تنبیه الامة و تنزیه الملة (کتاب): تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| (یک نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{نویسنده | {{نویسنده | ||
|نویسنده = علیرضا صالحی | |نویسنده = علیرضا صالحی | ||
| خط ۴۵: | خط ۴۴: | ||
==معرفی اجمالی== | ==معرفی اجمالی== | ||
نام کامل این کتاب «تنبیه الامة و تنزیه الملة فی لزوم مشروطیة (دستوریة) الدولة المنتخبة لتقلیل الظلم علی افراد الامة و ترقیة المجتمع» است.<ref>آقابزرگ تهرانی، الذریعه، | نام کامل این کتاب «تنبیه الامة و تنزیه الملة فی لزوم مشروطیة (دستوریة) الدولة المنتخبة لتقلیل الظلم علی افراد الامة و ترقیة المجتمع» است.<ref>آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ج۴، ص۴۴۰</ref> این کتاب رسالهای سیاسی است که میرزا محمدحسین نائینی در دفاع از حکومت انتخابی و مخالفت با سلطنت مطلقه و حکومت استبدادی در ربیعالاول ۱۳۲۷ق (پس از استبداد صغیر) نوشته است. این کتاب در همان سال در بغداد به چاپ رسید.<ref>فیرحی، آستانه تجدد، ص۱۴.</ref> | ||
نائینی هدف از نگارش این کتاب را تنبیه امت به ضروریات شریعت و مبرا کردن ساحت دین (ملت) از زندقه و الحاد و بدعت (ظلم و استبداد) بیان کرده است (ص۳۳). | نائینی هدف از نگارش این کتاب را تنبیه امت به ضروریات شریعت و مبرا کردن ساحت دین (ملت) از زندقه و الحاد و بدعت (ظلم و استبداد) بیان کرده است (ص۳۳). | ||
=== اهمیت و جایگاه کتاب=== | === اهمیت و جایگاه کتاب=== | ||
تنبیه الامه شهرت زیادی در ادبیات مذهبی و سیاسی شیعه و ایران معاصر دارد. این رساله از درون منازعات فقهی در زمان نهضت مشروطه در ایران سر برآورد و با تأیید رهبران مذهبی شیعه، از جمله [[آخوند خراسانی]]{{یادداشت|آخوند خراسانی آن را اجل از تمجید و سزاوار تعلیم دانسته؛ چراکه ماخوذ از اصول شریعت محقه است. (نائینی، مقدمه تنبیه الامه، ۱۳۸۲ش، ص۳۳.)}} و [[ملا عبدالله مازندرانی]]{{یادداشت|به گفته عبدالله مازندرانی کتاب تنبیه الامه به دلیل مأخوذ بودن تمام اصول و مبانی سیاست از دین قویم اسلام مورد اعتماد است. (نائینی، مقدمه تنبیه الامه، ۱۳۸۲ش، ص۳۴)}}، به محور اصلی در تبیین دینی از نظام مشروطه تبدیل شد.<ref>فیرحی، | تنبیه الامه شهرت زیادی در ادبیات مذهبی و سیاسی شیعه و ایران معاصر دارد. این رساله از درون منازعات فقهی در زمان نهضت مشروطه در ایران سر برآورد و با تأیید رهبران مذهبی شیعه، از جمله [[آخوند خراسانی]]{{یادداشت|آخوند خراسانی آن را اجل از تمجید و سزاوار تعلیم دانسته؛ چراکه ماخوذ از اصول شریعت محقه است. (نائینی، مقدمه تنبیه الامه، ۱۳۸۲ش، ص۳۳.)}} و [[ملا عبدالله مازندرانی]]{{یادداشت|به گفته عبدالله مازندرانی کتاب تنبیه الامه به دلیل مأخوذ بودن تمام اصول و مبانی سیاست از دین قویم اسلام مورد اعتماد است. (نائینی، مقدمه تنبیه الامه، ۱۳۸۲ش، ص۳۴)}}، به محور اصلی در تبیین دینی از نظام مشروطه تبدیل شد.<ref>فیرحی، آستانه تجدد، ص۱.</ref> تأسیس «فقه المشروطه» بهعنوان فصلی جدید در تاریخ اجتهاد و فقه سیاسی شیعه را مرهون تلاشهای نائینی در رساله تنبیه الامه دانستهاند.<ref>فیرحی، فقه و سیاست، ج۱، ص۲۸۱.</ref> درباره این کتاب، از ابتدای نگارش تا امروز، نظرهای متفاوتی اظهار شده است و به گفته عبدالهادی حائری در کتاب تشیع و مشروطیت، حتی جدیترین منتقدین آن هم دقت علمی آن را تحسین کردهاند.<ref>حائری، تشیع و مشروطیت، ص۲۲۳ـ۲۲۴.</ref> | ||
[[حسینعلی منتظری]] در [[کتاب مبانی فقهی حکومت اسلامی]]، نائینی را یکی از فقهای انقلابآفرین معرفی کرده که توانسته است در کتاب تنبیه الامه توانسته فروعی نو از فقه حکومتی را بر اساس اصول القایی ائمه شیعه تفریع و تأسیس کند.<ref>منتظری، مبانی فقهی حکومت اسلامی، | [[حسینعلی منتظری]] در [[کتاب مبانی فقهی حکومت اسلامی]]، نائینی را یکی از فقهای انقلابآفرین معرفی کرده که توانسته است در کتاب تنبیه الامه توانسته فروعی نو از فقه حکومتی را بر اساس اصول القایی ائمه شیعه تفریع و تأسیس کند.<ref>منتظری، مبانی فقهی حکومت اسلامی، ج۱، ص۵۳.</ref> [[داوود فیرحی]]، از پژوهشگران عرصه فقه سیاسی، تنبیه الامه را کتابی توصیف میکند که مقدمات بیان دینی از آزادی و [[دموکراسی]] را در مذهب شیعه فراهم آورد و اهمیت مضاعفی از دیدگاه رابطه دین و تجدد پیدا کرد که همین امر موجب افزایش مراجعه به این کتاب شده است.<ref>فیرحی، آستانه تجدد، ص۱-۲.</ref> | ||
به نوشته [[سید محمود طالقانی]]، این کتاب نظر نهایی و عالی اسلام و شیعه درباره حکومت را با مدارک موثق ارائه کرده و برای علما و مجتهدان، کتابی استدلالی و اجتهادی است و برای عوام، رساله تقلید درباره وظایف اجتماعی.<ref>نائینی، تنبیه | به نوشته [[سید محمود طالقانی]]، این کتاب نظر نهایی و عالی اسلام و شیعه درباره حکومت را با مدارک موثق ارائه کرده و برای علما و مجتهدان، کتابی استدلالی و اجتهادی است و برای عوام، رساله تقلید درباره وظایف اجتماعی.<ref>نائینی، تنبیه الامة، تصحیح طالقانی، مقدمه، ص۱۵-۱۶.</ref> [[مرتضی مطهری]] نیز این کتاب را تفسیری دقیق از توحید عملی، اجتماعی و سیاسی اسلام دانسته که با استدلالهای متقن از قرآن و نهج البلاغه توأم است.<ref>مطهری، بررسی اجمالی نهضتهای اسلامی در صد سال اخیر، ص۴۲</ref> کتاب تنبیه الامه به دلیل ایجاد راهی به سوی دولت ملی از درون دستگاههای فقاهتی شیعه دارای اهمیت است؛ چراکه برای نخستین بار از حقوق ملی، قرارداد، [[انتخابات]]، [[مجلس]]، [[تفکیک قوا]]، [[مالیات]]، قانون موضوعه بحث کرد و مکانیزم انتخابات را به انجمنها گره زد، یعنی نخستین نسل احزاب را بررسی کرد.<ref>[http://ijtihadnet.ir/فقه-ظهور-دولت-مدرن/ «فقه» و ظهور دولت مدرن]</ref> | ||
به گفته [[عباسعلی عمید زنجانی]]، علت تألیف کتاب تنبیه الامه بیشتر در پاسخ به این ایراد بود که میگفتند علمای شیعه به خاطر اعتقاد به مشروعيت انحصارى حكومت ائمه، همواره با هرگونه مفهومى از دولت و نظام سياسى مخالف هستند. نکته دیگر اینکه نوشته شدن این کتاب نشان از اعتقاد نائینی به نوعی نظام میانه بود که نه در حد مشروعیت حکومت امام معصوم باشد و نه در حد نظام استبدادی که به هیچ وجه قابل تأیید نیست.<ref>عمید زنجانی، فقه سیاسی، | به گفته [[عباسعلی عمید زنجانی]]، علت تألیف کتاب تنبیه الامه بیشتر در پاسخ به این ایراد بود که میگفتند علمای شیعه به خاطر اعتقاد به مشروعيت انحصارى حكومت ائمه، همواره با هرگونه مفهومى از دولت و نظام سياسى مخالف هستند. نکته دیگر اینکه نوشته شدن این کتاب نشان از اعتقاد نائینی به نوعی نظام میانه بود که نه در حد مشروعیت حکومت امام معصوم باشد و نه در حد نظام استبدادی که به هیچ وجه قابل تأیید نیست.<ref>عمید زنجانی، فقه سیاسی، ج۲، ص۷۸.</ref> | ||
===نویسنده=== | ===نویسنده=== | ||
{{اصلی|محمدحسین غروی نائینی}} | {{اصلی|محمدحسین غروی نائینی}} | ||
محمدحسین غروی نائینی (۱۲۷۶-۱۳۵۵ق/۱۲۴۰-۱۳۱۵ش) از فقیهان شیعه در قرن چهاردهم قمری و از علمای طرفدار نهضت مشروطه ایران بود.<ref>امین، اعیان الشیعه، | محمدحسین غروی نائینی (۱۲۷۶-۱۳۵۵ق/۱۲۴۰-۱۳۱۵ش) از فقیهان شیعه در قرن چهاردهم قمری و از علمای طرفدار نهضت مشروطه ایران بود.<ref>امین، اعیان الشیعه، ج۶، ص۵۴.</ref> وی متولد شهر نائین و تحصیلکرده نزد علمایی چون جهانگیرخان قشقایی، [[میرزای شیرازی]] و [[آخوند خراسانی]] در شهرهای اصفهان، سامرا، کربلا و نجف بود.<ref>امین، اعیان الشیعه، ج۶، ص۵۴؛ آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعه (نقباءالبشر ...)، ج۲، ص۵۹۳.</ref> همراهی با میرزای شیرازی در نهضت تنباکو،<ref>سید رضی شیرازی، حماسه فتوا، ویژهنامه روزنامه جمهوری اسلامی.</ref> همکاری با آخوند خراسانی و [[عبدالله مازندرانی]] در نهضت مشروطه ایران<ref>حائری، تشیع و مشروطیت، ص۱۵۶-۱۵۷.</ref> و همچنین اعلام جهاد علیه انگلیس در عراق به همراه [[سید ابوالحسن موسوی اصفهانی|سید ابوالحسن اصفهانی]] از جمله فعالیتهای سیاسی نائینی بوده است.<ref>نائینی، تنبیه الامه، تصحیح ورعی، ص ۱۶؛ حائری، تشیع و مشروطیت، ص۱۷۵-۱۷۸.</ref> نائینی پس از [[محمدتقی شیرازی]] جزو مراجع شیعه شد.<ref>امین، اعیان الشیعه، ج۶، ص۵۴.</ref> شهرت علمی نائینی بیشتر به خاطر مکتب اصولی او و همچنین تألیف کتاب معروف تنبیه الامه و تنزیه المله است. | ||
==فهرست== | ==فهرست== | ||
| خط ۸۱: | خط ۸۰: | ||
منسجمترین دفاعیه فقهی و اصولی از [[حکومت مشروطه]]، [[قانونگذاری|فرآیندهای قانونگذاری]]، مجلس شورای ملی، آزادی، [[مساوات]]، [[شورا]]، [[تفکیک قوا]]، [[رأی اکثریت]] و ... در عصر مشروطه در کتاب تنبیه الامه توسط میرزای نائینی صورت گرفت. | منسجمترین دفاعیه فقهی و اصولی از [[حکومت مشروطه]]، [[قانونگذاری|فرآیندهای قانونگذاری]]، مجلس شورای ملی، آزادی، [[مساوات]]، [[شورا]]، [[تفکیک قوا]]، [[رأی اکثریت]] و ... در عصر مشروطه در کتاب تنبیه الامه توسط میرزای نائینی صورت گرفت. | ||
===تقسیمبندی انواع حکومت=== | ===تقسیمبندی انواع حکومت=== | ||
میرزای نائینی با تقسیم حکومت به ولایتیه{{یادداشت| نائینی نوعی از سلطنت را ترسیم میکند که هم در دوران حضور امام معصوم و هم در زمان غیبت، تنها سیستم مشروع قلمداد میشود. این سیستم که آن را «دولت یا سلطنت ولایتیه» نام نهاده، به دور از تحکم و استبداد و بر مصالح و رضایت عموم استوار است. در این نظام حکومتی، اساس سلطنت بر اقامه وظایف و مصالح نوعیه قائم و استیلای سلطان نیز به همان اندازه محدود و تصرفش به عدم تجاوز از آن حد مقید و مشروط شده است. (نائینی، تنبیه الامه، ۱۳۸۲ش، ص۴۳)}} و تَمَلُّکیه،{{یادداشت|نائینی در توصیف سلطنت تملکیه با توجه به تاریخ پادشاهی ایران، معتقد است مصالح مردم در این سیستم حکومتی تابعی از مصلحت و اراده حاکم یا حاکمان خواهند بود و توده مردم هیچ نقشی جز خدمتگزاری صرف برای حکمران ندارند؛ ولی در مقابل، حاکم هرگونه تصرف دلبخواهانه را در سرنوشت مردم، حق خود میداند و در مقابل هیچ کسی پاسخگو نیست و تا جایی ممکن است پیش رود که ادعای خدایی و الوهیت کند. وی مردم را در این سیستم حکومتی به دلیل جهل و بیعلمی نسبت به وظائف سلطنت و حقوق خود، تشبیه به گیاهان میکند. نائینی این نوع رابطه را در سطح جامعه نیز جاری میداند؛ به صورتی که هر شخصی نسبت به زیردستان خود رفتاری خودسرانه در پیش میگیرد و نتیجه این وضعیت همهگیر شدن روحیه استبداد در تمام جامعه خواهد بود. (نائینی، تنبیه الامه، ۱۳۸۲ش، ص۴۱-۴۳)}} ولایتیه بودن حکومت را منحصر به زمان حضور معصوم نمیداند و معتقد است در دوره غیبت نیز، در حد توان و به شرط نظارت بیرونی، حکومت ولایتیه قابل تحقق است.<ref> نائینی، تنبیه الامه، | میرزای نائینی با تقسیم حکومت به ولایتیه{{یادداشت| نائینی نوعی از سلطنت را ترسیم میکند که هم در دوران حضور امام معصوم و هم در زمان غیبت، تنها سیستم مشروع قلمداد میشود. این سیستم که آن را «دولت یا سلطنت ولایتیه» نام نهاده، به دور از تحکم و استبداد و بر مصالح و رضایت عموم استوار است. در این نظام حکومتی، اساس سلطنت بر اقامه وظایف و مصالح نوعیه قائم و استیلای سلطان نیز به همان اندازه محدود و تصرفش به عدم تجاوز از آن حد مقید و مشروط شده است. (نائینی، تنبیه الامه، ۱۳۸۲ش، ص۴۳)}} و تَمَلُّکیه،{{یادداشت|نائینی در توصیف سلطنت تملکیه با توجه به تاریخ پادشاهی ایران، معتقد است مصالح مردم در این سیستم حکومتی تابعی از مصلحت و اراده حاکم یا حاکمان خواهند بود و توده مردم هیچ نقشی جز خدمتگزاری صرف برای حکمران ندارند؛ ولی در مقابل، حاکم هرگونه تصرف دلبخواهانه را در سرنوشت مردم، حق خود میداند و در مقابل هیچ کسی پاسخگو نیست و تا جایی ممکن است پیش رود که ادعای خدایی و الوهیت کند. وی مردم را در این سیستم حکومتی به دلیل جهل و بیعلمی نسبت به وظائف سلطنت و حقوق خود، تشبیه به گیاهان میکند. نائینی این نوع رابطه را در سطح جامعه نیز جاری میداند؛ به صورتی که هر شخصی نسبت به زیردستان خود رفتاری خودسرانه در پیش میگیرد و نتیجه این وضعیت همهگیر شدن روحیه استبداد در تمام جامعه خواهد بود. (نائینی، تنبیه الامه، ۱۳۸۲ش، ص۴۱-۴۳)}} ولایتیه بودن حکومت را منحصر به زمان حضور معصوم نمیداند و معتقد است در دوره غیبت نیز، در حد توان و به شرط نظارت بیرونی، حکومت ولایتیه قابل تحقق است.<ref> نائینی، تنبیه الامه، تصحیح ورعی، ص۱۴۳؛ فیرحی، فقه و سیاست، ج۱، ص۲۹۱.</ref> در اندیشه نائینی، در زمان حضور امام معصوم، مقام عصمت، قدرت سیاسی عالیترین ضمانت ولایتیه بودن محسوب میشود، ولی در دوران غیبت چارهای جز سازِکار نظارت بیرونی (نظارت و مشارکت شهروندان) وجود نخواهد داشت؛ نظارتی که مبتنی بر دو امر اساسی تدوین [[قانون اساسی]] و تشکیل مجلس شورای ملی است (ص۴۵-۴۸ و ۸۷-۸۸). | ||
نائینی دفاع از [[حکومت مشروطه]] را ضروری دین قلمداد میکند. به نظر او، در سلطنت تملُّکیه به دلیل غصب حق خدا و معصوم و مردم به صورت یکجا، خروج حداکثری از اصل اولیه عدم جواز تأسیس حکومت در زمان غیبت صورت گرفته است، ولی در سلطنت ولایتیه که سلطنت مشروطه نیز جزئی از آن است، غصب حق مردم وجود ندارد؛ بنابراین تحدید سلطنت، چون باعث کاهش ظلم و تعدی میشود، از نظر شرعی امری مطلوب و دفاع از آن نیز از باب [[امر به معروف و نهی از منکر]] واجب است (ص۷۵-۷۹ و ۱۶۷). | نائینی دفاع از [[حکومت مشروطه]] را ضروری دین قلمداد میکند. به نظر او، در سلطنت تملُّکیه به دلیل غصب حق خدا و معصوم و مردم به صورت یکجا، خروج حداکثری از اصل اولیه عدم جواز تأسیس حکومت در زمان غیبت صورت گرفته است، ولی در سلطنت ولایتیه که سلطنت مشروطه نیز جزئی از آن است، غصب حق مردم وجود ندارد؛ بنابراین تحدید سلطنت، چون باعث کاهش ظلم و تعدی میشود، از نظر شرعی امری مطلوب و دفاع از آن نیز از باب [[امر به معروف و نهی از منکر]] واجب است (ص۷۵-۷۹ و ۱۶۷). | ||
| خط ۸۹: | خط ۸۸: | ||
===وجوب شورا و مشورت در نظام اسلامی=== | ===وجوب شورا و مشورت در نظام اسلامی=== | ||
نائینی با اشاره به سیره پیامبر گرامی اسلام(ص) و حضرت علی(ع) و استناد به [[آیه ۱۵۹ سوره آلعمران]]، بر وجوب شرعی [[شورا]] و مشورت در امور سیاسی تأکید دارد و معتقد است تشکیل دولتهای مستبد در محدوده جغرافیایی جهان اسلام و انحطاط مسلمین به دلیل نادیده گرفتن اصول اولیه اسلام، یعنی آزادی و مساوات و شورا، است.<ref>نائینی، تنبیه الامه، | نائینی با اشاره به سیره پیامبر گرامی اسلام(ص) و حضرت علی(ع) و استناد به [[آیه ۱۵۹ سوره آلعمران]]، بر وجوب شرعی [[شورا]] و مشورت در امور سیاسی تأکید دارد و معتقد است تشکیل دولتهای مستبد در محدوده جغرافیایی جهان اسلام و انحطاط مسلمین به دلیل نادیده گرفتن اصول اولیه اسلام، یعنی آزادی و مساوات و شورا، است.<ref>نائینی، تنبیه الامه، تصحیح ورعی، ص۸۶؛ فیرحی، فقه و سیاست، ج۱، ص۲۹۷-۲۹۹.</ref> وی برای ترسیم جایگاه شورا در نظام اندیشهای اسلام و مشروعیتبخشی به مشورت در امور سیاسی و اجتماعی، امور نوعی اولیه مربوط به تکالیف و وظایف مکلفان و امور نوعی ثانویه را به دو حوزه احکام منصوص و حوزه احکام غیرمنصوص و متغیر تقسیم میکند. بر اساس نظر او، مشورت فقط در حوزه احکام غیرمنصوص و متغیر مشروع است و در این حوزه امکان تدوین قوانین خواهد بود؛ قوانینی الزامآور که ولیّ نوعی بر اساس مصالح و مقتضیات زمان و مکان اتخاذ خواهد کرد (ص۱۳۵-۱۳۸). | ||
===مشروعیتبخشی به مسئله تفکیک قوا=== | ===مشروعیتبخشی به مسئله تفکیک قوا=== | ||
| خط ۹۸: | خط ۹۷: | ||
===وجوب تبعیت از رأی اکثریت=== | ===وجوب تبعیت از رأی اکثریت=== | ||
او با استناد به قاعده اصولی «[[قاعده اخذ به ترجیحات عند التعارض|اخذ به ترجیحات عند التعارض]]»، [[رأی اکثریت]] را یکی از مرجحات در زمان ایجاد تعارض معرفی میکند؛ اصلی که به نظر او یک حکم عقلایی است. وی با استناد به سیره پیامبر(ص) و حضرت علی(ع) و همچنین [[مقبوله عمر بن حنظله]] و ایجاد پیوند میان رأی اکثریت و مفهوم شورا، که به نص قرآن مشروعیتش ثابت شده، معتقد است در صورت ایجاد اختلاف آرا در امور نوعی و با فرض تساوی مشروعیت طرفین، از باب ضرورت [[حفظ نظام]] لازم است بر رأی اکثریت تکیه شود. او در این موارد دلیل شرعی وجوب تبعیت از رأی کثریت را همان ادله ناظر به وجوب حفظ نظام قرار میدهد.<ref>نائینی، تنبیه الامه، | او با استناد به قاعده اصولی «[[قاعده اخذ به ترجیحات عند التعارض|اخذ به ترجیحات عند التعارض]]»، [[رأی اکثریت]] را یکی از مرجحات در زمان ایجاد تعارض معرفی میکند؛ اصلی که به نظر او یک حکم عقلایی است. وی با استناد به سیره پیامبر(ص) و حضرت علی(ع) و همچنین [[مقبوله عمر بن حنظله]] و ایجاد پیوند میان رأی اکثریت و مفهوم شورا، که به نص قرآن مشروعیتش ثابت شده، معتقد است در صورت ایجاد اختلاف آرا در امور نوعی و با فرض تساوی مشروعیت طرفین، از باب ضرورت [[حفظ نظام]] لازم است بر رأی اکثریت تکیه شود. او در این موارد دلیل شرعی وجوب تبعیت از رأی کثریت را همان ادله ناظر به وجوب حفظ نظام قرار میدهد.<ref>نائینی، تنبیه الامه، تصحیح ورعی، ص۱۱۵-۱۱۶؛ فیرحی، فقه و سیاست، ج۱، ص۳۱۷.</ref> | ||
==نقدها== | ==نقدها== | ||
دشواری متن تنبیه الامه را میتوان از جمله نقدهای آن دانست. [[داوود فیرحی]] در این باره چنین آورده است: دشواری ادبیات تنبیه الأمة به دلیل دو ویژگی اساسی در آن است: نخست اینکه تنبیه الأمة هرچند به زبان فارسی نگاشته شده، اما به واقع فارسی ـ عربی است. نویسندهاش مدرس عالیرتبهای است که سالها به تدریس تخصصی در عالیترین مراحل فقه و اصول اشتغال داشته و همین موجب شده بیان و کلام او جنبه تخصصی پیدا کند. ویژگی دوم نوآوری فقهی ـ سیاسی نویسنده در تلاش برای پیوند سنت فقاهتی با موضوع جدید و دشواری چون تجدد، [[دموکراسی]] و [[دولت مدرن]] است. همین ویژگی ادبیات نویسنده را با پیچیدگی خاصی همراه کرده و کتاب و نویسنده را در معرکه «نزاع سنت و تجدد» قرار داده است.<ref>فیرحی، آستانه تجدد، | دشواری متن تنبیه الامه را میتوان از جمله نقدهای آن دانست. [[داوود فیرحی]] در این باره چنین آورده است: دشواری ادبیات تنبیه الأمة به دلیل دو ویژگی اساسی در آن است: نخست اینکه تنبیه الأمة هرچند به زبان فارسی نگاشته شده، اما به واقع فارسی ـ عربی است. نویسندهاش مدرس عالیرتبهای است که سالها به تدریس تخصصی در عالیترین مراحل فقه و اصول اشتغال داشته و همین موجب شده بیان و کلام او جنبه تخصصی پیدا کند. ویژگی دوم نوآوری فقهی ـ سیاسی نویسنده در تلاش برای پیوند سنت فقاهتی با موضوع جدید و دشواری چون تجدد، [[دموکراسی]] و [[دولت مدرن]] است. همین ویژگی ادبیات نویسنده را با پیچیدگی خاصی همراه کرده و کتاب و نویسنده را در معرکه «نزاع سنت و تجدد» قرار داده است.<ref>فیرحی، آستانه تجدد، ص۳.</ref> | ||
==تأثیرات بر فضای سیاسی جامعه و فقه سیاسی شیعه== | ==تأثیرات بر فضای سیاسی جامعه و فقه سیاسی شیعه== | ||
[[فقه المشروطه]] به روایت رهبران مذهبیِ حامی مشروطه، بهویژه در ادبیات نائینی در کتاب تنبیه الامه، تنها در حوزه نظر باقی نماند و پیوند تنگاتنگی با نهادهای مشروطه در ایران پیدا کرد. این نوع از رابطه را میتوان علاوه بر گفتوگوی انتقادی مجتهدان مخالف و موافق مشروطه، در ارجاعات نائینی به قانون اساسی و مصوبات مجلس و از طرف دیگر حضور پررنگ مفاهیم فقه سیاسی در مذاکرات مجلس شورای ملی نیز ملاحظه کرد.<ref>فیرحی، فقه و سیاست در ایران معاصر، | [[فقه المشروطه]] به روایت رهبران مذهبیِ حامی مشروطه، بهویژه در ادبیات نائینی در کتاب تنبیه الامه، تنها در حوزه نظر باقی نماند و پیوند تنگاتنگی با نهادهای مشروطه در ایران پیدا کرد. این نوع از رابطه را میتوان علاوه بر گفتوگوی انتقادی مجتهدان مخالف و موافق مشروطه، در ارجاعات نائینی به قانون اساسی و مصوبات مجلس و از طرف دیگر حضور پررنگ مفاهیم فقه سیاسی در مذاکرات مجلس شورای ملی نیز ملاحظه کرد.<ref>فیرحی، فقه و سیاست در ایران معاصر، ج۱، ص۳۳۵.</ref> | ||
به عقیده سیدعلی میرموسوی، پژوهشگر عرصه [[فقه سیاسی]]، اگر ادبیاتی که نائینی در کتاب تنبیه الامه پیریزی کرد ادامه مییافت بر گذار به دوران مدرن و ایجاد بسترهای مناسب برای شکلگیری حکومت دموکراتیک در ایران اثر میگذاشت؛ چراکه او با بهرهگیری از ویژگی مهم مکتب فقهی نجف (تقویت نقش عقل و یافتههای عقلی و بهرهمندی از بنای عقلا و دستاوردهای آن ها در مباحث اجتهادی)، به ایجاد یک روایت و الگوی متناسب با اسلام از تجدد و دولت مدرن در ایران دست زد. البته به نظر میرموسوی، با افول گفتمان مشروطه (ناکامی مشروطهخواهان در تحقق آرمانهایی که در زمان مشروطه دنبال میکردند)، ایدئولوژیک شدن فضای فکری عصر مشروطه و جایِ خالی نگرشهای تاریخی به مباحث اندیشهای، این ادبیات به افول گرایید.<ref>[http://mobahesat.ir/16560 اگر رویکرد نائینی ادامه مییافت در گذار به تجدد ایرانی بسیار مؤثر بود.]</ref> به گفته وی، در پرتو شگلگیری اسلامگرایی یا [[اسلام سیاسی]]{{یادداشت|ادعای اصلی اسلام سیاسی این است که بر پایه آموزهها و تعالیم دینی میتوان برای اداره جامعه و حکومت نظریهای از اسلام استخراج کرد. طبق این ایده فقه، دانشی خودبسنده و جامع است که بر دیگر شاخههای دانش سیاسی برتری دارد و این قابلیت را دارد که پاسخگوی مشکلات عمده در ارتباط با نظام سیاسی باشد. در این فضا نوعی نگاه غیریتساز با تجدد غربی و سکولاریزم شکل میگیرد و با نوعی نگاه انحصار گرایانه، فقه سیاسی با یک نظریه خاص همبسته و ملازم دانسته و برداشتهای متفاوت به حاشیه رانده شد.}} از دهه ۲۰ شمسی به بعد شاهد فاصلهگیری از ادبیات فقهی نائینی در تنبیه الامه بودیم، ولی در نتیجه تحولات اخیر در اثر ادعاهای پسااسلامگرایی،{{یادداشت|پسااسلامگرایی با جدا کردن دین از ایدئولوژی در پی تفسیری از اسلام است که پاسخگوی نیازهای انسان مسلمان در جهان کنونی باشد. در این راستا با رویکردی مدنی به دولت به شناسایی دموکراسی و حقوق بشر می پردازد. پسااسلامگرایان نظریه دولت را امری فرافقهی میدانند که برای طرح آن باید از دیگر دانشهای سیاسی، همچون فلسفه سیاسی یا علم سیاست بهره جست و نگاه صرفاً فقهی دراینباره کافی نیست. در این راستا، نگاه جهتدار و منفی فقه به تجدد نفی شد که این امر، زمینه را برای پذیرش تکثرگرایی فراهم کرد. افزون بر آن با نگاه مثبت به دموکراسی، مجالی برای طرح دیدگاه های دموکراتیک در فقه سیاسی فراهم شد.}} نوعی بازاندیشی تجربه فقهای دوران مشروطه یا نائینیگرایی جدید در حال رخدادن است.<ref>[http://mobahesat.ir/13756 در پرتو پسااسلامگرایی، نوعی نائینیگرایی جدید در حال رخدادن است.]</ref> | به عقیده سیدعلی میرموسوی، پژوهشگر عرصه [[فقه سیاسی]]، اگر ادبیاتی که نائینی در کتاب تنبیه الامه پیریزی کرد ادامه مییافت بر گذار به دوران مدرن و ایجاد بسترهای مناسب برای شکلگیری حکومت دموکراتیک در ایران اثر میگذاشت؛ چراکه او با بهرهگیری از ویژگی مهم مکتب فقهی نجف (تقویت نقش عقل و یافتههای عقلی و بهرهمندی از بنای عقلا و دستاوردهای آن ها در مباحث اجتهادی)، به ایجاد یک روایت و الگوی متناسب با اسلام از تجدد و دولت مدرن در ایران دست زد. البته به نظر میرموسوی، با افول گفتمان مشروطه (ناکامی مشروطهخواهان در تحقق آرمانهایی که در زمان مشروطه دنبال میکردند)، ایدئولوژیک شدن فضای فکری عصر مشروطه و جایِ خالی نگرشهای تاریخی به مباحث اندیشهای، این ادبیات به افول گرایید.<ref>[http://mobahesat.ir/16560 اگر رویکرد نائینی ادامه مییافت در گذار به تجدد ایرانی بسیار مؤثر بود.]</ref> به گفته وی، در پرتو شگلگیری اسلامگرایی یا [[اسلام سیاسی]]{{یادداشت|ادعای اصلی اسلام سیاسی این است که بر پایه آموزهها و تعالیم دینی میتوان برای اداره جامعه و حکومت نظریهای از اسلام استخراج کرد. طبق این ایده فقه، دانشی خودبسنده و جامع است که بر دیگر شاخههای دانش سیاسی برتری دارد و این قابلیت را دارد که پاسخگوی مشکلات عمده در ارتباط با نظام سیاسی باشد. در این فضا نوعی نگاه غیریتساز با تجدد غربی و سکولاریزم شکل میگیرد و با نوعی نگاه انحصار گرایانه، فقه سیاسی با یک نظریه خاص همبسته و ملازم دانسته و برداشتهای متفاوت به حاشیه رانده شد.}} از دهه ۲۰ شمسی به بعد شاهد فاصلهگیری از ادبیات فقهی نائینی در تنبیه الامه بودیم، ولی در نتیجه تحولات اخیر در اثر ادعاهای پسااسلامگرایی،{{یادداشت|پسااسلامگرایی با جدا کردن دین از ایدئولوژی در پی تفسیری از اسلام است که پاسخگوی نیازهای انسان مسلمان در جهان کنونی باشد. در این راستا با رویکردی مدنی به دولت به شناسایی دموکراسی و حقوق بشر می پردازد. پسااسلامگرایان نظریه دولت را امری فرافقهی میدانند که برای طرح آن باید از دیگر دانشهای سیاسی، همچون فلسفه سیاسی یا علم سیاست بهره جست و نگاه صرفاً فقهی دراینباره کافی نیست. در این راستا، نگاه جهتدار و منفی فقه به تجدد نفی شد که این امر، زمینه را برای پذیرش تکثرگرایی فراهم کرد. افزون بر آن با نگاه مثبت به دموکراسی، مجالی برای طرح دیدگاه های دموکراتیک در فقه سیاسی فراهم شد.}} نوعی بازاندیشی تجربه فقهای دوران مشروطه یا نائینیگرایی جدید در حال رخدادن است.<ref>[http://mobahesat.ir/13756 در پرتو پسااسلامگرایی، نوعی نائینیگرایی جدید در حال رخدادن است.]</ref> | ||
| خط ۱۱۳: | خط ۱۱۲: | ||
==شرح، تعلیقه، تصحیح و چاپ== | ==شرح، تعلیقه، تصحیح و چاپ== | ||
رساله تنبیه الامه تاکنون چند بار چاپ، تصحیح، تعلیق و شرح شده است. این رساله برای اولین بار در سال ۱۳۲۷ق در بغداد و در ۹۵ صفحه و برای بار دوم در سال ۱۳۲۸ق در تهران چاپ شد. در سال ۱۳۷۴ق (۱۳۳۴ش) شرکت سهامی انتشار آن را با مقدمه و توضیحات [[سید محمود طالقانی]] به چاپ رساند. این کتاب همچنین در سال ۱۳۸۰ش با اضافه عبارت «رسالهای در مردمسالاری دینی و استبداد دینی» در عنوان به کوشش حمیدرضا محمودزاده حسینی در ۱۷۸ صفحه از سوی انتشارات امیرکبیر منتشر شد. [[سید جواد ورعی]] نیز با مبنا قرار دادن نسخه اولی که در بغداد به چاپ رسیده بود و با تصحیح اغلاط کتاب و حذفیاتی که در نسخه تصحیحشده طالقانی وجود داشت، کتاب را بازنویسی و توسط انتشارات بوستان کتاب در سال ۱۳۸۲ش بازنشر کرد.<ref>فیرحی، آستانه تجدد، | رساله تنبیه الامه تاکنون چند بار چاپ، تصحیح، تعلیق و شرح شده است. این رساله برای اولین بار در سال ۱۳۲۷ق در بغداد و در ۹۵ صفحه و برای بار دوم در سال ۱۳۲۸ق در تهران چاپ شد. در سال ۱۳۷۴ق (۱۳۳۴ش) شرکت سهامی انتشار آن را با مقدمه و توضیحات [[سید محمود طالقانی]] به چاپ رساند. این کتاب همچنین در سال ۱۳۸۰ش با اضافه عبارت «رسالهای در مردمسالاری دینی و استبداد دینی» در عنوان به کوشش حمیدرضا محمودزاده حسینی در ۱۷۸ صفحه از سوی انتشارات امیرکبیر منتشر شد. [[سید جواد ورعی]] نیز با مبنا قرار دادن نسخه اولی که در بغداد به چاپ رسیده بود و با تصحیح اغلاط کتاب و حذفیاتی که در نسخه تصحیحشده طالقانی وجود داشت، کتاب را بازنویسی و توسط انتشارات بوستان کتاب در سال ۱۳۸۲ش بازنشر کرد.<ref>فیرحی، آستانه تجدد، ص۶-۸.</ref> | ||
در سال ۱۳۸۵ش روح الله حسینیان تنبیه الامه را تصحیح و ویراستاری کرد و با افزدون تعلیقههایی در متن و اضافه کردن پاورقیها، برای روانسازی متن کتاب کوشید. این نسخه را انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی به چاپ رساند. این نسخه، مانند نسخه طالقانی، مقدمه مفصلی دارد که علاوه بر اشاره به زندگینامه نائینی، به شرایط تاریخی، اجتماعی و سیاسی تألیف متن را هم آورده است.<ref>فیرحی، آستانه تجدد، | در سال ۱۳۸۵ش روح الله حسینیان تنبیه الامه را تصحیح و ویراستاری کرد و با افزدون تعلیقههایی در متن و اضافه کردن پاورقیها، برای روانسازی متن کتاب کوشید. این نسخه را انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی به چاپ رساند. این نسخه، مانند نسخه طالقانی، مقدمه مفصلی دارد که علاوه بر اشاره به زندگینامه نائینی، به شرایط تاریخی، اجتماعی و سیاسی تألیف متن را هم آورده است.<ref>فیرحی، آستانه تجدد، ص۹.</ref> در نسخهای دیگر، محسن هجری متن نائینی را به زبان ساده بازنویسی کرد و در سال ۱۳۸۶ش با ضمیمه متن اصلی، این کتاب را با عنوان «درآمدی بر بیداری مردم به ضمیمه متن اصلی کتاب تنبیه الامه و تنزیه المله و پینوشتهای آیتالله طالقانی» در انتشارات صمدیه به چاپ رساند.<ref>فیرحی، آستانه تجدد، ص۱۰.</ref> | ||
رساله تنبیه الامه بارها نیز به زبان عربی منتشر شده است. بار اول در سال ۱۹۵۶م به صورت ناقص در مجله عرفان و بار دوم در سال ۱۴۱۰ق به صورت کامل در مجله الموسم، به همت صالح جعفری، به چاپ رسید. در سال ۱۴۱۹ق به صورت مستقل و با مقدمه عبدالکریم آل نجف در مؤسسه احسن الحدیث قم چاپ شد و در سال ۱۴۱۸ق نیز در پایان کتاب ضد الاستبداد، اثر توفیق السیف، به همراه پاورقیهایی منتشر شد.<ref>فیرحی، آستانه تجدد، | رساله تنبیه الامه بارها نیز به زبان عربی منتشر شده است. بار اول در سال ۱۹۵۶م به صورت ناقص در مجله عرفان و بار دوم در سال ۱۴۱۰ق به صورت کامل در مجله الموسم، به همت صالح جعفری، به چاپ رسید. در سال ۱۴۱۹ق به صورت مستقل و با مقدمه عبدالکریم آل نجف در مؤسسه احسن الحدیث قم چاپ شد و در سال ۱۴۱۸ق نیز در پایان کتاب ضد الاستبداد، اثر توفیق السیف، به همراه پاورقیهایی منتشر شد.<ref>فیرحی، آستانه تجدد، ص۱۰.</ref> | ||
داوود فیرحی، پژوهشگر [[فقه سیاسی]]، در سال ۱۳۹۴ش اولین شرح مبسوط تنبیه الامه را با عنوان «آستانهی تجدد» در انتشارات نشر نی به چاپ رساند. فیرحی در این کتاب به شرح اصطلاحات و مفاهیم نظری تنبیه الامه با تکیه بر دیگر آثار محقق نائینی از یک سو و ارجاع به ادبیات و سنت اصولی و فقاهتی شیعه از سوی دیگر همت گماشته است. آستانهی تجدد بر پایه دو نسخه طالقانی و ورعی ارائه شده است.<ref>فیرحی، آستانه تجدد، | داوود فیرحی، پژوهشگر [[فقه سیاسی]]، در سال ۱۳۹۴ش اولین شرح مبسوط تنبیه الامه را با عنوان «آستانهی تجدد» در انتشارات نشر نی به چاپ رساند. فیرحی در این کتاب به شرح اصطلاحات و مفاهیم نظری تنبیه الامه با تکیه بر دیگر آثار محقق نائینی از یک سو و ارجاع به ادبیات و سنت اصولی و فقاهتی شیعه از سوی دیگر همت گماشته است. آستانهی تجدد بر پایه دو نسخه طالقانی و ورعی ارائه شده است.<ref>فیرحی، آستانه تجدد، ص۱۱.</ref> | ||
==پانویس== | ==پانویس== | ||