سید روحالله موسوی خمینی: تفاوت میان نسخهها
Mkhaghanif (بحث | مشارکتها) جزبدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| (۶۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۷ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
[[ | {{نویسنده | ||
|نویسنده = محمدکاظم حقانی فضل | |||
''' | |گردآوری = | ||
}} | |||
{{جعبه اطلاعات اشخاص | |||
| شهرت = امام خمینی | |||
| نام = [[سید روحالله موسوی خمینی]] | |||
| تولد = ۱۲۸۱ش | |||
| مرگ = ۱۳۶۸ش | |||
| تصویر = Imam khomeiny.jpg | |||
| اندازه تصویر = | |||
| توضیح_تصویر = | |||
| جایگاه = مرجع تقلید، رهبر جمهوری اسلامی ایران | |||
| مذهب = شیعه | |||
| ملیت = ایران | |||
| حوزه تخصصی = | |||
| آثار در فقه معاصر = | |||
| آراء = نظریه [[خطابات قانونیه]]، [[تقدم حکومت بر احکام اولیه]]، [[نقش زمان و مکان در اجتهاد]] | |||
| استادان = | |||
| شاگردان = [[سید علی خامنهای]]، [[محمد فاضل لنکرانی]]، [[یوسف صانعی]]، | |||
| وب سایت = [http://www.imam-khomeini.ir/ پرتال امام خمینی] | |||
}} | |||
* '''چکیده''' | |||
'''آیتالله العظمی سید روحالله موسوی خمینی''' (۱۲۸۱-۱۳۶۸ش) مشهور به '''امام خمینی'''، فقیه، اصولی، مرجع تقلید و مدرس عالی علوم عقلی. او رهبر حرکت انقلابی مردم ایران در دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ شمسی و بنیانگذار نظام جمهوری اسلامی در ایران بود. به دلیل جایگاه ویژه او که رهبری یک نظام دینی بود، فتواها و نظریاتش تأثیر قابل توجهی بر رویکردهای فقه معاصر در ایران گذاشته است. | |||
سید روحالله موسوی خمینی | |||
== جایگاه | [[نظریه ولایت مطلقه فقیه]]، سازگار دانستن نظام جمهوری با اسلام، دخالت دادن [[مصلحت نظام]] در آرای فقهی و ترجیح آن بر سایر احکام اولیه، تأکید بر [[نقش زمان و مکان در اجتهاد]]، اجازه [[تغییر جنسیت]] به افراد تراجنسیتی، ایجاد [[وحدت رویه در احکام قضائی]]، برخی از آرای او در حوزه فقه معاصر است. او کتاب یا مقاله مشخصی درباره مسائل فقه معاصر تدوین نکرده است و برای مطالعه آرا و مبانی او باید به کتابهای فقهی، فتاوا، پیامها و سخنرانیهایش مراجعه کرد. | ||
سید روحالله موسوی | == معرفی اجمالی== | ||
سید روحالله مصطفوی خمینی که با نام امام خمینی شناخته میشود، از مراجع تقلید نامدار شیعه در قرن ۱۴ و ۱۵ قمری، رهبر و بنیانگذار نظام جمهوری اسلامی ایران است. او بیش از ۲۵ سال مرجعیت داشت و یکی از معدود مراجعی است که شیعیان پرشماری در سراسر جهان تشیع از او تقلید میکردند. | |||
=== اهمیت و جایگاه === | |||
سید روحالله موسوی خمینی از فقیهانی است که جایگاهی کمنظیر در تاریخ فقه شیعه دارد. او از شاگردان مؤسس حوزه علمیه قم، و در واقع از نسل اول فقیهان مکتب فقهی قم بود. او که در دوران ورود مدرنیته و آغاز دوران مشروطه در ایران میزیست، رهبر یک حرکت بزرگ انقلابی، سپس بنیانگذار و رهبر یک نظام جدید حکومتی بر اساس باورهای شیعه شد. چالشهای یک حکومت تازهتأسیس در دوران جدید نیازمند راهکارهای فقهی جدید بود؛ ازاینرو آرای فقهی او تأثیر فراوانی بر دوران پس از خودش گذاشته است. حتی اگر جایگاه رهبری سیاسی نیز نبود، جایگاه مرجعیت در دوران مدرن اقتضا میکرد که او درباره پدیدههای نوظهور و احکام فقهی آنها اظهار نظر کند. | |||
امام خمینی به کارآمدی و راهگشایی فقه در همه زمانها باور داشت؛ چنانکه در پاسخ به نامه یکی از استادان حوزه علمیه قم<ref>آقای محمدحسن قدیری(۱۳۱۷-۱۳۸۷ش) از استادان حوزه علمیه قم و عضو هیئت استفتاء امام خمینی.</ref> تأکید میکند برخی برداشتهای فقهی باعث از بین رفتن تمدن جدید و بازگشت مردم به زندگی در صحراها و کوخها خواهد شد.<ref>امام خمینی، صحیفه امام، ج۲۱، ص۱۵۰-۱۵۲.</ref> او معتقد بود که فقه شیعه توان اداره جهان را دارد و توصیه میکرد نباید فهم فقیهان از دین به گونهای باشد که اسلام متهم به ناتوانی در اداره جامعه در دنیای جدید بشود.<ref>امام خمینی، صحیفه امام، ج۲۱، ص۲۱۸.</ref> | |||
=== زندگینامه=== | |||
سید روحالله موسوی خمینی در سال ۱۲۸۱ش(۱۳۲۰ق) در خمین به دنیا آمد. تحصیلات حوزوی را در اراک و قم گذراند. استادان مهم او [[عبدالکریم حائری یزدی]] در فقه، محمدرضا اصفهانی مسجدشاهی در علم اصول، و محمدعلی شاهآبادی در عرفان هستند. او از دهه ۱۳۲۰ شمسی یکی از مدرسان مطرح حوزه علمیه دانسته شد و از سالهای آغازین دهه ۱۳۴۰ش، بعد از درگذشت [[سید حسین طباطبایی بروجردی]]، به عنوان مرجع تقلید مطرح شد. | |||
== آثار== | وی پس از درگذشت آیتالله بروجردی و با آغاز مرجعیت، مبارزه علنی با نظام سلطنتیِ حاکم بر ایران را شروع کرد. از سال ۱۳۴۳ش به دلیل همین مبارزات به ترکیه، سپس به نجف در عراق تبعید شد. از سال ۱۳۴۴ تا ۱۳۵۷ش در عراق به رهبری مبارزه علیه رژیم پهلوی و نیز امور مرجعیت و تدریس در حوزه علمیه نجف مشغول بود. در بهمن سال ۱۳۵۷ش، پس از اقامتی کمتر از سه ماه در پاریس، به ایران بازگشت. در ۲۲ بهمن همان سال نظام سلطنتی در ایران سقوط کرد و پس از مدتی کوتاه، با رأی مردم، نظام جمهوری اسلامی در ایران مستقر شد. | ||
بر پایه آنچه در پرتال امام خمینی | |||
پس از استقرار نظام جمهوری اسلامی در ایران رهبری این نظام بر عهده او بود. در این دوره مرجعیت او گستره فراوانی یافت و بسیاری از شیعیان سراسر جهان از او تقلید میکردند. ایشان در ۱۴ خرداد ماه سال ۱۳۶۸ش مصادف با ۹ شوال ۱۴۰۹ق از دنیا رفت و با تشییع ده میلیونی مردم در تهران به خاک سپرده شد.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c504_2745/ برگرفته از پرتال امام خمینی بخش زندگینامه.].</ref> | |||
== | |||
=== آثار=== | |||
بر پایه آنچه در پرتال امام خمینی آمده، از ایشان بیش از هشتاد جلد کتاب در فقه استدلالی و فقه فتوایی به صورت تألیف یا تقریر منتشر شده است.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/page/206/ صفحه آثار امام خمینی در پرتال امام خمینی].</ref> در بین این آثار هیچ کتاب و مقاله مستقلی درباره مسائل فقه معاصر وجود ندارد. آرا و نظریات او را باید در بین فتواها، پیامها، دستورات حکومتی و سخنرانیهایش رهگیری کرد. برای مثال، نظریه [[نقش زمان و مکان در اجتهاد]] را نخست در نامهای به اعضای مجمع تشخیص مصلحت نظام<ref>امام خمینی، صحیفه امام، ج۲۱، ص۲۱۷.</ref> و بار دیگر در پیامی به روحانیان سراسر کشور مطرح کرد<ref>امام خمینی، صحیفه امام، ج۲۱، ص۲۸۹.</ref> یا [[نظریه ولایت فقیه]] را ضمن مباحث بیع در درسهای خارج خود تبیین کرد؛<ref>خمینی، ولایت فقیه، مقدمه ناشر، ص۱. خمینی، کتاب البیع، ج۲، ص۶۱۷-۶۷۰.</ref> چنانکه نظریه [[ولایت مطلقه فقیه|تقدم اختیارات ولایت فقیه]] بر دیگر احکام اولیه به طور صریح در نامه ایشان به [[سید علی حسینی خامنهای|آيتالله سید علی خامنهای]] ابراز شده است.<ref>امام خمینی، صحیفه امام، ج۲۰، ص۴۵۲.</ref> | |||
== آرا و اندیشهها در حوزه فقه معاصر== | |||
=== نقش زمان و مکان در اجتهاد=== | === نقش زمان و مکان در اجتهاد=== | ||
{{اصلی|نقش زمان و مکان در اجتهاد}} | |||
امام خمینی در چند مورد از سخنان و پیامهایش بر [[نقش زمان و مکان در اجتهاد]] تصریح کرده است.<ref>امام خمینی، صحیفه امام، ج۵، ص۲۹۳ و ج ۲۱، صص۲۱۷ و ۲۸۹.</ref> او اجتهاد مصطلح در حوزهها را ناکافی میدید<ref>امام خمینی، صحیفه امام، ج۲۱، صص ۱۷۷ و ۲۹۲.</ref> و با وجود تصریح بر فقه جواهری، زمان و مکان را دو عنصر تعیینکننده در اجتهاد میدانست. البته در آثار فقهی او درباره چگونگی تأثیر این دو عنصر در فرایند اجتهاد توضیح تفصیلی نیامده است، با این حال در پیام معروف به منشور روحانیت بر این نکته تصریح شده که ممکن است یک موضوع فقهی نسبت به گذشته تغییر ظاهری نکرده باشد، ولی با شناخت دقيق روابط اقتصادى و اجتماعى و سياسى، همان موضوع موضوع جدیدی شده باشد.<ref>امام خمینی، صحیفه امام، ج۲۱، ص۲۸۹.</ref> | |||
برای تبیین چگونگی این تأثیر، فقیهان و پژوهشگران کتابها، مقالات و مصاحبههای متعددی منتشر کردهاند. در سال ۱۳۷۴ش یک همایش علمی در این باره برگزار شد که مجموعه مقالات رسیده به آن همایش در مجموعهای ۱۵ جلدی با عنوان [[مجموعه مقالات کنگره نقش زمان و مکان در اجتهاد|مجموعه مقالات کنگره بررسی مبانی فقهی حضرت امام خمینی]] منتشر شده است. | |||
{{همچنین ببینید|منابع مطالعاتی نقش زمان و مکان در اجتهاد}} | |||
=== جمهوریت نظام سیاسی=== | === جمهوریت نظام سیاسی=== | ||
{{اصلی|نظام جمهوری}} | |||
میتوان گفت تا پیش از اوجگیری انقلاب اسلامی در دی و بهمن ۱۳۵۷ش و مطرح شدن اندیشه جمهوری اسلامی، هیچ یک از فقیهان شیعه بهصراحت از اندیشه [[جمهوریت]] در عرصه حکومت دینی دفاع نکرده است. امام خمینی در مصاحبههای خود در پاریس اعلام کرد که نظام ایران مبتنی بر جمهوریت خواهد بود.<ref>به عنوان نمونه: امام خمینی، صحیفه امام، ج۵، صص ۱۴۴، ۲۲۳.</ref> او پس از استقرار در ایران و پیش از برگزاری همهپرسی سراسری، تصریح کرد که به جمهوری اسلامی رأی میدهد.<ref>امام خمینی، صحیفه امام، ج۶، ص۴۳۳.</ref> | |||
=== ولایت مطلقه فقیه=== | === ولایت مطلقه فقیه=== | ||
[[ولایت مطلقه فقیه]] از نظریاتی است که میتوان امام خمینی را مهمترین نظریهپرداز آن دانست. ولایت مطلقه فقیه به معنای حق دخالت فقیه در همه امور اجتماعی و سیاسی است، حتی در جاهایی که حکم اولیه شرعی وجود دارد. ایشان در کتاب البیع خود چند بار بر تساوی اختیارات حکومتی فقیه با پیامبر و ائمه تصریح کرده است<ref>خمینی، کتاب البیع، ج۲، صص۶۵۴، ۶۶۴.</ref> و شاید بتوان گفت صریحترین سخنان امام خمینی درباره این موضوع در نامه ایشان به [[آیتالله سید علی خامنهای]] آمده است. امام خمینی در این نامه تصریح میکند که ولایت فقیه محصور در چارچوب احکام اولیه نیست و گستره ولایت فقیه به اندازه ولایت رسول خدا است.<ref>امام خمینی، صحیفه امام، ج۲۰، ص۴۵۱-۴۵۲ | |||
.</ref> | |||
نویسنده مقاله فرایند عرفیشدن فقه شیعه این نظریه را یکی از عناصر مهم اصلی اندیشه دولت مدرن میداند<ref>حجاریان، از شاهد قدسی تا شاهد بازاری، ص۸۴.</ref> و از همینجا میتوان تأثیرگذاری این نظریه بر فقه دوران معاصر را مشاهده کرد. | |||
=== تقدم مصلحت نظام بر احکام اولیه=== | === تقدم مصلحت نظام بر احکام اولیه=== | ||
{{اصلی|مصلحت نظام اسلامی}} | |||
اولویت مصلحت نظام اسلامی بر دیگر احکام اولیه شرع از آرای مهم فقهی امام خمینی است. چالشهای بین نهادهای قانونگذار در سالهای نخستین حکومت جمهوری اسلامی زمینهساز ابراز این نظریه از سوی امام خمینی شد. بر اساس این دیدگاه، هرگاه مصلحت حکومت اسلامی در تصویب قانونی خاص باشد ولی آن قانون با احکام اولیه شرعی منافات داشته باشد، مصلحت نظام مقدم است و تا وقتی که آن مصلحت باقی است باید حکومت به آن قانون پایبند باشد؛ پس از رفع ضرورت، باید به اجرای احکام اولیه بازگشت. | |||
امام خمینی برای نخستین بار برای رفع اختلاف بین مجلس شورای اسلامی و شورای نگهبان، که مأمور تطبیق قوانین با شرع است، اجازه داد که اگر قانون مصوب مجلس مخالف شرع باشد ولی دو سوم نمایندگان مجلس تصویب آن را لازم بدانند آن قانون اجرایی شود.<ref>امام خمینی، صحیفه امام، ج۱۷، ص۳۲۱.</ref> او پس از مدتی در بهمنماه ۱۳۶۶ش گروهی را با عنوان مجمع تشخیص مصلحت نظام انتخاب کرد تا در نزاعهای بین مجلس و شورای نگهبان داوری کنند و اگر چیزی را مصلحت تشخیص دادند همان را تصویب کنند حتی اگر با احکام اولیه شرع یا قانون اساسی ناسازگار باشد.<ref>امام خمینی، صحیفه امام، ج۲۰، ص۴۶۴.</ref> | |||
=== وحدت رویه در احکام قضایی=== | === وحدت رویه در احکام قضایی=== | ||
{{اصلی|وحدت رویه در مجازاتهای تعزیری}} | |||
بر اساس فقه شیعه، مجازاتهای تعزیری بر اساس صلاحدید قاضی شرع که مجتهد است اعمال میشود. در دوران جمهوری اسلامی، به دلیل کمبود قاضی مجتهد، به غیرمجتهدان نیز اجازه داده شد که بر اساس قوانین موضوعه و نیز در برخی موارد بر اساس آرای فقیهان حکم صادر کنند. امام خمینی در پاسخ به استفتای مسئولان وقت قوه قضاییه، [[وحدت رویه در مجازاتهای تعزیری|وحدت رویه]] در موارد مشابه را جایز دانست تا وقتی که قاضی جامع شرایط به اندازه کافی باشد.<ref>امام خمینی، صحیفه امام، ج۱۸، ص۴۹۱.</ref> از آنجا که شورای نگهبان قانون اساسی اصرار داشت که تعزیرات بر اساس نظر قاضی مشخص شوند، امام خمینی بار دیگر در پاسخ به نامه کمیسیون امور قضایی مجلس شورای اسلامی، وحدت رویه در صدور احکام قضایی را جایز دانست و گروهی را مأمور مشخص کردن تعزیرات کرد.<ref>امام خمینی، صحیفه امام، ج۱۹، ص۴۲۴.</ref> | |||
=== خطابات قانونیه === | === خطابات قانونیه === | ||
[[خطابات قانونیه]] تبیینی است از چگونگی وضع قوانین و جعل تکالیف بر مکلفان. جایگاه این بحث در اصول فقه و ذیل بحث مسئله ضد و ترتب است. این نظریه تلاشی برای حل مشکل تزاحم در تکالیف است. برخی از پژوهشگران استفاده از خطابات قانونیه را زمینهساز مخاطب قرار دادن جامعه و حکومت (به جای افراد) میدانند؛<ref>خلفخانی، راغبی، علوی وثوقی، نظریه خطابات قانونی و نقش آن در فقه اجتماعی، ص۵۴.</ref> نکتهای که به ادعای آنان بدون خطابات قانونیه ممکن نبود. [[داود فیرحی]]، پژوهشگر فقه سیاسی، معتقد است که خطابات قانونیه تأثیر بسیاری بر فقه حکومت خواهند داشت؛<ref>فیرحی، فقه و سیاست در ایران، ج۲، ص۳۲۲.</ref> او آن را زمینهساز برداشتی مردمسالارانه از فقه میداند.<ref>رک: فیرحی، فقه و سیاست در ایران، ج۲، ص۳۲۰-۳۳۸.</ref> | |||
=== جواز تغییر جنسیت === | === جواز تغییر جنسیت === | ||
{{اصلی|تغییر جنسیت}} | |||
به نظر میرسد در بین فقهای شیعه نخستین فتوای جواز تغییر جنسیت را امام خمینی در دهه ۱۳۴۰ شمسی صادر کرده است. او در کتاب [[تحریر الوسیله]] چند مسئله فقهی درباره جواز تغییر جنسیت به صورت مطلق و چند مسئله نیز برای اشخاصی که دچار مشکل تعیین هویت جنسی هستند ذکر کرده است.<ref>خمینی، تحریر الوسیله، ج۲، ص۶۶۸-۶۷۰.</ref> | |||
{{همچنین ببینید|منابع مطالعاتی تغییر جنسیت}} | |||
=== جواز بازی با شطرنج و خرید و فروش آلات موسیقی === | |||
امام خمینی در سال ۱۳۶۷ش در پاسخ به یک استفتا درباره بازی با [[شطرنج]] به شرطی که این وسیله از [[آلت قمار]] بودن خارج شده باشد و افراد هم بدون قصد برد و باخت بازی کنند، این بازی را بنا بر فرض مطرح شده در سؤال جایز دانست.<ref>امام خمینی، صحیفه امام، ج۲۱، ص۱۲۹.</ref> او در همین نامه خرید و فروش [[ابزار موسیقی]] را برای استفادههای حلال جایز دانست.<ref>امام خمینی، صحیفه امام، ج۲۱، ص۱۲۹.</ref> ایشان پس از چند روز در پاسخ به نامه یکی از اساتید حوزه علمیه قم توضیحی درباره فتوای خود داد.<ref>امام خمینی، صحیفه امام، ج۲۱، ص۱۴۹-۱۵۲.</ref> این در حالی است که بسیاری از فقیهان شیعه بازی با شطرنج را، حتی بدون قصدِ برد و باخت، حرام میدانند. پس از صدور این فتوا، بازی با شطرنج در ایران حالت رسمی پیدا کرد و برای آن فدراسیون و مسابقات قانونی در نظر گرفته شد. | |||
==منابع مطالعاتی== | ==منابع مطالعاتی== | ||
* نشست علمی نوآوریهای اصولی امام خمینی در مؤسسه فهیم با ارائه کاظم قاضیزاده و ابوالقاسم مقیمی. [http://fahimco.com/Post/Details/5209 گزارش نشست را اینجا ببینید] | * نشست علمی نوآوریهای اصولی امام خمینی در مؤسسه فهیم با ارائه کاظم قاضیزاده و ابوالقاسم مقیمی. [http://fahimco.com/Post/Details/5209 گزارش نشست را اینجا ببینید] | ||
* مقاله نوآوریهای فقهی-سیاسی امام خمینی، قدرتالله عفتی، مجله پگاه حوزه، شماره ۲۵۵، سال ۱۳۸۸ش. [http://ensani.ir/fa/article/64378 مقاله را اینجا ببینید] | * مقاله نوآوریهای فقهی-سیاسی امام خمینی، قدرتالله عفتی، مجله پگاه حوزه، شماره ۲۵۵، سال ۱۳۸۸ش. [http://ensani.ir/fa/article/64378 مقاله را اینجا ببینید] | ||
* کتاب مبانی فقهی آراء خاص امام خمینی، زهرا گواهی، تهران، مؤسسه چاپ و نشر عروج، ۱۳۸۲ش. | |||
==پانویسها== | ==پانویسها== | ||
| خط ۳۱: | خط ۸۸: | ||
==منابع == | ==منابع == | ||
* خمینی | {{منابع}} | ||
* | * [http://www.imam-khomeini.ir/fa/ پرتال امام خمینی]. | ||
* | * حجاریان، سعید، از شاهد قدسی تا شاهد بازاری، تهران، طرح نو، ۱۳۸۰ش. | ||
* خلفخانی، علی، راغبی، محمدعلی، علوی وثوقی، سید یوسف، نظریه خطابات قانونی و نقش آن در فقه اجتماعی، مجله جستارهای فقهی و اصولی، شماره ۲۰، ۱۳۹۹ش. | |||
* امام خمینی، سید روحالله، تحریر الوسیله، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران، ۱۳۹۲ش. | |||
* امام خمینی، سید روحالله، صحیفه امام، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران، ۱۳۷۸ش. | |||
* امام خمینی، سید روحالله، کتاب البیع، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران، تهران، ۱۳۸۸ش. | |||
* امام خمینی، سید روحالله، ولایت فقیه (حکومت اسلامی)، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران، ۱۳۹۴ش. | |||
* فیرحی، داود، فقه و سیاست در ایران تحول حکومتداری و فقه حکومت اسلامی، تهران، نشر نی، ۱۳۹۳ش. | |||
{{پایان}} | |||
{{عالمان فقه معاصر}} | |||
[[رده:مقالههای محمدکاظم حقانی فضل]] | |||
[[رده:مقالههای شخصیتشناسی]] | |||
[[en:Sayyid Ruhollah Musavi Khomeini]] | |||