کاربر:Sarfipour/صفحه تمرین: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
+{{نویسنده
+|نویسنده = محمدحسین صرفی‌پور
+|نویسنده۲ =
+|نویسنده۳ =
+|گردآوری =
+|ویراستار۱ =
+|ویراستار۲ =
+|ویراستار۳ =
+}}
+{{جعبه اطلاعات اشخاص
+| شهرت = سید محمود هاشمی شاهرودی
+| نام =سید محمود هاشمی شاهرودی
+| تولد = ۱۳۲۷ش
+| مرگ =۱۳۹۷ش
+| تصویر =سید محمود هاشمی شاهرودی.jpg
+| اندازه تصویر =
+| توضیح_تصویر =
+| جایگاه = استاد حوزه علمیه، رئیس قوه قضائیه، رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام، عضو شورای نگهبان
+| مذهب = شیعه
+| ملیت = ایران / عراق
+| حوزه تخصصی = فقه و اصول، حقوق کیفری، فقه اقتصاد
+| آثار در فقه معاصر = بحوث فی علم الاصول، قراءات فقهیة معاصرة، کتاب الزکاة، دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام
+| آراء = عدم موضوعیت زندان به عنوان مجازات اصلی در فقه، تعلق زکات به ارزش اعتباری پول، جواز قضاوت زنان، مشروعیت درآمدزایی ریسک در بازارهای مالی، سنجه‌های تکوینی در بلوغ دختران
+| استادان =سید محمدباقر صدر، سید ابوالقاسم خویی، سید روح‌الله خمینی
+| شاگردان =
+| وب سایت = [https://hashemishahroudi.org/ hashemishahroudi.org]
+}}
+'''سید محمود هاشمی شاهرودی''' (۱۳۲۷-۱۳۹۷ش)، فقیه، اصولی، و از مدرسان حوزه علمیه قم بود که سابقه یک دهه ریاست بر قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایران را در کارنامه دارد. وی از شاگردان سید محمدباقر صدر بود و در انتقال و تبیین مکتب اصولی وی در حوزه علمیه قم نقش محوری داشت. ورود وی به عرصه‌های اجرایی و قضایی سبب شد تا بخش عمده‌ای از تولیدات علمی و فقهی وی بر حل مسائل مستحدثه، فقه حکومتی، حقوق کیفری اسلام و اقتصاد نوین متمرکز شود. آراء وی در زمینه کیفرزدایی و نقد حبس، تحلیل ماهیت فقهی پول اعتباری، و بازنگری در برخی احکام حوزه زنان و خانواده، از مباحث مورد توجه در حوزه فقه معاصر است.
+== زیست‌نامه و تحصیلات ==
+سید محمود هاشمی شاهرودی در ۲۴ مرداد ۱۳۲۷ش (ذی‌القعده ۱۳۶۷ق) در شهر نجف در عراق متولد شد. پدر وی، سید علی حسینی شاهرودی، از مدرسان حوزه علمیه نجف بود. وی پس از گذراندن تحصیلات ابتدایی در مدرسه علوی نجف، وارد حوزه علمیه شد و دروس مقدمات و سطح را نزد اساتیدی چون سید نورالدین اشکوری و سید محمدباقر حکیم گذراند.
+پس از اتمام دوره سطح، وارد مقطع درس خارج فقه و اصول شد. هم‌زمان با تحصیل، به تدریس در مقاطع مختلف حوزوی نیز اشتغال داشت. در پی فشارهای سیاسی حزب بعث عراق بر روحانیون شیعه و دستگیری وی در سال ۱۹۷۴ میلادی، هاشمی شاهرودی در سال ۱۳۵۸ش از عراق خارج شد و به ایران مهاجرت کرد. وی پس از استقرار در شهر قم، به تدریس دروس خارج فقه و اصول پرداخت و تا پایان عمر این رویه را ادامه داد.
+=== استادان ===
+شاکله علمی و فقهی هاشمی شاهرودی در حوزه علمیه نجف شکل گرفت. مهم‌ترین استاد وی، سید محمدباقر صدر بود که هاشمی شاهرودی سال‌ها در حلقه اول دروس وی حضور داشت و مقرر اصلی مباحث اصولی او محسوب می‌شد. علاوه بر وی، هاشمی شاهرودی در دروس خارج فقه و اصول سید ابوالقاسم خویی و همچنین در مقطعی در دروس سید روح‌الله خمینی (در دوران تبعید در نجف) شرکت کرد.
+=== مسئولیت‌های علمی و اجرایی ===
+حضور هاشمی شاهرودی در ایران با پذیرش
+مسئولیت‌های متعدد علمی و سیاسی همراه بود که ارتباط مستقیمی با حوزه تقنین و اجرای فقه داشتند. برخی از این مسئولیت‌ها عبارتند از:
+* تأسیس مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق: وی از مؤسسان و اولین رئیس این مجلس در دهه شصت شمسی بود.
+* عضویت در شورای نگهبان: وی در ادوار مختلف به عنوان فقیه شورای نگهبان وظیفه تطبیق مصوبات مجلس شورای اسلامی با موازین شرعی را بر عهده داشت.
+*
+* ریاست قوه قضائیه (۱۳۷۸ - ۱۳۸۸ش): حضور ده‌ساله وی در رأس دستگاه قضایی، بستر مواجهه مستقیم وی با چالش‌های اجرای احکام کیفری، مدنی و آیین دادرسی در ساختار دولت مدرن بود. توسعه شوراهای حل اختلاف و صدور بخشنامه‌های حبس‌زدایی از اقدامات این دوره است.
+*
+* ریاست مجمع تشخیص مصلحت نظام: وی پس از اکبر هاشمی رفسنجانی، ریاست این مجمع را که نهادی برای حل معضلات فقهی-تقنینی و صدور احکام حکومتی است، بر عهده گرفت.
+*
+* تأسیس مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (ع): این نهاد با هدف تدوین دانشنامه‌های تخصصی فقهی و پاسخ به مسائل مستحدثه تأسیس شد.
+*
+== آراء و اندیشه‌های فقهی ==
+بخش عمده‌ای از نوآوری‌های علمی هاشمی شاهرودی، متمرکز بر «فقه معاصر» و پاسخ به نیازهای حقوقی، کیفری و اقتصادی نهادهای مدرن است. این آراء را می‌توان در چند محور تفکیک کرد:
+=== ۱. حقوق کیفری و فلسفه مجازات (نقد نهاد زندان) ===
+یکی از مباحث پررنگ در آراء هاشمی شاهرودی، واکاوی مبانی فقهی مجازات حبس است. وی در بررسی‌های فقهی خود استدلال می‌کند که نهاد «زندان» به شکلی که در نظام‌های حقوقی غرب (مبتنی بر سلب آزادی به عنوان کیفر اصلی) نهادینه شده، در نظام کیفری اسلام فاقد اصالت و موضوعیت است.
+وی با استناد به منابع فقهی، موارد جواز حبس در اسلام را بسیار محدود و عمدتاً از باب «اقدامات تأمینی و بازدارنده» (مانند جلوگیری از فرار متهم یا حفظ ادله) می‌داند، نه یک کیفر مستقل و طولانی‌مدت. از منظر وی، کیفر در اسلام مبتنی بر تنبیه بدنی، مالی یا محرومیت‌های خاص اجتماعی است که به سرعت اجرا شده و فرد به آغوش جامعه و خانواده بازمی‌گردد. حبس طولانی‌مدت که منجر به فروپاشی خانواده مجرم، انتقال مفاسد در محیط زندان و سلب نیروی کار از جامعه می‌شود، با مقاصد شریعت (نظیر حفظ کرامت انسانی و حفظ نظام عائله) در تعارض است. بر این اساس، وی در دوران تصدی قوه قضائیه، نظریه «حبس‌زدایی» و استفاده از مجازات‌های جایگزین را به عنوان یک رویکرد فقهی-مدیریتی ترویج کرد.
+=== ۲. فقه اقتصاد و نهادهای مالی نوین ===
+در حوزه اقتصاد اسلامی، آراء هاشمی شاهرودی مبتنی بر تحلیل دقیق مفاهیم اصولی و تسری آن‌ها به پدیده‌های نوظهور است:
+'''ماهیت پول اعتباری و مسئله تورم:''' در فقه کلاسیک، احکام دیون و زکات عموماً بر محور «عین فیزیکی» اشیاء و مسکوکات طلا و نقره استوار بود. هاشمی شاهرودی در مباحث خارج زکات و خمس خود، با تحلیل مفهوم «مالیت»، بین مالیت ذاتی و مالیت اعتباری تفکیک قائل می‌شود. وی استدلال می‌کند که پول کاغذی (اسکناس) یا پول الکترونیک، صرفاً حاملِ «قدرت خرید و ارزش اعتباری» است و فاقد ارزش ذاتی است. بنابراین، در شرایط تورم شدید که ارزش پول کاهش می‌یابد، جبران کاهش ارزش پول در پرداخت دیون، مصداق «ربا» (زیاده بر اصل مال) نیست، بلکه دقیقاً پرداختِ همان ارزشِ اولیه است که بر عهده بدهکار بوده است.
+'''تعلق زکات به اموال اعتباری:''' وی بر اساس نظریه «الشرکة فی المالیة» (شراکت مستحقین زکات در ارزش مال، نه در عین خارجیِ آن)، معتقد است مؤدی زکات ملزم نیست دقیقاً از همان جنس مشمول زکات (مثلاً گندم یا دام) پرداخت کند، بلکه می‌تواند معادل ارزش آن را از پول رایج بپردازد.
+'''مشروعیت ریسک در درآمدهای مالی:''' یکی از نظریات وی در توجیه شرعی بازارهای سرمایه و بورس، استفاده از قاعده فقهی «الخراج بالضمان» است. وی استدلال می‌کند که سود حاصل از سرمایه‌گذاری، همواره دائر مدار کار فیزیکی نیست، بلکه «پذیرش خطر و ریسک اقتصادی» (ضَمان) یکی از اسباب مشروعیتِ سود (خراج) است. بر این مبنا، قراردادهایی که در آن‌ها سرمایه‌گذار ریسک نوسانات بازار را می‌پذیرد، از شمول ربا خارج بوده و سود حاصل از آن‌ها شرعی است.
+'''خروج اموال عمومی از ادله زکات:''' وی با بررسی ادله روایی و قرآنی، موضوع تکالیف مالیاتی اسلام را مختص به «مالکیت خصوصی» می‌داند و اموال عمومی، ثروت‌های ملی (نظیر نفت و گاز) و دارایی‌های دولت و شهرداری‌ها را که متعلق به «جهت» هستند، از شمول احکام زکات تخصصاً خارج می‌داند.
+=== ۳. فقه خانواده و حقوق زنان ===
+مواجهه هاشمی شاهرودی با مسائل حوزه زنان، مبتنی بر تفکیک میان احکام امضائیِ وابسته به عرف زمانه و احکام تأسیسیِ ثابت است:
+'''قضاوت زنان:''' مشهور فقهای شیعه با استناد به برخی روایات و ادعای اجماع، مرد بودن (ذکورت) را شرط قطعی قاضی می‌دانند. هاشمی شاهرودی با رد ادعای اجماعِ تعبدی در این مسئله و مناقشه در سند و دلالت روایاتِ مانع، شرط ذکورت را در تمامی محاکم به صورت مطلق نپذیرفت. وی فتوا داد که زنانِ دارای صلاحیت علمی و شرعی می‌توانند در محاکمی که با طبع آن‌ها سازگاری بیشتری دارد (نظیر محاکم خانواده یا جرایم اطفال) متصدی امر قضاوت شوند.
+'''معیار بلوغ دختران:''' در فقه سنتی، اتمام نه سال قمری به عنوان مرز قطعی بلوغ دختران و ترتب تکالیف عبادی و کیفری شناخته می‌شود. هاشمی شاهرودی ضمن پذیرش سن به عنوان یک اماره، بلوغ را پدیده‌ای تکوینی و وابسته به رشد جسمی، جنسی و عقلی دانست. وی استدلال کرد که بار کردن مجازات‌های سنگین کیفری (مانند قصاص) بر دخترانی که صرفاً به سن تقویمی رسیده‌اند اما فاقد رشد عقلی و جسمی لازم هستند، فاقد وجاهت شرعی است و در این موارد اثبات رشد تکوینی ضرورت دارد.
+=== ۴. مبانی اصولی و فقه حکومتی ===
+در علم اصول، هاشمی شاهرودی توسعه‌دهنده مبانی مکتب صدر است. وی در بحث «تزاحم احکام» و نظریه «ترتب»، آراء مستقلی ارائه کرد و در مباحث معناشناسی اصولی، نظریه «قرن الاکید» (اقتران شرطی) را در تبیین وضع الفاظ بسط داد.
+در حوزه فقه سیاسی، وی با اتکا به نظریه «منطقة الفراغ» (عرصه مباحات که فاقد نص الزام‌آور شرعی است)، دستِ حاکمیت اسلامی را در وضع قوانین متناسب با مقتضیات زمان و مکان، و بر اساس مصلحت عمومی جامعه باز می‌دانست. وی تغییر موضوعات در اثر تحولات زمانی را عامل اصلی پویایی فقه و صدور احکام جدید معرفی می‌کرد. همچنین در بحث کیفری، با استناد به عمومات رحمت و قواعد توبه، تحت شرایطی امکان پذیرش توبه «مرتد فطری» و اسقاط مجازات دنیوی وی را مطرح نمود.
+== آثار و مکتوبات ==
+تولیدات علمی هاشمی شاهرودی شامل تقریرات دروس اساتید، کتب استدلالی فقهی و اصولی، و مجموعه‌ای از مقالات در حوزه فقه معاصر است. شماری از این آثار عبارتند از:
+'''بحوث فی علم الاصول (۷ جلد):''' تقریرات کامل دروس خارج اصول سید محمدباقر صدر که حاوی تعلیقات و نظرات انتقادی هاشمی شاهرودی است.
+'''کتاب الزکاة (۴ جلد):''' متن پیاده‌شده دروس خارج فقه وی که حاوی مباحث مبسوط در اقتصاد اسلامی و ماهیت پول اعتباری است.
+'''کتاب الخمس (۲ جلد):''' بررسی استدلالی مبانی خمس در فقه امامیه.
+== پانویس‌ها ==
+[۱]. زندگینامه رسمی، پایگاه اطلاع‌رسانی سید محمود هاشمی شاهرودی.
+[۲]. صدر، سید محمدباقر. بحوث فی علم الاصول (مقدمه مؤلف).
+[۳]. آرشیو مجمع تشخیص مصلحت نظام، بخش معرفی اعضا.
+[۴]. هاشمی شاهرودی، بیانات در جمع مسئولان قضایی، ۱۳۷۹.
+[۵]. مقایسه آرای انتقادی نسبت به زندان. ر.ک: فوکو، میشل. مراقبت و تنبیه.
+[۶]. هاشمی شاهرودی، سید محمود. دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام، ص ۴۵.
+[۷]. بخشنامه‌های قوه قضائیه، آرشیو روزنامه رسمی کشور، سال‌های ۱۳۷۹-۱۳۸۱.
+[۸]. هاشمی شاهرودی، کتاب الزکاة، ج ۲، ص ۱۱۲ (مبحث پول‌های اعتباری).
+[۹]. هاشمی شاهرودی، قراءات فقهیة معاصرة، ج ۲، ص ۲۰۳.
+[۱۰]. هاشمی شاهرودی، کتاب الزکاة، ج ۱، ص ۸۵ (نظریه الشرکة فی المالیة).
+[۱۱]. همان، ج ۱، ص ۲۴ (عدم تعلق زکات به اموال دولتی).
+[۱۲]. هاشمی شاهرودی، قراءات فقهیة معاصرة، ج ۱، ص ۱۵۰ (رساله قضاوت زنان).
+[۱۳]. هاشمی شاهرودی، سید محمود. مصاحبه‌ها پیرامون نقش زمان و مکان در اجتهاد.
+[۱۴]. دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام، مبحث توبه مرتد.
+== منابع ==
+پایگاه اطلاع‌رسانی سید محمود هاشمی شاهرودی (hashemishahroudi.org).
+پورهاشمی، سید عباس. (۱۳۸۵). زندان؛ چشم‌اندازی از دریچه اسلام و پست‌مدرنیسم. مجله حقوق کیفری.
+صدر، سید محمدباقر. (۱۴۱۷ق). بحوث فی علم الاصول (تقریر سید محمود هاشمی شاهرودی). قم: مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی.
+فوکو، میشل. (۱۳۷۸). مراقبت و تنبیه؛ تولد زندان. (ترجمه نیکو سرخوش و افشین جهاندیده). تهران: نشر نی.
+مختاری، رضا. (۱۳۸۰). نگاهی به بخش سوم رؤیت هلال. قم: بوستان کتاب.
+هاشمی شاهرودی، سید محمود. (۱۴۲۳ق). قراءات فقهیة معاصرة. قم: مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی.
+هاشمی شاهرودی، سید محمود. (۱۳۸۰). دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام. تهران: انتشارات میزان.
+هاشمی شاهرودی، سید محمود. (۱۴۳۰ق). کتاب الزکاة. قم: مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی.
+هاشمی شاهرودی، سید محمود. (۱۴۲۶ق). کتاب الخمس. قم: مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی.