|
|
| خط ۱: |
خط ۱: |
| {{منابع مطالعاتی}}
| |
| [[حقوق سالمندان]] از مسائل مرتبط با [[فقه خانواده]] و حقوق اجتماعی در اسلام است که به جایگاه سالمندان، حقوق آنان و تکالیف خانواده، جامعه و حکومت در قبال آنان می‌پردازد. قرآن و سنت بر تکریم سالمندان، به‌ویژه پدر و مادر در دوران پیری، تأکید کرده‌اند؛ با این حال، تبدیل این آموزه‌ها به مجموعه‌ای از حقوق مشخص و قابل مطالبه و تعیین مسئولیت اشخاص و نهادهای اجتماعی در قبال آن، از مباحث مورد توجه فقه معاصر است. در پژوهش‌های جدید، افزون بر حقوق مالی و معیشتی، حق برخورداری از مراقبت‌های جسمی و روانی، حفظ کرامت، حمایت اجتماعی و استفاده از تجربه و توانمندی سالمندان نیز بررسی شده است.
| |
|
| |
|
| از مهم‌ترین پرسش‌های فقهی این حوزه آن است که تکلیف فرزندان و خویشاوندان در تأمین نیازهای سالمندی که توان اداره امور خود را ندارد چیست؟ آیا این تکلیف، در شرایط خاص، الزام شرعی و مالی دارد؟ در صورت ناتوانی یا امتناع خانواده، مسئولیت جامعه و حکومت اسلامی تا کجاست؟ آیا حقوق سالمندان صرفاً از احکام عامی مانند برّ والدین، صله رحم، انفاق و حفظ کرامت انسان قابل استنباط است یا می‌توان برای آن حقوقی مستقل با ضمانت اجرای شرعی و قانونی اثبات کرد؟
| |
|
| |
| در این زمینه، برخی پژوهش‌ها بر وجود حقوق و تکالیف مشخص برای سالمندان و لزوم حمایت حقوقی و اجتماعی از آنان تأکید کرده‌اند؛ در مقابل، بخشی از مطالعات، این حقوق را در چارچوب احکام عام خانواده، صله رحم، نفقه و رعایت کرامت انسانی تحلیل کرده‌اند. همچنین در تطبیق احکام فقهی و قوانین موضوعه، سالمندی در برخی احکام عبادات و معاملات نیز منشأ تخفیف و تغییر تکلیف در روابط اجتماعی دانسته شده است. ازاین‌رو، نسبت میان «حقوق سالمندان» به‌عنوان یک عنوان مستقل و احکام پراکنده فقهی، و نیز حدود مسئولیت خانواده، جامعه و حکومت، از مسائل اساسی این حوزه به شمار می‌رود.
| |
|
| |
| == کتاب‌ها ==
| |
| ===فارسی===
| |
| # حقوق سالمندان از منظر فقه و حقوق، رامین نجفی و میثم نجفی، تهران، انتشارات حامی پژوهش، ۱۴۰۲ش. [https://pic.ketab.ir/DataBase/bookpdf/02/14020817067.pdf صفحات ابتدایی کتاب را از اینجا ببینید]
| |
| # حقوق و منزلت سالمندان در متون و فرهنگ اسلامی، علی رضایی‌بیرجندی، قم، مؤسسه بوستان کتاب، ۱۴۰۲ش.
| |
| # نظام حقوق سالمندان، سیداحمد حبیب‌نژاد و محمدصالح تسخیری، تهران، انتشارات خرسندی، ۱۳۹۶ش.
| |
| # احکام و حقوق سالمندان در فقه و حقوق، اسماعیل صمیمی‌پور، بجنورد، انتشارات آذرین مهر، ۱۳۹۶ش. [https://pic.ketab.ir/DataBase/bookpdf/96/96a04043.pdf صفحات ابتدایی کتاب را از اینجا ببینید]
| |
|
| |
| ===عربی===
| |
| # أحكام المسنين في الفقه الإسلامي، سعد بن عبد العزيز الصقر الحقباني، دمشق، سوریة، دار الرسالة العالمية،السنة ۲۰۱۰م. [https://ebook.univeyes.com/119342 متن کتاب را از اینجا قابل دسترسی است]
| |
| # قضية المسنين الكبار المعاصرة وأحكامهم الخاصة في الفقه الإسلامي: دراسة فقهية مقارنة، سعد الدين مسعد هلالي، الكويت، مجلس النشر العلمي ـ جامعة الكويت، السنة ۲۰۰۲م. [https://practice.univeyes.net/academy/fiqh00000/fiqh05001/fiqh05924.pdf متن کتاب را از اینجا ببینید]
| |
|
| |
| ==مقاله‌ها==
| |
| ===فارسی===
| |
| #مسئله‌ای عمومی در حریم خصوصی: حقوق سالمندان در خانواده از منظر فقه و حقوق، محمدصالح تسخیری، [[دوفصلنامه مطالعات تطبیقی فقه و حقوق خانواده]]، شماره ۱، ۱۴۰۵ش.[https://csjfl.usb.ac.ir/article_10157_40b2761a119e6827756b3d32a842699f.pdf متن مقاله را از اینجا بخوانید]
| |
| # حق بر مسکن مناسب سالمندان از منظر فقه وحقوق بشر، ابراهیم صومی و ابوالفضل رنجبری و میر سجاد میر موسوی، [[فصلنامه فقه و مبانی حقوق اسلامی]]، دوره ۱۸،شماره ۱، بهار ۱۴۰۴ش.[https://sanad.iau.ir/Journal/jil/Article/1224198 متن مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
| #جایگاه و حقوق سالمندان در خانواده و جامعه از منظر آیات و روایات، طاهره سادات طباطبائی امین و زهرا عباس‌پور، [[دو فصلنامه مطالعات اسلامی خانواده و زنان]]، شماره ۳، پاییز و زمستان ۱۴۰۲ش. [https://jie-kowsar.whc.ir/article_486_7d04bbbe5494ae9d2f5a76aa1c00fa2f.pdf متن مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
| #بررسی مولفه‌های سالمندی در قرآن کریم و آثار آن بر فرهنگ اسلامی، نوشین چترچی، [[فصلنامه مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی]]''،'' دوره ۷''،'' شماره پیاپی ۴، زمستان ۱۴۰۲ش.[https://quranicstudies.ihcs.ac.ir/article_9155_c3c617a9b80b3ae1ebd868b0017cc349.pdf متن مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
| # حقوق گردشگری مذهبی؛ با تأکید بر حقوق سالمند «به مثابه زائر بقیع»، سیدمحسن قائمی، دو فصلنامه پژوهشنامه حج و زیارت، شماره پیاپی ۱۶، ویژه‌نامه بقیع، بهار ۱۴۰۱ش. [https://journal.hzrc.ac.ir/article_244384_1013910b8a90b017ab03f1b65aef254c.pdf متن مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
| # جایگاه سالمندان و مراقبت از سلامت آن‌ها در اسلام، حسین فخرزاده و حوریه سلطانی مهاجر، فصلنامه طب و تزکیه، دوره ۲۶، شماره ۲، بهار ۱۳۹۶ش. [http://www.tebvatazkiye.ir/article_58006.html متن مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
| # بهداشت روان سالمند در قرآن و حدیث، فاضل بهرامی و عباس رمضانی‌فرانی، مجله سالمندی ایران، دوره ۴، شماره ۱، بهار ۱۳۸۸ش. [https://salmandj.uswr.ac.ir/article-1-335-fa.pdf متن مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
|
| |
| ===عربی===
| |
| # حقوق المسنين في التشريعات المعاصرة من منظور إسلامي: دراسة مقارنة، سحر سعيد علي الشهراني و عبدالرحمن محمد نفيز المذاهبي الحارثي، مجلة جامعة السعيد للعلوم الإنسانية، الیمن، المجلد ۷، العدد ۱، السنة ۲۰۲۴م. [https://journal.alsaeeduni.edu.ye/index.php/sjhas/article/view/203/167 چکیده مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
| # المسنون في ظلال الإسلام، صلاح فضل توقة، الوعي الإسلامي، المجلد ۶۰، العدد ۶۹۵، الکویت، السنة ۲۰۲۳م. [https://search.mandumah.com/Record/1365320 چکیده مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
| #حقوق كبير السن: دراسة ثقافية في نظام حقوق كبير السن ورعايته في المملكة العربية السعودية، معاذ بن عبدالله بن محمد الربعي، مجلة العلوم الشرعية، مج۱۷، ع۱، عربستان، السنة ۲۰۲۳م. [https://search.mandumah.com/Record/1449006 چکیده مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
| # مكانة الكبير في الإسلام، عايد الجاسم، الوعي الإسلامي، المجلد ۶۰، العدد ۶۹۵، الکویت، السنة ۲۰۲۳م. [https://search.mandumah.com/Record/1365299 چکیده مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
| # كبر السن وأثره في الأحكام الشرعية: دراسة تطبيقية، إبراهيم رمضان إبراهيم عطايا، مجلة کلية الدراسات الإسلامية والعربية للبنات بمدينة السادات، العدد ۱، مصر، السنة ۲۰۲۱م. [https://search.mandumah.com/Record/1543676 چکیده مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
| # نظام الإسلام في التعامل مع المسنين وكيفية رعايتهم، رامي إبراهيم وجيه سعد، مجلة كلية أصول الدين والدعوة بأسيوط، العدد ۳۹، الجزء ۳، مصر، السنة ۲۰۲۱م. [https://search.mandumah.com/Record/1300669 چکیده مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
| # حقوق كبار السن في الإسلام: الحلقة الثانية الأخيرة، رفيع الدين حنيف القاسمي، البعث الإسلامي، المجلد ۶۵، العدد ۱۰، الهند، السنة ۲۰۲۰م. [https://search.mandumah.com/Record/1244672 چکیده مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
| # الأحكام الفقهية للمسنين في الطهارة، باسم علي حسين، مجلة كلية الإمام الأعظم الجامعة، العدد ۳۱، العراق، السنة ۲۰۲۰م.[https://search.mandumah.com/Record/1118714 چکیده مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
| # رعاية المسنين ودورهم في تحقيق التنمية المستدامة: دراسة تربوية إسلامية، حنان بنت عطية الطورى الجهنى، العلوم التربوية، المجلد ۲۷، العدد ۴، جامعة القاهرة كلية الدراسات العليا للتربية، مصر، السنة ۲۰۱۹م. [https://search.mandumah.com/Record/1101373 چکیده مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
| # حقوق كبار السن في الإسلام، رفيع الدين حنيف القاسمي، مجلة المدونة، مجمع الفقه الإسلامي بالهند، المجلد ۴، العدد ۱۲٫۱۳، الهند، السنة ۲۰۱۷م، [https://search.mandumah.com/Record/1006605 چکیده مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
| # رعاية المسنين في الشريعة الإسلامية و التشريعات الدولية، سري إسماعيل سليم زيد الكيلاني، المجلة الأردنية في الدراسات الإسلامية، المجلد ۱۲، العدد ۱، الأردن، السنة ۲۰۱۶م. [https://search.mandumah.com/Record/802487 ـچکیده مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
| # المكانة الاجتماعية للمسنين في ظل الشريعة الإسلامية، سمير فراطسة، مجلة آفاق علم الاجتماع، العدد ۱۲، البليدة، الجزائر، السنة ۲۰۱۶م. [https://search.mandumah.com/Record/1430061 چکیده مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
| # دور التربية الإسلامية في رعاية المسنين: دراسة وصفية تحليلية، ناصر أحمد ضاعن الخوالدة، مجلة كلية التربية الأساسية، العدد ۸۷، العراق، السنة ۲۰۱۵م. [https://search.mandumah.com/Record/676800 چکیده مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
| # مكانة المسنين في المجتمعات الإسلامية، أصيلة جاسم الزعابي، مجلة منار الإسلام، المجلد ۴۱، العدد ۴۸۹، الإمارات العربية المتحدة، السنة ۲۰۱۵م. [https://search.mandumah.com/Record/1141636 چکیده مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
| # رعاية المسنين في التشريع الإسلامي، هيفاء محمد عبد الزبيدي، مجلة كلية التربية الأساسية، العدد ۷۵، العراق، السنة ۲۰۱۲م. [https://practice.univeyes.net/academy/fiqh00000/fiqh05001/fiqh05169.pdf متن مقاله رو از اینجا ببینيد]
| |
| # رعاية المسنين: قيم إسلامية وحضارية، ارحابي محمد ارحابي، مجلة منار الإسلام، السنة ۳۸، العدد ۴۴۷، الإمارات العربية المتحدة، السنة ۲۰۱۲م. [https://search.mandumah.com/Record/511805 چکیده مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
| # الاعتبارات التي تقوم عليها رعاية المسنين في الإسلام، سالمة عبدالله حمد حامد الشاعري، فكر وإبداع، الجزء ۶۸، مصر، السنة ۲۰۱۲م. [https://search.mandumah.com/Record/164299 چکیده مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
| #حقوق كبار السن في الإسلام، عبد الرزاق بن عبد المحسن البدر، مكتبة الملك فهد الوطنية، الرياض، المملكة العربية السعودية، ۲۰۱۱م. [https://research.univeyes.net/academy/scholars00001/scholar03104.pdf متن مقاله را از اینجا ببینید]
| |
| # مظاهر رعاية المسنين في الفقه الإسلامي والقانون السوداني، الحاج محمد الحاج الدوش، مجلة كلية الشريعة والقانون، العدد ۱، أم درمان، السودان، السنة ۲۰۰۸م. [https://search.mandumah.com/Record/500299 چکیده مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
| # أحكام المسنين في الفقه الإسلامي و النظم المعاصرة، عبدالله محمد عبدالله، مجلة معهد القضاء، المجلد ۶، العدد ۱۳، الكويت، السنة ۲۰۰۷م. [https://search.mandumah.com/Record/509501 چکیده مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
| # أثر الوازع الديني في رعاية المسنين والعناية بهم، مصطفى محمد هديب، هدي الإسلام، المجلد ۵۰، العدد ۵، الأردن، السنة ۲۰۰۶م. [https://search.mandumah.com/Record/408701 چکیده مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
| # عناية الإسلام بالمسن (۲ / ۲)، منى عبدالرحمن الحمودي، الجندي المسلم، المجلد ۳۴، العدد ۱۱۸، الرياض، المملكة العربية السعودية، السنة ۲۰۰۵م. [https://search.mandumah.com/Record/374843 چکیده مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
| #مقدمات أساسية لفهم مرحلة الشيخوخة، عبدالله بن ناصر بن عبدالله السدحان، الجندي المسلم، المجلد ۳۵، العدد ۱۲۱، الرياض، المملكة العربية السعودية ، السنة ۲۰۰۵م. [https://search.mandumah.com/Record/327899 چکیده مقاله را از اینجا ببینید]
| |
| #عناية الإسلام بالمسن: ۱ / ۲، منى عبدالرحمن الحمودي، الجندي المسلم، المجلد ۳۴، العدد ۱۱۷، الرياض، المملكة العربية السعودية، السنة ۲۰۰۴م. [https://search.mandumah.com/Record/327351 چکیده مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
| # المسنون: حقوقهم و واجباتهم في الإسلام مع بيان الحماية النظامية لهم بالمملكة العربية السعودية، فؤاد بن عبدالمنعم أحمد، المجلة العربية للدراسات الأمنية، المجلد ۱۸، العدد ۳۵، الرياض، المملكة العربية السعودية، السنة ۲۰۰۳م. [https://search.mandumah.com/Record/129014 چکیده مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
| # رؤية معاصرة حول موقف الإسلام من قضايا المسنين و رعايتهم، عبدالعزيز خليفة القصار، مجلة البحوث القانونية والاقتصادية، العدد ۳۰، المنصورة، مصر، السنة ۲۰۰۱م.[https://search.mandumah.com/Record/11669 چکیده مقاله رو از اینجا ببینید]
| |
| # رعاية المسنين في الإسلام، عبدالله بن ناصر بن عبدالله السدحان، مجلة الشريعة والدراسات الإسلامية، المجلد ۱۲، العدد ۳۳، الكويت، السنة ۱۹۹۷م. متن مقاله [https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D8%B9%D8%A7%D9%8A%D9%87-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%86%D9%8A%D9%86-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-pdf متن مقاله را از اینجا ببینید]
| |
|
| |
| ==پایان‌نامه‌ها==
| |
| ===فارسی===
| |
| # ضمانت‌های اجرایی حقوق سالمندان در فقه اسلامی، سیده زینب حاجی بابائیان امیری، کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید مطهری، گروه فقه و اصول، ۱۴۰۲ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/d18589ed28a8069d9aeacbec6aa8a84c چکیده را از اینجا ببینید]
| |
| # حقوق شهروندی سالمندان از منظر فقه و حقوق موضوعه در جمهوری اسلامی ایران، مرضیه مهدی‌فر، کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان خراسان رضوی، مرکز پیام نور مشهد، ۱۳۹۸ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/b8970e78f478fe839dc211ade524c06d چکیده را از اینجا ببینید]
| |
| # الگوی تأمین مالی معیشت سالمندان از دیدگاه اقتصاد اسلامی، سید مهدی باقری، کارشناسی ارشد، [[جامعه المصطفی العالمیه]]، مؤسسه آموزش عالی علوم انسانی، ۱۳۹۷ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/87a813497ca23aea20a3afec2e93f081 چکیده را از اینجا ببینید]
| |
| # حقوق سالمندان، بررسی تطبیقی اسناد بین‌المللی و نظام حقوقی ایران، فاطمه حیدری، کارشناسی ارشد، دانشگاه تبریز، ۱۳۹۷ش. [https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/21193042b51c85a963bdd335dac1063f چکیده را از اینجا ببینید]
| |
| #سالمندی و تأثیر در احکام فقهی، حسن علیپور، کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، تهران، ۱۳۸۸ش. [https://noordoc.ir/thesis/14231 چکیده را از اینجا ببینید]
| |
|
| |
| ===عربی===
| |
| # رعاية ذوي الرحم للكبير الذي لا يستقل بأمر نفسه: دراسة فقهية مقارنة، آيات محمد جميل المهيرات، ماجستير، كلية الشريعة، جامعة آل البيت، الأردن،السنة ۲۰۲۲م. [https://search.mandumah.com/Record/1400401 چکیده را از اینجا ببینید]
| |
| # مظاهر رعاية المسنين في الفقه الإسلامي و القانون: دراسة فقهية مقارنة بالتطبيق على القانون السعودي، محمد صالح ناصر الزمام، دكتوراه، معهد بحوث ودراسات العالم الإسلامي، جامعة أم درمان الإسلامية، السودان، السنة ۲۰۱۲م. [https://search.mandumah.com/Record/563962 چکیده را از اینجا ببینید]
| |
| # حقوق المسن في الفقه الإسلامي والقانون الجزائري، بلال سعيدان، کارشناسی ارشد، الجزائر، جامعة الجزائر،السنة ۲۰۱۲م. [https://practice.univeyes.net/academy/fiqh00000/fiqh12001/fiqh12426.pdf متن کتاب را از اینجا ببینید]
| |
| # أحكام المسنين في فقه العبادات: دراسة فقهية مقارنة، هبة مدحت راغب الدلو، کارشناسی ارشد، كلية الشريعة والقانون في الجامعة الإسلامية، غزة، فلسطین ،السنة ۲۰۰۹م. [https://practice.univeyes.net/academy/fiqh00000/fiqh04001/fiqh04202.pdf متن کتاب را از اینجا ببینید]
| |
| # عناية السنة النبوية بالمسنين، فوز بنت محمد بن أحمد الصالح. دکتوراه، جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامية، كلية التربية بالرياض، عربستان، السنة ۲۰۰۴م. [https://records.univeyes.net/academy/hadeeth0000/hadeeth00001/hadeeth0097.pdf متن کتاب را از اینجا ببینید]
| |
| # رعاية المسنين في السنة النبوية: جمع وتصنيف وتخريج ودراسة، عبدالله محمد أمين ونس العمري، دكتوراه، كلية الدراسات العليا، جامعة القرآن الكريم والعلوم الإسلامية، السودان،السنة ۱۹۹۰م. [https://search.mandumah.com/Record/838564 چکیده را از اینجا ببینید]
| |
| #حماية المسنين في الفقه الإسلامي والتشريع الجزائري، نسيم مسعودي و عبد الحميد خلال، مذكرة لنيل الماستر في القانون، تخصص قانون، جامعة أكلي محند أولحاج البويرة، كلية الحقوق، الجزائر، السنة ۲۰۱۸/۲۰۱۹. [https://www.elmizaine.com/2020/04/pdf_624.html متن رساله رو از اینجا ببینید]
| |
| #رعاية المسنين في الإسلام مع دراسة ميدانية لدور المسنين في منطقة وسط الضفة الغربية، غانم غالب عبد المحسن غانم، کارشناسی ارشد،جامعة القدس، فلسطین،السنة ۲۰۰۸م. [https://ebook.univeyes.com/59035 متن رساله را از اینجا ببینید]
| |
|
| |
| ==منابع دیگر==
| |
| #حقوق كبار السن في الإسلام، رفيع الدين حنيف القاسمي، سخنرانی، ۲۰۲۰م. [https://albasulislami.com/%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D9%83%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%86-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85/ متن سخنرانی را از اینجا ببینید]
| |
| #تکریم سالمندان، عقلانی و مطابق با فطرت انسان است، غلامرضا پیوندی، مصاحبه، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ایران، ۱۴۰۳ش. [http://iict.ac.ir/1403/03/takriim/ متن مصاحبه را از اینجا ببینید]
| |