فقه معاصر:پیش‌نویس آیه ۳ سوره نساء: تفاوت میان نسخه‌ها

آیه ۳ سوره نساء مهم‌ترین مستند قرآنی جواز تعدد زوجات است. بیشتر فقیهان ازدواج دائم همزمان با حداکثر چهار زن را جایز دانسته‌اند. اگرچه برخی فقیهان با استناد به صیغه امر در آیه، چندهمسری را مستحب شمرده‌اند، ولی اکثر فقیهان معتقدند این آیه تنها بر جواز آن دلالت دارد و این عمل ممکن است، همانند افعال مباح دیگر، به عنوان ثانوی، واجب، مستحب، مکروه و یا حرام شود.<ref>مظاهری کوهانستانی و هرتمنی، تعدد زوجات از منظر فقه و حقوق موضوعه کشورهای اسلامی، ص۳۰-۳۸.</ref> همه فقهای مذاهب اسلامی، با استناد به آیات قرآن، روایات و ضرورت دین، ازدواج با همسر پنجم را جایز نمی‌دانند. با این حال مطابق برخی نقل‌ها، فقیهانی نیز بوده‌اند که برای ازدواج محدودیتی قرار نداده، با تمسک به این آیه ازدواج دائم مرد با هر تعداد از زنان را جایز دانسته‌اند.<ref>مظاهری کوهانستانی و هرتمنی، تعدد زوجات از منظر فقه و حقوق موضوعه کشورهای اسلامی،، ص۷۱-۷۲.</ref>

اما دیدگاه جواز چندهمسری معتقد است، عدالت مطرح‌شده در آیه ۱۲۹ سوره نساء (لزوم عدالت‌ورزیدن بین همسران) تنها ناظر به حقوق واجب، مانند نفقه، مسکن و حق هم‌خوابگی است، نه برابری کامل در علایق قلبی که خارج از حیطه اختیار انسان است.<ref>مظاهری کوهانستانی و هرتمنی، تعدد زوجات از منظر فقه و حقوق موضوعه کشورهای اسلامی، ص۴۸-۴۹.</ref>

در مقابل برخی فقیهان معتقدند، قرآن با رویکرد تدریجی، در سه مرحله به مقابله با چندهمسری پرداخته است؛ در مرحله نخست آن را به چهار همسر و رعایت عدالت محدود می‌کند و در مرحله بعد با آیه ۱۲۹ سوره نساء رعایت عدالت را ناممکن می‌خواند.<ref>مظاهری کوهانستانی و هرتمنی، تعدد زوجات از منظر فقه و حقوق موضوعه کشورهای اسلامی، ص۴۸.</ref> به نظر حسن مصطفوی اکتفای به یک همسر از سلطه‌گری بر زنان جلوگیری می‌کند؛ زیرا تعدد زوجات، به دلیل فشارهایی که در ابعاد مختلف بر زنان تحمیل می‌کند، زمینه را برای ظلم فراهم می‌سازد.<ref>مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏۸، ص۲۶۵.</ref> علی‌پناه اشتهاردی از فقهای شیعه، بعد از اثبات اصل جواز ازدواج مجدد، آن را از مواردی می‌شمارد که اجتناب از آنها به دلیل احتمال ابتلا به شبهه شایسته است؛ چرا که ازدواج مجدد را در معرض بغض و دشمنی زنان و ترک عدالت مردان است. ازاین‌رو وی قائل به کراهت شده و تمسک به سیره را نیز کافی نمی‌داند.<ref>اشتهاردی، مدارک العروة، ج۲۹، ص۲۰-۲۱.</ref> محمد صادقی تهرانی معتقد است که ازدواج با چند زن و حتی ازدواج با یک زن مشروط و مقید به «عدالت» است؛ زیرا بر اساس فراز «فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً» در این آیه، شرط عدالت مطلق و فراگیر است و عدل بین زنان، عدل نسبت به یک زن و حتی عدل در خودِ حق ازدواج را شامل می‌شود. به عقیده وی، رعایت عدالت در تمام ابعاد لازم است و در صورت بیم از عدم برقراری عدالت در هر یک از این مراحل، تنها ازدواج با تعداد کمتر مجاز است.<ref>صادقی تهرانی، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه، ج‏۶، ص۱۷۱-۱۷۲.</ref>

برخی دیدگاه‌های فقهی نوپدید نیز با نگاهی انتقادی به مسئله چندهمسری و با درنظرگرفتن حقوق و جایگاه زن در جامعه معاصر، بر لزوم تک‌همسری و یا مشروط‌بودن آن تأکید دارند. یوسف صانعی اصل جواز و نیز صحت تعدد زوجات را تکلیفاً و وضعاً مشروط به رضایت زوجه اول می‌داند و ازدواج مجدد بدون رضایت او را مخالف [[آیه ۱۹ سوره نساء|آیه «وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ»]] و باطل شرعی قلمداد می‌کند. تنها اگر زن اول از روی طیب خاطر و اختیار، نه از روی اکراه و فشار، رضایت دهد، مانعی وجود ندارد.<ref>صانعی، «گفت وگو درخصوص لایحه حمایت از خانواده»، در نشریه صفیر حیات.</ref> محسن کدیور در مسئله چندهمسری، استناد فقیهان به آیات سوره نساء را فهمی مردانه تلقی کرده و بر این باور است که هیچ دلیلی که بتواند تعدد زوجات را به عنوان حکم دائمی و غیرمشروط ثابت کند، وجود ندارد. به نظر او، ازدواج تک‌همسری حکم اصلی اسلام است و در مقابل، تعدد زوجات حکمی موسمی و متناسب با شرایط خاص عصر نزول بوده است. او معتقد است، جواز چندهمسری در دوران کنونی، تنها در شرایط اضطراری، مانند کاهش شدید تعداد مردان پس از جنگ یا ناباروری همسر، و آن هم صرفاً با کسب اجازه و رضایت همسر اول امکان‌پذیر است.<ref>کدیور، «تک همسری حکم ثابت اسلام»، مندرج در سایت نویسنده.</ref>