فقه معاصر:پیش‌نویس آیه ۱۱۹ سوره نساء

متن و ترجمه آیه

وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ ۚ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا

و سخت گمراهشان کنم و به آرزو (های باطل و دور و دراز) درافکنم و دستور دهم تا گوش حیوانات ببرند (که اینها نصیب بتهاست) و امر کنم تا خلقت خدا را تغییر دهند، و (ای بندگان بدانید) هر کس شیطان را دوست گیرد نه خدا را، سخت زیان کرده زیانی آشکار.

تبیین آیه

در آیات ۱۱۷ تا ۱۲۱ سوره نساء به برنامه شیطان برای گمراهی انسان‌ها و در پایان به مجازت جهنم برای شیطان و پیروانش اشاره شده است. در آیه ۱۱۹ سوره نساء شیطان اعلام می‌کند که درصدد گمراه‌ساختن انسان‌ها برخواهد آمد، آرزوهای دنیوی را در دل آنان می‌گذارد و آنان را به بریدن گوش حیوانات و تغییر خلق خدا فرمان می‌دهد. در پایان آیه نیز خداوند به پیروان شیطان هشدار می‌دهد که هر کس به جای خدا، شیطان را برگزیند و او را دوست خود قرار دهد، به سختی زیان خواهد کرد.

به گفته مفسران «تبتیک» به معنای قطع‌کردن، به یکی از سنت‌های بت‌پرستان اشاره دارد که آنان برای تقرب به بت‌ها، برخی حیواناتشان را برای بت قرار داده، با بریدن یا پاره‌کردن گوش آنها، تمام منافعشان (مانند خوردن گوشت و سوارشدن) را بر خود حرام می‌کردند.

آیات مرتبط

در بخشی از آیه ۳۰ سوره روم (لا تبدیل لخلق الله) آفرینش خدا تغییرناپذیر معرفی شده است. علیرضا اعرافی از این بخش از آیه دو برداشت متفاوت ارائه کرده است که طبق یک برداشت، محتوای آیه ۳۰ سوره روم در مقابل محتوای آیه ۱۱۹ سوره نساء قرار می‌گیرد، اما طبق برداشت دوم، آیه ۳۰ سوره روم مفاد یکسانی با آیه ۱۱۹ سوره نساء دارد. بر اساس برداشت نخست، در آیه ۳۰ سوره روم تغییر در خلق الله امری ناممکن قلمداد شده است، این در حالی است که آیه ۱۱۹ سوره نساء تغییر در خلق الله امری ممکن انگاشته، ولی از انجام آن نهی شده است. اما طبق برداشت دوم، جملۀ «لا تبدیل لخلق الله» جمله خبری است که با هدف نهی به‌کار رفته است و معنای آن چنین است که نباید خلق خدا را به چیز دیگری تبدیل کرد. او برداشت دوم را ناصحیح می‌خواند، با این حال معتقد است، دو آیه یادشده با هم ناسازگاری ندارند؛ زیرا در آیه ۱۱۹ سوره نساء از تغییر خلق الله (تغییرات روبنایی و سطحی) نهی شده، اما در آیه سوره ۳۰ روم از تبدیل آن (تغییر زیربنایی و عمیق) نهی صورت گرفته است.

در آیات ۶۵ سوره حج، ۲۰ سوره لقمان و نیز ۱۲ و ۱۳ سوره جاثیه، تمام مخلوقات آسمانی و زمینی، مسخّر انسان معرفی شده‌اند تا انسان‌ از همه مخلوقات بهره گیرند. این در حالی است که در بسیاری از موارد لازمه بهره‌گیری از مخلوقات، تغییردادن آنهاست و این دسته از آیات با آیه ۱۱۹ سوره نساء که تغییر در خلق‌الله را عملی شیطانی معرفی می‌کند، ناسازگار به نظر می‌رسد. ابوالقاسم علیدوست در حل این تعارض معتقد است، آیات مربوط به تسخیر مخلوقات بهره‌برداری از منافع مخلوقات را برای انسان جایز شمرده است، اما بر اساس آیه ۱۱۹ سوره نساء، این بهره‌برداری نباید به گونه‌ای باشد که با هدف خلقت آنان در تعارض و ناهمسو باشد.

تفسیرهای اثرگذار در مباحث فقهی

تغییر خلقت الله از صدر اسلام مورد بحث قرار داشته است. در اظهار نظرهای اولیه، بیشتر مفسران و فقیهان بر بیان مصادیق آن تمرکز داشتند. اما در دوران معاصر فقیهان به امکان برداشت قاعده‌ای کلی از این آیه تمرکز پیدا کردند.

در بررسی این آیه آنچه در مباحث فقهی اهمیت یافته، استدلال به فقره «فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ» است. برخی مفسران و فقیهان با توجه به برداشت‌هایی که از این فقره داشته‌اند، استفاده‌های فقهی مختلفی از آیه کرده‌اند. در مقابل، برخی دیگر این برداشت‌ها را نپذیرفته و استدلال فقهی به آیه را مردود دانسته‌اند. مهم‌ترین برداشت‌هایی که از این آیه صورت گرفته و در مباحث فقهی اثرگذار است، به شرح زیر است:

حرمت تغییر جسمی در مخلوقات

بر اساس دیدگاه برخی مفسران و فقیهان، آیه بر حرمت هرگونه تغییر تکوینی یا جسمی در مخلوقات الهی دلالت دارد. این تفسیر با استقبال بیشتری از سوی اهل‌سنت مواجه شده و فقیهان و عالمان شیعه اندکی این تفسیر را پذیرفته‌اند. با این حال، طرفداران این دیدگاه تفسیری، در تعیین قلمرو مصداقی آیه یکسان عمل نکرده‌اند. برخی آن را شامل همه مخلوقات می‌شمارند؛ برخی آن را به حیوانات اختصاص می‌دهند؛ گروهی نیز قلمرو آیه را مربوط به انسان‌ها می‌شمارد.

محمدرضا نجفی طبسی با استناد به این آیه معتقد است هر تغییری در خلقت خدا حرام است، مگر آنکه دلیلی بر جواز آن اقامه شود. فیض کاشانی نیز علاوه بر حرمت تغییرات جسمی، آیه را ناظر به حرمت تغییرات معنوی در مخلوقات خدا می‌داند و معتقد است تغییر در امور معنوی نیز از مصادیق «تغییر خلق‌ الله» به شمار می‌آید.

بر پایه این تفسیر، آیه بر عقیم‌سازی حیوانات، عقیم‌سازی انسان‌ها، تراشیدن ریش برای مردان، تطبیق گردیده است. حتی در برخی برداشت‌های افراطی از این آیه، گفته شده برخی عالمان اهل‌تسنن ازدواج سفید‌پوستان و سیاه‌پوستان را نیز از مصادیق تغییر خلق‌الله دانسته و آن را ممنوع می‌دانستند.

حرمت تغییرات همسو با اطاعت شیطان

ابوالقاسم علیدوست تغییرات در هستی را به دو بخش تقسیم می‌کند، نخست، تغییراتی که با هدف خلقت ناسازگارند، و دیگری، تغییراتی که با هدف خلقت ناسازگار نبوده، در راستای بهره‌وری و تسخیر انجام می‌گیرد. به باور او، آیه مورد نظر تنها تغییرات دسته اول را تحریم کرده و آن‌ها را تبعیت از شیطان می‌داند، اما تغییرات دسته دوم مشمول این تحریم نیستند و بر اساس آیاتی مانند آیه ۱۳ سوره جاثیه که همه موجودات آسمان و زمین را مسخر انسان دانسته است، چنین تغییراتی حلال و گاه ضروری‌اند.

محمدطاهر بن عاشور، مفسر اهل‌سنت، نیز در این آیه تغییر خلق الله را شامل همه تغییرات نمی‌داند، بلکه معتقد است این آیه تنها بر حرمت تغییراتی دلالت دارد که نوعی طاعت شیطان به‌شمار آید، مانند تغییراتی که نشانه برخی نحله‌های شیطانی هستند.

جعفر سبحانی نیز معتقد است، این آیه از اموری مانند کوتاه‌کردن ناخن یا مو، منصرف است و آیه شامل آنها نمی‌شود، زیرا تغییر حرام، تغییری است که به صورت شیطانی انجام گیرد. وی حلال‌بودن حیواناتی که با جاری‌شدن نام خدا ذبح می‌شوند و حرام‌بودن حیواناتی که با جاری‌شدن نام بت‌ها ذبح شده‌اند را با توجه به این نکته توضیح داده است. به نظر سبحانی با توجه به فقره «فلیبتکن آذان الانعام» این آیه تنها مربوط به تغییر در حیوانات و انسان است و شامل جمادات و گیاهان نمی‌شود.

حرمت تغییر دین خدا

بر اساس نظر بیشتر مفسران و فقیهان شیعه، و نیز برخی عالمان سنی‌مذهب، این آیه مربوط به تغییر معنوی و تغییر دین خدا است. محمد آصف محسنی، نیز با پذیرش این تفسیر معتقد است، در صورتی که این تفسیر پذیرفته نشود، باید این آیه را از متشابهات دانست؛ چرا که انسان‌ها در بیشتر افعال خود در حال تغییر خلق الله هستند و حال اینکه قطعا نمی‌توان همه آن تغییرها را حرام دانست. این در حالیست که حکم ذکرشده در این آیه قابل تخصیص نیست و حتی نمی‌توان یک فعل را از آن تخصیص زد، زیرا تخصیص‌زدن این آیه به این معناست که تبعیت از شیطان در برخی موارد جایز است.

حرمت تبعیت از شیطان

علیرضا اعرافی معتقد است که این آیه نه هر تغییری را حرام می‌داند و نه صرفاً به تغییر دین اشاره دارد. به نظر او، مفاد آیه این است که هر عملی که به صورت جداگانه از عقل یا شرع حرام شناخته شود، مصداق تبعیت از شیطان خواهد بود.

کارکردها در مباحث فقهی

آیه ۱۱۹ سوره نساء در مسائل فقهی گوناگونی به‌کار رفته است و فقیهان تلاش کرده‌اند از مفاد آن برای تعیین حدود مشروعیت یا حرمت برخی رفتارها و اعمال استفاده کنند. گروهی از فقها به استناد این آیه، تغییرات نوپدید و تازه‌پدید در دوران معاصر را که می‌تواند مصداق دست‌بردن در خلقت خداوند باشد، حرام دانسته و آن را عملی شیطانی تلقی کرده‌اند. در مقابل، دیدگاه‌هایی نیز مطرح شده است که آیه را محدود به تغییر فطرت انسانی یا تغییر دین می‌دانند و معتقدند این حکم قابل تعمیم به هر گونه تغییر نوپدید یا مسائل جدید امروزی نیست و تنها ناظر به موارد خاصی است که با وسوسه‌های شیطانی و انحراف فطرت یا دین ارتباط دارد.

شبیه‌سازی و همزادسازی انسان

به اتفاق آرای علمای اهل‌سنت، شبیه‌سازی انسان عملی نامشروع و بر خلاف اسلام است. در دهمین نشست مجمع فقه اسلامی، که در مکه برگزار شد، مسئله شبیه‌سازی انسان مطرح شد و در بیانیه نهایی این مجمع بر حرمت شبیه‌سازی انسان تأکید شد. از جمله دلایل ایشان بر این حکم، استدلال به آیه ۱۱۹ سوره نساء است. ولی فقیهان شیعه در حکم شبیه‌سازی انسان اتفاق نظر ندارند و دیدگاه آنان از جواز تا حرمت مطلق در نوسان است. جعفر سبحانی شبیه‌سازی انسان را با استناد به این آیه حرام دانسته است. همچنین به نظر محمدمهدی شمس‌الدین، شبیه‌سازی انسانی به‌حکم اولی حرام است و شبیه‌سازی انسانی به تغییر نامناسب جسمانی می‌انجامد که در آیه مذکور «تغییر خلق» خوانده شده است. محمد مؤمن اگرچه در درستی این استدلال اشکال کرده، دلالت آیه را بر حرمت شبیه‌سازی نمی‌پذیرد، اما به باور او، در صورتی درستی این استدلال، می‌توان آن را در مسئله همزادسازی انسان نیز جاری کرد و به تحریم آن فتوا دارد.

به نظر گروه دیگری از فقیهان شیعه که بخش عمده‌ای از ایشان را شامل می‌شود، شبیه‌سازی انسان را نمی‌توان به حکم اولی حرام دانست. سید حسن اسلامی، پژوهشگر مسائل فقهی، در نقد دیدگاه شمس‌الدین می‌گوید اگر شبیه‌سازی انسانی منجر به شبیه‌سازی موجودی سالم شود، شبیه‌سازی مصداق تغییر نامناسب نخواهد بود. سید محمدسعید حکیم نه‌تنها شبیه‌سازی انسان را جایز دانسته، بلکه آن را به‌کارگیری سنت خدا و روشی برای شناخت قدرت الهی می‌داند. محمدحسین فضل‌الله نیز دلالت آیه ۱۱۹ سوره نساء را بر حرمت شبیه‌سازی ناتمام دانسته، آن را نه تغییر خلق الله، که نوعی استفاده از خلق الله می‌شمارد. سید اصغر ناظم‌زاده قمی با بیان اینکه شبیه‌سازی نوعی خلق جدید است، نه تغییر در خلق، جریان این آیه را در مسئله نادرست می‌داند.

تغییر جنسیت

عموم شیعیان و عموم فقیهان اهل‌سنت، تعیین جنسیت برای خنثای مشکل (عمل جراحی خنثای مشکل، برای ملحق‌شدن به زنان یا مردان) را جایز دانسته‌اند. البته در برخی کتاب‌های اهل‌تسنن این جواز تنها درباره خنثای غیرمشکل بیان شده است. اما ایشان درباره تغییر جنسیت رویکرد دیگری دارند. مجمع فقه اسلامی مستقر در مکه، در تاریخ ۱۳ رجب ۱۴۰۹ق در فتوایی با استناد به آیه ۱۱۹ سوره نساء تغییر جنسیت مردان به زنان و زنان به مردان را حرام اعلام کردند. برخی فقیهان شیعه مانند جعفر سبحانی، جواد تبریزی و یدالله دوزدوزانی نیز با استناد به این آیه تغییر جنسیت را حرام دانسته‌اند. در مقابل گروه دیگری از فقیهان شیعه، مانند محمدحسین فضل‌الله و محسن ملکی، با تکیه بر تفسیر خود از آیه، معتقدند این آیه بر تغییر جنسیت انسان‌ها دلالت ندارد.

زینت‌های دائمی

برخی فقیهان اهل‌تسنن با استناد به آیه ۱۱۹ سوره نساء برخی اقسام آرایش (مانند وصل‌کردن مو‌ها، فاصله‌انداختن‌ بین دندان‌ها، و کندن مو) را حرام دانسته‌، آن از مصادیق تغییر در خلق‌الله به‌شمار آورده‌اند. فقیهان در توضیح زینت‌هایی که تغییر ما خلق الله و فعلی حرام است، بیان‌های مختلفی دارند. به گفته نورالدین ابولحیه، این حکم در همه انواع زینت‌ها جریان دارد و تنها دو مورد از آن استثنا می‌شود: ۱. زینت‌های غیردائمی که اثر آنها برای همیشه باقی نمی‌مانند، مانند سرمه‌کشیدن و حناگذاشتن؛ ۲. ازبین‌بردن عیب‌های نادری که در بدن برخی افراد وجود دارد، مانند  قطع‌کردن انگشت زائد از بدن. اما به گفته یوسف قرضاوی زینت‌هایی حرام است، که به صورت افراطی انجام شده باشد، مانند نازک‌کردن ابرو‌ها، رنگ‌کردن مو، تراشیدن ریش.

مالکیه و حنابله با استدلال به این آیه وصل مو را مطلقا حرام دانسته‌اند. شافعی‌ها این عمل را برای زنان بدون شوهر حرام، و آن را برای زنان شوهردار (منوط به اجازه شوهر) جایز می‌دانند. اما حنفیه معتقدند این عمل در صورتی که با موی آدمیان نباشد، بی‌اشکال است.

فقیهان شیعه در بررسی مسئله زینت، کمتر به این آیه پرداخته‌اند و در صورت اشاره به این آیه، استدلال به آن را ناصحیح شمرده‌اند؛ چنان‌که به گفته محمد آصف محسنی اگر وصل‌کردن موها بر اساس این آیه جایز شمرده نشود، در این صورت باید کوتاه‌کردن موها هم جایز شمرده نشود و حال اینکه چنین برداشتی قطعا نادرست است. او همچنین استناد به این آیه را درباره اصلاح دندان‌ها ناصحیح خوانده است.

جراحی زیبایی

بسیاری از فقیهان اهل‌سنت با استناد به این آیه انواع جراحی‌های زیبایی را حرام دانسته‌اند. با این حال برخی از ایشان، مانند یوسف قرضاوی، ضمن پذیرش این ادعا معتقدند، اگر انجام این عمل‌های جراحی برای رفع برخی عیوب نادر باشد (مانند قطع انگشتان زائد) به استناد ادله لا حرج، اشکالی ندارد.

در مقابل، برخی فقیهان شیعه مانند ناصر مکارم شیرازی، با مربوط‌دانستن این آیه به توحید و شرک، «خلق الله» را به «فطرت» تفسیر کرده‌، دلالت این آیه بر حرمت جراحی زیبایی را ناتمام می‌دانند.

ریش‌تراشی

یوسف قرضاوی از عالمان اهل‌سنت، زینت‌هایی افراطی را حرام و از مصادیق تغییر خلق الله دانسته و تراشیدن ریش را یکی از مصادیق چنین زینتی برشمرده است. با این حال عموم فقیهان شیعه در این فرع استناد به آیه را نپذیرفته‌اند و برای رد آن به جواز حلق رأس و حلق عانه شاهد آورده‌اند. در مقابل، محسن فیض کاشانی، این آیه را شاهدی بر حرمت ریش‌تراشی قلمداد کرده و محمدرضا نجفی طبسی با استناد به این آیه بر حرمت تراشیدن ریش استدلال نموده است.

خالکوبی

برخی فقیهان اهل‌تسنن خالکوبی را از مصادیق تغییر در خلق الله دانسته‌اند؛ ازاین‌رو به حرمت آن فتوا‌ داده، این حکم را مورد اتفاق فقیهان به‌شمار آورده‌اند. چنان‌که یوسف قرضاوی از عالمان اهل‌تسنن نیز با استناد به این آیه خالکوبی را حرام دانسته است.

عقیم‌سازی (حیوان یا انسان)

برخی نویسندگان سنی‌مذهب عقیم‌سازی انسان را تغییر در خلقت الهی شمرده، به همین دلیل آن را حرام می‌دانند. در برخی کتاب‌های تفسیری سنی‌مذهبان، خصاء حیوانات نیز مشمول این آیه و حرام شمرده شده است. اما برخی دیگر از آنان خصاء حیوانات را جایز، و برخی خصاء حیوانات حلال‌گوشت را به دلیل اغراض عقلایی جایز، اما خصاء حیوانات حرام‌گوشت را غیر جایز شمرده‌اند.‌ با این حال در برخی پژوهش‌های فقهی شیعه، تغییر خلقت‌های حرام، تغییراتی دانسته شده که در جهت سنت‌های باطل شیطانی باشد و عقیم‌سازی (حتی عقیم‌سازی انسان) با انگیزه‌های عقلایی و مصلحت‌جویانه، از این قاعده خارج شده است.

ترمیم بکارت

در برخی پژوهش‌های فقهی شیعه، آیه ۱۱۹ سوره نساء به‌عنوان یکی از ادله حرمت ترمیم بکارت مورد بررسی قرار گرفته است؛ با این توضیح که خداوند دختران را به‌گونه‌ای آفریده که پرده بکارتشان در اولین آمیزش جنسی از بین برود در حالی که ترمیم آن با استفاده از شیوه‌های جراحی، مداخله در نظم طبیعی آفرینش و مصداق تغییر در خلقت خدا به‌شمار می‌آید. اما نویسنده پس از بررسی مفاد آیه، دلالت آن بر حرمت ترمیم بکارت را ناتمام می‌داند.

مهندسی ژنتیک

در پژوهش مشترک ابوالقاسم علیدوست و سید مرتضی حسینی کمال‌آبادی، برای بررسی حکم فقهی مهندسی ژنتیک، آیه ۱۱۹ سوره نساء مورد توجه قرار گرفت است. به نظر ایشان، مهندسی ژنتیک تنها در صورتی مصداق آیه ۱۱۹ سوره نساء و حرام دانسته شده، که در جهت اهداف نامشروع مورد استفاده قرار گیرد. اما به باور محمد آصف محسنی این آیه به درمان ژنتیک ارتباطی ندارد چرا که آن مربوط به دین خدا است.

رفتارهای جنسی نادر در دایره خانواده

نورالدین ابولحیه، از فقیهان اهل‌تسنن، با استناد به آیه ۱۱۹ سوره نساء برخی رفتارهای جنسی نادری را که مورد درخواست زوجین قرار می‌گیرد (مواردی مانند نزدیکی با همسر از دُبُر، ازبین‌بردن پرده بکارت به‌غیر آمیزش، و تخیل اجنبنی هنگام آمیزش با همسر) حرام دانسته، آنها را خروج از خلقت خداوندی و بازیچۀ شیطان‌شدن می‌شمارد.

پیوند اعضا

محمد سند، در کتاب فقه الطب، آیه ۱۱۹ سوره نساء را در شمار ادله حرمت جداسازی اعضای بدن انسان و پیوند آن به فرد دیگر بررسی کرده است؛ با این توضیح که ممکن است با استناد به این آیه هرگونه تصرف در بدن را از مصادیق تغییر در خلق‌الله به‌شمار آورد.

شبیه‌شدن به جنس مخالف

محمد صادقی تهرانی برای حرام‌شمردن تشبه مردان به زنان و تشبه زنان به مردان به آیه ۱۱۹ سوره نساء استدلال کرده است.

تغییر مزاج و خوی و خصلت

یوسف قرضاوی تغییر مزاج و خوی خصلت در اثر تغییر فعل و انفعالات شیمیایی خون و غُدد را بر خلاف درک و آموزه‌های دینی (مانند آیه ۱۱۹ سوره نساء) می‌داند؛ زیرا با این روش طبیعت ممتاز انسانی که اختیار یکی از آن‌ها است، بر هم می‌ریزد. او لزوم حفظ اعتدال طبیعت انسانی را در همین راستا ارزیابی کرده، که موجب حرمت مسکرات و مواد مخدر در اسلام شده است.

تک‌نگاری‌ها

علاوه بر کتاب‌های تفسیری برخی فقیهان و پژوهشگران این آیه را در مباحث فقهی خود به صورت مستقل بحث کرده‌اند. برای نمونه: کریمی‌نیا، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، ص۲۱۸-۲۳۲.

علیدوست و حسینی کمال‌آبادی، «مبانی فقهی مهندسی ژنتیک و محصولات تراریخته»، ص۱۵-۳۴.