فقه معاصر:پیش‌نویس سید ابوالحسن موسوی اصفهانی

• چکیده

سید ابوالحسن موسوی مدیسه‌ای اصفهانی (۱۲۸۴–۱۳۶۵ق / ۱۲۴۶–۱۳۲۵ش)، از مراجع تقلید عام شیعه در قرن چهاردهم هجری قمری بود. او از شاگردان برجسته آخوند خراسانی به شمار می‌رود. دوران مرجعیت وی هم‌زمان با تحولات سیاسی و اجتماعی در جهان اسلام، از جمله سلطنت رضاخان در ایران، حکومت آتاتورک در ترکیه، قدرت‌گیری خاندان آل‌سعود در عربستان و سلطنت ملک فیصل در عراق، شکل گرفت. این شرایط موجب صدور فتاوا و موضع‌گیری‌های فقهی ـ سیاسی ایشان در مواجهه با مسائل نوپدید شد. کتاب «وسیلة النجاة»، اثر مهم اوست که به سبک العروة الوثقی نگاشته شده و نیازهای فقهی جامعه اسلامی معاصر را در چارچوب اجتهاد سنتی پاسخ می‌دهد. روش اجتهادی و جامعیت این کتاب، الگویی تأثیرگذار برای فقهای پس از او گردید.

زندگینامه فقهی و سیاسی

سید ابوالحسن موسوی مدیسه‌ای اصفهانی، از شاگردان خاص آخوند خراسانی (۱۲۵۵-۱۳۲۹ق | ۱۲۴۶ش در مدیسه اصفهان - ۱۳۲۵ش در نجف) که پس از وفات میرزای نائینی (م۱۳۵۵ق)، حائری یزدی (م۱۳۵۵ق) و آقا ضیاء عراقی (م۱۳۶۱ق)، مرجعیت تقلید شیعیان را برای ده سال (۱۳۵۵-۱۳۶۵ق) به صورت مرجعیت عامه و مطلق برعهده داشت. بر اساس یک تحلیل تاریخی، مرجعیت تام و عام شیعه از مشروطیت به بعد فقط در وجود سه تن مصداق داشته است: سید ابوالحسن اصفهانی، بروجردی و خمینی.

در میان شاگردان سید ابوالحسن اصفهانی شماری از مجتهدان و فقهای مطرح و مشهور نام برده شده است. وی بر اساس شناختی که از جایگاه علمی و تقوایی سید حسین بروجردی داشت، او را برای مرجعیت معرفی کرد و مسائل احتیاطی را به وی ارجاع داد. این اقدام، مورد تأیید علمای دین و جامعه شیعه قرار گرفت و زمینه‌ساز پذیرش عمومی مرجعیت آیت‌الله بروجردی شد.

در دوره مرجعیت او حوادث مهمی در چند کشور مهم اسلامی (ایران، عراق، ترکیه و عربستان) رخ داده است و وی درباره آنها موضع گیری و گاهی صدور فتوا داشته است؛ بویژه حمایت از مشروطیت در ایران و جلوگیری از تجزیه آذربایجان ایران و نیز دفاع از استقلال عراق و حفاظت از عتبات در برابر اجانب و بیگانگان.

آثار مهم فقهی و اصولی

آثار باقیمانده از سید ابوالحسن اصفهانی شامل مجموعه ای از رساله های عملیه و فتوایی، تقریرات شاگردان و نیز کتاب های مستقل است. از مهم ترین آثار فقهی واصولی وی عبارت است از:

• وسیلة النجاة: مشهورترین و جامع‌ترین اثر فقهی ایشان که گسترش‌یافته رساله «ذخیرة الصالحین» است. این کتاب شامل اکثر مسائل فقهی از طهارت تا میراث می‌شود و به سبک «العروة الوثقی» تنظیم شده است. بسیاری از فقها و مراجع بر آن حاشیه زده، شرح نوشته یا کتب فقهی خود را بر اساس ترتیب آن نگاشته‌اند. «تحریر الوسیلة» امام خمینی یکی از مهم‌ترین حواشی و تکمیل‌کننده‌های این کتاب است.
• حاشیه بر «العروه الوثقی فیما تعم به البلوی» (اثر سید محمدکاظم طباطبایی یزدى)
• حاشیه بر «تبصرة المتعلمین فی اَحکام الدین» (اثر علامه حلی)
• منتهى الوصول الى غوامض كفاية الاصول: تقریرات برخی مباحث اصولی از درس‌های ایشان، به قلم محمدتقی آملی (۱۳۰۴–۱۳۹۱ق)، از ابتدای استصحاب تا آخر اجتهاد و تقلید.
• ذخیرة العباد لیوم المعاد در سوال و جواب عامة البلوی: این عنوان، نام رساله عملیه به زبان فارسی چندین مرجع شیعه بوده و نسخه‌ای مطابق فتاوای سید ابوالحسن اصفهانی منتشر شده است و برخی مجتهدان همچون سید محمود حسینی شاهرودی، سید علی موسوی بهبهانی و سید محمدتقی خوانساری بر آن نسخه حاشیه زده‌اند.

آثار درباره او

درباره شخصیت، زندگی و اقدامات سید ابوالحسن اصفهانی، علاوه بر مقالات نشریاتی، کتاب‌های عمومی و حتی داستانی منتشر شده است که بیشتر به زندگینامه، ویژگی‌های اخلاقی، خدمات اجتماعی و حوزوی، و اقدامات سیاسی پرداخته‌اند و کمتر به مبانی فقهی ایشان در مواجهه با مسائل نوین توجه شده است. برخی آثار مهم و جامع عبارتند از:

• مجموعه مقالات همایش آیت‌الله العظمی سید ابوالحسن اصفهانی، قم، اسوه، ۱۳۸۸ش.
• شناخت‌نامه آیت‌الله سید ابوالحسن اصفهانی، مؤسسه کتابشناسی شیعه، تهران، وسپان، ۱۳۸۷.
• سید ابوالحسن اصفهانی شکوه مرجعیت، محمد اصغری‌نژاد، انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ اول، تهران، ۱۳۷۳ش.
• شکوه مرجعیت: شرح زندگی آیت‌الله سید ابوالحسن اصفهانی، محمود پوراکبری، تهران، نشر مدیا، ۱۳۸۲ش.
• سید ابوالحسن اصفهانی، علی‌اکبر ولایتی و دیگران، تهران، امیرکبیر (کتاب‌های جیبی)، ۱۶۶ص.
• آقا سید ابوالحسن اصفهانی: فقیه و رهبر سیاسی در دوره قاجار و پهلوی اول، زهرا تقوی، تهران، شیخ شرفی، ۱۳۹۷ش.

نظارت فقهی بر قوانین مجلس شورای ملی

مشروطیت در ادامه فتوای تحریم تنباکو میرزای شیرازی در دوره قاجاریه، موجب حضور و درگیری نهاد مرجعیت با مسائل کلان و حاکمیتی اجتماعی و سیاسی شده بود و سید ابوالحسن اصفهانی، همانند استاد برجسته‌اش آخوند خراسانی، از مشروطه‌خواهان دوران خود بود. در اجرای اصل دوم متمم قانون اساسى مشروطه (نظارت حداقل ۵ نفر مجتهد تراز اول بر مصوبات مجلس)، در دوره دوم مجلس شورای ملی (۱۲۸۹ش)، وی به‌عنوان یکی از پنج فقیه منتخب از سوی آخوند خراسانی برای نظارت بر شرعیت قوانین برگزیده شد. با این حال، به تهران نرفت و پس از سه ماه از این مسئولیت استعفا داد. در تحلیل علل عدم حضور آیت‌الله اصفهانی در تهران، به عوامل متعددی اشاره کرده‌اند. بعضی معتقدند وی با اصل نظارت فقهی بر قوانین موافق بوده است و برخی فقط به عدم رغبت وی برای پیگیری این اصل اشاره کرده اند.

پس از ناکامی در اجرای اصل دوم متمم قانون اساسی مشروطه، علمای نجف و قم مانند سید ابوالحسن اصفهانی، محقق نائینی و شیخ عبدالکریم حائری، به رضاخان که در آستانه حکومت بود در حل قضیه جمهوریت کمک کردند تا هم اسلامیت قوانین تضمین شود و هم کشمکش های سیاسی تمام شود اما رضاشاه به قولش عمل نکرد و از این رو علما درباره لغو جمهوریت مخالفت و اقدام کردند. به نظر برخی، این مخالفت، برخاسته از نگرانی نسبت به گسترش سکولاریسم و حذف نهاد مرجعیت از ساختار سیاسی کشور بود.

نیابت عامه فقها و دخالت در سیاست

ورود سید ابوالحسن اصفهانی ۲۵ ساله به حوزه نجف، پس از مدت کوتاهی از جنبش تنباکو و فتوای میرزای شیرازی و اوج مبارزات روحانیت شیعه با ناصرالدین شاه بود که برای او تجربه سیاسی در پی داشت . با این تجربه، در جریان انقلاب ۱۹۲۰ عراق، سید ابوالحسن اصفهانی با صدور فتوایی، دفاع از دارالاسلام را واجب دانست و با بیعت با ملک فیصل اول مخالفت کرد.

صدور فتوای حرمت شرکت در انتخابات مجلس نمایندگان عراق در دوره ملک فیصل، و نیز حکم جهاد علیه امپراتوری بریتانیا، از سوی برخی پژوهشگران به‌عنوان ادامه‌ای از مسیر تحریم تنباکوی میرزای شیرازی تلقی شده است؛ نهضتی که مبنای فقهی آن را نیابت عامه فقهای شیعه از امام زمان و حتی یکی از ریشه های تاریخی انقلاب اسلامی ایران بر می شمرند. همچنین از وی درباره دخالت در سیاست و تحریم انتخابات عراق نقل شده است که او به گفته میرازی شیرازی استناد کرده است که «بر مسلمان حرام است که به حکومت کافر راضی شود» صدور فتوای تحریم حج در سال ۱۳۲۲ش (در پی اعدام یکی از زائران ایرانی در مکه مکرمه) و تبعیت شاه ایران از آن را می توان اقدامی فقهی و سیاسی قلمداد کرد.

بانکداری بدون ربا و جواز قرارداد بیمه

در «وسیلة النجاة»، معاملات ربوی بانک‌ها به‌صراحت حرام اعلام شده‌اند. با این حال، وی امکان مشروعیت فعالیت‌های بانکی را در صورت تطبیق با عقود شرعی مانند مضاربه، جعاله یا قرض‌الحسنه مطرح کرده است. وی بیمه را در قالب عقود جدید قابل بررسی دانسته و در صورت فقدان غرر و ضرر، آن را قابل تطبیق با عقد ضمان یا صلح دانسته است.

مالیت اعتباری و سندی پول‌های کاغذی

بر اساس برداشت برخی از فتاوای سید ابوالحسن اصفهانی در «وسیلة النجاة»، وی پول‌های اعتباری مانند اسکناس را دارای مالیت مستقل نمی‌داند، بلکه آن‌ها را سندی از درهم و دینار و نماینده‌ای از طلا و نقره تلقی می‌کند. از این‌رو، معامله نسیه این نوع پول‌ها را جایز نمی‌داند، زیرا فاقد مالیت ذاتی‌اند و تنها به پشتوانه فلزات گران‌بها اعتبار یافته‌اند. این دیدگاه، ریشه در مبانی فقهی سنتی دارد که مالیت را وابسته به عینیت و قابلیت مصرف می‌دانند.

عدم ولایت پدر بر ازدواج دختر باکره

سید ابوالحسن اصفهانی در مسئله ولایت پدر و جد بر دختر بالغ و رشید و باکره (دوشیزه)، قول عدم ولایت آنها را همانند مسئله دختران غیرباکره (ثیّبه)، اقوی می داند؛ هرچند احتیاط شدید در گرفتن اجازه از پدر و جد است.

جواز ازدواج دائم با زنان اهل کتاب

بر اساس برخی نقل‌ها، حکم به جواز ازدواج دائم با زنان اهل کتاب که توسط شیخ محمدحسین کاشف‌الغطاء مطرح شده، برگرفته از فتوای سید ابوالحسن اصفهانی بوده است. این دیدگاه، برخلاف نظر مشهور فقهای شیعه که چنین ازدواجی را تنها به‌صورت موقت جایز می‌دانند، نشان‌دهنده رویکردی متفاوت در فقه مقارن و فقه معاصر است.

مخالفت با قمه‌زنی و افراط گرایی

سید ابوالحسن اصفهانی، بر اساس برخی گزارش‌ها، با قمه‌زنی به‌عنوان عملی غیرعقلایی و موجب وهن تشیع مخالفت کرده است. طبق نظر بعضی، این نگاه اصفهانی، نشان‌دهنده دغدغه وی در حفظ عقلانیت و کرامت شعائر دینی و جلوگیری از تحریفات و افراط‌گرایی در مناسک مذهبی است.

صرف سهم امام برای خرید نشریه الاسلام

شیخ محسن فقیه شیرازی، از فقیهان و واعظان شیراز، وقتی پس از هشت سال انتشار نشریه «الاسلام» با مشکل مالی و کاهش انتشار روبرو شد به سید ابوالحسن اصفهانی، متوسل می‌شود شود و وی اجازه می‌دهد که «مردم مجازند از زکات و سهم امام صرف خرید نشریه الاسلام کنند». برخی اجازه‌ی صرف وجوهات را در تولید نشریه‌های دینی و مجلات دینی را بی سابقه و در مقابل حرکات خصمانه رضاشاه می دانند و برخلاف تصور عده ای، سید ابوالحسن اصفهانی، به فكر مسائل فرهنگی كشور ایران و دنیای شیعه بوده است

حرمت نقاشی و مجسمه انسان و شعبده بازی

طبق فتوای ایشان، نقاشی انسان و ساخت مجمسه آن حرام است و از نقاشی حیوان نیز بنا بر اقوی باید اجتناب شود اما نقاشی یا مجسمه موجودات بی روح و جان بی اشکال و جایز است. همچنین شعبده بازی که نمایش غیر واقعی به واسطه سرعت حرکات ایجاد می‌شود، ملحق به سحر و حرام است.

منابع

• اصغری‌نژاد، محمد، سید ابوالحسن اصفهانی شکوه مرجعیت، انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی، چ اول، تهران، ۱۳۷۳ش.
• اصفهانی، سید ابوالحسن، وسیلة النجاة، محشی: روح الله خمینی، قم، مؤسسه نشر و تنظیم آثار امام خمینی،۱۳۸۰ش.
• اصفهانی، سید ابوالحسن، صراط النجاة: ترجمه فارسی وسیلة النجاة، مترجم: سید ابوالقاسم صفوی اصفهانی، اصفهان، مرکز تحقیقات رایانه ای حوزه علمیه اصفهان، چاپ اول، ۲ جلد، ۱۳۸۸ش.
• اصفهانی، سید ابوالحسن، منتهى الوصول إلى غوامض كفاية الأصول، محمدتقی آملی، شرکت سهامی چاپخانه فردوسی - بی‌جا، بی‌تا.
• اصفهانی، سید ابوالحسن، شناخت‌نامه آیت الله سید ابوالحسن اصفهانی، مؤسسه کتابشناسی شیعه، تهران، وسپان، ۱۳۸۷ش، ۳۷۶ص.
• امین، سید حسن، «مرجعیت و سیاست؛ کارنامه سید ابوالحسن اصفهانی مرجع تقلید»، حافظ، ش۳۰، تیر ۱۳۸۵ش.
• امین، حسن، «اصفهانی، آقا سید ابوالحسن»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۹، ص۳۶۲۰.
• ایازی، سید محمدعلی، ره افسانه، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۰ش.
• باقری بیدهندی، ناصر، «نجوم امت: آیت‌الله العظمی سید ابوالحسن موسوی اصفهانی»، نور علم، قم، ۱۳۶۷ش، دوره ۳، ش ۴.
• باقری سیانی، مهدی، اجا‌زات‌ آیة‌ الله‌ سید ابوالحسن‌ اصفها‌نی، اصفهان، کانون پژوهش، ۱۳۸۸ش، ۴۰۷ص.
• باقری سیانی، مهدی، اجازات، اسناد و استفتاءات آیت الله سید ابوالحسن اصفهانی، قم، مؤسسه کتابشناسی شیعه، ۴ جلد، ۱۴۰۱ش.
• پوراکبری، محمود، شکوه مرجعیت: شرح زندگی آیت الله سید ابوالحسن اصفهانی، تهران، نشر مدیا، ۱۳۸۲ش.
• تقوی، زهرا، آقا‌ سید ابوالحسن‌ اصفها‌نی‌: فقیه‌ و رهبر سیا‌سی‌ در دوره‌ قا‌جا‌ر و پهلوی اول‌، تهران، شیخ شرفی، ۱۳۹۷ش.
• جناتی، محمدابراهیم، تطور اجتهاد در حوزه استنباط، تهران، امیرکبیر، چاپ اول: ۱۳۸۶، ۲جلد.
• داوودی، سعید، نقش فقهای شیعه در حل مسائل مستحدثه، قم: انتشارات امام علی، چاپ اول، ۱۳۹۷ش.
• ذاکری، علی اکبر، «اولین انتخاب و آخرین تلاش‏ها براى تعیین مجتهدان ناظر بر مجلس مشروطیت»، حوزه، ش۱۶۱، مهر ۱۳۹۰ش
• ربانی، محمدحسن، مدخلی بر دانش فقه مقارن، ص ۱۷۵، بی‌جا، بی‌تا.
• رخشاد، محمدحسین، در محضر حضرت آیت الله العظمی بهجت (۳ جلدی)؛ (مجموعه بیانات حضرت استاد در مدت پانزده سال)، مؤسسه فرهنگی سماء، چاپ اول، ۱۴۰۰ش.
• ریاحی، محمدحسین، «عتبات و نقش تأثیرگذار و سازندۀ مرجعیت آیت الله سید ابوالحسن اصفهانی»، پژوهش نامه تاریخ تشیع، دوره جدید، ش۳، پاییز ۱۴۰۴.
• خامنه‌ای، سید علی، بیانات در دیدار طلاب و فضلا و اساتید حوزه علمیه قم‌، ۱۳۸۹/۰۷/۲۹ | ۱۳ ذی القعده ۱۴۳۱.
• سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی.
• صدرهاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، کمال، ۱۳۶۳ش.
• ضیا حسن، هیئه محمد الامین، المرجعیة العاملة: دراسة تحلیلیة لحیاة المرجع الدینی الأعلی آیة الله العظمی السید ابوالحسن الموسوی الاصفهانی، بی‌جا، بی‌تا.
• طالبی، مهدی، «نقش نیابت عامه فقها در نهضت تنباکو به عنوان یکی از ریشه های تاریخی انقلاب اسلامی»، مطالعات انقلاب اسلامی،ش ۲۱، تابستان ۱۳۸۹.
• قاضی عسکر، سید علی، «مظلومیت پیروان علی بن ابی‌طالب در کنار خانه خدا»، میقات حج، ش۳۴.
• مجموعه‌ مقا‌لات‌ هما‌یش‌ آیت‌ الله‌ العظمی‌ سید ابوالحسن‌ اصفها‌نی‌، قم، اسوه، ۱۳۸۸، ۳۲۰ص.
• محمدزاده، محمدجعفر و دیگران، دانشنامه مطبوعات ایران، تهران، مؤسسه دانشنامه مطبوعات ایران، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
• مشایخ، طاهره، نشسته در دهلیز، واژه‌پرداز اندیشه، ۱۴۰۴ش.
• ملائی، علیرضا و دیگران، «بازخوانی مواضع آیت الله سید ابوالحسن اصفهانی در برابر اصل دوم متمم قانون اساسی مشروطه»، مطالعات تاریخ اسلام، ش۳۶، بهار۱۳۹۷ش.
• ملائی، علیرضا و دیگران، «بازخوانی و نقد روایت کتاب معارف الرجال درباره دیدار رضاخان با مراجع در نجف»، پژوهش‌های علوم تاریخی ، ش۲۷، آذر ۱۴۰۰، ص ۱۲۷ تا ۱۴۴.
• منظور الاجداد، محمدحسین، مرجعیت در عرصه اجتماع و سیاست: اسناد و گزارش‌هایی از آیات عظام نائینی، اصفهانی، قمی، حائری و بروجردی، ۱۲۹۲ تا ۱۳۳۹ شمسی، تهران، شیرازه، ۱۳۷۹ش.
• ولایتی، علی اکبر و دیگران، سید ابوالحسن اصفهانی، تهران، امیرکبیر (کتاب‌های جیبی)، ۱۳۹۲ش.