فلسفه فقه: تفاوت میان نسخهها
| خط ۹۱: | خط ۹۱: | ||
==مبانی روششناختی== | ==مبانی روششناختی== | ||
همه مسائل روششناختی فقه ذیل این پرسشها شکل میگیرند: هر یک از منابع چهارگانه فقه، یعنی کتاب، سنت، اجماع و عقل، چه ویژگیهایی دارند؟ درجه اعتبار آنها چقدر است؟ نسبت این منابع با هم چیست؟ آیا هیچیک بر دیگری تقدم دارد؟ شیوه فهم متون و نصوص دینی و فقهی چیست؟<ref>عابدی شاهرودی و دیگران، اقتراح: فلسفه فقه...، ص۵۲.</ref> چه ارتباطی میان نتایج [[رجوع به عرف]] یا تحقیق بر اساس روشهای علمی (از جمله زبانشناسی) برای کشف اراده شارع و روش استنباط احکام وجود دارد که باعث شده علم فقه آن را بپذیرد یا رد کند؟<ref>عابدی شاهرودی و دیگران، اقتراح: فلسفه فقه...، ص۵۳.</ref> | همه [[روششناسی فقه|مسائل روششناختی فقه]] ذیل این پرسشها شکل میگیرند: هر یک از منابع چهارگانه فقه، یعنی کتاب، سنت، اجماع و عقل، چه ویژگیهایی دارند؟ درجه اعتبار آنها چقدر است؟ نسبت این منابع با هم چیست؟ آیا هیچیک بر دیگری تقدم دارد؟ شیوه فهم متون و نصوص دینی و فقهی چیست؟<ref>عابدی شاهرودی و دیگران، اقتراح: فلسفه فقه...، ص۵۲.</ref> چه ارتباطی میان نتایج [[رجوع به عرف]] یا تحقیق بر اساس روشهای علمی (از جمله زبانشناسی) برای کشف اراده شارع و روش استنباط احکام وجود دارد که باعث شده علم فقه آن را بپذیرد یا رد کند؟<ref>عابدی شاهرودی و دیگران، اقتراح: فلسفه فقه...، ص۵۳.</ref> | ||
===حجیت دلیل عقلی=== | ===حجیت دلیل عقلی=== | ||
| خط ۱۰۴: | خط ۱۰۴: | ||
==مبانی معرفتشناختی== | ==مبانی معرفتشناختی== | ||
در مبانی معرفتشناختی فقه، فیلسوف فقه در پی روشن کردن این نکته است که آیا یقین پیدا کردن به احکام شرعی ممکن | در مبانی معرفتشناختی فقه، فیلسوف فقه در پی روشن کردن این نکته است که آیا یقین پیدا کردن به احکام شرعی ممکن است یا نه. اگر ممکن نیست، آیا میتوان با ظن و گمان به احکام دست یافت؟ حد و مرز هر یک از ظن و یقین در فقه کجا است؟ نظریههای انسداد و انفتاح باب علم و علمی در کتابهای اصول فقه نشانگر پاسخهایی هستند که فقیهان به این پرسشها دادهاند. | ||
بر همین | بر همین مبنا، فلسفه فقه از این میپرسد که آیا انسداد باب علم نوعی شکاکیتِ محدود به حساب میآید یا خیر.<ref>طالقانی، معرفتشناسی علم فقه.</ref> همچنین بسیاری از مباحث هرمنوتیک کلاسیک مثل تأثیر شرایط صدور روایات یا تأثیر شیوه زندگی فقیه در فهم او از ادله را نیز میتوان جزئی از [[معرفتشناسی فقه]] دانست؛ چنانکه تأثیرپذیری فقه از دیگر علوم بشری که در پی [[نظریه قبض و بسط تئوریک شریعت]] مطرح شد را میتوان جزو مبانی معرفتشناختی فقه قلمداد کرد. مؤثرترین بحث در مبانی معرفتشناختی فقه، بررسی امکان شناخت [[ملاکات احکام]] است که پیوستگی روشنی با فقه مقاصدی و ملاکی دارد. مجموع این پرسشها میتواند مبنایی برای مفهومی کردن مجادلاتی همچون «[[حجیتگرایی]]»، «[[واقعگرایی]]»، «[[مقاصدگرایی]]» یا «[[ملاکگرایی]]» باشد. | ||
===امکان شناخت ملاکات احکام=== | ===امکان شناخت ملاکات احکام=== | ||
در بحث از امکان کشف ملاکات احکام، نظر هر فقیه پیوند وثیقی با مبنای کلامی<ref>ایزدپور، عقل و کشف ملاکات احکام، ص۱۲۷-۱۴۴.</ref> و معرفتشناختی او دارد. مخالفان عقلگرایی منبع بودن عقل را نمیپذیرند.<ref>سید مرتضی، الذريعة، ج۱، ص۴۳۵؛ غروی اصفهانی، نهايةالدراية، ج۲، ص۳۲۴.</ref> برخی پیروی افعال خداوند از اغراض را مخالف برخی آیات<ref>نساء، ۱۶۰؛ نساء: ۴۷؛ بقره: ۲۱۹.</ref> و روایاتی خواندهاند که | در بحث از امکان کشف ملاکات احکام، نظر هر فقیه پیوند وثیقی با مبنای کلامی<ref>ایزدپور، عقل و کشف ملاکات احکام، ص۱۲۷-۱۴۴.</ref> و معرفتشناختی او دارد. مخالفان عقلگرایی منبع بودن عقل را نمیپذیرند.<ref>سید مرتضی، الذريعة، ج۱، ص۴۳۵؛ غروی اصفهانی، نهايةالدراية، ج۲، ص۳۲۴.</ref> برخی پیروی افعال خداوند از اغراض را مخالف برخی آیات<ref>نساء، ۱۶۰؛ نساء: ۴۷؛ بقره: ۲۱۹.</ref> و روایاتی خواندهاند که بر عدم دسترسی عقل به ملاکات شرعی تصریح دارند.<ref>عابدی، مصلحت در فقه، ص۱۷۲-۱۷۶.</ref> آنان منبع بودن عقل را همچنین خلاف عقیده حکمای مسلمان<ref>سهروردی، حکمة الاشراق، ص۱۳۶ و ملاصدرا، الحکمة المتعالیة، ج۶، ص۳۶۶ به نقل از عابدی، مصلحت در فقه، ص۱۷۲-۱۷۶.</ref> و بهمعنای برتری داشتن خیر اعلا بر خداوند خواندهاند. در مقابل، فقیهان عقلگرا با رد استدلالهای نقلگرایان، پذیرفتهاند که حکم شرعی، بهمثابه فعل اختیاری خداوند، ضرورتاً تابع غرض صالح است و ترجیح بلامرجح در فعل اختیاری خدا پذیرفته نیست. از سوی دیگر، کسانی عقل را کاشفِ حکم شرع میدانند و باور دارند که بدون توجه به [[مصلحت احکام]]، امکان کشف حکم در مسائل جدید وجود ندارد.<ref>محقق اصفهانی، نهایة، ج۲، ص۳۲۷-۳۲۸، ۴۶۸، ۶۴۲ به نقل از: عربصالحی، کارکردهای عقل عملی در فقه، ص۱۱۵.</ref> | ||
==مبانی متنشناختی فقه== | ==مبانی متنشناختی فقه== | ||