فقه المستحدثات (کتاب): تفاوت میان نسخه‌ها
| خط ۹: | خط ۹: | ||
فقه المستحدثات اثری فقهی-استدلالی در ۵۰۸ صفحه، از انتشارات مؤسسه بوستان کتاب است که به بررسی مسائل نوپدید (مستحدثه) در قلمرو فقه امامیه اختصاص دارد. موضوع محوری کتاب، تعیین موضع شریعت در برابر پدیده‌هایی است که در فقه کلاسیک سابقه مستقیم نداشته‌اند؛ از جمله ماهیت اعتباری پول و اسکناس، عملیات بانکی، عقد بیمه، سرقفلی، بلیت‌های بخت‌آزمایی، تشریح جسد، سقط جنین، تلقیح مصنوعی، قاعده الزام، توسعه شهری بر اراضی موقوفه، واگذاری زمین دولتی، ماهیت حقوقی «حق» در معاملات، و مسائل اجتماعی نظیر موسیقی، رقص، جوایز مسابقات و اختلاط آموزشی (فهرست فصول، ص7) | فقه المستحدثات اثری فقهی-استدلالی در ۵۰۸ صفحه، از انتشارات مؤسسه بوستان کتاب است که به بررسی مسائل نوپدید (مستحدثه) در قلمرو فقه امامیه اختصاص دارد. موضوع محوری کتاب، تعیین موضع شریعت در برابر پدیده‌هایی است که در فقه کلاسیک سابقه مستقیم نداشته‌اند؛ از جمله ماهیت اعتباری پول و اسکناس، عملیات بانکی، عقد بیمه، سرقفلی، بلیت‌های بخت‌آزمایی، تشریح جسد، سقط جنین، تلقیح مصنوعی، قاعده الزام، توسعه شهری بر اراضی موقوفه، واگذاری زمین دولتی، ماهیت حقوقی «حق» در معاملات، و مسائل اجتماعی نظیر موسیقی، رقص، جوایز مسابقات و اختلاط آموزشی (فهرست فصول، ص7) | ||
مسئله محوری‌ای که نویسنده در سراسر اثر پی می‌گیرد، این پرسش است که آیا نظام تشریعی اسلام، که بر پایه‌ی نصوصی محدود در بستری تاریخی معین شکل گرفته، توان پاسخ‌گویی استدلالی (نه صرفاً افتاءگونه) به موضوعاتی را دارد که آن نصوص هرگز مستقیماً ناظر بر آن‌ها نبوده‌اند (ص۹). هدف نویسنده، به تصریح خود او، اثبات این ادعا از طریق «تطبیق اصول ثابت بر فروع سیال» است، نه صرفاً صدور فتوا (ص۱۰). به این اعتبار، اثر را باید در سنت «فقه استدلالی» طبقه‌بندی کرد که در آن مبنای هر حکم، نه نقل صرف، بلکه بازسازی استدلالی از آیات، روایات و قواعد اصولی است (ص۸). مخاطب اصلی کتاب، مجتهدان و پژوهشگران حوزوی و دانشگاهی رشته‌های فقه، حقوق و اقتصاد اسلامی است. | مسئله محوری‌ای که نویسنده در سراسر اثر پی می‌گیرد، این پرسش است که آیا نظام تشریعی اسلام، که بر پایه‌ی نصوصی محدود در بستری تاریخی معین شکل گرفته، توان پاسخ‌گویی استدلالی (نه صرفاً افتاءگونه) به موضوعاتی را دارد که آن نصوص هرگز مستقیماً ناظر بر آن‌ها نبوده‌اند (ص۹). هدف نویسنده، به تصریح خود او، اثبات این ادعا از طریق «تطبیق اصول ثابت بر فروع سیال» است، نه صرفاً صدور فتوا (ص۱۰). به این اعتبار، اثر را باید در سنت «فقه استدلالی» طبقه‌بندی کرد که در آن مبنای هر حکم، نه نقل صرف، بلکه بازسازی استدلالی از آیات، روایات و قواعد اصولی است (ص۸). | ||
نسبت این اثر با سنت فقهی شیعه، نسبتی دوگانه است: از سویی، نویسنده به طور مستمر خود را در امتداد مکتب اصولی متأخر امامیه، به‌ویژه مشرب استادش سید ابوالقاسم خویی، معرفی می‌کند (ص۹-۱۰)؛ از سوی دیگر، در موارد متعدد آرای مشهور یا حتی نظر برخی مراجع معاصر نظیر سید محسن حکیم در باب پشتوانه اسکناس (ص۱۵) را به چالش می‌کشد. این وضعیت، اثر را در نقطه تلاقی «تداوم» و «بازنگری» درون سنت فقهی قرار می‌دهد، نه گسست از آن. از نوآوری‌های قابل‌توجه کتاب می‌توان به سه مورد اشاره کرد: نخست، پذیرش تقدم آزمایش ژنتیک در | |||
مخاطب اصلی کتاب، مجتهدان و پژوهشگران حوزوی و دانشگاهی رشته‌های فقه، حقوق و اقتصاد اسلامی است. | |||
نسبت این اثر با سنت فقهی شیعه، نسبتی دوگانه است: از سویی، نویسنده به طور مستمر خود را در امتداد مکتب اصولی متأخر امامیه، به‌ویژه مشرب استادش سید ابوالقاسم خویی، معرفی می‌کند (ص۹-۱۰)؛ از سوی دیگر، در موارد متعدد آرای مشهور یا حتی نظر برخی مراجع معاصر نظیر سید محسن حکیم در باب پشتوانه اسکناس (ص۱۵) را به چالش می‌کشد. این وضعیت، اثر را در نقطه تلاقی «تداوم» و «بازنگری» درون سنت فقهی قرار می‌دهد، نه گسست از آن. | |||
از نوآوری‌های قابل‌توجه کتاب می‌توان به سه مورد اشاره کرد: نخست، پذیرش تقدم آزمایش ژنتیک در بر امارات ظنی فقهی نظیر «الولد للفراش» برای اثبات نسب (ص۳۲۹)؛ دوم، بازتعریف قاعده الزام از ابزاری برای کسب منفعت مادی به یک سازوکار عام احترام متقابل عقلایی میان ادیان (ص۳۴۱)؛ سوم، مبنانویسی برای مالیت پول اعتباری مستقل از پشتوانه فلزی (ص۱۴). | |||
نویسنده در بسیاری از فصول به‌جای اکتفا به یک دلیل، مجموعه‌ای از وجوه استدلالی مستقل (مثلاً پنج وجه در حرمت یانصیب، ص۱۴۳-۱۵۱) ارائه می‌دهد که ساختار استدلال را از یک تک‌پایه به شبکه‌ای از ادله همگرا تبدیل می‌کند. | نویسنده در بسیاری از فصول به‌جای اکتفا به یک دلیل، مجموعه‌ای از وجوه استدلالی مستقل (مثلاً پنج وجه در حرمت یانصیب، ص۱۴۳-۱۵۱) ارائه می‌دهد که ساختار استدلال را از یک تک‌پایه به شبکه‌ای از ادله همگرا تبدیل می‌کند. | ||