فقه معاصر:پیشنویس آیه ۱۱۹ سوره نساء: تفاوت میان نسخهها
| خط ۲۲: | خط ۲۲: | ||
در برخی برداشتهای افراطی از این آیه، گفته شده برخی عالمان اهلتسنن ازدواج سفیدپوستان و سیاهپوستان را نیز ممنوع میدانستند.<ref>ابنعربی، احکام القرآن، ج1، ص502.</ref> | در برخی برداشتهای افراطی از این آیه، گفته شده برخی عالمان اهلتسنن ازدواج سفیدپوستان و سیاهپوستان را نیز ممنوع میدانستند.<ref>ابنعربی، احکام القرآن، ج1، ص502.</ref> | ||
اما ابنعاشور از مفسران اهلسنت تغییر خلق الله در این آیه را شامل همه تغییرات نمیداند، بلکه معتقد است این آیه تنها بر حرمت تغییراتی دلالت دارد که به نوعی طاعت شیطان بهشمار آید، مانند تغییراتی که علامت برخی نحلههای شیطانی هستند.<ref>ابنعاشور، التحریر و التنویر، ج4، ص258-259.</ref> | |||
=== جراحی زیبایی === | === جراحی زیبایی === | ||
جراحی زیبایی نوعی تغییر در خلقت خداوند است و مطابق آیه ۱۱۹ سوره نساء، تغییر در خلقت خدا از وسوسهها و فرمانهای شیطان بوده و از آن منع شده است، پس جراحی زیبایی ممنوع بوده و حرام است. در مقابل، [[ناصر مکارم شیرازی]]، بر آن است که اولاً در این صورت خیلی از کارها از قبیل جراحی برای جداسازی انگشت اضافه، جراحی برای جدا کردن دوقلوهای به هم چسبیده را باید حرام دانست، در حالی که هیچکدام حرام نیستند.<ref>مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ج۲، ص۱۳۳.</ref> ثانیاً آیه مربوط به توحید و شرک است و مراد از «خلق الله» در این آیه فطرت است؛ یعنی انسانها را وسوسه میکنم تا فطرتالله را تبدیل به کفر کنند.<ref>مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ج۲، ص۱۳۳.</ref> | جراحی زیبایی نوعی تغییر در خلقت خداوند است و مطابق آیه ۱۱۹ سوره نساء، تغییر در خلقت خدا از وسوسهها و فرمانهای شیطان بوده و از آن منع شده است، پس جراحی زیبایی ممنوع بوده و حرام است. در مقابل، [[ناصر مکارم شیرازی]]، بر آن است که اولاً در این صورت خیلی از کارها از قبیل جراحی برای جداسازی انگشت اضافه، جراحی برای جدا کردن دوقلوهای به هم چسبیده را باید حرام دانست، در حالی که هیچکدام حرام نیستند.<ref>مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ج۲، ص۱۳۳.</ref> ثانیاً آیه مربوط به توحید و شرک است و مراد از «خلق الله» در این آیه فطرت است؛ یعنی انسانها را وسوسه میکنم تا فطرتالله را تبدیل به کفر کنند.<ref>مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ج۲، ص۱۳۳.</ref> | ||
درباره جراحی تنها بهقصد زیبایی دو دیدگاه در فقه اهلسنت وجود دارد؛<ref>عودة، «عملیات تجمیل الوجه التحسینیة»، ص۱۱.</ref> گروهی از این فقها چنین جراحیای را مطلقاً حرام میدانند | درباره جراحی تنها بهقصد زیبایی دو دیدگاه در فقه اهلسنت وجود دارد؛<ref>عودة، «عملیات تجمیل الوجه التحسینیة»، ص۱۱.</ref> گروهی از این فقها چنین جراحیای را مطلقاً حرام میدانند و برای این نظر به چند دلیل استناد کردهاند: آيه منع از تغییر خلقت الهی.<ref>عودة، «عملیات تجمیل الوجه التحسینیة»، ص۱۱؛ ابولحیه، العشرة الزوجیه، ص135.</ref> | ||
=== تغییر جنسیت === | === تغییر جنسیت === | ||
| خط ۵۶: | خط ۵۸: | ||
=== پیوند اعضا === | === پیوند اعضا === | ||
از جمله ادلهای که میتواند برای حرمت جداسازی اعضای بدن از فردی و پیوند آن به فرد دیگری مورد بحث قرار گیرد، آیه ۱۱۹ سوره نساء است که بر اساس آن میتوان هرگونه تصرف در بدن را از مصادیق تغییر در خلقالله بهشمار آورد.<ref>سند، فقه الطب، ص65-66.</ref> | |||
=== تراریخته === | === تراریخته === | ||
| خط ۷۰: | خط ۷۲: | ||
نویسنده در پاسخ بیان میکند که عقیمسازی غیر از مورد بحث در آیه و در کلام فقهاست. همچنین، تغییر خلقتهایی که در جهت سنتهای باطل شیطان باشد، حرام است، اما عقیمسازی با انگیزههای عقلایی و مصلحتجویانه، از این قاعده خارج است.<ref>محضری، احکام تکلیفی و وضعی جلوگیری از بارداری و عقیمسازی در فقه امامیه، ص۵۸- ۶۰.</ref> | نویسنده در پاسخ بیان میکند که عقیمسازی غیر از مورد بحث در آیه و در کلام فقهاست. همچنین، تغییر خلقتهایی که در جهت سنتهای باطل شیطان باشد، حرام است، اما عقیمسازی با انگیزههای عقلایی و مصلحتجویانه، از این قاعده خارج است.<ref>محضری، احکام تکلیفی و وضعی جلوگیری از بارداری و عقیمسازی در فقه امامیه، ص۵۸- ۶۰.</ref> | ||
برخی نویسندگان سنیمذهب نیز عقیمسازی انسان را تغییر در خلقت الهی شمرده، به همین دلیل آن را حرام میدانند.<ref>صدیقخان، السراج الوهاج، ج3، ص372.</ref> | |||
=== ترمیم بکارت === | === ترمیم بکارت === | ||
| خط ۷۷: | خط ۸۱: | ||
=== خالکوبی === | === خالکوبی === | ||
برخی فقیهان اهلتسنن خالکوبی را از مصادیق تغییر در خلق الله دانستهاند؛ ازاینرو به حرمت آن فتوا داده، این حکم را مورد اتفاق فقیهان بهشمار آوردهاند.<ref name=":1">برای نمونه نگاه کنید به: ساعاتی، بلوغ الامانی، ج2، ص2650.</ref> | |||
=== زینتهای دائمی === | |||
برخی فقیهان اهلتسنن با استناد به آیه ۱۱۹ سوره نساء برخی اقسام آرایش (مانند وصلکردن موها، فاصلهانداختن بین دندانها، و کندن مو) را حرام دانسته، از مصادیق تغییر در خلق الله بهشمار آوردهاند.<ref name=":1" /> به گفته نورالدین ابولحیه، این حکم در همه انواع زینتها جریان دارد و تنها دو مورد از آن استثنا میشود: 1. زینتهای غیردائمی که اثر آنها برای همیشه باقی نمیمانند، مانند سرمهکشیدن و حناگذاشتن. 2. ازبینبردن عیبهای نادری که در بدن برخی افراد وجود دارد، مانند قطعکردن انگشت زائد از بدن.<ref>ابولحیه، العشرة الزوجیه، ص135.</ref> | |||
=== رفتارهای جنسی نادر در دایره خانواده === | |||
نورالدین ابولحیه، از فقیهان اهلتسنن، با استناد به آیه 119 سوره نساء برخی رفتارهای جنسی نادری را که مورد درخواست زوجین قرار میگیرد، حرام دانسته، آنها را خروج از خلقت خداوندی و بازیچۀ شیطانشدن میشمارد، مواردی مانند نزدیکی با همسر از دُبُر، ازبینبردن پرده بکارت بهغیر آمیزش، و تخیل اجنبنی هنگام آمیزش با همسر.<ref>ابولحیه، العشرة الزوجیه، ص297-309.</ref> | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
نسخهٔ ۱۱ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۴۷
متن و ترجمه آیه
وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ ۚ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا
و سخت گمراهشان کنم و به آرزو (های باطل و دور و دراز) درافکنم و دستور دهم تا گوش حیوانات ببرند (که اینها نصیب بتهاست) و امر کنم تا خلقت خدا را تغییر دهند، و (ای بندگان بدانید) هر کس شیطان را دوست گیرد نه خدا را، سخت زیان کرده زیانی آشکار.
تبیین آیه
آیات مرتبط
آیه ۳۰ سوره روم
کاربرد در مباحث فقهی
در مطالعات فقهی معاصر، برداشتهای تفسیری از این آیه به سه دسته کلی تقسیم شده، استفاده فقهی از آیه تنها بر اساس معنای اول و دوم صحیح شمرده میشود، و معنای سوم اشکال به این برداشت فقهی بهشمار میآید.[۱]
- حرمت تغییر جسمی در مخلوقات خدا؛ طرفداران این دیدگاه تفسیری، در تعیین مصداق آیه یکسان عمل نکردهاند. برخی آن را شامل همه مخلوقات میشمارند؛ برخی آن را به حیوانات اختصاص میدهند؛ گروهی نیز قلمرو آیه را مربوط به انسانها میشمارد.[۲]
- حرمت تغییر جسمی و معنوی در مخلوقات خدا؛ بر اساس این نظریه علاوه بر تغییر ظاهری مخلوقات خدا، تغییر در امور معنوی نیز از مصادیق این آیه بهشمار میآید.[۳]
- حرمت تغییر معنوی در مخلوقات خدا.
مطابق تفسیر اول و دوم که مفاد آیه، شیطانیدانستن تغییر جسمی مخلوقات در نظر گرفته شده، این آیه بر عقیمسازی حیوانات،[۴] عقیمسازی انسانها،[۵] تراشیدن ریش برای مردان،[۶] تطبیق گردیده است.
در برخی برداشتهای افراطی از این آیه، گفته شده برخی عالمان اهلتسنن ازدواج سفیدپوستان و سیاهپوستان را نیز ممنوع میدانستند.[۷]
اما ابنعاشور از مفسران اهلسنت تغییر خلق الله در این آیه را شامل همه تغییرات نمیداند، بلکه معتقد است این آیه تنها بر حرمت تغییراتی دلالت دارد که به نوعی طاعت شیطان بهشمار آید، مانند تغییراتی که علامت برخی نحلههای شیطانی هستند.[۸]
جراحی زیبایی
جراحی زیبایی نوعی تغییر در خلقت خداوند است و مطابق آیه ۱۱۹ سوره نساء، تغییر در خلقت خدا از وسوسهها و فرمانهای شیطان بوده و از آن منع شده است، پس جراحی زیبایی ممنوع بوده و حرام است. در مقابل، ناصر مکارم شیرازی، بر آن است که اولاً در این صورت خیلی از کارها از قبیل جراحی برای جداسازی انگشت اضافه، جراحی برای جدا کردن دوقلوهای به هم چسبیده را باید حرام دانست، در حالی که هیچکدام حرام نیستند.[۹] ثانیاً آیه مربوط به توحید و شرک است و مراد از «خلق الله» در این آیه فطرت است؛ یعنی انسانها را وسوسه میکنم تا فطرتالله را تبدیل به کفر کنند.[۱۰]
درباره جراحی تنها بهقصد زیبایی دو دیدگاه در فقه اهلسنت وجود دارد؛[۱۱] گروهی از این فقها چنین جراحیای را مطلقاً حرام میدانند و برای این نظر به چند دلیل استناد کردهاند: آيه منع از تغییر خلقت الهی.[۱۲]
تغییر جنسیت
یدالله دوزدوزانی آیه ۱۱۹ سوره نساء را به عنوان دلیل دوم بر حرمت تغییر جنسیت مطرح کرده است. در معنای «خَلْق اللّه» دو معنا مختلف مطرح شده است؛ یکی آنکه به معنای «آفرینش خدا» باشد که ظاهر آیه است و دیگر آنکه به معنای «دین خدا» باشد که اشخاصی نظیر طبرسی، علامه طباطبایی، آیت الله خویی آن را پذیرفته و یا بدان متمایل شدهاند. دوزدوزانی با رد نظری که خلق الله را به معنای دین خدا دانسته بود، اعلام میدارد که علی رغم وجوه مختلف مطرح شده در تفسیر (خلق الله) این آیه نیز بر حرمت تغییر جنسیت مرد به زن و برعکس دلالت دارد.[۱۳]
محسن ملکی پس از بیان اصل اولی جواز در حکم تغییر جنسیت، به نقد و بررسی دلایلی میپردازد که برای اثبات حرمت تغییر جنسیت مورد استناد قرار گرفتهاند. یکی از مهمترین دلایل مورد توجه مخالفان، آیه ۱۱۹ سوره نساء درباره حرمت تغییر در خلق الله است که در آن برخی از اعمال، از جمله تغییر در خلقت الهی، به شیطان نسبت داده شدهاند. برخی مفسران، تغییر جنسیت را مصداق این تغییر دانستهاند. محسن ملکی اما پس از تحلیل دقیق مفاد آیه، نتیجه میگیرد که قدر متیقن این آیه، تغییر در دین خداست، نه هر نوع تغییری در ظاهر انسان.[۱۴]
محمدحسین فضلالله نیز دلالت این آیه را ناتمام دانسته و معتقد است، هیچ فقهی به اطلاق این آیه ملتزم نمیشود چرا که این آیه مربوط به تمام خلق الله است و التزام به اطلاق آن به این معناست که انسان در ساختار طبیعت اعم از درختان، گیاهان، کوهها و رودها هیچ تصرفی انجام ندهد. او معتقد است این آیه بر حرمت تغییر فطرت دلالت دارد.[۱۵]
شبیهسازی انسان
به نظر محمدمهدی شمسالدین، شبیهسازی انسانی بهحکم اولی حرام است. وی در این باره به آیه ۱۱۹ سوره نساء استناد کرده که در آن تغییر خلق خداوند در راستای خواست شیطان معرفی شده است. به باور شمسالدین شبیهسازی انسانی به تغییر نامناسب جسمانی میانجامد که در آیه مذکور «تغییر خلق» خوانده شده است.[۱۶]
سید حسن اسلامی، پژوهشگر، نقدهایی را بر نظر شمسالدین وارد میداند از جمله آنکه شمسالدین شبیهسازی انسانی را مصداق تغییرات نامناسب جسمانی قلمداد میکند و از همین رو آن را مصداق آیه ۱۱۹ سوره نساء میداند در حالی که اگر شبیهسازی انسانی منجر به شبیهسازی موجودی سالم شود استدلال وی کامل نخواهد بود؛ چرا که در این صورت شبیهسازی مصداق تغییر نامناسب نیست.[۱۷]
جعفر سبحانی شبیهسازی انسان را تصرف در خلقت خدا، و به همین دلیل آن را حرام دانسته است.[۱۸] گفته شده این استدلال، در همزادسازی نیز جاری است. در توضیح این استدلال میگویند: از آنجا که در آیه ۱۱۹ سوره نساء، تغییر در خلقُ الله، عملی شیطانی معرفی شده و از سوی دیگر شبیهسازی و همزادسازی از مصادیق تغییر در خلق خدا است، پس این عمل حرام است.
محمد مؤمن این استدلال را بسیار ضعیف دانسته، معتقد است با استناد به روایتهای تفسیری[۱۹]، این آیه ناظر به تغییر دین خدا و ایجاد بدعت در دین است، اما آنچه در مراحل همزادسازی انسان رخ میدهد، همانند کاشتن بذر گیاهان و درختان، همگی به اراده خدا انجام میشود.[۲۰]
سید اصغر ناظمزاده قمی با بیان این نکته که مفاد آیه مربوط به تغییر فطرت انسانی است نه جسم او، این دلیل را رد کرده و اقوال مختلفی از مفسران را در تأیید دیدگاه خود نقل میکند. او همچنین با بیان اینکه شبیهسازی نوعی خلق جدید است، نه تغییر در خلق، استدلال شمسالدین را باطل دانسته است.[۲۱]
محمدعلی قاسمی مقصود از «تغییر خلق الله» را تغییر یا هر فعلی میداند که تشویه نامناسب با فطرت را در جسم درپی داشته باشد؛ از این رو برای اثبات حرمت شبیهسازی به آیه تغییر خلق الله استناد شده است، بدین بیان که شبیهسازی انسان موجب پیدایش نسخههایی از جسم انسان میشود و این کار به موجب اصل اولی در شریعت اسلامی ممنوع و حرام است. همچنین گفته شده است که شبیهسازی از آنگونه تصرفاتی است که خداوند به آن رضایت ندارد، بلکه میتوان گفت که شبیهسازی تغییر در خلقت و دستبردن در آفرینش الهی محسوب میشود که شیطان به آن امر کرده است که با آفرینش الهی تعارض کامل دارد.[۲۲]
محمدحسین فضلالله نیز دلالت این آیه را ناتمام دانسته و معتقد است، هیچ فقهی به اطلاق این آیه ملتزم نمیشود چرا که این آیه مربوط به تمام خلق الله است و اختصاص به انسانها ندارد. علاوه بر اینکه به گفته او، استنساخ، تغییر خلق الله به شمار نمیآید بلکه آن نوعی استفاده خلق الله است.[۱۵]
همزادسازی انسان
جعفر سبحانی شبیهسازی انسان را تصرف در خلقت خدا، و به همین دلیل آن را حرام دانسته است.[۲۳] گفته شده این استدلال، در همزادسازی نیز جاری است. در توضیح این استدلال میگویند: از آنجا که در آیه ۱۱۹ سوره نساء، تغییر در خلقُ الله، عملی شیطانی معرفی شده و از سوی دیگر شبیهسازی و همزادسازی از مصادیق تغییر در خلق خدا است، پس این عمل حرام است.[۲۴]
محمد مؤمن این استدلال را بسیار ضعیف دانسته، معتقد است با استناد به روایتهای تفسیری[۲۵]، این آیه ناظر به تغییر دین خدا و ایجاد بدعت در دین است، اما آنچه در مراحل همزادسازی انسان رخ میدهد، همانند کاشتن بذر گیاهان و درختان، همگی به اراده خدا انجام میشود.[۲۶]
پیوند اعضا
از جمله ادلهای که میتواند برای حرمت جداسازی اعضای بدن از فردی و پیوند آن به فرد دیگری مورد بحث قرار گیرد، آیه ۱۱۹ سوره نساء است که بر اساس آن میتوان هرگونه تصرف در بدن را از مصادیق تغییر در خلقالله بهشمار آورد.[۲۷]
تراریخته
ریشتراشی
به گفته فیض کاشانی، این آیه را میتوان شاهدی بر حرمت ریشتراشی قلمداد کرد.[۲۸]
تغییر مزاج و خوی و خصلت
قرضاوی تغییر مزاج و خوی خصلت در اثر تغییر فعل و انفعالات شیمیایی خون و غُدد را نیز منافی درک و آموزههای دینی میداند؛ زیرا با این روش طبیعت ممتاز انسانی که اختیار یکی از آنها است، بهم میریزد. درست به خاطر همین حفظ اعتدال طبیعت انسانی است که مسکرات و مواد مخدر در اسلام حرام شده است. آیه ۱۱۹ سوره نساء نیز تغییر خلقت را کار پیروان شیطان نامیده است[۲۹].
عقیمسازی (حیوان یا انسان)
نویسنده میگوید برخی با استناد به آیه ۱۱۹ سوره نساء و آیه ۳۰ سوره روم، حکم به حرمت عقیمسازی دادهاند، چرا که عقیمسازی را از مصادیق روشن تغییر خلقت الهی و اضلال و گمراه نمودن شیطان میدانند.
نویسنده در پاسخ بیان میکند که عقیمسازی غیر از مورد بحث در آیه و در کلام فقهاست. همچنین، تغییر خلقتهایی که در جهت سنتهای باطل شیطان باشد، حرام است، اما عقیمسازی با انگیزههای عقلایی و مصلحتجویانه، از این قاعده خارج است.[۳۰]
برخی نویسندگان سنیمذهب نیز عقیمسازی انسان را تغییر در خلقت الهی شمرده، به همین دلیل آن را حرام میدانند.[۳۱]
ترمیم بکارت
برخی نویسندگان در توضیح ادله حرمت ترمیم بکارت، یکی از ادله احتمالی آن را آیه ۱۱۹ سوره نساء معرفی کردهاند، به این توضیح که خداوند دختران را بهگونهای آفریده که در اولین آمیزش جنسی پرده بکارت خود را از دست بدهند. بنابراین ترمیم آن با استفاده از شیوههای جراحی، مداخله در نظم طبیعی آفرینش و مصداق تغییر در خلقت خدا بهشمار میآید.[۳۲] اما نویسنده پس از بررسی مفاد آیه، دلالت آن بر حرمت ترمیم بکارت را ناتمام میداند.[۳۳]
مهندسی ژنتیک
خالکوبی
برخی فقیهان اهلتسنن خالکوبی را از مصادیق تغییر در خلق الله دانستهاند؛ ازاینرو به حرمت آن فتوا داده، این حکم را مورد اتفاق فقیهان بهشمار آوردهاند.[۳۴]
زینتهای دائمی
برخی فقیهان اهلتسنن با استناد به آیه ۱۱۹ سوره نساء برخی اقسام آرایش (مانند وصلکردن موها، فاصلهانداختن بین دندانها، و کندن مو) را حرام دانسته، از مصادیق تغییر در خلق الله بهشمار آوردهاند.[۳۴] به گفته نورالدین ابولحیه، این حکم در همه انواع زینتها جریان دارد و تنها دو مورد از آن استثنا میشود: 1. زینتهای غیردائمی که اثر آنها برای همیشه باقی نمیمانند، مانند سرمهکشیدن و حناگذاشتن. 2. ازبینبردن عیبهای نادری که در بدن برخی افراد وجود دارد، مانند قطعکردن انگشت زائد از بدن.[۳۵]
رفتارهای جنسی نادر در دایره خانواده
نورالدین ابولحیه، از فقیهان اهلتسنن، با استناد به آیه 119 سوره نساء برخی رفتارهای جنسی نادری را که مورد درخواست زوجین قرار میگیرد، حرام دانسته، آنها را خروج از خلقت خداوندی و بازیچۀ شیطانشدن میشمارد، مواردی مانند نزدیکی با همسر از دُبُر، ازبینبردن پرده بکارت بهغیر آمیزش، و تخیل اجنبنی هنگام آمیزش با همسر.[۳۶]
پانویس
- ↑ قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج2، ص60.
- ↑ قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج2، ص60؛ برای نمونه نگاه کنید به: مدرسی، من هدی القرآن، ج2، ص194؛ زحیلی، التفسیر المنیر، ج5،، ص277.
- ↑ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ج1، ص501.
- ↑ زحیلی، التفسیر المنیر، ج5،، ص277؛ ملا حویش آلغازی، بیان المعانی، ج5، ص609.
- ↑ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ج1، ص501.
- ↑ ملا حویش آلغازی، بیان المعانی، ج5، ص609.
- ↑ ابنعربی، احکام القرآن، ج1، ص502.
- ↑ ابنعاشور، التحریر و التنویر، ج4، ص258-259.
- ↑ مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ج۲، ص۱۳۳.
- ↑ مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ج۲، ص۱۳۳.
- ↑ عودة، «عملیات تجمیل الوجه التحسینیة»، ص۱۱.
- ↑ عودة، «عملیات تجمیل الوجه التحسینیة»، ص۱۱؛ ابولحیه، العشرة الزوجیه، ص135.
- ↑ دوزدوزانی، تغییر جنسیت آری یا نه، ص۳۷-۴۱.
- ↑ ملکی، تغییر جنسیت از دیدگاه فقه امامیه، ص۵۸-۷۰.
- ↑ ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ فضلالله، فقه الحیاة، ص228-229.
- ↑ شمسالدین، الاستنساخ الجنین، ص۵۸، به نقل از: قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج۲، ص۵۵۷-۵۵۸.
- ↑ اسلامی، «شبیهسازی انسان از دیدگاه شیعه...»، ص۲۷-۲۸.
- ↑ سبحانی، استفتائات، ج۲، ص۲۵۶.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: بحرانی، البرهان، ج۲، ص۱۷۵.
- ↑ مؤمن، «شبیهسازی»، ص۵۲.
- ↑ ناظمزاده قمی، جراحی پلاستیک و شبیهسازی انسان از نگاه فقه، ص۲۶۰-۲۶۴
- ↑ قاسمی، آیات فقه پزشکی، ص۱۷۲.
- ↑ سبحانی، استفتائات، ج۲، ص۲۵۶.
- ↑ مؤمن، «شبیهسازی»، ص۵۱-۵۲.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: بحرانی، البرهان، ج۲، ص۱۷۵.
- ↑ مؤمن، «شبیهسازی»، ص۵۲.
- ↑ سند، فقه الطب، ص65-66.
- ↑ فیض کاشانی، الوافی، ج6، ص658.
- ↑ قرضاوی، دیدگاههای فقهی معاصر، ج۱، ص۷۱۳.
- ↑ محضری، احکام تکلیفی و وضعی جلوگیری از بارداری و عقیمسازی در فقه امامیه، ص۵۸- ۶۰.
- ↑ صدیقخان، السراج الوهاج، ج3، ص372.
- ↑ میرزاده اهری، ترمیم بکارت از منظر فقه و حقوق، ص201.
- ↑ میرزاده اهری، ترمیم بکارت از منظر فقه و حقوق، ص207.
- ↑ ۳۴٫۰ ۳۴٫۱ برای نمونه نگاه کنید به: ساعاتی، بلوغ الامانی، ج2، ص2650.
- ↑ ابولحیه، العشرة الزوجیه، ص135.
- ↑ ابولحیه، العشرة الزوجیه، ص297-309.
منابع
- قاسمی، محمدعلی، دانشنامه فقه پزشکی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۳۹۵ش.
- قاسمی، محمدعلی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، آیات فقه پزشکی، ۱۳۹۹ش.
- اسلامی، سید حسن، «شبیهسازی انسان از دیدگاه شیعه؛ بررسی چهار دیدگاه»، مجله فقه، ش۴۴، تابستان ۱۳۸۴ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، کتاب النکاح، قم، مدرسه الامام علی بن ابی طالب (ع)، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
- هاشمی، معصومه سادات، پیوند اعضاء از دیدگاه فقه، مشهد، نسیم رضوان، ۱۳۹۴ش.
- عودة، مراد بن رایق بن رشید، «عملیات تجمیل الوجه التحسینیة»، جامعة الجوف، المملکة العربیة السعودیة.
- دوزدوزانی، یدالله، تغییر جنسیت آری یا نه، گردآوری: محسن دلیر، قم، آثار امین، ۱۳۹۳ش.
- قرضاوی، یوسف، دیدگاههای فقهی معاصر، ترجمه احمد نعمتی، تهران، نشر احسان، ۱۳۸۰-۱۳۸۹ش.
- ملکی، محسن، تغییر جنسیت از دیدگاه فقه امامیه، مشهد، حوزه علمیه خراسان، ۱۴۰۱ش.
- محضری، فاطمه، احکام تکلیفی و وضعی جلوگیری از بارداری و عقیمسازی در فقه امامیه، تهران، برزآفرین، بیتا.
- سبحانی، جعفر، استفتائات، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۳۸۹ش.
- مؤمن، محمد، «شبیهسازی»، در مجله فقه، شماره ۴، زمستان ۱۳۸۴ش.
- بحرانی، سید هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، موسسه بعثت، ۱۳۷۴ش.
- ناظمزاده قمی، اصغر، جراحی پلاستیک و شبیهسازی انسان از نگاه فقه، قم، بوستان کتاب، ۱۴۰۲ش.