فقه معاصر:پیش‌نویس آیه ۳ سوره نساء: تفاوت میان نسخه‌ها

آیه ۳ سوره نساء مهم‌ترین مستند قرآنی جواز تعدد زوجات است. فقیهان با استناد به این آیه ازدواج دائم و همزمان با حداکثر تا چهار زن را جایز، بلکه مستحب دانسته‌اند.<ref>طباطبایی یزدی، العروة الوثقی (المحشی)، ج5، ص482.</ref> با این حال برخی نیز معتقدند، این آیه بر استحباب تعدد زوجات دلالت ندارد،<ref>عمید زنجانی، آیات الاحکام، ص۲۶۷؛ فاضل لنکرانی، فقه القرآن، ج۲، ص۴۸.</ref> گرچه ممکن است این عمل، همانند افعال مباح دیگر، به عنوان ثانوی، واجب، مستحب، مکروه و یا حرام شود.<ref>مظاهری کوهانستانی و هرتمنی، تعدد زوجات از منظر فقه و حقوق موضوعه کشورهای اسلامی، ص۳۰-۳۸.</ref> همه فقهای مذاهب اسلامی، با استناد به آیات قرآن، روایات و ضرورت دین، ازدواج با همسر پنجم را جایز نمی‌دانند. با این حال مطابق برخی نقل‌ها، فقیهانی نیز بوده‌اند که با تمسک به این آیه ازدواج دائم مرد با هر تعداد از زنان را جایز دانسته‌اند.<ref>مظاهری کوهانستانی و هرتمنی، تعدد زوجات از منظر فقه و حقوق موضوعه کشورهای اسلامی،، ص۷۱-۷۲.</ref>  

در مقابل برخی فقیهان معتقدند، قرآن با رویکرد تدریجی، در سه مرحله به مقابله با چندهمسری پرداخته است؛ در مرحله نخست آن را به چهار همسر و رعایت عدالت محدود می‌کند و در مرحله بعد با آیه ۱۲۹ سوره نساء رعایت عدالت را ناممکن می‌خواند.<ref>مظاهری کوهانستانی و هرتمنی، تعدد زوجات از منظر فقه و حقوق موضوعه کشورهای اسلامی، ص۴۸.</ref> به نظر حسن مصطفوی اکتفا به یک همسر از سلطه‌گری بر زنان جلوگیری می‌کند؛ زیرا تعدد زوجات، به دلیل فشارهایی که در ابعاد مختلف بر زنان تحمیل می‌کند، زمینه را برای ظلم فراهم می‌سازد.<ref>مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏۸، ص۲۶۵.</ref> علی‌پناه اشتهاردی، بعد از اثبات اصل جواز ازدواج مجدد، قائل به کراهت آن شده است؛ چرا که ازدواج مجدد در معرض بغض و دشمنی زنان و ترک عدالت مردان است.<ref>اشتهاردی، مدارک العروة، ج۲۹، ص۲۰-۲۱.</ref> برخی فقیهان اهل‌سنت نیز چندهمسری را تنها به قصد عفت‌ورزیدن جایز شمرده‌اند.<ref>طبلیه، رواد الفکر الاسلامی فی العصر الحدیث، ص314.</ref>  

برخی دیدگاه‌های فقهی نوپدید نیز با نگاهی انتقادی به مسئله چندهمسری و با درنظرگرفتن حقوق و جایگاه زن در جامعه معاصر، بر لزوم تک‌همسری و یا مشروط‌بودن آن تأکید دارند. یوسف صانعی اصل جواز و نیز صحت تعدد زوجات را تکلیفاً و وضعاً مشروط به رضایت زوجه اول می‌داند و ازدواج مجدد بدون رضایت او را مخالف [[آیه ۱۹ سوره نساء|آیه «وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ»]] و باطل شرعی قلمداد می‌کند. تنها اگر زن اول از روی طیب خاطر و اختیار، نه از روی اکراه و فشار، رضایت دهد، مانعی وجود ندارد.<ref>صانعی، «گفت وگو درخصوص لایحه حمایت از خانواده»، در نشریه صفیر حیات.</ref> محسن کدیور در مسئله چندهمسری، استناد فقیهان به آیات سوره نساء را فهمی مردانه تلقی کرده و بر این باور است که هیچ دلیلی که بتواند تعدد زوجات را به عنوان حکم دائمی و غیرمشروط ثابت کند، وجود ندارد. به نظر او، ازدواج تک‌همسری حکم اصلی اسلام است و تعدد زوجات حکمی موسمی و متناسب با شرایط خاص عصر نزول بوده است. او معتقد است، جواز چندهمسری در دوران کنونی، تنها در شرایط اضطراری، مانند کاهش شدید تعداد مردان پس از جنگ یا ناباروری همسر، و آن هم صرفاً با کسب اجازه و رضایت همسر اول امکان‌پذیر است.<ref>کدیور، «تک همسری حکم ثابت اسلام»، مندرج در سایت نویسنده.</ref>  

به باور عمید زنجانی، در این آیه برای تعدد زوجات سه شرط ذکر شده است: ۱. گوارایی زندگی خانوادگی، ۲. سبکی بار عائله‌مندی، و ۳. رعایت عدالت. به گفته او شرط سوم از شرایط شرعی است، ولی دو شرط نخست، از شرایط عقلی به‌شمار می‌آیند هرچند احتمال شرعی‌بودن آنها نیز وجود دارد. او معتقد است، در صورت فقدان این شرایط دادگاه اسلامی می‌تواند از ازدواج مجدد جلوگیری کرده، یا به فسخ ازدواج حکم کند.<ref>عمید زنجانی، آیات الاحکام، ص۲۶۷.</ref>