فقه معاصر:پیش‌نویس آیه ۱۱۹ سوره نساء: تفاوت میان نسخه‌ها

==تبیین آیه==

== آیات مرتبط ==

آیه ۳۰ سوره روم (لا تبدیل لخلق الله)

علیرضا اعرافی از آیه لا تبدیل لخلق الله دو برداشت ارائه کرده است که طبق یک برداشت، محتوای آیه ۳۰ سوره روم در مقابل محتوای آیه ۱۱۹ سوره نساء قرار می‌گیرد به این صورت که در آیه ۳۰ سوره روم تغییر در خلق الله امری ناممکن قلمداد شده است، ولی در آیه ۱۱۹ سوره نساء، تغییر در خلق الله امری ممکن انگاشته شده، و از انجام آن نهی شده است. اما طبق برداشت دوم، آیه ۳۰ سوره روم نیز مفاد یکسانی با آیه ۱۱۹ سوره نساء دارد و هر دو از تغییر در خلق الله نهی کرده‌اند.<ref>اعرافی، مکاسب محرمه، ج۴، ص۲۲۳.</ref>

آیات سخر لکم(در مقاله آقای علیدوست)

در بررسی این آیه آنچه در مباحث فقهی اهمیت یافته، استدلال به فقره «فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ» است. برخی مفسران و فقیهان با توجه به برداشت‌هایی که از این فقره داشته‌اند، استفاده‌های فقهی مختلفی از آیه کرده‌اند. در مقابل، برخی دیگر این برداشت‌ها را نپذیرفته و استدلال فقهی به آیه را مردود دانسته‌اند.<ref>قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج۲، ص۶۰.</ref> مهم‌ترین برداشت‌هایی که از این آیه صورت گرفته و در مباحث فقهی اثرگذار است، به شرح زیر است:  

بر پایه این تفسیر، آیه بر عقیم‌سازی حیوانات،<ref>زحیلی، التفسیر المنیر، ج۵،، ص۲۷۷؛ ملا حویش آل‌غازی، بیان المعانی، ج۵، ص۶۰۹.</ref> عقیم‌سازی انسان‌ها،<ref>فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ج۱، ص۵۰۱.</ref> تراشیدن ریش برای مردان،<ref>ملا حویش آل‌غازی، بیان المعانی، ج۵، ص۶۰۹.</ref> تطبیق گردیده است. حتی در برخی برداشت‌های افراطی از این آیه، گفته شده برخی عالمان اهل‌تسنن ازدواج سفید‌پوستان و سیاه‌پوستان را نیز از مصادیق تغییر خلق‌الله دانسته و آن را ممنوع می‌دانستند.<ref>ابن‌عربی، احکام القرآن، ج۱، ص۵۰۲.</ref>

[[ابوالقاسم علیدوست]] تغییرات در هستی را به دو بخش تقسیم می‌کند، نخست، تغییراتی که با هدف خلقت ناسازگارند، و دیگری، تغییراتی که با هدف خلقت ناسازگار نبوده، در راستای بهره‌وری و تسخیر انجام می‌گیرد. به باور او، آیه مورد نظر تنها تغییرات دسته اول را تحریم کرده و آن‌ها را تبعیت از شیطان می‌داند، اما تغییرات دسته دوم مشمول این تحریم نیستند و بر اساس آیاتی مانند [[آیه ۱۳ سوره جاثیه]] که همه موجودات آسمان و زمین را مسخر انسان دانسته است، چنین تغییراتی حلال و گاه ضروری‌اند.<ref>علیدوست و حسینی کمال‌آبادی، «مبانی فقهی مهندسی ژنتیک و محصولات تراریخته»، ص۲۵-۲۷.</ref>

[[علیرضا اعرافی]] معتقد است که این آیه نه هر تغییری را حرام می‌داند و نه صرفاً به تغییر دین اشاره دارد. به نظر او، مفاد آیه این است که هر عملی که به صورت جداگانه از عقل یا شرع حرام شناخته شود، مصداق تبعیت از شیطان خواهد بود.<ref>اعرافی، مکاسب محرمه، ج۴، ص۲۲۵-۲۲۶.</ref>

=== جراحی زیبایی ===

بسیاری از فقیهان اهل‌سنت با استناد به این آیه انواع جراحی‌های زیبایی را حرام دانسته‌اند.<ref>کنعان، الموسوعة الطبیة الفقهیة، ص238؛ عودة، «عملیات تجمیل الوجه التحسینیة»، ص۱۱؛ ابولحیه، العشرة الزوجیه، ص135.</ref> با این حال برخی از ایشان، مانند [[یوسف قرضاوی]]، ضمن پذیرش این ادعا معتقدند، اگر انجام این عمل‌های جراحی برای رفع برخی عیوب نادر باشد (مانند قطع انگشتان زائد) به استناد ادله [[لا حرج]]، اشکالی ندارد.<ref>قرضاوی، الحلال و الحرام فی الاسلام، ص87.</ref>  

عموم شیعیان و عموم فقیهان اهل‌سنت، تعیین جنسیت برای خنثای مشکل (عمل جراحی خنثای مشکل، برای ملحق‌شدن به زنان یا مردان) را جایز دانسته‌اند.<ref>قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج2، ص50-51.</ref> البته در برخی کتاب‌های اهل‌تسنن این جواز تنها درباره خنثای غیرمشکل بیان شده است.<ref>نگاه کنید به: جیزانی، فقه النوازل، ج4، ص97.</ref> اما ایشان درباره تغییر جنسیت رویکرد دیگری دارند. [[مجمع فقه اسلامی]] مستقر در مکه، در تاریخ ۱۳ رجب ۱۴۰۹ق در فتوایی با استناد به آیه 119 سوره نساء تغییر جنسیت مردان به زنان و زنان به مردان را حرام اعلام کردند.<ref>جیزانی، فقه النوازل، ج4، ص96-97.</ref> برخی فقیهان شیعه مانند جعفر سبحانی،<ref>سبحانی، احکام صلاة القضاء، ص408.</ref> جواد تبریزی<ref>تبریزی، صراط النجاة، ج1، ص330.</ref> و یدالله دوزدوزانی<ref>دوزدوزانی، تغییر جنسیت آری یا نه، ص۳۷-۴۱.</ref> نیز با استناد به این آیه تغییر جنسیت را حرام دانسته‌اند. در مقابل گروه دیگری از فقیهان شیعه، مانند محمدحسین فضل‌الله و محسن ملکی، با تکیه بر تفسیر خود از آیه، معتقدند این آیه بر تغییر جنسیت انسان‌ها دلالت ندارد.<ref>فضل‌الله، فقه الحیاة، ص228-229؛ ملکی، تغییر جنسیت از دیدگاه فقه امامیه، ص۵۸-۷۰.</ref>

=== شبیه‌سازی و همزادسازی انسان ===

به اتفاق آرای علمای اهل‌سنت، شبیه‌سازی انسان عملی نامشروع و بر خلاف اسلام است.<ref>اسلامی، شبیه‌سازی انسانی از دیدگاه آیین کاتولیک و اسلام، ص۲۰۰.</ref> در دهمین نشست مجمع فقه اسلامی، که در مکه برگزار شد، مسئله شبیه‌سازی انسان مطرح شد و در بیانیه نهایی این مجمع بر حرمت شبیه‌سازی انسان تأکید شد.<ref>موسوی، قرارات مجمع الفقه الاسلامی، ص۲۸۲.</ref> از جمله دلایل ایشان بر این حکم، استدلال به آیه ۱۱۹ سوره نساء است.<ref>اسلامی، شبیه‌سازی انسانی از دیدگاه آیین کاتولیک و اسلام، ص۲۱۱-۲۳۳.</ref> ولی فقیهان شیعه در حکم شبیه‌سازی انسان اتفاق نظر ندارند و دیدگاه آنان از جواز تا حرمت مطلق در نوسان است.<ref>محقق داماد، «شبیه‌سازی انسان از منظر فقه و اخلاق»، ص۱۵.</ref> جعفر سبحانی شبیه‌سازی انسان را با استناد به این آیه حرام دانسته است.<ref>سبحانی، استفتائات، ج۲، ص۲۵۶.</ref> همچنین به نظر [[محمدمهدی شمس‌الدین]]، [[شبیه‌سازی انسانی]] به‌حکم اولی حرام است و شبیه‌سازی انسانی به تغییر نامناسب جسمانی می‌انجامد که در آیه مذکور «تغییر خلق» خوانده شده است.<ref>شمس‌الدین، الاستنساخ الجنین، ص۵۸، به نقل از: قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج۲، ص۵۵۷-۵۵۸.</ref> محمد مؤمن اگرچه در درستی این استدلال اشکال کرده، دلالت آیه را بر حرمت شبیه‌سازی نمی‌پذیرد، اما به باور او، در صورتی درستی این استدلال، می‌توان آن را در مسئله همزادسازی انسان نیز جاری کرد و به تحریم آن فتوا دارد.<ref>مؤمن، «شبیه‌سازی»، ص۵۱-۵۲.</ref>

به نظر گروه دیگری از فقیهان شیعه که بخش عمده‌ای از ایشان را شامل می‌شود، شبیه‌سازی انسان را نمی‌توان به حکم اولی حرام دانست. سید حسن اسلامی، پژوهشگر مسائل فقهی، در نقد دیدگاه شمس‌الدین می‌گوید اگر شبیه‌سازی انسانی منجر به شبیه‌سازی موجودی سالم شود، شبیه‌سازی مصداق تغییر نامناسب نخواهد بود.<ref>اسلامی، «شبیه‌سازی انسان از دیدگاه شیعه...»، ص۲۷-۲۸.</ref> [[سید محمدسعید حکیم]] نه‌تنها شبیه‌سازی انسان را جایز دانسته، بلکه آن را به‌کارگیری سنت خدا و روشی برای شناخت قدرت الهی می‌داند.<ref>حکیم، فقه الاستنساخ البشری و فتاوی الطبیة، ص۲۲.</ref> محمدحسین فضل‌الله نیز دلالت آیه 119 سوره نساء را بر حرمت شبیه‌سازی ناتمام دانسته، آن را نه تغییر خلق الله، که نوعی استفاده از خلق الله می‌شمارد.<ref>فضل‌الله، فقه الحیاة، ص228-229.</ref> [[سید اصغر ناظم‌زاده قمی]] با بیان اینکه شبیه‌سازی نوعی خلق جدید است، نه تغییر در خلق، جریان این آیه را در مسئله نادرست می‌داند.<ref>ناظم‌زاده قمی، جراحی پلاستیک و شبیه‌سازی انسان از نگاه فقه، ص۲۶۰-۲۶۴</ref>

=== پیوند اعضا ===

[[محمد سند]]، در [[فقه الطب (کتاب)|کتاب فقه الطب]]، آیه ۱۱۹ سوره نساء را در شمار ادله حرمت جداسازی اعضای بدن انسان و پیوند آن به فرد دیگر بررسی کرده است؛ با این توضیح که ممکن است با استناد به این آیه هرگونه تصرف در بدن را از مصادیق تغییر در خلق‌الله به‌شمار آورد.<ref>سند، فقه الطب، ص65-66.</ref>

[[محمد صادقی تهرانی]] برای حرام‌شمردن تشبه مردان به زنان و تشبه زنان به مردان به آیه ۱۱۹ سوره نساء استدلال کرده است.<ref>صادقی تهرانی، تبصرة الفقها بین الکتاب و السنة، ج1، ص309.</ref>

یوسف قرضاوی از عالمان اهل‌سنت، زینت‌هایی افراطی را حرام و از مصادیق تغییر خلق الله دانسته<ref>قرضاوی، الحلال و الحرام فی الاسلام، ص86.</ref> و تراشیدن ریش را یکی از مصادیق چنین زینتی برشمرده است.<ref>قرضاوی، الحلال و الحرام فی الاسلام، ص92.</ref> با این حال عموم فقیهان شیعه در این فرع استناد به آیه را نپذیرفته‌اند و برای رد آن به جواز حلق رأس و حلق عانه شاهد آورده‌اند.<ref>برای نمونه نگاه کنید به: منتظری، دراسات فی المکاسب المحرمه، ج3، ص113.</ref> در مقابل، محسن فیض کاشانی، این آیه را شاهدی بر حرمت ریش‌تراشی قلمداد کرده<ref>فیض کاشانی، الوافی، ج6، ص658.</ref> و [[محمدرضا نجفی طبسی]] با استناد به این آیه بر حرمت تراشیدن ریش استدلال نموده است.<ref>نجفی طبسی، المنیة فی حکم الشارع و اللحیة، ص14.</ref>  

=== تغییر مزاج و خوی و خصلت ===

قرضاوی تغییر مزاج و خوی خصلت در اثر تغییر فعل و انفعالات شیمیایی خون و غُدد را نیز منافی درک و آموزه‌های دینی می‌داند؛ زیرا با این روش طبیعت ممتاز انسانی که اختیار یکی از آن‌ها است، بهم می‌ریزد. درست به خاطر همین حفظ اعتدال طبیعت انسانی است که مسکرات و [[مواد مخدر]] در اسلام حرام شده است. [[آیه ۱۱۹ سوره نساء]] نیز تغییر خلقت را کار پیروان شیطان نامیده است<ref>قرضاوی، دیدگاه‌های فقهی معاصر، ج۱، ص۷۱۳.</ref>.

 

 

برخی نویسندگان سنی‌مذهب نیز عقیم‌سازی انسان را تغییر در خلقت الهی شمرده، به همین دلیل آن را حرام می‌دانند.<ref>صدیق‌خان، السراج الوهاج، ج3، ص372.</ref>

 

در برخی کتاب‌های تفسیری سنی مذهبان، خصاء حیوانات نیز مشمول این آیه دانسته شده و حرام شمرده شده است.<ref>نگاه کنید به: قاسمی، محاسن التأویل، ج3، ص345.</ref> اما برخی دیگر خصاء حیوانات را جایز،<ref>بغوی، معالم التنزیل، ج1، ص130.</ref> و برخی خصاء حیوانات حلال‌گوشت را به دلیل اغراض عقلایی جایز، اما خصاء حیوانات حرام‌گوشت را غیر جایز شمرده‌اند.‌<ref>آلوسی، روح المعانی، ج3، ص125.</ref>

برخی نویسندگان در توضیح ادله حرمت ترمیم بکارت، یکی از ادله احتمالی آن را آیه ۱۱۹ سوره نساء معرفی کرده‌اند، به این توضیح که خداوند دختران را به‌گونه‌ای آفریده که در اولین آمیزش جنسی پرده بکارت خود را از دست بدهند. بنابراین ترمیم آن با استفاده از شیوه‌های جراحی، مداخله در نظم طبیعی آفرینش و مصداق تغییر در خلقت خدا به‌شمار می‌آید.<ref>میرزاده اهری، ترمیم بکارت از منظر فقه و حقوق، ص201.</ref> اما نویسنده پس از بررسی مفاد آیه، دلالت آن بر حرمت ترمیم بکارت را ناتمام می‌داند.<ref>میرزاده اهری، ترمیم بکارت از منظر فقه و حقوق، ص207.</ref>

در پژوهش مشترک ابوالقاسم علیدوست و حسینی کمال‌آبادی مهندسی ژنتیک مانند هر ابزار دیگری معرفی شده که می‌تواند در جهت اهداف مشروع و غیرمشروع قرار گیرد، که اگر در جهت اهداف نامشروع از آن استفاده شود، در این صورت مصداق آیه ۱۱۹ سوره نساء و حرام خواهد بود.<ref>علیدوست و حسینی کمال‌آبادی، «مبانی فقهی مهندسی ژنتیک و محصولات تراریخته»، ص44.</ref>

به باور محمد آصف محسنی این آیه به درمان ژنتیک ارتباطی ندارد چرا که آن مربوط به دین خدا است.<ref>محسنی، الفقه و مسائل طبیة، ج2، ص44.</ref>

=== خالکوبی ===

برخی فقیهان اهل‌تسنن خالکوبی را از مصادیق تغییر در خلق الله دانسته‌اند؛ ازاین‌رو به حرمت آن فتوا‌ داده، این حکم را مورد اتفاق فقیهان به‌شمار آورده‌اند.<ref>برای نمونه نگاه کنید به: ساعاتی، بلوغ الامانی، ج2، ص2650.</ref> چنان‌که یوسف قرضاوی از عالمان اهل‌تسنن با استناد به این آیه خالکوبی را حرام دانسته است.<ref>قرضاوی، الحلال و الحرام فی الاسلام، ص87.</ref>

=== زینت‌های دائمی ===

برخی فقیهان اهل‌تسنن با استناد به آیه ۱۱۹ سوره نساء برخی اقسام آرایش (مانند وصل‌کردن مو‌ها، فاصله‌انداختن‌ بین دندان‌ها، و کندن مو) را حرام دانسته‌، از مصادیق تغییر در خلق الله به‌شمار آورده‌اند.<ref name=":1">برای نمونه نگاه کنید به: ساعاتی، بلوغ الامانی، ج2، ص2650.</ref> فقیهان در تبیین زینت‌هایی که تغییر ما خلق الله و فعلی حرام دانسته‌اند، بیان‌های مختلفی دارند. به گفته نورالدین ابولحیه، این حکم در همه انواع زینت‌ها جریان دارد و تنها دو مورد از آن استثنا می‌شود: ۱. زینت‌های غیردائمی که اثر آنها برای همیشه باقی نمی‌مانند، مانند سرمه‌کشیدن و حناگذاشتن. ۲. ازبین‌بردن عیب‌های نادری که در بدن برخی افراد وجود دارد، مانند  قطع‌کردن انگشت زائد از بدن.<ref>ابولحیه، العشرة الزوجیه، ص135.</ref> اما به گفته یوسف قرضاوی زینت‌هایی حرام است، که برای زینت‌کردن افراط صورت گرفته باشد؛ مانند نازک‌کردن ابرو‌ها، رنگ‌کردن مو، تراشیدن ریش.<ref>قرضاوی، الحلال و الحرام فی الاسلام، ص86-93.</ref>

 

مالکیه و حنابله با استدلال به این آیه وصل مو را مطلقا حرام دانسته‌اند. شافعی‌ها این عمل را برای زنانی که شوهر نمی‌دارند، حرام و آن را برای زنان شوهردار با اجازه آنان جایز می‌دانند. اما حنفیه معتقدند این عمل در صورتی که با موی آدمیان نباشد، بی‌اشکال است.<ref>کنعان، الموسوعة الطبیة الفقهیة، ص587.</ref>

 

به گفته محمد آصف محسنی اگر بر اساس این آیه وصل‌کردن موها جایز شمرده نشود، در این صورت باید کوتاه‌کردن موها هم جایز شمرده نشود و حال اینکه چنین برداشتی قطعا نادرست است.<ref>محسنی، الفقه و مسائل طبیة، ج1، ص213.</ref> او همچنین استناد به این آیه را درباره اصلاح دندان‌ها ناصحیح خوانده است.<ref>محسنی، الفقه و مسائل طبیة، ج1، ص369.</ref>

=== رفتارهای جنسی نادر در دایره خانواده ===

نورالدین ابولحیه، از فقیهان اهل‌تسنن، با استناد به آیه ۱۱۹ سوره نساء برخی رفتارهای جنسی نادری را که مورد درخواست زوجین قرار می‌گیرد، حرام دانسته، آنها را خروج از خلقت خداوندی و بازیچۀ شیطان‌شدن می‌شمارد، مواردی مانند نزدیکی با همسر از دُبُر، ازبین‌بردن پرده بکارت به‌غیر آمیزش، و تخیل اجنبنی هنگام آمیزش با همسر.<ref>ابولحیه، العشرة الزوجیه، ص297-309.</ref>

علاوه بر کتاب‌های تفسیری برخی فقیهان و پژوهشگران این آیه را در مباحث فقهی خود به صورت مستقل بحث کرده‌اند. برای نمونه: کریمی‌نیا، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، ص۲۱۸-۲۳۲.

* طبری، محمد بن جریر، تفسیر الطبری المسمی جامع البیان فی تأویل القرآن، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۰ق.

*‌ جیزانی، محمد بن حسین، فقه النوازل دراسة تأصیلیة تطبیقیة، دمام، دار ابن‌الجوزی، ۱۴۲۶ق.

* قاسمی، محمدعلی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، آیات فقه پزشکی، ۱۳۹۹ش.

* اسلامی، سید حسن، «شبیه‌سازی انسان از دیدگاه شیعه؛ بررسی چهار دیدگاه»، مجله فقه، ش۴۴، تابستان ۱۳۸۴ش.

* هاشمی، معصومه سادات، پیوند اعضاء از دیدگاه فقه، مشهد، نسیم رضوان، ۱۳۹۴ش.

* قرضاوی، یوسف، دیدگاه‌های فقهی معاصر، ترجمه احمد نعمتی، تهران، نشر احسان، ۱۳۸۰-۱۳۸۹ش.

* محضری، فاطمه، احکام تکلیفی و وضعی جلوگیری از بارداری و عقیم‌سازی در فقه امامیه، تهران، برزآفرین، بی‌تا.

* سبحانی، جعفر، استفتائات، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۳۸۹ش.

* بحرانی، سید هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، موسسه بعثت، ۱۳۷۴ش.