تنبیه الامة و تنزیه الملة (کتاب): تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۴۹: | خط ۴۹: | ||
نائینی هدف از نگارش این کتاب را تنبیه امت به ضروریات شریعت و مبرا کردن ساحت دین (ملت) از زندقه و الحاد و بدعت (ظلم و استبداد) بیان کرده است (ص۳۳). | نائینی هدف از نگارش این کتاب را تنبیه امت به ضروریات شریعت و مبرا کردن ساحت دین (ملت) از زندقه و الحاد و بدعت (ظلم و استبداد) بیان کرده است (ص۳۳). | ||
=== اهمیت و جایگاه کتاب=== | === اهمیت و جایگاه کتاب=== | ||
تنبیه الامه شهرت زیادی در ادبیات مذهبی و سیاسی شیعه و ایران معاصر دارد. این رساله از درون منازعات فقهی در زمان نهضت مشروطه در ایران سر برآورد و با تأیید رهبران مذهبی شیعه، از جمله [[آخوند خراسانی]]{{یادداشت|آخوند خراسانی آن را اجل از تمجید و سزاوار تعلیم دانسته؛ چراکه ماخوذ از اصول شریعت محقه است. (نائینی، مقدمه تنبیه الامه، ۱۳۸۲ش، ص۳۳.)}} و ملا عبدالله مازندرانی{{یادداشت|به گفته عبدالله مازندرانی کتاب تنبیه الامه به دلیل مأخوذ بودن تمام اصول و مبانی سیاست از دین قویم اسلام مورد اعتماد است. (نائینی، مقدمه تنبیه الامه، ۱۳۸۲ش، ص۳۴)}}، به محور اصلی در تبیین دینی از نظام مشروطه تبدیل شد.<ref>فیرحی، داوود، آستانه تجدد، ۱۳۹۴ش، ص۱.</ref> تأسیس «فقه المشروطه» بهعنوان فصلی جدید در تاریخ اجتهاد و فقه سیاسی شیعه را مرهون تلاشهای نائینی در رساله تنبیه الامه دانستهاند.<ref>فیرحی، فقه و سیاست، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۲۸۱.</ref> درباره این کتاب، از ابتدای نگارش تا امروز، نظرهای متفاوتی اظهار شده است و به گفته عبدالهادی حائری در کتاب تشیع و مشروطیت، حتی جدیترین منتقدین آن هم دقت علمی آن را تحسین کردهاند.<ref>حائری، تشیع و مشروطیت، ۱۳۶۴ش، ص۲۲۳ـ۲۲۴.</ref> | تنبیه الامه شهرت زیادی در ادبیات مذهبی و سیاسی شیعه و ایران معاصر دارد. این رساله از درون منازعات فقهی در زمان نهضت مشروطه در ایران سر برآورد و با تأیید رهبران مذهبی شیعه، از جمله [[آخوند خراسانی]]{{یادداشت|آخوند خراسانی آن را اجل از تمجید و سزاوار تعلیم دانسته؛ چراکه ماخوذ از اصول شریعت محقه است. (نائینی، مقدمه تنبیه الامه، ۱۳۸۲ش، ص۳۳.)}} و [[ملا عبدالله مازندرانی]]{{یادداشت|به گفته عبدالله مازندرانی کتاب تنبیه الامه به دلیل مأخوذ بودن تمام اصول و مبانی سیاست از دین قویم اسلام مورد اعتماد است. (نائینی، مقدمه تنبیه الامه، ۱۳۸۲ش، ص۳۴)}}، به محور اصلی در تبیین دینی از نظام مشروطه تبدیل شد.<ref>فیرحی، داوود، آستانه تجدد، ۱۳۹۴ش، ص۱.</ref> تأسیس «فقه المشروطه» بهعنوان فصلی جدید در تاریخ اجتهاد و فقه سیاسی شیعه را مرهون تلاشهای نائینی در رساله تنبیه الامه دانستهاند.<ref>فیرحی، فقه و سیاست، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۲۸۱.</ref> درباره این کتاب، از ابتدای نگارش تا امروز، نظرهای متفاوتی اظهار شده است و به گفته عبدالهادی حائری در کتاب تشیع و مشروطیت، حتی جدیترین منتقدین آن هم دقت علمی آن را تحسین کردهاند.<ref>حائری، تشیع و مشروطیت، ۱۳۶۴ش، ص۲۲۳ـ۲۲۴.</ref> | ||
[[حسینعلی منتظری]] در [[کتاب مبانی فقهی حکومت اسلامی]]، نائینی را یکی از فقهای انقلابآفرین معرفی کرده که توانسته است در کتاب تنبیه الامه توانسته فروعی نو از فقه حکومتی را بر اساس اصول القایی ائمه شیعه تفریع و تأسیس کند.<ref>منتظری، مبانی فقهی حکومت اسلامی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۵۳.</ref> [[داوود فیرحی]]، از پژوهشگران عرصه فقه سیاسی، تنبیه الامه را کتابی توصیف میکند که مقدمات بیان دینی از آزادی و [[دموکراسی]] را در مذهب شیعه فراهم آورد و اهمیت مضاعفی از دیدگاه رابطه دین و تجدد پیدا کرد که همین امر موجب افزایش مراجعه به این کتاب شده است.<ref>فیرحی، داوود، آستانه تجدد، ۱۳۹۴ش، ص۱-۲.</ref> | [[حسینعلی منتظری]] در [[کتاب مبانی فقهی حکومت اسلامی]]، نائینی را یکی از فقهای انقلابآفرین معرفی کرده که توانسته است در کتاب تنبیه الامه توانسته فروعی نو از فقه حکومتی را بر اساس اصول القایی ائمه شیعه تفریع و تأسیس کند.<ref>منتظری، مبانی فقهی حکومت اسلامی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۵۳.</ref> [[داوود فیرحی]]، از پژوهشگران عرصه فقه سیاسی، تنبیه الامه را کتابی توصیف میکند که مقدمات بیان دینی از آزادی و [[دموکراسی]] را در مذهب شیعه فراهم آورد و اهمیت مضاعفی از دیدگاه رابطه دین و تجدد پیدا کرد که همین امر موجب افزایش مراجعه به این کتاب شده است.<ref>فیرحی، داوود، آستانه تجدد، ۱۳۹۴ش، ص۱-۲.</ref> | ||
| خط ۶۲: | خط ۶۲: | ||
==فهرست== | ==فهرست== | ||
کتاب شامل یک مقدمه، پنج فصل و دو مقصد در خاتمه | کتاب شامل یک مقدمه، پنج فصل و دو مقصد در خاتمه است. در مقدمه مطالبی درباره حقیقت استبداد و مشروطیت، دولت، [[قانون اساسی]]، [[مجلس شورای ملی]]، آزادی و [[مساوات]] آمده است. | ||
فصول پنج گانه کتاب نیز عبارتاند از: | فصول پنج گانه کتاب نیز عبارتاند از: | ||
| خط ۶۹: | خط ۶۹: | ||
* مشروطه و تحدید سلطنت | * مشروطه و تحدید سلطنت | ||
* پاسخ به شبهات و مغالطات | * پاسخ به شبهات و مغالطات | ||
* صحت و مشروعیت مداخله نمایندگان مجلس و | * صحت و مشروعیت مداخله نمایندگان مجلس و شرایط و وظایف آنان | ||
خاتمه کتاب نیز دربرگیرنده دو «مقصد» (بخش) است: | خاتمه کتاب نیز دربرگیرنده دو «مقصد» (بخش) است: | ||
| خط ۷۶: | خط ۷۶: | ||
==روششناسی== | ==روششناسی== | ||
نائینی در کتاب تنبیه الامه از درون ادبیات فقهی و اصولی و با استناد به ادله چهارگانه (کتاب، سنت، اجماع و عقل) دست به استنباط زده و مشروعیت دولت مدرن را از نگاه فقه و اصول شیعه اثبات کرده | نائینی در کتاب تنبیه الامه از درون ادبیات فقهی و اصولی و با استناد به ادله چهارگانه (کتاب، سنت، اجماع و عقل) دست به استنباط زده و مشروعیت دولت مدرن را از نگاه فقه و اصول شیعه اثبات کرده است، برای مثال او مباحث کتاب خود را با استناد به آیات قرآن مانند [[آیه ۱۵۹ سوره آلعمران]] و سیره پیامبر اسلام(ص) و حضرت علی(ع) در مشورت با اصحاب برای اثبات مشروعیت شورا، قاعده اصولی «[[قاعده اخذ به ترجیحات عند التعارض|اخذ به ترجیحات عند التعارض]]» در اثبات رأی اکثریت، اجماع و اتفاق تمام عقلای عالم برای اثبات ضرورت حکومت و ... سامان داده است. | ||
==مدعیات== | ==مدعیات== | ||
منسجمترین دفاعیه فقهی و اصولی از حکومت | منسجمترین دفاعیه فقهی و اصولی از [[حکومت مشروطه]]، [[قانونگذاری|فرآیندهای قانونگذاری]]، مجلس شورای ملی، آزادی، [[مساوات]]، [[شورا]]، [[تفکیک قوا]]، [[رأی اکثریت]] و ... در عصر مشروطه در کتاب تنبیه الامه توسط میرزای نائینی صورت گرفت. | ||
===تقسیمبندی انواع حکومت=== | ===تقسیمبندی انواع حکومت=== | ||
میرزای نائینی با تقسیم حکومت به ولایتیه{{یادداشت| نائینی نوعی از سلطنت را ترسیم میکند که هم در دوران حضور امام معصوم و هم در زمان غیبت، تنها سیستم مشروع قلمداد میشود. این سیستم که آن را «دولت یا سلطنت ولایتیه» نام نهاده، به دور از تحکم و استبداد و بر مصالح و رضایت عموم استوار است. در این نظام حکومتی، اساس سلطنت بر اقامه وظایف و مصالح نوعیه قائم و استیلای سلطان نیز به همان اندازه محدود و تصرفش به عدم تجاوز از آن حد مقید و مشروط شده است. (نائینی، تنبیه الامه، ۱۳۸۲ش، ص۴۳)}} و تَمَلُّکیه،{{یادداشت|نائینی در توصیف سلطنت تملکیه با توجه به تاریخ پادشاهی ایران، معتقد است مصالح مردم در این سیستم حکومتی تابعی از مصلحت و اراده حاکم یا حاکمان خواهند بود و توده مردم هیچ نقشی جز خدمتگزاری صرف برای حکمران ندارند؛ ولی در مقابل، حاکم هرگونه تصرف دلبخواهانه را در سرنوشت مردم، حق خود میداند و در مقابل هیچ کسی پاسخگو نیست و تا جایی ممکن است پیش رود که ادعای خدایی و الوهیت کند. وی مردم را در این سیستم حکومتی به دلیل جهل و بیعلمی نسبت به وظائف سلطنت و حقوق خود، تشبیه به گیاهان میکند. نائینی این نوع رابطه را در سطح جامعه نیز جاری میداند؛ به صورتی که هر شخصی نسبت به زیردستان خود رفتاری خودسرانه در پیش میگیرد و نتیجه این وضعیت همهگیر شدن روحیه استبداد در تمام جامعه خواهد بود. (نائینی، تنبیه الامه، ۱۳۸۲ش، ص۴۱-۴۳)}} ولایتیه بودن حکومت را منحصر به زمان حضور معصوم نمیداند و معتقد است در دوره غیبت | میرزای نائینی با تقسیم حکومت به ولایتیه{{یادداشت| نائینی نوعی از سلطنت را ترسیم میکند که هم در دوران حضور امام معصوم و هم در زمان غیبت، تنها سیستم مشروع قلمداد میشود. این سیستم که آن را «دولت یا سلطنت ولایتیه» نام نهاده، به دور از تحکم و استبداد و بر مصالح و رضایت عموم استوار است. در این نظام حکومتی، اساس سلطنت بر اقامه وظایف و مصالح نوعیه قائم و استیلای سلطان نیز به همان اندازه محدود و تصرفش به عدم تجاوز از آن حد مقید و مشروط شده است. (نائینی، تنبیه الامه، ۱۳۸۲ش، ص۴۳)}} و تَمَلُّکیه،{{یادداشت|نائینی در توصیف سلطنت تملکیه با توجه به تاریخ پادشاهی ایران، معتقد است مصالح مردم در این سیستم حکومتی تابعی از مصلحت و اراده حاکم یا حاکمان خواهند بود و توده مردم هیچ نقشی جز خدمتگزاری صرف برای حکمران ندارند؛ ولی در مقابل، حاکم هرگونه تصرف دلبخواهانه را در سرنوشت مردم، حق خود میداند و در مقابل هیچ کسی پاسخگو نیست و تا جایی ممکن است پیش رود که ادعای خدایی و الوهیت کند. وی مردم را در این سیستم حکومتی به دلیل جهل و بیعلمی نسبت به وظائف سلطنت و حقوق خود، تشبیه به گیاهان میکند. نائینی این نوع رابطه را در سطح جامعه نیز جاری میداند؛ به صورتی که هر شخصی نسبت به زیردستان خود رفتاری خودسرانه در پیش میگیرد و نتیجه این وضعیت همهگیر شدن روحیه استبداد در تمام جامعه خواهد بود. (نائینی، تنبیه الامه، ۱۳۸۲ش، ص۴۱-۴۳)}} ولایتیه بودن حکومت را منحصر به زمان حضور معصوم نمیداند و معتقد است در دوره غیبت نیز، در حد توان و به شرط نظارت بیرونی، حکومت ولایتیه قابل تحقق است.<ref> نائینی، تنبیه الامه، ۱۳۸۲ش، ص۱۴۳؛ فیرحی، فقه و سیاست، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۲۹۱.</ref> در اندیشه نائینی، در زمان حضور امام معصوم، مقام عصمت، قدرت سیاسی عالیترین ضمانت ولایتیه بودن محسوب میشود، ولی در دوران غیبت چارهای جز سازِکار نظارت بیرونی (نظارت و مشارکت شهروندان) وجود نخواهد داشت؛ نظارتی که مبتنی بر دو امر اساسی تدوین [[قانون اساسی]] و تشکیل مجلس شورای ملی است (ص۴۵-۴۸ و ۸۷-۸۸). | ||
نائینی دفاع از [[حکومت مشروطه]] را ضروری دین قلمداد میکند. به نظر | نائینی دفاع از [[حکومت مشروطه]] را ضروری دین قلمداد میکند. به نظر او، در سلطنت تملُّکیه به دلیل غصب حق خدا، معصوم و مردم به صورت یکجا، خروج حداکثری از اصل اولیه عدم جواز تأسیس حکومت در زمان غیبت صورت گرفته است؛ ولی در سلطنت ولایتیه که سلطنت مشروطه نیز جزیی از آن است، غصب حق مردم وجود نخواهد داشت؛ بنابراین تحدید سلطنت چون باعث کاهش ظلم و تعدی خواهد شد از نظر شرعی امری مطلوب و دفاع از آن نیز از باب [[امر به معروف و نهی از منکر]] واجب است. (ص۷۵-۷۹ و ۱۶۷) | ||
===دفاع از آزادی و مساوات=== | ===دفاع از آزادی و مساوات=== | ||