رؤیت هلال با چشم مسلح: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| (۲ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{نویسنده | {{نویسنده | ||
|نویسنده = سید محمدمهدی نورمفیدی | |نویسنده = سید محمدمهدی نورمفیدی | ||
| خط ۲۱: | خط ۲۰: | ||
===پیشینه و دیدگاهها === | ===پیشینه و دیدگاهها === | ||
در تاریخ فقه، تا پیش از سده اخیر، رؤیت حسی و بدون ابزار هلال در کنار گذشتن سی روز از ماه و حکم حاکم اصلیترین معیار شرعی حلول ماه قمری بوده است.<ref>صدوق، المقنع، ص | در تاریخ فقه، تا پیش از سده اخیر، رؤیت حسی و بدون ابزار هلال در کنار گذشتن سی روز از ماه و حکم حاکم اصلیترین معیار شرعی حلول ماه قمری بوده است.<ref>صدوق، المقنع، ص ۱۸۲؛ مفید، المقنعه، ص ۲۹۵؛ طوسی، المبسوط، ج ۱، ۲۶۷؛ محقق حلی، شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، ج ۱ ص ۱۸۰؛ علامه حلی، تذکره الفقها، ج ۶، ص ۱۱۷.</ref> از آنجا که در گذشته وجود ابزار بهکلی منتفی بوده است، نمیتوان قدما را مخالف این نظریه قلمداد کرد. | ||
نخستین رد این بحث در بین فقها را میتوان در پاسخ منفی [[محمدحسین غروی نائینی|محمدحسین نائینی]] (۱۳۱۵ش) به استفتایی در این زمینه یافت.<ref>نائینی، الفتاوی، ج۱، ص۳۵۲.</ref> پس از او [[سید محمدباقر صدر]](۱۳۵۸ش)،<ref>صدر، الفتاوی الواضحه وفقا لمذهب اهل البیت، ص۶۲۳.</ref> [[سید روحالله موسوی خمینی|امام خمینی]](۱۳۶۸ش)،<ref>خمینی، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۶۳۹.</ref> [[سید ابوالقاسم خویی]](۱۳۷۱ش)،<ref>خویی، موسوعة الامام الخویی، ج۲۲، ص۱۲۳.</ref> و مشهور مراجع و فقهای معاصر شیعه نیز رؤیت هلال با چشم مسلح را بهصراحت نفی کردهاند.<ref>تبریزی، صراط النجاه، ج۳، | نخستین رد این بحث در بین فقها را میتوان در پاسخ منفی [[محمدحسین غروی نائینی|محمدحسین نائینی]] (۱۳۱۵ش) به استفتایی در این زمینه یافت.<ref>نائینی، الفتاوی، ج۱، ص۳۵۲.</ref> پس از او [[سید محمدباقر صدر]](۱۳۵۸ش)،<ref>صدر، الفتاوی الواضحه وفقا لمذهب اهل البیت، ص۶۲۳.</ref> [[سید روحالله موسوی خمینی|امام خمینی]](۱۳۶۸ش)،<ref>خمینی، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۶۳۹.</ref> [[سید ابوالقاسم خویی]](۱۳۷۱ش)،<ref>خویی، موسوعة الامام الخویی، ج۲۲، ص۱۲۳.</ref> و مشهور مراجع و فقهای معاصر شیعه نیز رؤیت هلال با چشم مسلح را بهصراحت نفی کردهاند.<ref>تبریزی، صراط النجاه، ج۳، ص۱۱۹؛ وحید خراسانی، رساله توضیح المسائل، ص۳۳۲؛ زنجانی، کتاب الصوم، ص۲۱۴؛ سیستانی، [https://fa.shafaqna.com/news/948952/ استفتاء از آیت الله سیستانی].</ref> | ||
برخی از مراجع تقلید، مثل سید ابوالقاسم خویی، اثبات هلال با وسایل جدید را رد میکنند، اما کاربرد این ابزار را بهکلی منتفی نمیدانند و آنها را در قالب راهنمای یافتن مکان هلال برای رؤیت با چشم عادی میپذیرند.<ref>خویی، موسوعة الامام الخویی، ج۲۲، ص۱۲۳.</ref> [[سید محمد صدر]](۱۳۷۷ش) در کتاب [[ماوراء الفقه (کتاب)|ماوراء الفقه]]، آثار فقهی دیگری نیز برای چشم مسلح برشمرده است، از جمله اثبات رؤیتپذیری در صورت وجود مانع و رد شهادت مدعیان رؤیت در صورتی که با تلسکوپ عدم قابلیت رؤیت با چشم عادی اثبات شود.<ref>صدر، ماوراء الفقه، ج۲، ص۱۲۷.</ref> | برخی از مراجع تقلید، مثل سید ابوالقاسم خویی، اثبات هلال با وسایل جدید را رد میکنند، اما کاربرد این ابزار را بهکلی منتفی نمیدانند و آنها را در قالب راهنمای یافتن مکان هلال برای رؤیت با چشم عادی میپذیرند.<ref>خویی، موسوعة الامام الخویی، ج۲۲، ص۱۲۳.</ref> [[سید محمد صدر]](۱۳۷۷ش) در کتاب [[ماوراء الفقه (کتاب)|ماوراء الفقه]]، آثار فقهی دیگری نیز برای چشم مسلح برشمرده است، از جمله اثبات رؤیتپذیری در صورت وجود مانع و رد شهادت مدعیان رؤیت در صورتی که با تلسکوپ عدم قابلیت رؤیت با چشم عادی اثبات شود.<ref>صدر، ماوراء الفقه، ج۲، ص۱۲۷.</ref> | ||
در مقابلِ مشهور فقها، تعدادی از فقیهان و مراجع تقلید معاصر مانند [[محمد فاضل لنکرانی]](۱۳۸۶ش)،<ref>[http://www.lankarani.com/far/adv/view.php?ntx=001003 فاضل لنکرانی، استفتاء در تاریخ ۲۴ رمضان ۱۴۲۴ق]، سایت رسمی آیت الله فاضل لنکرانی</ref> [[محمدتقی بهجت]] (۱۳۸۸ش)،<ref>بهجت، [https://bahjat.ir/fa/content/13071 استفتاء درباره رؤیت هلال با چشم مسلح]؛ بهحت، رسالة فی رؤیة الهلال ص۵۱.</ref> [[سید عبدالکریم موسوی اردبیلی]](۱۳۹۵ش)،<ref>موسوی اردبیلی، نهج الرشاد، ص۲۸۵.</ref> [[سید علی حسینی خامنهای|سید علی خامنهای]]،<ref>خامنهای، اجوبة الاستفتائات، ص۱۷۳.</ref> و [[محمدعلی گرامی]]<ref>گرامی، المعلّقات علی العروة الوثقی، ص۴۱۷.</ref> رؤیت هلال با چشم مسلح را معتبر دانستهاند. [[سید محمود هاشمی شاهرودی]](۱۳۹۷ش)<ref>هاشمی شاهرودی، استفتائات عربی سایت رسمی | در مقابلِ مشهور فقها، تعدادی از فقیهان و مراجع تقلید معاصر مانند [[محمد فاضل لنکرانی]](۱۳۸۶ش)،<ref>[http://www.lankarani.com/far/adv/view.php?ntx=001003 فاضل لنکرانی، استفتاء در تاریخ ۲۴ رمضان ۱۴۲۴ق]، سایت رسمی آیت الله فاضل لنکرانی</ref> [[محمدتقی بهجت]] (۱۳۸۸ش)،<ref>بهجت، [https://bahjat.ir/fa/content/13071 استفتاء درباره رؤیت هلال با چشم مسلح]؛ بهحت، رسالة فی رؤیة الهلال ص۵۱.</ref> [[سید عبدالکریم موسوی اردبیلی]](۱۳۹۵ش)،<ref>موسوی اردبیلی، نهج الرشاد، ص۲۸۵.</ref> [[سید علی حسینی خامنهای|سید علی خامنهای]]،<ref>خامنهای، اجوبة الاستفتائات، ص۱۷۳.</ref> و [[محمدعلی گرامی]]<ref>گرامی، المعلّقات علی العروة الوثقی، ص۴۱۷.</ref> رؤیت هلال با چشم مسلح را معتبر دانستهاند. [[سید محمود هاشمی شاهرودی]](۱۳۹۷ش)<ref>هاشمی شاهرودی، استفتائات عربی سایت رسمی آیتالله هاشمی شاهرودی.</ref> و [[یوسف صانعی]](۱۳۹۹ش)<ref>صانعی، مجمع المسائل، ج۱، ص۳۱۶.</ref> ضمن تفکیک ابزار و آلات مختلف در چشم مسلح، بر اساس نگاه عرفی، رؤیت با دوربین را پذیرفته و رؤیت با ابزار تخصصی و دقیقتر مثل تلسکوپ را نامعتبر خواندهاند. | ||
==ادله موافقان == | ==ادله موافقان == | ||
| خط ۵۶: | خط ۵۵: | ||
===محال بودن تخییر بین اقل و اکثر=== | ===محال بودن تخییر بین اقل و اکثر=== | ||
با توجه به آنکه قائلان به نظریه چشم مسلح چشم عادی را نفی نمیکنند، برخی از پژوهشگران فقه با استناد به محال مسلّم بودن تخییر بین اقل و اکثر، درصدد ابطال نظریه مذکور برآمدهاند. از دیدگاه آنان، طبق نظریه چشم مسلح، مکلف بین دو ملاک رؤیت با چشم مسلح و رؤیت با چشم عادی مخیر است، در حالی که ملاک نخست همواره زودتر از ملاک دوم محقق میشود.<ref>مختاری و دیگران، رؤیت هلال، ج۵، ص۴۴.</ref> محمدجواد فاضل لنکرانی در پاسخ به استدلال مذکور دو عنوان را ظاهری و در حقیقت طریقی برای اثبات یک مطلب میداند و معتقد است تخییر بین اقل و اکثر در دو امر واقعی محال است، نه در دو امر ظاهری.<ref>فاضل لنکرانی، اعتبار ابزار جدید در رؤیت هلال، ص۱۲۹.</ref> پاسخ دیگری که مطرح شده این است که اساساً در این مسئله تخییری وجود ندارد؛ زیرا دو عنوان در طول هم | با توجه به آنکه قائلان به نظریه چشم مسلح چشم عادی را نفی نمیکنند، برخی از پژوهشگران فقه با استناد به محال مسلّم بودن تخییر بین اقل و اکثر، درصدد ابطال نظریه مذکور برآمدهاند. از دیدگاه آنان، طبق نظریه چشم مسلح، مکلف بین دو ملاک رؤیت با چشم مسلح و رؤیت با چشم عادی مخیر است، در حالی که ملاک نخست همواره زودتر از ملاک دوم محقق میشود.<ref>مختاری و دیگران، رؤیت هلال، ج۵، ص۴۴.</ref> محمدجواد فاضل لنکرانی در پاسخ به استدلال مذکور دو عنوان را ظاهری و در حقیقت طریقی برای اثبات یک مطلب میداند و معتقد است تخییر بین اقل و اکثر در دو امر واقعی محال است، نه در دو امر ظاهری.<ref>فاضل لنکرانی، اعتبار ابزار جدید در رؤیت هلال، ص۱۲۹.</ref> پاسخ دیگری که مطرح شده این است که اساساً در این مسئله تخییری وجود ندارد؛ زیرا دو عنوان در طول هم هستند، نه در عرض یکدیگر. این سخن به آن معنا است که شارع معیار رؤیت هلال با چشم عادی را در صورتی مقرر کرده است که رؤیت هلال با چشم مسلح امکانپذیر نباشد؛ پس در حقیقت تخییری وجود ندارد.<ref>نورمفیدی، اعتبار سنجی محاسبات قطعی تولد ماه در اثبات شرعی هلال، ص۳۰.</ref> | ||
=== تنافی با عمل مسلمین در صدر اسلام === | === تنافی با عمل مسلمین در صدر اسلام === | ||
ناصر مکارم شیرازی با این بیان که نظریه چشم مسلح مستلزم تخطئه عمل مسلمین از آغاز بعثت | [[ناصر مکارم شیرازی]] با این بیان که نظریه چشم مسلح مستلزم تخطئه عمل مسلمین از آغاز بعثت است، درصدد رد این نظریه برآمده است؛ زیرا به عقیده وی، با توجه به آنکه معمولاً رؤیت هلال با تلسکوپ یک شب زودتر محقق میشود، لازمهاش این است که پیامبر و مسلمین در موارد متعددی تکلیف روزه را از دست داده باشند یا در روز عید روزه گرفته باشند که چنین لازمهای قابل التزام نیست.<ref>مکارم شیرازی، چند نکته مهم درباره رؤیت هلال، ص۱۴.</ref> [[سید علی سیستانی]] نیز مشابه همین استدلال را مطرح کرده است.<ref>سیستانی، اسئلة حول رؤیة الهلال مع اجوبتها، ص۴۲.</ref> در مقابل، برخی از موافقان چشم مسلح با تکیه بر تفکیک بین حکم ظاهری و واقعی، وظیفه گذشتگان را بر طبق حکم ظاهری و معذِّر دانستهاند.<ref>فاضل لنکرانی، اعتبار ابزار جدید در رؤیت هلال، ص۱۴۰.</ref> | ||
همچنین گفته شده | همچنین گفته شده که تشخیص اول ماه، مثل تشخیص قبله، از قبیل تشخیص موضوع است، نه حکم و همانطور که در گذشته تعیین قبله دقیق نبوده و فقها تشخیص تقریبی سمت و سوی قبله را کافی و صحیح میدانستند، در موضوع رؤیت نیز دو ملاک در طول یکدیگر قرار داده شدهاند؛ به این معنا که برای کسانی که دسترسی به ابزار دارند ملاک نخست معتبر است و برای کسانی که دسترسی ندارند ملاک دوم. طبق این بیان، نظریه چشم مسلح منجر به تخطئه اعمال گذشتگان نمیشود و در دایره تشخیص موضوع توسط مکلف قرار میگیرد.<ref>سروش محلاتی، تولدماه یا رؤیت هلال؟، ص۱۲۶.</ref> نمونه دیگر مسئله ثبوت فرزند است که در صورت شک به [[قاعده الولد للفراش]] عمل میشده، اما امروزه با پیشرفت علم پزشکی و انجام آزمایش DNA، نوبت به قاعده مزبور نمیرسد و این آزمایش شک و موضوع قاعده را مرتفع میسازد.<ref>فاضل لنکرانی، اعتبار ابزار جدید در رؤیت هلال، ص۱۴۰.</ref> | ||
==مقتضای اصل عملی == | ==مقتضای اصل عملی == | ||
در صورتی که ادله برای اثبات حجیت رؤیت هلال با چشم مسلح کافی | در صورتی که ادله برای اثبات حجیت رؤیت هلال با چشم مسلح کافی نباشند، در فرض شک، باید به اصل عملی مراجعه کرد. بیانهای مختلفی از مقتضای اصل عملی در مسئله ارائه شده است. فاضل صفار، استاد حوزه نجف، اصل عملی جاری در این مسئله را [[اصل برائت|برائت]] از وجوب اخذ به رؤیت با چشم مسلح میداند،<ref>صفار، رؤیة الهلال بالاجهزة الفلکیه، ص۱۱.</ref> ولی [[محمدتقی شهیدی]] [[اصل استصحاب حکمی|استصحاب حکمی]] را جاری میداند و معتقد است برائت از وجوب روزه در ابتدای ماه معارض برائت از حرمت روزه در انتهای آن است.<ref>شهیدی، قرائة نقدیه لادلة القول باعتبار الاجهزة الحدیثه فی رؤیة الهلال، ص۱۳۸.</ref> به هر ترتیب، اگر نوبت به اصل عملی برسد، رؤیت هلال با چشم مسلح قابل اثبات نیست. | ||
==دیدگاه اهل سنت == | ==دیدگاه اهل سنت == | ||
بحث رؤیت هلال با چشم مسلح | فقهای متأخر اهلسنت نیز به بحث رؤیت هلال با چشم مسلح توجه داشتهاند. لجنه دائمی افتاء در عربستان ضمن نفی محاسبات فلکی، رؤیت با آلات و ابزار را پذیرفته است.<ref>درویش، فتاوی اللجنه الدائمه، المجموعه الاولی، ج۱۰، ص۹۹.</ref> همچنین عبدالعزیز بن باز، از فقهای اهل سنت، با استناد به روایات رؤیت که در مجامع فقهی اهلسنت نقل شدهاند، رؤیت با چشم مسلح را مصداق رؤیت و معتبر میداند.<ref>دسوقی، بطلان العمل بالحساب الفلکی، ص ۶۵.</ref> حسامالدین موسی عفانه، فقیه و مفتی فلسطینی، نیز اتکا به ابزار و آلات و محاسبات فلکی را پذیرفته است.<ref>عفانه، فتاوی یسالونک، ج۶، ص۳۹۶.</ref> | ||
==منابع مطالعاتی== | ==منابع مطالعاتی== | ||
{{اصلی|رؤیت هلال با چشم مسلح (منابع مطالعاتی)}} | {{اصلی|رؤیت هلال با چشم مسلح (منابع مطالعاتی)}} | ||
مهمترین اثر در زمینه رؤیت هلال را میتوان کتاب «رؤیت هلال» نوشته رضا مختاری و همکارانش دانست که در پنج جلد و حدود چهار هزار صفحه منتشر شده است. این کتاب ضمن | مهمترین اثر در زمینه رؤیت هلال را میتوان کتاب «رؤیت هلال» نوشته [[رضا مختاری]] و همکارانش دانست که در پنج جلد و حدود چهار هزار صفحه منتشر شده است. این کتاب ضمن استقصا و دستهبندی آیات و روایات، بخشهایمربوط به رؤیت هلال را از کتب فقهی فقهای شیعه و سنی و مقالات مهم در این زمینه را گرد آورده و دیگر مقالات را نیز معرفی کرده است. این کتاب را مؤسسه بوستان کتاب در سال ۱۳۸۶ منتشر کرده است. | ||
کتابهای «اعتبار ابزار جدید در رؤیت هلال» نوشته محمدجواد فاضل لنکرانی (منتشرشده در سال ۱۴۰۰ش با اضافات و توضیحات متعدد) و کتاب «تولد ماه یا رؤیت هلال؟» نوشته محمد سروش محلاتی (منتشرشده در ۱۴۰۲ش) نیز از منابع پژوهشی بحث رؤیت هلال هستند. کتاب نخست مشتمل بر مقاله «اعتبار ابزار جدید در رؤیت هلال»، مناقشات رضا مختاری در نقد مقاله مذکور، پاسخ مناقشات و متن ارائه | کتابهای «اعتبار ابزار جدید در رؤیت هلال» نوشته [[محمدجواد فاضل لنکرانی]] (منتشرشده در سال ۱۴۰۰ش با اضافات و توضیحات متعدد) و کتاب «تولد ماه یا رؤیت هلال؟» نوشته [[محمد سروش محلاتی]] (منتشرشده در ۱۴۰۲ش) نیز از منابع پژوهشی بحث رؤیت هلال هستند. کتاب نخست مشتمل بر مقاله «اعتبار ابزار جدید در رؤیت هلال»، مناقشات رضا مختاری در نقد مقاله مذکور، پاسخ مناقشات و متن ارائه مؤلف در دو نشست علمی با موضوع استهلال با چشم مسلح است. کتاب دوم نیز ضمن بررسی تفصیلی نظرات مختلف درباره اثبات هلال، از جمله رؤیت هلال با چشم مسلح، احتمال اثبات هلال از طریق محاسبات قطعی تولد ماه را تقویت میکند. مقاله عربی «قرائة نقدیه لادلة القول باعتبار الاجهزة الحدیثة فی رؤیة الهلال» اثر [[محمدتقی شهیدیپور]] در شماره دوم مجله تا اجتهاد منتشر شده و نقد و بررسی مفصلی از ادله اعتبار ابزار جدید در رؤیت هلال ارائه کرده است. | ||
==پانویس== | ==پانویس== | ||