فقه و عقل (کتاب): تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۳۸: | خط ۳۸: | ||
| مشخصات نشر = <!-- مشخصات نشر در زبان فارسی --> | | مشخصات نشر = <!-- مشخصات نشر در زبان فارسی --> | ||
|نسخه الکترونیکی= | |نسخه الکترونیکی= | ||
}} | }}'''چکیده''' | ||
'''کتاب فقه و عقل''' نوشته [[ابوالقاسم علیدوست]]، به زبان فارسی، تلاش کرده با ارائه ویژگیهای عقل در شناخت احکام اسلامی، کاربرد عقل در استنباط احکام شرعی را توسعه بخشد. علیدوست، بر خلاف برخی اصولیان معاصر، [[قاعده ملازمه]] میان حکم عقل و حکم شرع را پذیرفته است. | |||
به باور ابوالقاسم علیدوست، استاد دروس خارج فقه و اصول در حوزه علمیه قم، عقل میتواند با رعایت چارچوبها و ضوابط اجتهاد مرسوم حوزوی، مناط احکام شرع را تشخیص دهد و نیز با استفاده از قرآن و حدیث، [[مقاصد شریعت]] را کشف کند؛ در نتیجه این امکان وجود دارد که احکام در نظام و پیکرهای درک شوند که اجزای آن با یکدیگر هماهنگاند. کتاب در پی آن است که با ارتقای جایگاه مستقل عقل در استخراج احکام، پاسخگویی شریعت را به مسائل متنوعتری گسترش دهد و آن را در قالب نظامی منسجم بازخوانی کند. | |||
بر اساس کتاب فقه و عقل، مقاصد شریعت دارای نقش مستحکمی در استنباط احکام هستند، اما در این باره باید بهصورت ضابطهمند از عقل استفاده کرد و چنین کاری را با توجه به نصوصِ بیانگر مقاصد در کتاب و سنت به پیش برد. در همین باره علیدوست معتقد است بیتوجهی به مقاصد شریعت در استنباط احکام موجب غیرشرعی شدن فتوا میشود. | |||
ابوالقاسم علیدوست در کتاب فقه و عقل، بر ضرورت توجه همزمان به هر دو کاربرد استقلالی و غیراستقلالی عقل در استنباط احکام تأکید میورزد. وی همچنین با تبعیت همه احکام از مصالح و مفاسد واقعی مخالف است و تصریح میکند که گاه ممکن است تشریع حکم به دلیل مصلحت یا مفسده پیشینی نباشد و خود آن تشریع سبب ایجاد مصلحت پسینی شود. وی همچنین با تشریح مفصل قاعده ملازمه حکم عقل و حکم شرع و اشاره به مخالفت فقیهانی از جمله [[سید ابوالقاسم خویی]] و [[شیخ مرتضی انصاری]] با این اصل، به مواردی از کاربست عقل در کشف مناط احکام از سوی آنان اشاره میکند تا نشان دهد که فقیهان مذکور در عین مخالفت نظری با قاعده ملازمه، در عمل به آن اتکا کردهاند. | |||
ابوالقاسم علیدوست در کتاب فقه و عقل، بر ضرورت توجه همزمان به هر دو کاربرد استقلالی و غیراستقلالی عقل در استنباط احکام تأکید میورزد. وی همچنین با تبعیت همه احکام از مصالح و مفاسد واقعی مخالف است و تصریح میکند که گاه ممکن است تشریع حکم | |||
==نویسنده== | ==نویسنده== | ||
[[ابوالقاسم علیدوست]] از اساتید درس خارج فقه (از سال ۱۳۸۲ش) و اصول فقه (از سال ۱۳۷۵ش) در حوزه علمیه قم است. برخی از کتابهای او | [[ابوالقاسم علیدوست]] از اساتید درس خارج فقه (از سال ۱۳۸۲ش) و اصول فقه (از سال ۱۳۷۵ش) در حوزه علمیه قم است. برخی از کتابهای او عبارتاند از: فقه و عقل، [[فقه و عرف (کتاب)|فقه و عرف]]، [[فقه و مصلحت (کتاب)|فقه و مصلحت]]، [[فقه و حقوق قراردادها: ادلۀ عام قرآنی (کتاب)|فقه و حقوق قراردادها: ادله عام قرآنی]]، [[فقه و حقوق قراردادها: ادلۀ عام روایی (کتاب)|فقه و حقوق قراردادها: ادله عام روایی]] و سلسبیل فی أصول التجزئة والإعراب. کتاب فقه و مصلحت اثر برگزیده جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی در سال ۱۳۸۹ش شناخته شد. | ||
او هماکنون عضو هیئت علمی پژوهشکده فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، رئیس انجمن علمی فقه و حقوق اسلامی حوزه علمیه قم، عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و رئیس کرسی علوم نقلی دبیرخانه حمایت از کرسیهای نظریهپردازی، نقد و مناظره است. | |||
علیدوست در کنار تألیف آثاری که نشان میدهد به مسائل فقهی معاصر توجه میکند، حدود چهار سال است به تدریس فقه سیاسی و فقه قضا اشتغال دارد که بهرغم | علیدوست در کنار تألیف آثاری که نشان میدهد به مسائل فقهی معاصر توجه میکند، حدود چهار سال است به تدریس فقه سیاسی و فقه قضا اشتغال دارد که بهرغم اهمیتی که در فقه معاصر دارند، کمتر در حوزهها تدریس میشود.<ref>[http://a-alidoost.ir/persian/page/biography «زندگینامه آیت الله علیدوست»]، سایت ابوالقاسم علیدوست.</ref> | ||
[[en: Jurisprudence and reason (book)]] | [[en: Jurisprudence and reason (book)]] | ||
==جایگاه و اهمیت== | ==جایگاه و اهمیت== | ||
کتاب فقه و عقل بر خلاف دیدگاه رایج در میان فقیهان که عملاً عقل را در اجتهادهای فقهی کنار میگذارند و قرآن و سنت را کافی میدانند، | کتاب فقه و عقل بر خلاف دیدگاه رایج در میان فقیهان که عملاً عقل را در اجتهادهای فقهی کنار میگذارند و قرآن و سنت را کافی میدانند، کوشیده است جایگاه عقل را در فقه معاصر امامیه احیا کند. نویسنده فقه و عقل در آثار دیگر خود تصریح میکند که عقل علاوه بر اهمیت در استنباط فقهی، مهمترین عنصر در کشف قوانین حاکم بر علوم انسانی است. | ||
به باور | به باور علیدوست، بازشناسی مفهوم و کارکرد عقل میتواند هم به فهم نصوص دینی کمک کند و هم به تولید علوم انسانی اسلامی که از دغدغههای امروز پژوهشگران مورد حمایت نظام جمهوری اسلامی است.<ref>علیدوست، [http://a-alidoost.ir/persian/articles/22880 «رهیافتی برای تولید علوم انسانی اسلامی...»].</ref> بر این اساس، وی معتقد است که با توجه به توسعه ابزار عقل در استنباط میتوان از [[فقه هستهای]]، [[فقه هنر]]، [[فقه امنیت]] و امثال آن سخن گفت. کتاب فقه و عقل را یکی از شاگردان علیدوست، به نام سید مهدی موسوی، در ۴۳ جلسه تدریس کرده است.<ref>[https://t.me/ravesh_feqh/74 کانال تأملاتی در روششناسی فقه].</ref> | ||
==ساختار کتاب== | ==ساختار کتاب== | ||
کتاب فقه و عقل علاوه بر پیشگفتار و مقدمه، چهار بخش و یک خاتمه دارد که | کتاب فقه و عقل علاوه بر پیشگفتار و مقدمه، چهار بخش و یک خاتمه دارد که عبارتاند از: | ||
#کلیات عقل: در این بخش، کاربرد مفهوم عقل در منابع دینی (قرآن و روایات) و | #کلیات عقل: در این بخش، کاربرد مفهوم عقل در منابع دینی (قرآن و روایات) و در علوم اسلامی (کلام، اخلاق، منطق، فلسفه و فقه) توضیح داده شده است. سپس تقسیمات گوناگون عقل، از جمله تقسیم به عقل نظری و عملی، شرح داده شده و پس از آن، آثار عقل در درک حسن و قبح بررسی شده است. | ||
#کاربرد استقلالی عقل در استنباط احکام شرع: در این بخش [[قاعده ملازمه حکم عقل با حکم شرع]] در دو فصل شرح داده شده | #کاربرد استقلالی عقل در استنباط احکام شرع: در این بخش [[قاعده ملازمه حکم عقل با حکم شرع]] در دو فصل شرح داده شده است. در فصل اول کلیات و کبرای قاعده ملازمه بیان و اثبات و معنای مورد نظر علیدوست روشن شده است.در فصل دوم، صغرای قاعده از دو منظر طرح شده است: از منظر نقش عقل در ملاکات احکام شرعی و از منظر نقش عقل در ملازمات احکام شرعی. | ||
#کاربرد غیراستقلالی عقل: در این بخش، بر کاربرد ابزاری و غیراستقلالی عقل | #کاربرد غیراستقلالی عقل: در این بخش، در سه فصل، بر کاربرد ابزاری و غیراستقلالی عقل تمرکز شده است: ۱. کاربرد ابزاری عقل در اثبات حجتهای اصولی، تفسیر ادله شرعی مفهومگیری از ادله، تشکیل قیاسهای معتبر و بررسی اسناد روایات؛ ۲. بیان کاربرد ترخیصی و تأمینی عقل و تشریح حکم عقل در وقایع خالی از حکم و وقایع مجهولالحکم، در ضمن بحث از دو نظریه «قبح عقاب بلا بیان» و «حق الطاعه»؛ ۳. کاربردهای تسبیبی عقل در استنباط و اجتهاد. | ||
#آسیبشناسی و پاسخ به شبههها و پرسشها: در این | #آسیبشناسی و پاسخ به شبههها و پرسشها: در این بخش ابتدا آسیبهای کاربست عقل در استنباط بررسی، سپس راههای مبارزه با این آسیبها بیان شده است. پس از آن شبهههایی برای زیر سؤال بردن اعتبار ادراکات عقل و احکام عقلی بیان شده است. در نهایت، نسبت میان حکم عقل و [[بنای عقلا]] آمده است. | ||
#خاتمه: رسالت متولیان استنباط: در این | #خاتمه: رسالت متولیان استنباط: در این بخش نکاتی درباره ضرورت [[اجتهاد]] فنی و جامع در عصر غیبت و پرهیز از آسیبها بیان شده است. | ||
==مبانی و | ==مبانی و پیشفرضها== | ||
===لزوم توجه به خطقرمزهای اجتهاد مرسوم=== | ===لزوم توجه به خطقرمزهای اجتهاد مرسوم=== | ||
بهباور علیدوست در کتاب فقه و عقل، مراد از کاربست عقل یا مقاصد شریعت آن نیست که هر کس توهمات خود را به نام اهداف شریعت در کنار ظواهر کتاب و سنت قرار دهد و آنچه را روح قانون و اهداف شریعت میپندارد در جایگاه نص قرار دهد. بر این اساس، فقیه باید ضمن احترام به نصوص قرآنی و روایی، در فهم آنها از مجموعه دین و شریعت بهره گیرد و پس از ملاحظه درک عقلی به استنباط حکم روی آورد (صص۱۴۷-۱۴۸). | بهباور علیدوست در کتاب فقه و عقل، مراد از کاربست عقل یا مقاصد شریعت آن نیست که هر کس توهمات خود را به نام اهداف شریعت در کنار ظواهر کتاب و سنت قرار دهد و آنچه را روح قانون و اهداف شریعت میپندارد در جایگاه نص قرار دهد. بر این اساس، فقیه باید ضمن احترام به نصوص قرآنی و روایی، در فهم آنها از مجموعه دین و شریعت بهره گیرد و پس از ملاحظه درک عقلی به استنباط حکم روی آورد (صص۱۴۷-۱۴۸). | ||