فقه معاصر:پیش‌نویس دوم آیه ۱۱۹ سوره نساء: تفاوت میان نسخه‌ها

در آیه ۱۱۹ سوره نساء شیطان اعلام می‌کند که درصدد گمراه‌ساختن انسان‌ها برخواهد آمد، آرزوهای دنیوی را در دل آنان می‌گذارد و آنان را به بریدن گوش حیوانات و تغییر خلق خدا فرمان می‌دهد.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۱۷۳.</ref> در پایان آیه نیز خداوند به پیروان شیطان هشدار می‌دهد که هر کس به جای خدا، شیطان را برگزیند و او را دوست خود قرار دهد، به سختی زیان خواهد کرد.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۱۷۴.</ref> دو فراز از آیه ۱۱۹ سوره بقره در مباحث فقهی مورد توجه فقیهان بوده است.

 

علاوه بر کتاب‌های تفسیری، برخی فقیهان و پژوهشگران این آیه را در مباحث فقهی خود به صورت مستقل بحث کرده‌اند. محمدعلی قاسمی در کتاب آیات فقه پزشکی از صفحه ۱۵۷ تا ۱۷۳، محمدمهدی کریمی‌نیا در کتاب تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، ص۲۱۸-۲۳۲. و علیدوست و حسینی کمال‌آبادی در مقاله «مبانی فقهی مهندسی ژنتیک و محصولات تراریخته»، ص۱۵-۳۴.

 

در آیات [[آیه ۶۵ سوره حج|۶۵ سوره حج]]، [[آیه ۲۰ سوره لقمان|۲۰ سوره لقمان]] و نیز [[آیه ۱۲ سوره جاثیه|۱۲]] و [[آیه ۱۳ سوره جاثیه|۱۳ سوره جاثیه]]، تمام مخلوقات آسمانی و زمینی، مسخّر انسان معرفی شده‌اند تا انسان‌ از همه مخلوقات بهره گیرند. این دسته از آیات با آیه ۱۱۹ سوره نساء که تغییر در خلق الله را عملی شیطانی معرفی می‌کند، ناسازگار به نظر می‌رسد. ابوالقاسم علیدوست معتقد است، آیات مربوط به تسخیر مخلوقات بهره‌برداری از منافع مخلوقات را برای انسان جایز شمرده است، اما بر اساس آیه ۱۱۹ سوره نساء، این بهره‌برداری نباید به گونه‌ای باشد که با هدف خلقت آنان ناهمسو باشد.<ref>علیدوست و حسینی کمال‌آبادی، «مبانی فقهی مهندسی ژنتیک و محصولات تراریخته»، ص۲۵.</ref>

 

در بخشی از آیه ۳۰ سوره روم (لا تبدیل لخلق الله) آفرینش خدا تغییرناپذیر معرفی شده است. علیرضا اعرافی از این بخش از آیه دو برداشت متفاوت ارائه کرده است که طبق یک برداشت،  آیه ۳۰ سوره روم مفاد یکسانی با آیه ۱۱۹ سوره نساء دارد. طبق این برداشت، جملۀ «لا تبدیل لخلق الله» جمله خبری است که با هدف نهی به‌کار رفته است و معنای آن چنین است که نباید خلق خدا را به چیز دیگری تبدیل کرد.<ref>اعرافی، مکاسب محرمه، ج۴، ص۲۲۳.</ref> بر این اساس دو آیه یادشده با هم ناسازگاری ندارند.<ref>اعرافی، مکاسب محرمه، ج۴، ص۲۲۴.</ref>

بر اساس دیدگاه برخی مفسران و فقیهان، آیه بر حرمت هرگونه تغییر تکوینی یا جسمی در مخلوقات الهی دلالت دارد. این تفسیر با استقبال بیشتری از سوی اهل‌سنت مواجه شده و فقیهان و عالمان شیعه اندکی این تفسیر را پذیرفته‌اند. با این حال، طرفداران این دیدگاه تفسیری، در تعیین قلمرو مصداقی آیه یکسان عمل نکرده‌اند. برخی آن را شامل همه مخلوقات می‌شمارند؛ برخی آن را به حیوانات اختصاص می‌دهند؛ گروهی نیز قلمرو آیه را مربوط به انسان‌ها می‌شمارد.<ref>قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج۲، ص۶۰؛ برای نمونه نگاه کنید به: مدرسی، من هدی القرآن، ج۲، ص۱۹۴؛ زحیلی، التفسیر المنیر، ج۵،، ص۲۷۷؛ ابوحیان اندلسی، البحر المحیط فی التفسیر، ج۴، ص۷۲.</ref> محمدرضا نجفی طبسی با استناد به این آیه معتقد است هر تغییری در خلقت خدا حرام است، مگر آنکه دلیلی بر جواز آن اقامه شود.<ref>نجفی طبسی، المنیة فی حکم الشارع و اللحیة، ص۱۴.</ref> به نظر سبحانی با توجه به فقره «فلیبتکن آذان الانعام» این آیه تنها مربوط به تغییر در حیوانات و انسان است و شامل جمادات و گیاهان نمی‌شود.<ref>سبحانی، احکام صلاة القضاء، ص۴۰۸.</ref>

 

 

فیض کاشانی نیز علاوه بر حرمت تغییرات جسمی، آیه را ناظر به حرمت تغییرات معنوی در مخلوقات خدا می‌داند و معتقد است تغییر در امور معنوی نیز از مصادیق «تغییر خلق‌ الله» به شمار می‌آید.<ref>فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ج۱، ص۵۰۱.</ref>

به باور [[ابوالقاسم علیدوست]] آیه مورد نظر تنها تغییراتی را را تحریم کرده که مصداق تبعیت از شیطان باشند، اما تغییرات همسو را هدف خلقت آن‌ها مشمول این تحریم نیستند و بر اساس آیاتی مانند [[آیه ۱۳ سوره جاثیه]] که همه موجودات آسمان و زمین را مسخر انسان دانسته است، چنین تغییراتی حلال و گاه ضروری‌اند.<ref>علیدوست و حسینی کمال‌آبادی، «مبانی فقهی مهندسی ژنتیک و محصولات تراریخته»، ص۲۵-۲۷.</ref> [[جعفر سبحانی]] نیز معتقد است، تغییر حرام، تغییری است که به صورت شیطانی انجام گیرد.<ref>سبحانی، احکام صلاة القضاء، ص۴۰۸.</ref> وی حلال‌بودن حیواناتی که با جاری‌شدن نام خدا ذبح می‌شوند و حرام‌بودن حیواناتی که با جاری‌شدن نام بت‌ها ذبح شده‌اند را با توجه به این نکته توضیح داده است.<ref>سبحانی، احکام صلاة القضاء، ص۴۰۹.</ref>  

بر اساس نظر بیشتر مفسران و فقیهان شیعه، و نیز برخی عالمان سنی‌مذهب، این آیه مربوط به تغییر معنوی و تغییر دین خدا است.<ref>قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج۲، ص۶۵؛ همچنین نگاه کنید به: طبری، تفسیر الطبری، ج۴، ص۲۸۵؛ طوسی، التبیان، ج۳،‌ص۳۳۴؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۱۷۳؛ طباطبایی، المیزان، ج۵، ص۸۵؛ فضل‌الله، فقه الحیاة، ص۲۲۸-۲۲۹.</ref> [[محمد آصف محسنی]]، معتقد است، در صورتی که این تفسیر پذیرفته نشود، باید این آیه را از متشابهات دانست؛ چرا که انسان‌ها در بیشتر افعال خود در حال تغییر خلق الله هستند و حال اینکه قطعا نمی‌توان همه آن تغییرها را حرام دانست.<ref>محسنی، الفقه و مسائل طبیة، ج۱، ص۲۱۳؛ و ج۲، ص۱۷.</ref>

آیه ۱۱۹ سوره نساء در مسائل فقهی گوناگونی به‌کار رفته است.

شبیه‌سازی و همزادسازی انسان از مباحثی است که برخی فقیهان برای اثبات حرمت آن به آیه ۱۱۹ سوره نساء استناد کرده‌اند. به اتفاق آرای علمای اهل‌سنت، شبیه‌سازی انسان عملی نامشروع و بر خلاف اسلام است.<ref>اسلامی، شبیه‌سازی انسانی از دیدگاه آیین کاتولیک و اسلام، ص۲۰۰.</ref> از جمله دلایل ایشان بر این حکم، استدلال به آیه ۱۱۹ سوره نساء است.<ref>اسلامی، شبیه‌سازی انسانی از دیدگاه آیین کاتولیک و اسلام، ص۲۱۱-۲۳۳.</ref> در بین فقیهان شیعه در حکم شبیه‌سازی انسان اتفاق نظر ندارند و دیدگاه آنان از جواز تا حرمت مطلق در نوسان است.<ref>محقق داماد، «شبیه‌سازی انسان از منظر فقه و اخلاق»، ص۱۵.</ref> جعفر سبحانی شبیه‌سازی انسان را با استناد به این آیه حرام دانسته است.<ref>سبحانی، استفتائات، ج۲، ص۲۵۶.</ref> همچنین به نظر [[محمدمهدی شمس‌الدین]]، [[شبیه‌سازی انسانی]] به‌حکم اولی حرام است و شبیه‌سازی انسانی به تغییر نامناسب جسمانی می‌انجامد که در آیه مذکور «تغییر خلق» خوانده شده است.<ref>شمس‌الدین، الاستنساخ الجنین، ص۵۸، به نقل از: قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج۲، ص۵۵۷-۵۵۸.</ref> محمد مؤمن اگرچه در درستی این استدلال اشکال کرده، دلالت آیه را بر حرمت شبیه‌سازی نمی‌پذیرد، اما به باور او، در صورتی درستی این استدلال، می‌توان آن را در مسئله همزادسازی انسان نیز جاری کرد و به تحریم آن فتوا دارد.<ref>مؤمن، «شبیه‌سازی»، ص۵۱-۵۲.</ref>

آیه ۱۱۹ سوره نساء در بحث تغییر جنسیت برای غیرخنثی نیز مورد استناد قرار گرفته است. برخی فقیهان شیعه مانند جعفر سبحانی،<ref>سبحانی، احکام صلاة القضاء، ص۴۰۸.</ref> جواد تبریزی<ref>تبریزی، صراط النجاة، ج۱، ص۳۳۰.</ref> و یدالله دوزدوزانی<ref>دوزدوزانی، تغییر جنسیت آری یا نه، ص۳۷-۴۱.</ref> با استناد به آیه ۱۱۹ نساء تغییر جنسیت را حرام دانسته‌اند. در مقابل گروه دیگری از فقیهان شیعه، مانند محمدحسین فضل‌الله و محسن ملکی، با تکیه بر تفسیر خود از آیه، معتقدند این آیه بر تغییر جنسیت انسان‌ها دلالت ندارد.<ref>فضل‌الله، فقه الحیاة، ص۲۲۸-۲۲۹؛ ملکی، تغییر جنسیت از دیدگاه فقه امامیه، ص۵۸-۷۰.</ref> [[مجمع فقه اسلامی]] مستقر در مکه، در تاریخ ۱۳ رجب ۱۴۰۹ق در فتوایی با استناد به آیه ۱۱۹ سوره نساء تغییر جنسیت مردان به زنان و زنان به مردان را حرام اعلام کردند.<ref>جیزانی، فقه النوازل، ج۴، ص۹۶-۹۷.</ref>

 

 

 

مالکیه و حنابله با استدلال به این آیه وصل مو را مطلقا حرام دانسته‌اند. شافعی‌ها این عمل را برای زنان بدون شوهر حرام، و آن را برای زنان شوهردار (منوط به اجازه شوهر) جایز می‌دانند. اما حنفیه معتقدند این عمل در صورتی که با موی آدمیان نباشد، بی‌اشکال است.<ref>کنعان، الموسوعة الطبیة الفقهیة، ص۵۸۷.</ref>

فقیهان شیعه در بررسی مسئله زینت، کمتر به این آیه پرداخته‌اند و در صورت اشاره به این آیه، استدلال به آن را ناصحیح شمرده‌اند؛ چنان‌که به گفته محمد آصف محسنی اگر وصل‌کردن موها بر اساس این آیه جایز شمرده نشود، در این صورت باید کوتاه‌کردن موها هم جایز شمرده نشود و حال اینکه چنین برداشتی قطعا نادرست است.<ref>محسنی، الفقه و مسائل طبیة، ج۱، ص۲۱۳.</ref> او همچنین استناد به این آیه را درباره اصلاح دندان‌ها ناصحیح خوانده است.<ref>محسنی، الفقه و مسائل طبیة، ج۱، ص۳۶۹.</ref>

بسیاری از فقیهان اهل‌سنت با استناد به این آیه انواع جراحی‌های زیبایی را حرام دانسته‌اند.<ref>کنعان، الموسوعة الطبیة الفقهیة، ص۲۳۸؛ عودة، «عملیات تجمیل الوجه التحسینیة»، ص۱۱؛ ابولحیه، العشرة الزوجیه، ص۱۳۵.</ref> با این حال برخی از ایشان، مانند [[یوسف قرضاوی]]، ضمن پذیرش این ادعا معتقدند، اگر انجام این عمل‌های جراحی برای رفع برخی عیوب نادر باشد (مانند قطع انگشتان زائد) به استناد ادله [[لا حرج]]، اشکالی ندارد.<ref>قرضاوی، الحلال و الحرام فی الاسلام، ص۸۷.</ref>  

در مقابل، برخی فقیهان شیعه مانند [[ناصر مکارم شیرازی]]، با مربوط‌دانستن این آیه به توحید و شرک، «خلق الله» را به «فطرت» تفسیر کرده‌، دلالت این آیه بر حرمت جراحی زیبایی را ناتمام می‌دانند.<ref>مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ج۲، ص۱۳۳.</ref>

یوسف قرضاوی از عالمان اهل‌سنت، زینت‌هایی افراطی را حرام و از مصادیق تغییر خلق الله دانسته<ref>قرضاوی، الحلال و الحرام فی الاسلام، ص۸۶.</ref> و تراشیدن ریش را یکی از مصادیق چنین زینتی برشمرده است.<ref>قرضاوی، الحلال و الحرام فی الاسلام، ص۹۲.</ref> با این حال عموم فقیهان شیعه در این فرع استناد به آیه را نپذیرفته‌اند<ref>برای نمونه نگاه کنیدبه: منتظری، دراسات فی المکاسب المحرمه، ج۳، ص۱۱۳؛ اعرافی، مکاسب محرمه، ج۴، ص۲۲۷.</ref> و برای رد آن به جواز حلق رأس و حلق عانه شاهد آورده‌اند.<ref>منتظری، دراسات فی المکاسب المحرمه، ج۳، ص۱۱۳.</ref> در مقابل، محسن فیض کاشانی، این آیه را شاهدی بر حرمت ریش‌تراشی قلمداد کرده<ref>فیض کاشانی، الوافی، ج۶، ص۶۵۸.</ref> و [[محمدرضا نجفی طبسی]] با استناد به این آیه بر حرمت تراشیدن ریش استدلال نموده است.<ref>نجفی طبسی، المنیة فی حکم الشارع و اللحیة، ص۱۴.</ref>

برخی فقیهان اهل‌تسنن خالکوبی را از مصادیق تغییر در خلق الله دانسته‌اند؛ ازاین‌رو به حرمت آن فتوا‌ داده، این حکم را مورد اتفاق فقیهان به‌شمار آورده‌اند.<ref>برای نمونه نگاه کنید به: ساعاتی، بلوغ الامانی، ج۲، ص۲۶۵۰.</ref> چنان‌که یوسف قرضاوی از عالمان اهل‌تسنن نیز با استناد به این آیه خالکوبی را حرام دانسته است.<ref>قرضاوی، الحلال و الحرام فی الاسلام، ص۸۷.</ref>

برخی نویسندگان سنی‌مذهب عقیم‌سازی انسان را تغییر در خلقت الهی شمرده، به همین دلیل آن را حرام می‌دانند.<ref>صدیق‌خان، السراج الوهاج، ج۳، ص۳۷۲.</ref> در برخی کتاب‌های تفسیری سنی‌مذهبان، خصاء حیوانات نیز مشمول این آیه و حرام شمرده شده است.<ref>نگاه کنید به: قاسمی، محاسن التأویل، ج۳، ص۳۴۵.</ref> اما برخی دیگر از آنان خصاء حیوانات را جایز،<ref>بغوی، معالم التنزیل، ج۱، ص۱۳۰.</ref> و برخی خصاء حیوانات حلال‌گوشت را به دلیل اغراض عقلایی جایز، اما خصاء حیوانات حرام‌گوشت را غیر جایز شمرده‌اند.‌<ref>آلوسی، روح المعانی، ج۳، ص۱۲۵.</ref> با این حال در برخی پژوهش‌های فقهی شیعه، تغییر خلقت‌های حرام، تغییراتی دانسته شده که در جهت سنت‌های باطل شیطانی باشد و عقیم‌سازی (حتی عقیم‌سازی انسان) با انگیزه‌های عقلایی و مصلحت‌جویانه، از این قاعده خارج شده است.<ref>محضری، احکام تکلیفی و وضعی جلوگیری از بارداری و عقیم‌سازی در فقه امامیه، ص۵۸-۶۰.</ref>

در برخی پژوهش‌های فقهی شیعه، آیه ۱۱۹ سوره نساء به‌عنوان یکی از ادله حرمت ترمیم بکارت مورد بررسی قرار گرفته است؛ با این توضیح که خداوند دختران را به‌گونه‌ای آفریده که پرده بکارتشان در اولین آمیزش جنسی از بین برود در حالی که ترمیم آن با استفاده از شیوه‌های جراحی، مداخله در نظم طبیعی آفرینش و مصداق تغییر در خلقت خدا به‌شمار می‌آید.<ref>میرزاده اهری، ترمیم بکارت از منظر فقه و حقوق، ص۲۰۱.</ref> اما نویسنده پس از بررسی مفاد آیه، دلالت آن بر حرمت ترمیم بکارت را ناتمام می‌داند.<ref>میرزاده اهری، ترمیم بکارت از منظر فقه و حقوق، ص۲۰۷.</ref>

در پژوهش مشترک ابوالقاسم علیدوست و سید مرتضی حسینی کمال‌آبادی، برای بررسی حکم فقهی مهندسی ژنتیک، آیه ۱۱۹ سوره نساء مورد توجه قرار گرفت است. به نظر ایشان، مهندسی ژنتیک تنها در صورتی مصداق آیه ۱۱۹ سوره نساء و حرام دانسته شده، که در جهت اهداف نامشروع مورد استفاده قرار گیرد.<ref>علیدوست و حسینی کمال‌آبادی، «مبانی فقهی مهندسی ژنتیک و محصولات تراریخته»، ص۴۴.</ref> اما به باور محمد آصف محسنی این آیه به درمان ژنتیک ارتباطی ندارد و درباره تغییر در دین خدا است.<ref>محسنی، الفقه و مسائل طبیة، ج۲، ص۴۴.</ref>

[[رده:پیش‌نویس مقاله‌ها]]