فقه معاصر:پیشنویس آیه ۱۱۹ سوره نساء: تفاوت میان نسخهها
| (یک نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۵: | خط ۵: | ||
و سخت گمراهشان کنم و به آرزو (های باطل و دور و دراز) درافکنم و دستور دهم تا گوش حیوانات ببرند (که اینها نصیب بتهاست) و امر کنم تا خلقت خدا را تغییر دهند، و (ای بندگان بدانید) هر کس شیطان را دوست گیرد نه خدا را، سخت زیان کرده زیانی آشکار. | و سخت گمراهشان کنم و به آرزو (های باطل و دور و دراز) درافکنم و دستور دهم تا گوش حیوانات ببرند (که اینها نصیب بتهاست) و امر کنم تا خلقت خدا را تغییر دهند، و (ای بندگان بدانید) هر کس شیطان را دوست گیرد نه خدا را، سخت زیان کرده زیانی آشکار. | ||
== | ==توضیح آیه== | ||
در آیات ۱۱۷ تا ۱۲۱ سوره نساء به برنامه شیطان برای گمراهی انسانها و در پایان به مجازت جهنم برای شیطان و پیروانش اشاره شده است.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۴، ص۱۳۴-۱۳۵.</ref> در آیه ۱۱۹ سوره نساء شیطان اعلام میکند که درصدد گمراهساختن انسانها برخواهد آمد، آرزوهای دنیوی را در دل آنان میگذارد و آنان را به بریدن گوش حیوانات و تغییر خلق خدا فرمان میدهد.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۱۷۳.</ref> در پایان آیه نیز خداوند به پیروان شیطان هشدار میدهد که هر کس به جای خدا، شیطان را برگزیند و او را دوست خود قرار دهد، به سختی زیان خواهد کرد.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۱۷۴.</ref> | در آیات ۱۱۷ تا ۱۲۱ سوره نساء به برنامه شیطان برای گمراهی انسانها و در پایان به مجازت جهنم برای شیطان و پیروانش اشاره شده است.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۴، ص۱۳۴-۱۳۵.</ref> در آیه ۱۱۹ سوره نساء شیطان اعلام میکند که درصدد گمراهساختن انسانها برخواهد آمد، آرزوهای دنیوی را در دل آنان میگذارد و آنان را به بریدن گوش حیوانات و تغییر خلق خدا فرمان میدهد.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۱۷۳.</ref> در پایان آیه نیز خداوند به پیروان شیطان هشدار میدهد که هر کس به جای خدا، شیطان را برگزیند و او را دوست خود قرار دهد، به سختی زیان خواهد کرد.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۱۷۴.</ref> | ||
| خط ۱۳: | خط ۱۳: | ||
در بخشی از آیه ۳۰ سوره روم (لا تبدیل لخلق الله) آفرینش خدا تغییرناپذیر معرفی شده است. علیرضا اعرافی از این بخش از آیه دو برداشت متفاوت ارائه کرده است که طبق یک برداشت، محتوای آیه ۳۰ سوره روم در مقابل محتوای آیه ۱۱۹ سوره نساء قرار میگیرد، اما طبق برداشت دوم، آیه ۳۰ سوره روم مفاد یکسانی با آیه ۱۱۹ سوره نساء دارد. بر اساس برداشت نخست، در آیه ۳۰ سوره روم تغییر در خلق الله امری ناممکن قلمداد شده است، این در حالی است که آیه ۱۱۹ سوره نساء تغییر در خلق الله امری ممکن انگاشته، ولی از انجام آن نهی شده است. اما طبق برداشت دوم، جملۀ «لا تبدیل لخلق الله» جمله خبری است که با هدف نهی بهکار رفته است و معنای آن چنین است که نباید خلق خدا را به چیز دیگری تبدیل کرد.<ref>اعرافی، مکاسب محرمه، ج۴، ص۲۲۳.</ref> او برداشت دوم را ناصحیح میخواند، با این حال معتقد است، دو آیه یادشده با هم ناسازگاری ندارند؛ زیرا در آیه ۱۱۹ سوره نساء از تغییر خلق الله (تغییرات روبنایی و سطحی) نهی شده، اما در آیه سوره ۳۰ روم از تبدیل آن (تغییر زیربنایی و عمیق) نهی صورت گرفته است.<ref>اعرافی، مکاسب محرمه، ج۴، ص۲۲۴.</ref> | در بخشی از آیه ۳۰ سوره روم (لا تبدیل لخلق الله) آفرینش خدا تغییرناپذیر معرفی شده است. علیرضا اعرافی از این بخش از آیه دو برداشت متفاوت ارائه کرده است که طبق یک برداشت، محتوای آیه ۳۰ سوره روم در مقابل محتوای آیه ۱۱۹ سوره نساء قرار میگیرد، اما طبق برداشت دوم، آیه ۳۰ سوره روم مفاد یکسانی با آیه ۱۱۹ سوره نساء دارد. بر اساس برداشت نخست، در آیه ۳۰ سوره روم تغییر در خلق الله امری ناممکن قلمداد شده است، این در حالی است که آیه ۱۱۹ سوره نساء تغییر در خلق الله امری ممکن انگاشته، ولی از انجام آن نهی شده است. اما طبق برداشت دوم، جملۀ «لا تبدیل لخلق الله» جمله خبری است که با هدف نهی بهکار رفته است و معنای آن چنین است که نباید خلق خدا را به چیز دیگری تبدیل کرد.<ref>اعرافی، مکاسب محرمه، ج۴، ص۲۲۳.</ref> او برداشت دوم را ناصحیح میخواند، با این حال معتقد است، دو آیه یادشده با هم ناسازگاری ندارند؛ زیرا در آیه ۱۱۹ سوره نساء از تغییر خلق الله (تغییرات روبنایی و سطحی) نهی شده، اما در آیه سوره ۳۰ روم از تبدیل آن (تغییر زیربنایی و عمیق) نهی صورت گرفته است.<ref>اعرافی، مکاسب محرمه، ج۴، ص۲۲۴.</ref> | ||
در آیات [[آیه ۶۵ سوره حج|۶۵ سوره حج]]، [[آیه ۲۰ سوره لقمان|۲۰ سوره لقمان]] و نیز [[آیه ۱۲ سوره جاثیه|۱۲]] و [[آیه ۱۳ سوره جاثیه|۱۳ سوره جاثیه]]، تمام مخلوقات آسمانی و زمینی، مسخّر انسان معرفی شدهاند تا انسان از همه مخلوقات بهره گیرند. این در حالی است که در بسیاری از موارد لازمه بهرهگیری از مخلوقات، تغییردادن آنهاست و این دسته از آیات با آیه ۱۱۹ سوره نساء که تغییر در | در آیات [[آیه ۶۵ سوره حج|۶۵ سوره حج]]، [[آیه ۲۰ سوره لقمان|۲۰ سوره لقمان]] و نیز [[آیه ۱۲ سوره جاثیه|۱۲]] و [[آیه ۱۳ سوره جاثیه|۱۳ سوره جاثیه]]، تمام مخلوقات آسمانی و زمینی، مسخّر انسان معرفی شدهاند تا انسان از همه مخلوقات بهره گیرند. این در حالی است که در بسیاری از موارد لازمه بهرهگیری از مخلوقات، تغییردادن آنهاست و این دسته از آیات با آیه ۱۱۹ سوره نساء که تغییر در خلق الله را عملی شیطانی معرفی میکند، ناسازگار به نظر میرسد. ابوالقاسم علیدوست در حل این تعارض معتقد است، آیات مربوط به تسخیر مخلوقات بهرهبرداری از منافع مخلوقات را برای انسان جایز شمرده است، اما بر اساس آیه ۱۱۹ سوره نساء، این بهرهبرداری نباید به گونهای باشد که با هدف خلقت آنان در تعارض و ناهمسو باشد.<ref>علیدوست و حسینی کمالآبادی، «مبانی فقهی مهندسی ژنتیک و محصولات تراریخته»، ص۲۵.</ref> | ||
== | ==برداشتهای فقهی از آیه == | ||
تغییر | تغییر خلق الله از صدر اسلام مورد بحث قرار داشته است. در اظهار نظرهای اولیه، بیشتر مفسران و فقیهان بر بیان مصادیق آن تمرکز داشتند. اما در دوران معاصر فقیهان به امکان برداشت قاعدهای کلی از این آیه تمرکز پیدا کردند.<ref>علیدوست و حسینی کمالآبادی، «مبانی فقهی مهندسی ژنتیک و محصولات تراریخته»، ص۱۴.</ref> | ||
در بررسی این آیه آنچه در مباحث فقهی اهمیت یافته، استدلال به فقره «فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ» است. برخی مفسران و فقیهان | در بررسی این آیه آنچه در مباحث فقهی اهمیت یافته، استدلال به فقره «فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ» است. برخی مفسران و فقیهان برداشتهایی فقهی از این فقره داشتهاند و در مقابل، برخی دیگر این برداشتها را نپذیرفتهاند.<ref>قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج۲، ص۶۰.</ref> مهمترین برداشتهای اثرگذار در مباحث فقهی که از این آیه صورت گرفته، به شرح زیر است: | ||
=== حرمت تغییر جسمی در مخلوقات === | === حرمت تغییر جسمی در مخلوقات === | ||
| خط ۲۵: | خط ۲۵: | ||
محمدرضا نجفی طبسی با استناد به این آیه معتقد است هر تغییری در خلقت خدا حرام است، مگر آنکه دلیلی بر جواز آن اقامه شود.<ref>نجفی طبسی، المنیة فی حکم الشارع و اللحیة، ص۱۴.</ref> فیض کاشانی نیز علاوه بر حرمت تغییرات جسمی، آیه را ناظر به حرمت تغییرات معنوی در مخلوقات خدا میداند و معتقد است تغییر در امور معنوی نیز از مصادیق «تغییر خلق الله» به شمار میآید.<ref>فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ج۱، ص۵۰۱.</ref> | محمدرضا نجفی طبسی با استناد به این آیه معتقد است هر تغییری در خلقت خدا حرام است، مگر آنکه دلیلی بر جواز آن اقامه شود.<ref>نجفی طبسی، المنیة فی حکم الشارع و اللحیة، ص۱۴.</ref> فیض کاشانی نیز علاوه بر حرمت تغییرات جسمی، آیه را ناظر به حرمت تغییرات معنوی در مخلوقات خدا میداند و معتقد است تغییر در امور معنوی نیز از مصادیق «تغییر خلق الله» به شمار میآید.<ref>فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ج۱، ص۵۰۱.</ref> | ||
بر پایه این تفسیر، آیه بر عقیمسازی حیوانات،<ref>زحیلی، التفسیر المنیر، ج۵،، ص۲۷۷؛ ملا حویش آلغازی، بیان المعانی، ج۵، ص۶۰۹.</ref> عقیمسازی انسانها،<ref>فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ج۱، ص۵۰۱.</ref> تراشیدن ریش برای مردان،<ref>ملا حویش آلغازی، بیان المعانی، ج۵، ص۶۰۹.</ref> تطبیق گردیده است. حتی در برخی برداشتهای افراطی از این آیه، گفته شده برخی عالمان اهلتسنن ازدواج سفیدپوستان و سیاهپوستان را نیز از مصادیق تغییر | بر پایه این تفسیر، آیه بر عقیمسازی حیوانات،<ref>زحیلی، التفسیر المنیر، ج۵،، ص۲۷۷؛ ملا حویش آلغازی، بیان المعانی، ج۵، ص۶۰۹.</ref> عقیمسازی انسانها،<ref>فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ج۱، ص۵۰۱.</ref> تراشیدن ریش برای مردان،<ref>ملا حویش آلغازی، بیان المعانی، ج۵، ص۶۰۹.</ref> تطبیق گردیده است. حتی در برخی برداشتهای افراطی از این آیه، گفته شده برخی عالمان اهلتسنن ازدواج سفیدپوستان و سیاهپوستان را نیز از مصادیق تغییر خلق الله دانسته و آن را ممنوع میدانستند.<ref>ابنعربی، احکام القرآن، ج۱، ص۵۰۲.</ref> | ||
=== حرمت تغییرات همسو با اطاعت شیطان === | === حرمت تغییرات همسو با اطاعت شیطان === | ||
[[ابوالقاسم علیدوست]] تغییرات در هستی را به دو بخش تقسیم میکند، نخست، تغییراتی که با هدف خلقت ناسازگارند، و دیگری، تغییراتی که با هدف خلقت ناسازگار نبوده، در راستای بهرهوری و تسخیر انجام میگیرد. | [[ابوالقاسم علیدوست]] تغییرات در هستی را به دو بخش تقسیم میکند، نخست، تغییراتی که با هدف خلقت ناسازگارند، و دیگری، تغییراتی که با هدف خلقت ناسازگار نبوده، در راستای بهرهوری و تسخیر انجام میگیرد. به باور او، آیه مورد نظر تنها تغییرات دسته اول را تحریم کرده و آنها را تبعیت از شیطان میداند، اما تغییرات دسته دوم مشمول این تحریم نیستند و بر اساس آیاتی مانند [[آیه ۱۳ سوره جاثیه]] که همه موجودات آسمان و زمین را مسخر انسان دانسته است، چنین تغییراتی حلال و گاه ضروریاند.<ref>علیدوست و حسینی کمالآبادی، «مبانی فقهی مهندسی ژنتیک و محصولات تراریخته»، ص۲۵-۲۷.</ref> | ||
[[محمدطاهر بن عاشور]]، مفسر اهلسنت، نیز در این آیه تغییر خلق الله را شامل همه تغییرات نمیداند، بلکه معتقد است این آیه تنها بر حرمت تغییراتی دلالت دارد که نوعی طاعت شیطان بهشمار آید، مانند تغییراتی که نشانه برخی نحلههای شیطانی هستند.<ref>ابنعاشور، التحریر و التنویر، ج۴، ص۲۵۸-۲۵۹.</ref> | [[محمدطاهر بن عاشور]]، مفسر اهلسنت، نیز در این آیه تغییر خلق الله را شامل همه تغییرات نمیداند، بلکه معتقد است این آیه تنها بر حرمت تغییراتی دلالت دارد که نوعی طاعت شیطان بهشمار آید، مانند تغییراتی که نشانه برخی نحلههای شیطانی هستند.<ref>ابنعاشور، التحریر و التنویر، ج۴، ص۲۵۸-۲۵۹.</ref> | ||
| خط ۳۷: | خط ۳۷: | ||
=== حرمت تبعیت از شیطان === | === حرمت تبعیت از شیطان === | ||
[[علیرضا اعرافی]] معتقد است که این آیه نه هر تغییری را حرام میداند و نه صرفاً به تغییر دین اشاره دارد. به نظر او، مفاد آیه این است که هر عملی که به صورت جداگانه از عقل یا شرع حرام شناخته شود، مصداق تبعیت از شیطان خواهد بود.<ref>اعرافی، مکاسب محرمه، ج۴، ص۲۲۵-۲۲۶.</ref> | [[علیرضا اعرافی]] معتقد است که این آیه نه هر تغییری را حرام میداند و نه صرفاً به تغییر دین اشاره دارد. به نظر او، مفاد آیه این است که هر عملی که به صورت جداگانه از عقل یا شرع حرام شناخته شود، مصداق تبعیت از شیطان خواهد بود. بر اساس این برداشت، آیه در مسائل فقهی کارکرد ندارد.<ref>اعرافی، مکاسب محرمه، ج۴، ص۲۲۵-۲۲۶.</ref> | ||
== کارکردها در مباحث فقهی == | == کارکردها در مباحث فقهی == | ||
| خط ۵۲: | خط ۵۲: | ||
=== زینتهای دائمی === | === زینتهای دائمی === | ||
برخی فقیهان اهلتسنن با استناد به آیه ۱۱۹ سوره نساء برخی اقسام آرایش (مانند وصلکردن موها، فاصلهانداختن بین دندانها، و کندن مو) را حرام دانسته، آن از مصادیق تغییر در | برخی فقیهان اهلتسنن با استناد به آیه ۱۱۹ سوره نساء برخی اقسام آرایش (مانند وصلکردن موها، فاصلهانداختن بین دندانها، و کندن مو) را حرام دانسته، آن از مصادیق تغییر در خلق الله بهشمار آوردهاند.<ref>برای نمونه نگاه کنید به: ساعاتی، بلوغ الامانی، ج۲، ص۲۶۵۰.</ref> فقیهان در توضیح زینتهایی که تغییر ما خلق الله و فعلی حرام است، بیانهای مختلفی دارند. به گفته نورالدین ابولحیه، این حکم در همه انواع زینتها جریان دارد و تنها دو مورد از آن استثنا میشود: ۱. زینتهای غیردائمی که اثر آنها برای همیشه باقی نمیمانند، مانند سرمهکشیدن و حناگذاشتن؛ ۲. ازبینبردن عیبهای نادری که در بدن برخی افراد وجود دارد، مانند قطعکردن انگشت زائد از بدن.<ref>ابولحیه، العشرة الزوجیه، ص۱۳۵.</ref> اما به گفته یوسف قرضاوی زینتهایی حرام است، که به صورت افراطی انجام شده باشد، مانند نازککردن ابروها، رنگکردن مو، تراشیدن ریش.<ref>قرضاوی، الحلال و الحرام فی الاسلام، ص۸۶-۹۳.</ref> | ||
مالکیه و حنابله با استدلال به این آیه وصل مو را مطلقا حرام دانستهاند. شافعیها این عمل را برای زنان بدون شوهر حرام، و آن را برای زنان شوهردار (منوط به اجازه شوهر) جایز میدانند. اما حنفیه معتقدند این عمل در صورتی که با موی آدمیان نباشد، بیاشکال است.<ref>کنعان، الموسوعة الطبیة الفقهیة، ص۵۸۷.</ref> | مالکیه و حنابله با استدلال به این آیه وصل مو را مطلقا حرام دانستهاند. شافعیها این عمل را برای زنان بدون شوهر حرام، و آن را برای زنان شوهردار (منوط به اجازه شوهر) جایز میدانند. اما حنفیه معتقدند این عمل در صورتی که با موی آدمیان نباشد، بیاشکال است.<ref>کنعان، الموسوعة الطبیة الفقهیة، ص۵۸۷.</ref> | ||
| خط ۷۰: | خط ۷۰: | ||
=== عقیمسازی (حیوان یا انسان) === | === عقیمسازی (حیوان یا انسان) === | ||
برخی نویسندگان سنیمذهب عقیمسازی انسان را تغییر در خلقت الهی شمرده، به همین دلیل آن را حرام میدانند.<ref>صدیقخان، السراج الوهاج، ج۳، ص۳۷۲.</ref> در برخی کتابهای تفسیری سنیمذهبان، خصاء حیوانات نیز مشمول این آیه و حرام شمرده شده است.<ref>نگاه کنید به: قاسمی، محاسن التأویل، ج۳، ص۳۴۵.</ref> اما برخی دیگر از آنان خصاء حیوانات را جایز،<ref>بغوی، معالم التنزیل، ج۱، ص۱۳۰.</ref> و برخی خصاء حیوانات حلالگوشت را به دلیل اغراض عقلایی جایز، اما خصاء حیوانات حرامگوشت را غیر جایز شمردهاند.<ref>آلوسی، روح المعانی، ج۳، ص۱۲۵.</ref> با این حال در برخی پژوهشهای فقهی شیعه، | برخی نویسندگان سنیمذهب عقیمسازی انسان را تغییر در خلقت الهی شمرده، به همین دلیل آن را حرام میدانند.<ref>صدیقخان، السراج الوهاج، ج۳، ص۳۷۲.</ref> در برخی کتابهای تفسیری سنیمذهبان، خصاء حیوانات نیز مشمول این آیه و حرام شمرده شده است.<ref>نگاه کنید به: قاسمی، محاسن التأویل، ج۳، ص۳۴۵.</ref> اما برخی دیگر از آنان خصاء حیوانات را جایز،<ref>بغوی، معالم التنزیل، ج۱، ص۱۳۰.</ref> و برخی خصاء حیوانات حلالگوشت را به دلیل اغراض عقلایی جایز، اما خصاء حیوانات حرامگوشت را غیر جایز شمردهاند.<ref>آلوسی، روح المعانی، ج۳، ص۱۲۵.</ref> با این حال در برخی پژوهشهای فقهی شیعه، تغییر خلقتهای حرام، تغییراتی دانسته شده که در جهت سنتهای باطل شیطانی باشد و عقیمسازی (حتی عقیمسازی انسان) با انگیزههای عقلایی و مصلحتجویانه، از این قاعده خارج شده است.<ref>محضری، احکام تکلیفی و وضعی جلوگیری از بارداری و عقیمسازی در فقه امامیه، ص۵۸-۶۰.</ref> | ||
=== ترمیم بکارت === | === ترمیم بکارت === | ||
| خط ۸۲: | خط ۸۲: | ||
=== پیوند اعضا === | === پیوند اعضا === | ||
[[محمد سند]]، در [[فقه الطب (کتاب)|کتاب فقه الطب]]، آیه ۱۱۹ سوره نساء را در شمار ادله حرمت جداسازی اعضای بدن انسان و پیوند آن به فرد دیگر بررسی کرده است؛ با این توضیح که ممکن است با استناد به این آیه هرگونه تصرف در بدن را از مصادیق تغییر در | [[محمد سند]]، در [[فقه الطب (کتاب)|کتاب فقه الطب]]، آیه ۱۱۹ سوره نساء را در شمار ادله حرمت جداسازی اعضای بدن انسان و پیوند آن به فرد دیگر بررسی کرده است؛ با این توضیح که ممکن است با استناد به این آیه هرگونه تصرف در بدن را از مصادیق تغییر در خلق الله بهشمار آورد.<ref>سند، فقه الطب، ص۶۵-۶۶.</ref> | ||
=== شبیهشدن به جنس مخالف === | === شبیهشدن به جنس مخالف === | ||