فقه معاصر:پیش‌نویس دوم آیه ۶۰ سوره انفال: تفاوت میان نسخه‌ها

Mkhaghanif (بحث | مشارکت‌ها)
Mkhaghanif (بحث | مشارکت‌ها)
خط ۴: خط ۴:
وجوب جهاد مالی، [[دفاع پیش‌دستانه]]، و مشروعیت فعالیت‌های اطلاعاتی و [[تجسس]] از احکامی است با استناد به این آیه اثبات شده است. هم‌چنین برخی با استناد به عموم آیه، تهیه هر نوع وسیله بازدارنده حتی [[سلاح‌های کشتارجمعی|سلاح‌های کشتار جمعی]] را جایز می‌دانند، در حالی که دیگران با تأکید بر اهداف امنیت‌بخش و نفی فساد، استفاده از سلاح‌هایی که بی‌گناهان را نابود می‌کند را خارج از شمول آیه و حرام می‌دانند.
وجوب جهاد مالی، [[دفاع پیش‌دستانه]]، و مشروعیت فعالیت‌های اطلاعاتی و [[تجسس]] از احکامی است با استناد به این آیه اثبات شده است. هم‌چنین برخی با استناد به عموم آیه، تهیه هر نوع وسیله بازدارنده حتی [[سلاح‌های کشتارجمعی|سلاح‌های کشتار جمعی]] را جایز می‌دانند، در حالی که دیگران با تأکید بر اهداف امنیت‌بخش و نفی فساد، استفاده از سلاح‌هایی که بی‌گناهان را نابود می‌کند را خارج از شمول آیه و حرام می‌دانند.


نفی اتهام تروریسم: تأکید آیه بر ایجاد «رعب» (ارهاب) در دشمنان مشخص، به معنای تأیید [[تروریسم]] علیه غیرنظامیان و بی‌گناهان تفسیر نشده و با آیات نهی از فساد و کشتار ناحق تقیید خورده است.
ضرورت سامان‌دهی عمومی برای ایجاد آمادگی دفاعی، به عنوان دلیلی برای وجوب تشکیل [[حکومت اسلامی]] و نیز جواز دریافت مالیات برای تأمین هزینه‌های دفاعی دانسته شده است. هم‌چنین گفته شده آیه بر ضرورت ورود به تعاملات بین‌المللی (مانند [[مذاکره با دشمن|مذاکره]]) از موضع قوت و اقتدار تأکید دارد. تقویت بنیه فکری، فرهنگی و رسانه‌ای جامعه به عنوان جزئی از «قوه» معنوی و ابزاری برای مقابله با جنگ نرم و تبلیغات دشمن مورد توجه قرار گرفته است.
 
لزوم تشکیل حکومت و اخذ مالیات: ضرورت سامان‌دهی عمومی برای ایجاد این آمادگی، به عنوان دلیلی برای وجوب تشکیل [[حکومت اسلامی]] و نیز جواز دریافت مالیات برای تأمین هزینه‌های دفاعی دانسته شده است.
 
مذاکره از موضع قدرت: آیه بر ضرورت ورود به تعاملات بین‌المللی (مانند [[مذاکره با دشمن|مذاکره]]) از موضع قوت و اقتدار تأکید دارد تا از موضع ضعف و امتیازدهی یک‌جانبه جلوگیری شود.
 
مشروعیت ابزارهای فرهنگی و رسانه: تقویت بنیه فکری، فرهنگی و رسانه‌ای جامعه به عنوان جزئی از «قوه» معنوی و ابزاری برای مقابله با جنگ نرم و تبلیغات دشمن مورد توجه قرار گرفته است.
 
تداوم اجتهاد:این آیه به عنوان نمونه‌ای از آیات «ناظر به زمان» مطرح شده که مصادیق آن با پیشرفت بشریت توسعه می‌یابد و لزوم پویایی فقه و اجتهاد برای تطبیق احکام با مقتضیات هر عصر را نشان می‌دهد.


== جایگاه آیه ۶۰ سوره انفال در فقه ==
== جایگاه آیه ۶۰ سوره انفال در فقه ==
خط ۵۰: خط ۴۲:
=== دفاع پیش‌دستانه ===
=== دفاع پیش‌دستانه ===
محمدجواد آقاباقری در [[دفاع پیش‌دستانه (کتاب)|کتاب دفاع پیش‌دستانه]] با اشاره به اختلاف اقوال فقهاء درباره [[دفاع پیش‌دستانه]] در صورت احتمال حمله از سوی دشمن،<ref>آقاباقری، دفاع پیش‌دستانه، ص۵۴-۵۷.</ref> با اشاره به آیه ۶۰ سوره انفال، آماده‌سازی نیروها و ترساندن دشمن را نوعی دفاع پیشگیرانه قلمداد کرده است که باید [[حکومت اسلامی]] به آن اهتمام داشته باشد.<ref>آقاباقری، دفاع پیش‌دستانه، ص۵۸-۶۱.</ref>
محمدجواد آقاباقری در [[دفاع پیش‌دستانه (کتاب)|کتاب دفاع پیش‌دستانه]] با اشاره به اختلاف اقوال فقهاء درباره [[دفاع پیش‌دستانه]] در صورت احتمال حمله از سوی دشمن،<ref>آقاباقری، دفاع پیش‌دستانه، ص۵۴-۵۷.</ref> با اشاره به آیه ۶۰ سوره انفال، آماده‌سازی نیروها و ترساندن دشمن را نوعی دفاع پیشگیرانه قلمداد کرده است که باید [[حکومت اسلامی]] به آن اهتمام داشته باشد.<ref>آقاباقری، دفاع پیش‌دستانه، ص۵۸-۶۱.</ref>
=== دفاع در برابر جنگ‌ نرم ===
سید هادی رمضانی در [[مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها (کتاب)|کتاب مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها]]، با استناد به [[آیه ۲۱۷ سوره بقره|آیات ۲۱۷ سوره بقره]] و ۶۰ سوره انفال، دفاع در برابر جنگ نرم را با استفاده از ظرفیت رسانه، [[شبکه‌های اجتماعی]]، [[بازی‌های رایانه‌ای]]، ترویج ورزش‌های سنتی، طراحی مد و لباس اسلامی و توجه ویژه به مراکز دانشگاهی، علمی و فرهنگی امکان‌پذیر می‌داند.<ref>رمضانی، مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها، ص۲۰۲-۲۱۲.</ref>


=== عملیات استشهادی ===
=== عملیات استشهادی ===
خط ۶۱: خط ۵۰:


در مقابلِ این نظر گفته‌ شده که این آیه به خاطر کثرت استعمال، منصرف به سلاح‌های متعارف است،<ref>ربانی و دیگران، «بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاح‌های کشتار جمعی»، ص۹۲.</ref> برخی نیز بر این باورند که استفاده از تسلیحات کشتار جمعی به صورت تخصصی از شمول این آیه خارج است زیرا این نوع تسلیحات باعث ترس همگانی خواهد شد و گناه‌گار و بی‌گناه را با هم در بر می‌گیرد.<ref>کامکار و روستایی، «واکاوی خروج تخصصی ساخت تسلیحات کشتار جمعی از ذیل آیه ۶۰ سوره انفال با توجه به روایت ...»، ص۱۱-۱۲ و ۱۸.</ref>
در مقابلِ این نظر گفته‌ شده که این آیه به خاطر کثرت استعمال، منصرف به سلاح‌های متعارف است،<ref>ربانی و دیگران، «بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاح‌های کشتار جمعی»، ص۹۲.</ref> برخی نیز بر این باورند که استفاده از تسلیحات کشتار جمعی به صورت تخصصی از شمول این آیه خارج است زیرا این نوع تسلیحات باعث ترس همگانی خواهد شد و گناه‌گار و بی‌گناه را با هم در بر می‌گیرد.<ref>کامکار و روستایی، «واکاوی خروج تخصصی ساخت تسلیحات کشتار جمعی از ذیل آیه ۶۰ سوره انفال با توجه به روایت ...»، ص۱۱-۱۲ و ۱۸.</ref>
=== نفی تروریسم در اسلام ===
مرتضی ابریان شاهرودی در [[ترور و تروریسم از دیدگاه فقه امامیه (کتاب)|کتاب ترور و تروریسم از دیدگاه فقه امامیه]]، معتقد است کلمه «ارهاب» و مشتقات آن که در آیات مختلفی از جمله آیه ۶۰ سوره انفال به‌کار رفته است، به معنای لغوی خود یعنی خوف و ترس به‌کار رفته و با معنای اصطلاحی امروزه که مترادف با تروریسم است تفاوت دارد.<ref>شاهرودی، ترور و تروریسم از دیدگاه فقه امامیه، ص۵۹-۶۵.</ref>
=== تأسیس سازمان‌های اطلاعاتی و جواز تجسس ===
=== تأسیس سازمان‌های اطلاعاتی و جواز تجسس ===
به گفته عباسعلی عمید زنجانی کسب و حفاظت اطلاعات نوعی قدرت نظامی محسوب می‌شود و بنابراین از باب مقدمه واجب، وجوب خواهد بود.<ref>عمید زنجانی، اصول و مقررات حاكم بر مخاصمات مسلحانه، ص۱۰۳-۱۱۸.</ref> رضا مظفری در [[بررسی مسئله فقهی تجسس (کتاب)|کتاب بررسی مسئله فقهی تجسس]]، نیز با اشاره به آرای فقیهانی که حفظ نظام را واجب شمرده‌اند، معتقد است، برای جواز تجسس در راستای حفظ نظام می‌توان به آیه ۶۰ سوره انفال استناد کرد.<ref>مظفری، بررسی مسئله فقهی تجسس، ص۹۴-۱۰۳.</ref>
به گفته عباسعلی عمید زنجانی کسب و حفاظت اطلاعات نوعی قدرت نظامی محسوب می‌شود و بنابراین از باب مقدمه واجب، وجوب خواهد بود.<ref>عمید زنجانی، اصول و مقررات حاكم بر مخاصمات مسلحانه، ص۱۰۳-۱۱۸.</ref> رضا مظفری در [[بررسی مسئله فقهی تجسس (کتاب)|کتاب بررسی مسئله فقهی تجسس]]، نیز با اشاره به آرای فقیهانی که حفظ نظام را واجب شمرده‌اند، معتقد است، برای جواز تجسس در راستای حفظ نظام می‌توان به آیه ۶۰ سوره انفال استناد کرد.<ref>مظفری، بررسی مسئله فقهی تجسس، ص۹۴-۱۰۳.</ref>
خط ۷۳: خط ۶۰:


=== اصول و فنون پیش از آغاز مذاکره ===
=== اصول و فنون پیش از آغاز مذاکره ===
قاسم شبان‌نیا در [[مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی (کتاب)|کتاب مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی]] با استناد به آیه ۶۰ سوره انفال، استقبال از پیشنهاد صلح طرف مقابل را از اصول و فنون پیش از [[مذاکره با دشمن|مذاکره]] می‌داند که دولت اسلامی باید در موضع اقتدار آن را بپذیرد.<ref>شبان‌نیا، مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی، ص۱۰۸-۱۰۹.</ref> به گفته او، شناخت دقیق طرف مذاکره، آگاهی از اهداف، مقاصد و نیات وی، و همچنین درک میزان خصومت و دشمنی طرف مقابل، از دیگر ضروریات پیش از مذاکره است. چنان‌که در آیه ۶۰ سوره انفال نیز به آن اشاره شده است.<ref>شبان‌نیا، مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی، ص۱۱۰-۱۱۵.</ref>
قاسم شبان‌نیا در [[مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی (کتاب)|کتاب مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی]] معتقد است شناخت دقیق طرف مذاکره، آگاهی از اهداف، مقاصد و نیات وی، و همچنین درک میزان خصومت و دشمنی طرف مقابل، از ضروریات پیش از مذاکره است. همچنین ورود به مذاکره از موضع قدرت و عزت، و نمایش اقتدار و توان نظامی پیش از آغاز گفت‌وگوها، موجب می‌شود دشمن به دنبال امتیازگیری نباشد؛ چنان‌که در آیه ۶۰ سوره انفال نیز به آن اشاره شده است.<ref>شبان‌نیا، مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی، ص۱۱۰-۱۱۵.</ref>


=== مشروعیت مسابقات تیراندازی ===
=== مشروعیت مسابقات تیراندازی ===
گروهی از [[مجتهد|فقیهان شیعه]] با استناد به آیه ۶۰ سوره انفال و روایتی از پیامبر(ص) که واژه «قُوَّة» را به «تیراندازی» تفسیر کرده، معتقد به مشروعیت مسابقات تیراندازی شده‌اند.<ref>شیخ طوسی، المبسوط، ج۶، ص۲۸۹؛ ابن‌ادریس حلی، السرائر، ج۳، ص۱۴۶؛ طباطبایی، ریاض المسائل، ج۱۰، ص۲۳۳–۲۳۴؛ ابن‌برّاج، المهذب، ج۱، ص۳۳۰.</ref>
گروهی از [[مجتهد|فقیهان شیعه]] با استناد به آیه ۶۰ سوره انفال و روایتی از پیامبر(ص) که واژه «قُوَّة» را به «تیراندازی» تفسیر کرده، معتقد به مشروعیت مسابقات تیراندازی شده‌اند.<ref>شیخ طوسی، المبسوط، ج۶، ص۲۸۹؛ ابن‌ادریس حلی، السرائر، ج۳، ص۱۴۶؛ طباطبایی، ریاض المسائل، ج۱۰، ص۲۳۳–۲۳۴؛ ابن‌برّاج، المهذب، ج۱، ص۳۳۰.</ref>


=== بایسته‌های فعالیت رسانه‌ای از منظر اسلام ===
=== دفاع در جنگ‌ نرم و فعالیت رسانه‌ای ===
خلیل منصوری، نویسنده [[فقه رسانه در اسلام (کتاب)|کتاب فقه رسانه در اسلام]]، با اتکا به آیاتی از قرآن، مانند آیه استعداد (انفال/۶۰) و [[آیه ۱۲۲ سوره توبه|آیه نفر]]، فعالیت در جهت ایفای کارکردهای مثبت و ارزشی رسانه را از نظر فقهی، از واجبات کفایی می‌داند. به باور او، ارزش رسانه در اسلام به کارکردهایی وابسته است مانند: روشنگری افکار عمومی، پیشبرد اهداف اسلام و سبک زندگی اسلامی، تلاش برای نفی مرزبندی‌های کاذب و تفرقه‌انگیز، مبارزه با مظاهر فرهنگ استعماری و تبلیغ فرهنگ اصیل اسلامی.<ref>منصوری، فقه رسانه در اسلام، ص۶۴-۶۵.</ref>
خلیل منصوری، نویسنده [[فقه رسانه در اسلام (کتاب)|کتاب فقه رسانه در اسلام]]، با اتکا به آیاتی از قرآن، مانند آیه استعداد (انفال/۶۰) و [[آیه ۱۲۲ سوره توبه|آیه نفر]]، فعالیت در جهت ایفای کارکردهای مثبت و ارزشی رسانه را از نظر فقهی، از واجبات کفایی می‌داند. به باور او، روشنگری افکار عمومی، پیشبرد اهداف اسلام و سبک زندگی اسلامی، تلاش برای نفی مرزبندی‌های کاذب و تفرقه‌انگیز، مبارزه با مظاهر فرهنگ استعماری و تبلیغ فرهنگ اصیل اسلامی جزو کارکردهای رسانه از منظر اسلامی است.<ref>منصوری، فقه رسانه در اسلام، ص۶۴-۶۵.</ref>
 
سید هادی رمضانی نیز در [[مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها (کتاب)|کتاب مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها]]، با استناد به [[آیه ۲۱۷ سوره بقره|آیات ۲۱۷ سوره بقره]] و ۶۰ سوره انفال، دفاع در برابر جنگ نرم را با استفاده از ظرفیت رسانه، [[شبکه‌های اجتماعی]]، [[بازی‌های رایانه‌ای]]، ترویج ورزش‌های سنتی، طراحی مد و لباس اسلامی و توجه ویژه به مراکز دانشگاهی، علمی و فرهنگی امکان‌پذیر می‌داند.<ref>رمضانی، مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها، ص۲۰۲-۲۱۲.</ref>


== پانویس ==
== پانویس ==