فقه معاصر:پیش‌نویس آیه ۱۱۹ سوره نساء: تفاوت میان نسخه‌ها

در بررسی این آیه آنچه در مباحث فقهی اهمیت یافته، استدلال به فقره «فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ» است. برخی مفسران و فقیهان با توجه به برداشت‌هایی که از این فقره داشته‌اند، استفاده‌های فقهی مختلفی از آیه کرده‌اند. در مقابل، برخی دیگر این برداشت‌ها را نپذیرفته و استدلال فقهی به آیه را مردود دانسته‌اند.<ref>قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج2، ص60.</ref> مهم‌ترین برداشت‌هایی که از این آیه صورت گرفته و در مباحث فقهی اثرگذار است، به شرح زیر است:  

=== حرمت تغییر جسمی در مخلوقات ===

بر اساس دیدگاه برخی مفسران و فقیهان، آیه بر حرمت هرگونه تغییر تکوینی یا جسمی در مخلوقات الهی دلالت دارد. این تفسیر با استقبال بیشتری از سوی اهل‌سنت مواجه شده و فقیهان و عالمان شیعه اندکی این تفسیر را پذیرفته‌اند. با این حال، طرفداران این دیدگاه تفسیری، در تعیین قلمرو مصداقی آیه یکسان عمل نکرده‌اند. برخی آن را شامل همه مخلوقات می‌شمارند؛ برخی آن را به حیوانات اختصاص می‌دهند؛ گروهی نیز قلمرو آیه را مربوط به انسان‌ها می‌شمارد.<ref>قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج2، ص60؛ برای نمونه نگاه کنید به: مدرسی، من هدی القرآن، ج2، ص194؛ زحیلی، التفسیر المنیر، ج5،، ص277؛ ابوحیان اندلسی، البحر المحیط فی التفسیر، ج4، ص72.

</ref>  

 

بر پایه این تفسیر، آیه بر عقیم‌سازی حیوانات،<ref>زحیلی، التفسیر المنیر، ج5،، ص277؛ ملا حویش آل‌غازی، بیان المعانی، ج5، ص609.</ref> عقیم‌سازی انسان‌ها،<ref>فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ج1، ص501.</ref> تراشیدن ریش برای مردان،<ref>ملا حویش آل‌غازی، بیان المعانی، ج5، ص609.</ref> تطبیق گردیده است. حتی در برخی برداشت‌های افراطی از این آیه، گفته شده برخی عالمان اهل‌تسنن ازدواج سفید‌پوستان و سیاه‌پوستان را نیز از مصادیق تغییر خلق‌الله دانسته و آن را ممنوع می‌دانستند.<ref>ابن‌عربی، احکام القرآن، ج1، ص502.</ref>

[[ابوالقاسم علیدوست]] تغییرات در هستی را به دو بخش تقسیم می‌کند، نخست، تغییراتی که با هدف خلقت ناسازگارند، و دیگری، تغییراتی که با هدف خلقت ناسازگار نبوده، در راستای بهره‌وری و تسخیر انجام می‌گیرد.  به باور او، آیه مورد نظر تنها تغییرات دسته اول را تحریم کرده و آن‌ها را تبعیت از شیطان می‌داند، اما تغییرات دسته دوم مشمول این تحریم نیستند و بر اساس آیاتی مانند [[آیه ۱۳ سوره جاثیه]] که همه موجودات آسمان و زمین را مسخر انسان دانسته است، چنین تغییراتی حلال و گاه ضروری‌اند.<ref>علیدوست و حسینی کمال‌آبادی، «مبانی فقهی مهندسی ژنتیک و محصولات تراریخته»، ص25-27.</ref>

[[محمدطاهر بن عاشور]]، مفسر اهل‌سنت، نیز در این آیه تغییر خلق الله را شامل همه تغییرات نمی‌داند، بلکه معتقد است این آیه تنها بر حرمت تغییراتی دلالت دارد که نوعی طاعت شیطان به‌شمار آید، مانند تغییراتی که نشانه برخی نحله‌های شیطانی هستند.<ref>ابن‌عاشور، التحریر و التنویر، ج4، ص258-259.</ref>

بر اساس نظر بیشتر مفسران و فقیهان شیعه، و نیز برخی عالمان سنی‌مذهب، این آیه مربوط به تغییر معنوی و تغییر دین خدا است.<ref>قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج2، ص65؛ همچنین نگاه کنید به: طبری، تفسیر الطبری، ج4، ص285؛ طوسی، التبیان، ج3،‌ص334؛ طبرسی، مجمع البیان، ج3، ص173؛ طباطبایی، المیزان، ج5، ص85.</ref> [[محمد آصف محسنی]]، نیز با پذیرش این تفسیر معتقد است، در صورتی که این تفسیر پذیرفته نشود، باید این آیه را از متشابهات دانست؛ چرا که انسان‌ها در بیشتر افعال خود در حال تغییر خلق الله هستند و حال اینکه قطعا نمی‌توان همه آن تغییرها را حرام دانست. این در حالیست که حکم ذکرشده در این آیه قابل تخصیص نیست و حتی نمی‌توان یک فعل را از آن تخصیص زد، زیرا تخصیص‌زدن این آیه به این معناست که تبعیت از شیطان در برخی موارد جایز است.<ref>محسنی، الفقه و مسائل طبیة، ج1، ص213؛ و ج2، ص17.</ref>  

[[علیرضا اعرافی]] معتقد است که این آیه نه هر تغییری را حرام می‌داند و نه صرفاً به تغییر دین اشاره دارد. به نظر او، مفاد آیه این است که هر عملی که به صورت جداگانه از عقل یا شرع حرام شناخته شود، مصداق تبعیت از شیطان خواهد بود.<ref>اعرافی، مکاسب محرمه، ج4، ص225-226.</ref>

بسیاری از فقیهان اهل‌سنت با استناد به این آیه انواع جراحی‌های زیبایی را حرام دانسته‌اند.<ref>کنعان، الموسوعة الطبیة الفقهیة، ص238؛ عودة، «عملیات تجمیل الوجه التحسینیة»، ص۱۱؛ ابولحیه، العشرة الزوجیه، ص135.</ref> با این حال برخی از ایشان، مانند [[یوسف قرضاوی]]، ضمن پذیرش این ادعا معتقدند، اگر انجام این عمل‌های جراحی برای رفع برخی عیوب نادر باشد (مانند قطع انگشتان زائد) به استناد ادله [[لا حرج]]، اشکالی ندارد.<ref>قرضاوی، الحلال و الحرام فی الاسلام، ص87.</ref>  

در مقابل، برخی فقیهان شیعه مانند [[ناصر مکارم شیرازی]]، با مربوط‌دانستن این آیه به توحید و شرک، «خلق الله» را به «فطرت» تفسیر کرده‌، دلالت این آیه بر حرمت جراحی زیبایی را ناتمام می‌دانند.<ref>مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ج۲، ص۱۳۳.</ref>

[[مجمع فقه اسلامی]] مستقر در مکه، در تاریخ ۱۳ رجب ۱۴۰۹ق در فتوایی تغییر جنسیت مردان به زنان و زنان به مردان را با استناد به این آیه حرام اعلام کرده‌اند.<ref>جیزانی، فقه النوازل، ج4، ص96-97.</ref> اما حرمت تغییر جنسیت مورد اتفاق فقیهان شیعه نیست. برخی فقیهان شیعه مانند جعفر سبحانی،<ref>سبحانی، احکام صلاة القضاء، ص408.</ref> جواد تبریزی<ref>تبریزی، صراط النجاة، ج1، ص330.</ref> و یدالله دوزدوزانی<ref>دوزدوزانی، تغییر جنسیت آری یا نه، ص۳۷-۴۱.</ref> با استناد به آیه 119 سوره نساء تغییر جنسیت را حرام دانسته است.

آیه ۱۱۹ سوره نساء را به عنوان دلیل دوم بر حرمت تغییر جنسیت مطرح کرده است. در معنای «خَلْق اللّه» دو معنا مختلف مطرح شده است؛ یکی آنکه به معنای «آفرینش خدا» باشد که ظاهر آیه است و دیگر آنکه به معنای «دین خدا» باشد که اشخاصی نظیر طبرسی، علامه طباطبایی، [[سید ابوالقاسم موسوی خوئی|آیت الله خویی]] آن را پذیرفته  و یا بدان متمایل شده‌اند. دوزدوزانی با رد نظری که خلق الله را به معنای دین خدا دانسته بود، اعلام می‌دارد که علی رغم وجوه مختلف مطرح شده در تفسیر (خلق الله) این آیه نیز بر حرمت تغییر جنسیت مرد به زن و برعکس دلالت دارد.<ref>دوزدوزانی، تغییر جنسیت آری یا نه، ص۳۷-۴۱.</ref>