرفی شده است. به باور شمس‌الدین شبیه‌سازی انسانی به تغییر نامناسب جسمانی می‌انجامد که در آیه مذکور «تغییر خلق» خوانده شده است.<ref>شمس‌الدین، الاستنساخ الجنین، ص۵۸، به نقل از: قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج۲، ص۵۵۷-۵۵۸.</ref>
-سید حسن اسلامی، پژوهشگر، نقدهایی را بر نظر شمس‌الدین وارد می‌داند از جمله آنکه شمس‌الدین شبیه‌سازی انسانی را مصداق تغییرات نامناسب جسمانی قلمداد می‌کند و از همین رو آن را مصداق آیه ۱۱۹ سوره نساء می‌داند در حالی که اگر شبیه‌سازی انسانی منجر به شبیه‌سازی موجودی سالم شود استدلال وی کامل نخواهد بود؛ چرا که در این صورت شبیه‌سازی مصداق تغییر نامناسب نیست.<ref>اسلامی، «شبیه‌سازی انسان از دیدگاه شیعه...»، ص۲۷-۲۸.</ref>
+=== ریش‌تراشی ===
+یوسف قرضاوی از عالمان اهل‌سنت، زینت‌هایی افراطی را حرام و از مصادیق تغییر خلق الله دانسته<ref>قرضاوی، الحلال و الحرام فی الاسلام، ص۸۶.</ref> و تراشیدن ریش را یکی از مصادیق چنین زینتی برشمرده است.<ref>قرضاوی، الحلال و الحرام فی الاسلام، ص۹۲.</ref> با این حال عموم فقیهان شیعه در این فرع استناد به آیه را نپذیرفته‌اند<ref>برای نمونه نگاه کنیدبه:  منتظری، دراسات فی المکاسب المحرمه، ج۳، ص۱۱۳؛ اعرافی، مکاسب محرمه، ج۴، ص۲۲۷.</ref> و برای رد آن به جواز حلق رأس و حلق عانه شاهد آورده‌اند.<ref>منتظری، دراسات فی المکاسب المحرمه، ج۳، ص۱۱۳.</ref> در مقابل، محسن فیض کاشانی، این آیه را شاهدی بر حرمت ریش‌تراشی قلمداد کرده<ref>فیض کاشانی، الوافی، ج۶، ص۶۵۸.</ref> و [[محمدرضا نجفی طبسی]] با استناد به این آیه بر حرمت تراشیدن ریش استدلال نموده است.<ref>نجفی طبسی، المنیة فی حکم الشارع و اللحیة، ص۱۴.</ref>
-جعفر سبحانی شبیه‌سازی انسان را تصرف در خلقت خدا، و به همین دلیل آن را حرام دانسته است.<ref>سبحانی، استفتائات، ج۲، ص۲۵۶.</ref> گفته شده این استدلال، در همزادسازی نیز جاری است. در توضیح این استدلال می‌گویند: از آنجا که در [[آیه ۱۱۹ سوره نساء]]، تغییر در خلقُ الله، عملی شیطانی معرفی شده و از سوی دیگر شبیه‌سازی و همزادسازی از مصادیق تغییر در خلق خدا است، پس این عمل حرام است.
+=== خالکوبی ===
+برخی فقیهان اهل‌تسنن خالکوبی را از مصادیق تغییر در خلق الله دانسته‌اند؛ ازاین‌رو به حرمت آن فتوا‌ داده، این حکم را مورد اتفاق فقیهان به‌شمار آورده‌اند.<ref>برای نمونه نگاه کنید به: ساعاتی، بلوغ الامانی، ج۲، ص۲۶۵۰.</ref> چنان‌که یوسف قرضاوی از عالمان اهل‌تسنن نیز با استناد به این آیه خالکوبی را حرام دانسته است.<ref>قرضاوی، الحلال و الحرام فی الاسلام، ص۸۷.</ref>
-محمد مؤمن این استدلال را بسیار ضعیف دانسته، معتقد است با استناد به روایت‌های تفسیری<ref>برای نمونه نگاه کنید به: بحرانی، البرهان، ج۲، ص۱۷۵.</ref>، این آیه ناظر به تغییر دین خدا و ایجاد بدعت در دین است، اما آنچه در مراحل همزاد‌سازی انسان رخ می‌دهد، همانند کاشتن بذر گیاهان و درختان، همگی به اراده خدا انجام می‌شود.<ref>مؤمن، «شبیه‌سازی»، ص۵۲.</ref>
+=== عقیم‌سازی (حیوان یا انسان) ===
+برخی نویسندگان سنی‌مذهب عقیم‌سازی انسان را تغییر در خلقت الهی شمرده، به همین دلیل آن را حرام می‌دانند.<ref>صدیق‌خان، السراج الوهاج، ج۳، ص۳۷۲.</ref> در برخی کتاب‌های تفسیری سنی‌مذهبان، خصاء حیوانات نیز مشمول این آیه و حرام شمرده شده است.<ref>نگاه کنید به: قاسمی، محاسن التأویل، ج۳، ص۳۴۵.</ref> اما برخی دیگر از آنان خصاء حیوانات را جایز،<ref>بغوی، معالم التنزیل، ج۱، ص۱۳۰.</ref> و برخی خصاء حیوانات حلال‌گوشت را به دلیل اغراض عقلایی جایز، اما خصاء حیوانات حرام‌گوشت را غیر جایز شمرده‌اند.‌<ref>آلوسی، روح المعانی، ج۳، ص۱۲۵.</ref> با این حال در برخی پژوهش‌های فقهی شیعه، تغییر خلقت‌های حرام، تغییراتی دانسته شده که در جهت سنت‌های باطل شیطانی باشد و عقیم‌سازی (حتی عقیم‌سازی انسان) با انگیزه‌های عقلایی و مصلحت‌جویانه، از این قاعده خارج شده است.<ref>محضری، احکام تکلیفی و وضعی جلوگیری از بارداری و عقیم‌سازی در فقه امامیه، ص۵۸-۶۰.</ref>
-[[سید اصغر ناظم‌زاده قمی]] با بیان این نکته که مفاد آیه مربوط به تغییر فطرت انسانی است نه جسم او، این دلیل را رد کرده و اقوال مختلفی از مفسران را در تأیید دیدگاه خود نقل می‌کند. او همچنین با بیان اینکه شبیه‌سازی نوعی خلق جدید است، نه تغییر در خلق، استدلال شمس‌الدین را باطل دانسته است.<ref>ناظم‌زاده قمی، جراحی پلاستیک و شبیه‌سازی انسان از نگاه فقه، ص۲۶۰-۲۶۴</ref>
+=== ترمیم بکارت ===
+در برخی پژوهش‌های فقهی شیعه، آیه ۱۱۹ سوره نساء به‌عنوان یکی از ادله حرمت ترمیم بکارت مورد بررسی قرار گرفته است؛ با این توضیح که خداوند دختران را به‌گونه‌ای آفریده که پرده بکارتشان در اولین آمیزش جنسی از بین برود در حالی که ترمیم آن با استفاده از شیوه‌های جراحی، مداخله در نظم طبیعی آفرینش و مصداق تغییر در خلقت خدا به‌شمار می‌آید.<ref>میرزاده اهری، ترمیم بکارت از منظر فقه و حقوق، ص۲۰۱.</ref> اما نویسنده پس از بررسی مفاد آیه، دلالت آن بر حرمت ترمیم بکارت را ناتمام می‌داند.<ref>میرزاده اهری، ترمیم بکارت از منظر فقه و حقوق، ص۲۰۷.</ref>
-[[محمدعلی قاسمی]] مقصود از «تغییر خلق الله» را تغییر یا هر فعلی می‌داند که تشویه نامناسب با فطرت را در جسم درپی داشته باشد؛ از این رو برای اثبات حرمت [[شبیه‌سازی انسان|شبیه‌سازی]] به [[آیه ۱۱۹ سوره نساء|آیه تغییر خلق الله]] استناد شده است، بدین بیان که شبیه‌سازی انسان موجب پیدایش نسخه‌‌هایی از جسم انسان می‌شود و این کار به موجب اصل اولی در شریعت اسلامی ممنوع و حرام است. همچنین گفته شده است که شبیه‌سازی از آن‌گونه تصرفاتی است که خداوند به آن رضایت ندارد، بلکه می‌توان گفت که شبیه‌سازی تغییر در خلقت و دست‌بردن در آفرینش الهی محسوب می‌شود که شیطان به آن امر کرده است که با آفرینش الهی تعارض کامل دارد.<ref>قاسمی، آیات فقه پزشکی، ص۱۷۲.</ref>
+=== مهندسی ژنتیک ===
+در پژوهش مشترک ابوالقاسم علیدوست و سید مرتضی حسینی کمال‌آبادی، برای بررسی حکم فقهی مهندسی ژنتیک، آیه ۱۱۹ سوره نساء مورد توجه قرار گرفت است. به نظر ایشان، مهندسی ژنتیک تنها در صورتی مصداق آیه ۱۱۹ سوره نساء و حرام دانسته شده، که در جهت اهداف نامشروع مورد استفاده قرار گیرد.<ref>علیدوست و حسینی کمال‌آبادی، «مبانی فقهی مهندسی ژنتیک و محصولات تراریخته»، ص۴۴.</ref> اما به باور محمد آصف محسنی این آیه به درمان ژنتیک ارتباطی ندارد چرا که آن مربوط به دین خدا است.<ref>محسنی، الفقه و مسائل طبیة، ج۲، ص۴۴.</ref>
-محمدحسین فضل‌الله نیز دلالت این آیه را ناتمام دانسته و معتقد است، هیچ فقهی به اطلاق این آیه ملتزم نمی‌شود چرا که این آیه مربوط به تمام خلق الله است و اختصاص به انسان‌ها ندارد. علاوه بر اینکه به گفته او، استنساخ، تغییر خلق الله به شمار نمی‌آید بلکه آن نوعی استفاده خلق الله است.<ref name=":0" />
+=== رفتارهای جنسی نادر در دایره خانواده ===
+نورالدین ابولحیه، از فقیهان اهل‌تسنن، با استناد به آیه ۱۱۹ سوره نساء برخی رفتارهای جنسی نادری را که مورد درخواست زوجین قرار می‌گیرد (مواردی مانند نزدیکی با همسر از دُبُر، ازبین‌بردن پرده بکارت به‌غیر آمیزش، و تخیل اجنبنی هنگام آمیزش با همسر) حرام دانسته، آنها را خروج از خلقت خداوندی و بازیچۀ شیطان‌شدن می‌شمارد.<ref>ابولحیه، العشرة الزوجیه، ص۲۹۷-۳۰۹.</ref>
-=== همزادسازی انسان ===
-جعفر سبحانی شبیه‌سازی انسان را تصرف در خلقت خدا، و به همین دلیل آن را حرام دانسته است.<ref>سبحانی، استفتائات، ج۲، ص۲۵۶.</ref> گفته شده این استدلال، در همزادسازی نیز جاری است. در توضیح این استدلال می‌گویند: از آنجا که در آیه ۱۱۹ سوره نساء، تغییر در خلقُ الله، عملی شیطانی معرفی شده و از سوی دیگر شبیه‌سازی و همزادسازی از مصادیق تغییر در خلق خدا است، پس این عمل حرام است.<ref>مؤمن، «شبیه‌سازی»، ص۵۱-۵۲.</ref>
-محمد مؤمن این استدلال را بسیار ضعیف دانسته، معتقد است با استناد به روایت‌های تفسیری<ref>برای نمونه نگاه کنید به: بحرانی، البرهان، ج۲، ص۱۷۵.</ref>، این آیه ناظر به تغییر دین خدا و ایجاد بدعت در دین است، اما آنچه در مراحل همزاد‌سازی انسان رخ می‌دهد، همانند کاشتن بذر گیاهان و درختان، همگی به اراده خدا انجام می‌شود.<ref>مؤمن، «شبیه‌سازی»، ص۵۲.</ref>
 === پیوند اعضا ===
-از جمله ادله‌ای که می‌تواند برای حرمت جداسازی اعضای بدن از فردی و پیوند آن به فرد دیگری مورد بحث قرار گیرد، آیه ۱۱۹ سوره نساء است که بر اساس آن می‌توان هرگونه تصرف در بدن را از مصادیق تغییر در خلق‌الله به‌شمار آورد.<ref>سند، فقه الطب، ص65-66.</ref>
+[[محمد سند]]، در [[فقه الطب (کتاب)|کتاب فقه الطب]]، آیه ۱۱۹ سوره نساء را در شمار ادله حرمت جداسازی اعضای بدن انسان و پیوند آن به فرد دیگر بررسی کرده است؛ با این توضیح که ممکن است با استناد به این آیه هرگونه تصرف در بدن را از مصادیق تغییر در خلق الله به‌شمار آورد.<ref>سند، فقه الطب، ص۶۵-۶۶.</ref>
 === شبیه‌شدن به جنس مخالف ===
-محمد صادقی تهرانی با استناد به این آیه تشبه مردان به زنان و تشبه زنان به مردان را حرام دانسته است.<ref>صادقی تهرانی، تبصرة الفقها بین الکتاب و السنة، ج1، ص309.</ref>
+[[محمد صادقی تهرانی]] برای حرام‌شمردن تشبه مردان به زنان و تشبه زنان به مردان به آیه ۱۱۹ سوره نساء استدلال کرده است.<ref>صادقی تهرانی، تبصرة الفقها بین الکتاب و السنة، ج۱، ص۳۰۹.</ref>
-=== تراریخته ===
-=== ریش‌تراشی ===
-به گفته فیض کاشانی، این آیه را می‌توان شاهدی بر حرمت ریش‌تراشی قلمداد کرد.<ref>فیض کاشانی، الوافی، ج6، ص658.</ref>
 === تغییر مزاج و خوی و خصلت ===
-قرضاوی تغییر مزاج و خوی خصلت در اثر تغییر فعل و انفعالات شیمیایی خون و غُدد را نیز منافی درک و آموزه‌های دینی می‌داند؛ زیرا با این روش طبیعت ممتاز انسانی که اختیار یکی از آن‌ها است، بهم می‌ریزد. درست به خاطر همین حفظ اعتدال طبیعت انسانی است که مسکرات و [[مواد مخدر]] در اسلام حرام شده است. [[آیه ۱۱۹ سوره نساء]] نیز تغییر خلقت را کار پیروان شیطان نامیده است<ref>قرضاوی، دیدگاه‌های فقهی معاصر، ج۱، ص۷۱۳.</ref>.
+یوسف قرضاوی تغییر مزاج و خوی خصلت در اثر تغییر فعل و انفعالات شیمیایی خون و غُدد را بر خلاف درک و آموزه‌های دینی (مانند آیه ۱۱۹ سوره نساء) می‌داند؛ زیرا با این روش طبیعت ممتاز انسانی که اختیار یکی از آن‌ها است، بر هم می‌ریزد. او لزوم حفظ اعتدال طبیعت انسانی را در همین راستا ارزیابی کرده، که موجب حرمت مسکرات و [[مواد مخدر]] در اسلام شده است.<ref>قرضاوی، دیدگاه‌های فقهی معاصر، ج۱، ص۷۱۳.</ref>
-=== عقیم‌سازی (حیوان یا انسان) ===
-نویسنده می‌گوید برخی با استناد به آیه ۱۱۹ سوره نساء و آیه ۳۰ سوره روم، حکم به حرمت عقیم‌سازی داده‌اند، چرا که عقیم‌سازی را از مصادیق روشن تغییر خلقت الهی و اضلال و گمراه نمودن شیطان می‌دانند.
-نویسنده در پاسخ بیان می‌کند که عقیم‌سازی غیر از مورد بحث در آیه و در کلام فقهاست. همچنین، تغییر خلقت‌هایی که در جهت سنت‌های باطل شیطان باشد، حرام است، اما عقیم‌سازی با انگیزه‌های عقلایی و مصلحت‌جویانه، از این قاعده خارج است.<ref>محضری، احکام تکلیفی و وضعی جلوگیری از بارداری و عقیم‌سازی در فقه امامیه، ص۵۸- ۶۰.</ref>
-برخی نویسندگان سنی‌مذهب نیز عقیم‌سازی انسان را تغییر در خلقت الهی شمرده، به همین دلیل آن را حرام می‌دانند.<ref>صدیق‌خان، السراج الوهاج، ج3، ص372.</ref>
-=== ترمیم بکارت ===
-برخی نویسندگان در توضیح ادله حرمت ترمیم بکارت، یکی از ادله احتمالی آن را آیه ۱۱۹ سوره نساء معرفی کرده‌اند، به این توضیح که خداوند دختران را به‌گونه‌ای آفریده که در اولین آمیزش جنسی پرده بکارت خود را از دست بدهند. بنابراین ترمیم آن با استفاده از شیوه‌های جراحی، مداخله در نظم طبیعی آفرینش و مصداق تغییر در خلقت خدا به‌شمار می‌آید.<ref>میرزاده اهری، ترمیم بکارت از منظر فقه و حقوق، ص201.</ref> اما نویسنده پس از بررسی مفاد آیه، دلالت آن بر حرمت ترمیم بکارت را ناتمام می‌داند.<ref>میرزاده اهری، ترمیم بکارت از منظر فقه و حقوق، ص207.</ref>
-=== مهندسی ژنتیک ===
+== تک‌نگاری‌ها ==
+علاوه بر کتاب‌های تفسیری برخی فقیهان و پژوهشگران این آیه را در مباحث فقهی خود به صورت مستقل بحث کرده‌اند. برای نمونه:
-=== خالکوبی ===
+محمدعلی قاسمی در کتاب آیات فقه پزشکی از صفحه ۱۵۷ تا ۱۷۳.
-برخی فقیهان اهل‌تسنن خالکوبی را از مصادیق تغییر در خلق الله دانسته‌اند؛ ازاین‌رو به حرمت آن فتوا‌ داده، این حکم را مورد اتفاق فقیهان به‌شمار آورده‌اند.<ref name=":1">برای نمونه نگاه کنید به: ساعاتی، بلوغ الامانی، ج2، ص2650.</ref>
-=== زینت‌های دائمی ===
+کریمی‌نیا، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، ص۲۱۸-۲۳۲.
-برخی فقیهان اهل‌تسنن با استناد به آیه ۱۱۹ سوره نساء برخی اقسام آرایش (مانند وصل‌کردن مو‌ها، فاصله‌انداختن‌ بین دندان‌ها، و کندن مو) را حرام دانسته‌، از مصادیق تغییر در خلق الله به‌شمار آورده‌اند.<ref name=":1" /> به گفته نورالدین ابولحیه، این حکم در همه انواع زینت‌ها جریان دارد و تنها دو مورد از آن استثنا می‌شود: 1. زینت‌های غیردائمی که اثر آنها برای همیشه باقی نمی‌مانند، مانند سرمه‌کشیدن و حناگذاشتن. 2. ازبین‌بردن عیب‌های نادری که در بدن برخی افراد وجود دارد، مانند  قطع‌کردن انگشت زائد از بدن.<ref>ابولحیه، العشرة الزوجیه، ص135.</ref>
-به گفته محمد آصف محسنی اگر بر اساس این آیه وصل‌کردن موها جایز شمرده نشود، در این صورت باید کوتاه‌کردن موها هم جایز شمرده نشود و حال اینکه چنین برداشتی قطعا نادرست است.<ref>محسنی، الفقه و مسائل طبیة، ج1، ص213.</ref> او همچنین استناد به این آیه را درباره اصلاح دندان‌ها ناصحیح خوانده است.<ref>محسنی، الفقه و مسائل طبیة، ج1، ص369.</ref>
+علیدوست و حسینی کمال‌آبادی، «مبانی فقهی مهندسی ژنتیک و محصولات تراریخته»، ص۱۵-۳۴.
-=== رفتارهای جنسی نادر در دایره خانواده ===
-نورالدین ابولحیه، از فقیهان اهل‌تسنن، با استناد به آیه 119 سوره نساء برخی رفتارهای جنسی نادری را که مورد درخواست زوجین قرار می‌گیرد، حرام دانسته، آنها را خروج از خلقت خداوندی و بازیچۀ شیطان‌شدن می‌شمارد، مواردی مانند نزدیکی با همسر از دُبُر، ازبین‌بردن پرده بکارت به‌غیر آمیزش، و تخیل اجنبنی هنگام آمیزش با همسر.<ref>ابولحیه، العشرة الزوجیه، ص297-309.</ref>
 == پانویس ==
@@ خط ۱۱۸: / خط ۱۰۴: @@
 == منابع ==
 {{منابع}}
-* قاسمی، محمدعلی، دانشنامه فقه پزشکی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۳۹۵ش.
-* طبری، محمد بن جریر، تفسیر الطبری المسمی جامع البیان فی تأویل القرآن، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1420ق.
+* آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.
-* قاسمی، محمدعلی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، آیات فقه پزشکی، ۱۳۹۹ش.
+* ابن‌عاشور، محمدظاهر، التحریر و التنویر، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۰ق.
+* ابن‌عربی، محمد بن عبدالله، احکام القرآن، بیروت، دار الجیل، ۱۴۰۸ق.
+* ابوحیان اندلسی، محمد بن یوسف، البحر المحیط فی التفسیر، بیروت، دار الفکر، ۱۴۲۰ق.
+* ابولحیه، نورالدین، العشرة الزوجیه، قاهره، دار الکتب الحدیث، ۱۴۲۷ق.
+* اسلامی، حسن، شبیه‌سازی انسانی از دیدگاه آیین کاتولیک و اسلام، قم، مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب، ۱۳۸۶ش.
 * اسلامی، سید حسن، «شبیه‌سازی انسان از دیدگاه شیعه؛ بررسی چهار دیدگاه»، مجله فقه، ش۴۴، تابستان ۱۳۸۴ش.
-* مکارم شیرازی، ناصر، کتاب النکاح، قم، مدرسه الامام علی بن ابی طالب (ع)، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
+* اعرافی، علیرضا، مکاسب محرمه، قم، مؤسسه فرهنگی هنری اشراق و عرفان، ۱۴۰۰ش.
-* هاشمی، معصومه سادات، پیوند اعضاء از دیدگاه فقه، مشهد، نسیم رضوان، ۱۳۹۴ش.
+* بغوی، حسین بن مسعود، معالم التنزیل، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
+* تبریزی، جواد، صراط النجاة فی اجوبة الاستفتائات، قم، دار الصدیقة الشهیدة، ۱۴۲۲ق.
+* جیزانی، محمد بن حسین، فقه النوازل دراسة تأصیلة تطبیقیة، دمام، دار ابن‌الجوزی، ۱۴۲۶ق.
+* جیزانی، محمد بن حسین، فقه النوازل دراسة تأصیلیة تطبیقیة، دمام، دار ابن‌الجوزی، ۱۴۲۶ق.
+* حکیم، سید محمدسعید، فقه الاستنساخ البشری و فتاوی الطبیة، نجف، دار الهلال، ۱۴۳۴ق.
+* دوزدوزانی، یدالله، تغییر جنسیت آری یا نه، گردآوری: محسن دلیر، قم، آثار امین، ۱۳۹۳ش.
+* زحیلی، وهبة، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، دمشق، دار الفکر، ۱۴۱۱ق.
+* ساعاتی، احمد عبدالرحمن، بلوغ الامانی من اسرار فتح الباری، اَمّان، بیت الافکار الدولیة، ۲۰۰۷م.
+* سبحانی، جعفر، احکام صلاة القضاء و یلیها خمس رسائل فقهیة، قم، مؤسسة الامام الصادق(ع)، ۱۴۳۵ق.
+* سبحانی، جعفر، استفتائات، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۳۸۹ش.
+* سند، محمد، فقه الطب، بی‌جا، مکتبة فدک، بی‌تا.
+* صادقی تهرانی، محمد، تبصرة الفقها بین الکتاب و السنة علی تبصرة المتعلمین، قم، انتشارات فرهنگ اسلامی، ۱۴۲۵ق.
+* صدیق‌خان، محمد، السراج الوهاج، فی کشف مطالب مسلم بن الحجاج، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۳۵ق.
+* طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
+* طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش.
+* طبری، محمد بن جریر، تفسیر الطبری المسمی جامع البیان فی تأویل القرآن، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۰ق.
+* طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۱۲ق.
+* طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
+* علیدوست ابوالقاسم، و سید مرتضی حسینی کمال‌آبادی، [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1289419 «مبانی فقهی مهندسی ژنتیک و محصولات تراریخته»]، در فصلنامه علمی-ترویجی دین و قانون، شماره ۱۴، زمستان ۱۳۹۵.
 * عودة، مراد بن رایق بن رشید، [https://repository.najah.edu/handle/20.500.11888/14421 «عملیات تجمیل الوجه التحسینیة»]، جامعة الجوف، المملکة العربیة السعودیة.
-* دوزدوزانی، یدالله، تغییر جنسیت آری یا نه، گردآوری: محسن دلیر، قم، آثار امین، ۱۳۹۳ش.
+* فضل‌الله، محمدحسین، فقه الحیاة، بیروت، العارف، ۱۴۱۹ق.
+* فیض کاشانی، محمدمحسن، الوافی، اصفهان، کتابخانه امام امیرالمؤمنین علی(ع)، ۱۴۰۶ق.
+* فیض کاشانی، محمدمحسن، تفسیر الصافی، تهران، مکتبة الصدر، ۱۴۱۵ق.
+* قاسمی، جمال‌الدین، محاسن التأویل، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۶ق.
+* قاسمی، محمدعلی، آیات فقه پزشکی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۳۹۹ش.
+* قاسمی، محمدعلی، دانشنامه فقه پزشکی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۳۹۵ش.
+* قرضاوی، یوسف، الحلال و الحرام فی الاسلام، بیروت، المکتب الاسلامی، ۱۴۰۰ق.
 * قرضاوی، یوسف، دیدگاه‌های فقهی معاصر، ترجمه احمد نعمتی، تهران، نشر احسان، ۱۳۸۰-۱۳۸۹ش.
+* کنعان، احمد محمد، الموسوعة الطبیة الفقهیة موسوعة جامعة للاحکام الفقهیة فی الصحة و المرض و الممارسات الطبیة، بیروت، دار النفائس، ۱۴۲۰ق.
+* مؤمن، محمد، [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/700776 «شبیه‌سازی»]، در مجله فقه، شماره ۴، زمستان ۱۳۸۴ش.
+* محسنی، محمدآصف، الفقه و مسائل طبیة، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۲ش.
+* محضری، فاطمه، احکام تکلیفی و وضعی جلوگیری از بارداری و عقیم‌سازی در فقه امامیه، تهران، برزآفرین، بی‌تا.
+* محقق داماد، سید مصطفی، [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1101219 «شبیه‌سازی انسان از منظر فقه و اخلاق»]، در مجله حقوق پزشکی، شماره ۱، تابستان ۱۳۸۶.
+* مدرسی، محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین، ۱۴۱۹ق.
+* مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۷۱ش.
+* مکارم شیرازی، ناصر، کتاب النکاح، قم، مدرسه الامام علی بن ابی طالب (ع)، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
+* ملا حویش آل‌غازی، عبدالقادر، بیان المعانی علی حسب ترتیب النزول، دمشق، مطبعة الترقی، ۱۳۸۲ق.
 * ملکی، محسن، تغییر جنسیت از دیدگاه فقه امامیه، مشهد، حوزه علمیه خراسان، ۱۴۰۱ش.
-* محضری، فاطمه، احکام تکلیفی و وضعی جلوگیری از بارداری و عقیم‌سازی در فقه امامیه، تهران، برزآفرین، بی‌تا.
+* منتظری، حسینعلی، دراسات فی المکاسب المحرمة، قم، نشر تفکر، ۱۴۱۵ق.
-* سبحانی، جعفر، استفتائات، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۳۸۹ش.
+* موسوی، محمدکاظم، قرارات مجمع الفقه الاسلامی مع مقارنتها بآراء الإمامیة الاثنی‌عشریة، تهران، المرکز العالی للدراسات التقربیه، ۱۴۳۳ق.
-* مؤمن، محمد، [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/700776 «شبیه‌سازی»]، در مجله فقه، شماره ۴، زمستان ۱۳۸۴ش.
+* میرزاده اهری، سید مرتضی، ترمیم بکارت از منظر فقه و حقوق، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، ۱۳۹۴ش.
-* بحرانی، سید هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، موسسه بعثت، ۱۳۷۴ش.
 * ناظم‌زاده قمی، اصغر، جراحی پلاستیک و شبیه‌سازی انسان از نگاه فقه، قم، بوستان کتاب، ۱۴۰۲ش.
+* نجفی طبسی، محمدرضا، المنیة فی حکم الشارع و اللحیة، نجف، مطبعة الغری، ۱۳۵۹ق.
 {{پایان}}
 [[رده:پیش‌نویس مقاله‌ها]]