فقه معاصر:پیش‌نویس آیه ۱۱۹ سوره نساء: تفاوت میان نسخه‌ها

در بررسی این آیه آنچه در مباحث فقهی اهمیت یافته، استدلال به فقره «فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ» است. برخی مفسران و فقیهان با توجه به برداشت‌هایی که از این فقره داشته‌اند، استفاده‌های فقهی مختلفی از آیه کرده‌اند. در مقابل، برخی دیگر این برداشت‌ها را نپذیرفته و استدلال فقهی به آیه را مردود دانسته‌اند.<ref>قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج2، ص60.</ref> مهم‌ترین برداشت‌هایی که از این آیه صورت گرفته و در مباحث فقهی اثرگذار است، به شرح زیر است:  

بر اساس دیدگاه برخی مفسران و فقیهان، آیه بر حرمت هرگونه تغییر تکوینی یا جسمی در مخلوقات الهی دلالت دارد. این تفسیر با استقبال بیشتری از سوی اهل‌سنت مواجه شده و فقیهان و عالمان شیعه اندکی این تفسیر را پذیرفته‌اند. با این حال، طرفداران این دیدگاه تفسیری، در تعیین قلمرو مصداقی آیه یکسان عمل نکرده‌اند. برخی آن را شامل همه مخلوقات می‌شمارند؛ برخی آن را به حیوانات اختصاص می‌دهند؛ گروهی نیز قلمرو آیه را مربوط به انسان‌ها می‌شمارد.<ref>قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج2، ص60؛ برای نمونه نگاه کنید به: مدرسی، من هدی القرآن، ج2، ص194؛ زحیلی، التفسیر المنیر، ج5،، ص277؛ ابوحیان اندلسی، البحر المحیط فی التفسیر، ج4، ص72.

</ref>  

محمدرضا نجفی طبسی با استناد به این آیه معتقد است هر تغییری در خلقت خدا حرام است، مگر آنکه دلیلی بر جواز آن اقامه شود.<ref name=":2">نجفی طبسی، المنیة فی حکم الشارع و اللحیة، ص14.</ref> فیض کاشانی نیز علاوه بر حرمت تغییرات جسمی، آیه را ناظر به حرمت تغییرات معنوی در مخلوقات خدا می‌داند و معتقد است تغییر در امور معنوی نیز از مصادیق «تغییر خلق‌ الله» به شمار می‌آید.<ref>فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ج1، ص501.</ref>

بر پایه این تفسیر، آیه بر عقیم‌سازی حیوانات،<ref>زحیلی، التفسیر المنیر، ج5،، ص277؛ ملا حویش آل‌غازی، بیان المعانی، ج5، ص609.</ref> عقیم‌سازی انسان‌ها،<ref>فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ج1، ص501.</ref> تراشیدن ریش برای مردان،<ref>ملا حویش آل‌غازی، بیان المعانی، ج5، ص609.</ref> تطبیق گردیده است. حتی در برخی برداشت‌های افراطی از این آیه، گفته شده برخی عالمان اهل‌تسنن ازدواج سفید‌پوستان و سیاه‌پوستان را نیز از مصادیق تغییر خلق‌الله دانسته و آن را ممنوع می‌دانستند.<ref>ابن‌عربی، احکام القرآن، ج1، ص502.</ref>

[[ابوالقاسم علیدوست]] تغییرات در هستی را به دو بخش تقسیم می‌کند، نخست، تغییراتی که با هدف خلقت ناسازگارند، و دیگری، تغییراتی که با هدف خلقت ناسازگار نبوده، در راستای بهره‌وری و تسخیر انجام می‌گیرد.  به باور او، آیه مورد نظر تنها تغییرات دسته اول را تحریم کرده و آن‌ها را تبعیت از شیطان می‌داند، اما تغییرات دسته دوم مشمول این تحریم نیستند و بر اساس آیاتی مانند [[آیه ۱۳ سوره جاثیه]] که همه موجودات آسمان و زمین را مسخر انسان دانسته است، چنین تغییراتی حلال و گاه ضروری‌اند.<ref>علیدوست و حسینی کمال‌آبادی، «مبانی فقهی مهندسی ژنتیک و محصولات تراریخته»، ص25-27.</ref>

[[محمدطاهر بن عاشور]]، مفسر اهل‌سنت، نیز در این آیه تغییر خلق الله را شامل همه تغییرات نمی‌داند، بلکه معتقد است این آیه تنها بر حرمت تغییراتی دلالت دارد که نوعی طاعت شیطان به‌شمار آید، مانند تغییراتی که نشانه برخی نحله‌های شیطانی هستند.<ref>ابن‌عاشور، التحریر و التنویر، ج4، ص258-259.</ref>

[[جعفر سبحانی]] نیز معتقد است، این آیه از اموری مانند کوتاه‌کردن ناخن یا مو، منصرف است و آیه شامل آنها نمی‌شود، زیرا تغییر حرام، تغییری است که به صورت شیطانی انجام گیرد.<ref>سبحانی، احکام صلاة القضاء، ص408.</ref> وی حلال‌بودن حیواناتی که با جاری‌شدن نام خدا ذبح می‌شوند و حرام‌بودن حیواناتی که با جاری‌شدن نام بت‌ها ذبح شده‌اند را با توجه به این نکته توضیح داده است.<ref>سبحانی، احکام صلاة القضاء، ص409.</ref> به نظر سبحانی با توجه به فقره «فلیبتکن آذان الانعام» این آیه تنها مربوط به تغییر در حیوانات و انسان است و شامل جمادات و گیاهان نمی‌شود.<ref>سبحانی، احکام صلاة القضاء، ص408.</ref>

بر اساس نظر بیشتر مفسران و فقیهان شیعه، و نیز برخی عالمان سنی‌مذهب، این آیه مربوط به تغییر معنوی و تغییر دین خدا است.<ref>قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج2، ص65؛ همچنین نگاه کنید به: طبری، تفسیر الطبری، ج4، ص285؛ طوسی، التبیان، ج3،‌ص334؛ طبرسی، مجمع البیان، ج3، ص173؛ طباطبایی، المیزان، ج5، ص85؛ فضل‌الله، فقه الحیاة، ص228-229.</ref> [[محمد آصف محسنی]]، نیز با پذیرش این تفسیر معتقد است، در صورتی که این تفسیر پذیرفته نشود، باید این آیه را از متشابهات دانست؛ چرا که انسان‌ها در بیشتر افعال خود در حال تغییر خلق الله هستند و حال اینکه قطعا نمی‌توان همه آن تغییرها را حرام دانست. این در حالیست که حکم ذکرشده در این آیه قابل تخصیص نیست و حتی نمی‌توان یک فعل را از آن تخصیص زد، زیرا تخصیص‌زدن این آیه به این معناست که تبعیت از شیطان در برخی موارد جایز است.<ref>محسنی، الفقه و مسائل طبیة، ج1، ص213؛ و ج2، ص17.</ref>  

[[علیرضا اعرافی]] معتقد است که این آیه نه هر تغییری را حرام می‌داند و نه صرفاً به تغییر دین اشاره دارد. به نظر او، مفاد آیه این است که هر عملی که به صورت جداگانه از عقل یا شرع حرام شناخته شود، مصداق تبعیت از شیطان خواهد بود.<ref>اعرافی، مکاسب محرمه، ج4، ص225-226.</ref>