فقه معاصر:پیشنویس آیه ۱۸ سوره زخرف: تفاوت میان نسخهها
| خط ۱۰: | خط ۱۰: | ||
[[محمدتقی مدرسی]] واژه «الخصام» را در این آیه به جنگ و جدال تفسیر کرده و معنای آیه را اینگونه میداند که زنان در هنگام جنگ و جدال همانند مردان قدرتمند نیستند.<ref>مدرسی، من هدی القرآن، ج۱۲، ص۴۴۴.</ref> همچنین گفته شده که صفات بیان شده در این آیه ذاتی زنان نیست و قابل تعمیم به همه زنان و در همه زمانها نیست؛ بلکه در صورت پرورش و تربیت درست میتوانند همچون مردان قابل تأثیر باشند.<ref>قنبرپور، بررسی آیه ۱۸ سوره زخرف، ص۶.</ref> | [[محمدتقی مدرسی]] واژه «الخصام» را در این آیه به جنگ و جدال تفسیر کرده و معنای آیه را اینگونه میداند که زنان در هنگام جنگ و جدال همانند مردان قدرتمند نیستند.<ref>مدرسی، من هدی القرآن، ج۱۲، ص۴۴۴.</ref> همچنین گفته شده که صفات بیان شده در این آیه ذاتی زنان نیست و قابل تعمیم به همه زنان و در همه زمانها نیست؛ بلکه در صورت پرورش و تربیت درست میتوانند همچون مردان قابل تأثیر باشند.<ref>قنبرپور، بررسی آیه ۱۸ سوره زخرف، ص۶.</ref> | ||
درباره صفات گفته شده برای زنان در این آیه، که آیا سخن خداوند است یا مشرکان، اختلاف نظر وجود دارد. تعدادی از مفسران آن را سخن خدا میدانند و از آن نقص عقل زنان را برداشت کردهاند که در نتیجه به عدم جواز تصدی برخی از مناصب از سوی زنان منجر میشود.<ref>ابراهیمی، | درباره صفات گفته شده برای زنان در این آیه، که آیا سخن خداوند است یا مشرکان، اختلاف نظر وجود دارد. تعدادی از مفسران آن را سخن خدا میدانند و از آن نقص عقل زنان را برداشت کردهاند که در نتیجه به عدم جواز تصدی برخی از مناصب از سوی زنان منجر میشود.<ref>ابراهیمی، «بررسی نظر تفسیری علامه طباطبایی پیرامون مبانی تفاوتهای زن و مرد با تأکید بر آيه ۱۸ سوره زخرف»، ص۴۶-۴۸.</ref> در مقابل عدهای از پژوهشگران و مفسران معتقدند که این آیه به بیان عقائد مشرکان درباره زنان اشاره دارد و در مقام رد این عقائد است.<ref>زکیزاده و همکاران، «بررسی گسست یا پیوست معنایی در آیة ۱۵-۲۰ سوره زخرف»، ص۱۵۰؛ اتحاد و حلیمی جلودار، «تحلیل آرای مفسران درباره نقص عقل زن ذیل آیه ۱۸ سوره زخرف»، ص۱۳۴</ref> | ||
== کاربرد در مباحث فقهی == | == کاربرد در مباحث فقهی == | ||
| خط ۱۶: | خط ۱۶: | ||
=== مناصب سیاسی و قضایی زنان === | === مناصب سیاسی و قضایی زنان === | ||
برخی از فقها و پژوهشگران با استناد به آیه حلیه معتقدند طبق نص صریح آیه، چون زنان در مخاصمه و جدال به اندازه مردان توانایی ندارند و بیشتر از آنکه منطقی و عقلانی رفتار کنند، عاطفی و احساساتی هستند، بنابراین قاطعیت، صلابت و توانایی به دست گرفتن مناصب سیاسی و قضایی را ندارند و باید آن را به مردان واگذار کنند.<ref>قرباننیا، تأمل در فقه، تحول در حقوق، ص۱۱۶-۱۱۷ و ۱۲۲-۱۲۸؛ سبحانی، اشتغال زن و حدود مانعیت زوج، ص۱۳۶-۱۳۸؛ نریمانی زمانی، کاوشی نو در مسئله حضور اجتماعی زنان، ص۱۱۵-۱۲۳؛ هاشمی شاهرودی، شرط جنسیت در منصبهای ولایی و غیرولایی، ص۹۰-۹۱.</ref> | برخی از فقها و پژوهشگران با استناد به آیه حلیه معتقدند طبق نص صریح آیه، چون زنان در مخاصمه و جدال به اندازه مردان توانایی ندارند و بیشتر از آنکه منطقی و عقلانی رفتار کنند، عاطفی و احساساتی هستند، بنابراین قاطعیت، صلابت و توانایی به دست گرفتن مناصب سیاسی و قضایی را ندارند و باید آن را به مردان واگذار کنند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۸، ص۹۰؛ قرباننیا، تأمل در فقه، تحول در حقوق، ص۱۱۶-۱۱۷ و ۱۲۲-۱۲۸؛ سبحانی، اشتغال زن و حدود مانعیت زوج، ص۱۳۶-۱۳۸؛ نریمانی زمانی، کاوشی نو در مسئله حضور اجتماعی زنان، ص۱۱۵-۱۲۳؛ هاشمی شاهرودی، شرط جنسیت در منصبهای ولایی و غیرولایی، ص۹۰-۹۱.</ref> | ||
در مقابل در رد استدلال به این آیه برای عدم اهلیت زنان برای مناصب سیاسی و اجتماعی و قضایی، گفته شده که اولا این آیه در مقام بیان عقائد مشرکان و عرب جاهلی است.<ref>هاشمی شاهرودی، شرط جنسیت در منصبهای ولایی و غیرولایی، ص۹۸-۹۹؛ ۲۲۹، ۲۷۶، ۳۳۷، ۴۱۰.</ref> ثانیا اگر حتی اعتقاد اسلامی باشد، این صفت ویژگی ذاتی زنان نیست، بلکه حاصل فرهنگ جاهلی است که از تعلیم و تربیت محروم بودند در حالی که شخصیت زنان در فضای ایمانی و فرهنگ اسلامی رشد زیادی داشته است<ref>مهریزی، شخصیت و حقوق زن در اسلام، ص۹۵؛ القبانچی، المرأة، المفاهيم والحقوق، ص۱۹۲- | در مقابل در رد استدلال به این آیه برای عدم اهلیت زنان برای مناصب سیاسی و اجتماعی و قضایی، گفته شده که اولا این آیه در مقام بیان عقائد مشرکان و عرب جاهلی است.<ref>هاشمی شاهرودی، شرط جنسیت در منصبهای ولایی و غیرولایی، ص۹۸-۹۹؛ ۲۲۹، ۲۷۶، ۳۳۷، ۴۱۰.</ref> ثانیا اگر حتی اعتقاد اسلامی باشد، این صفت ویژگی ذاتی زنان نیست، بلکه حاصل فرهنگ جاهلی است که از تعلیم و تربیت محروم بودند در حالی که شخصیت زنان در فضای ایمانی و فرهنگ اسلامی رشد زیادی داشته است<ref>فضلالله، من وحی القرآن، ج۲۰، ص۲۲۲؛ مهریزی، شخصیت و حقوق زن در اسلام، ص۹۵؛ القبانچی، المرأة، المفاهيم والحقوق، ص۱۹۲-۱۹۳؛ مرادی، «بررسی آیه ۱۸ سوره زخرف در راستای تصدی مناصب عمومی توسط بانوان»، ص۵۰-۵۱.</ref> و ثالثا اگر بپذیریم که آیه ناظر به ضعف زنان در تبیین مخاصمات باشد، این لزوماً به معنای نفی توان قضاوت آنان نیست.<ref>هاشمی شاهرودی، شرط جنسیت در منصبهای ولایی و غیرولایی، ص۹۸-۹۹؛ ۲۲۹، ۲۷۶، ۳۳۷، ۴۱۰.</ref> همچنین گفته شده امروزه به دلیل تحولات آموزشی و محیطی بیشتر زنان دارای تواناییهای فکری و قدرت تصمیمگیری هستند و اهلیت به دست گرفتن مناصب سیاسی و قضایی را دارند.<ref>قرباننیا، تأمل در فقه، تحول در حقوق، ص۱۲۲-۱۲۸.</ref> | ||
=== وکالت زنان === | === وکالت زنان === | ||
| خط ۳۶: | خط ۳۶: | ||
* مهریزی، مهدی، شخصیت و حقوق زن در اسلام، تهران، انتشارات علمی وفرهنگی، ۱۳۷۹ش. | * مهریزی، مهدی، شخصیت و حقوق زن در اسلام، تهران، انتشارات علمی وفرهنگی، ۱۳۷۹ش. | ||
* ابراهیمی، قربان، [https://quran.journals.pnu.ac.ir/article_8551_3b5e8b29ef8a66ed9f21a2f1dfcfc1cc.pdf «بررسی نظر تفسیری علامه طباطبایی پیرامون مبانی تفاوتهای زن و مرد با تأکید بر آيه ۱۸ سوره زخرف»]، دوفصلنامه تفسیر و زبان قرآن، شماره ۱۹، ۱۴۰۰ش. | |||
* زکیزاده، علیرضا و فاطمه طائبی اصفهانی و داوود اسماعیلی، [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2012672 «بررسی گسست یا پیوست معنایی در آیه ۱۵-۲۰ سوره زخرف»]، دوفصلنامه تفسیرپژوهی، شماره ۱۷، ۱۴۰۱ش. | |||
* اتحاد، سیده فرناز و حبیبالله حلیمی جلودار، [https://www.ensani.ir/file/download/article/1749238503-684342e78d6dd-10204-20-5.pdf «تحلیل آرای مفسران درباره نقص عقل زن ذیل آیه ۱۸ سوره زخرف»]، فصلنامه مطالعات علوم قرآنی، شماره ۲۰، ۱۴۰۳ش. | |||
* هاشمی شاهرودی، حسین، شرط جنسیت در منصبهای ولایی و غیرولایی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۴۰۰ش. | * هاشمی شاهرودی، حسین، شرط جنسیت در منصبهای ولایی و غیرولایی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۴۰۰ش. | ||
* فیاض، محمدصادق، بررسی فقهی وکالت زن در دعاوی و مجلس، قم، مرکز نشر المصطفی، ۱۳۹۷ش. | * فیاض، محمدصادق، بررسی فقهی وکالت زن در دعاوی و مجلس، قم، مرکز نشر المصطفی، ۱۳۹۷ش. | ||
| خط ۴۷: | خط ۵۰: | ||
* مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش. | * مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش. | ||
* مدرسی، محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین، ۱۴۱۹ق. | * مدرسی، محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین، ۱۴۱۹ق. | ||
* مرادی، نفیسه، [https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=601538 «بررسی آیه 18 سوره زخرف در راستای تصدی مناصب عمومی توسط بانوان»]، فصلنامه دین و دنیای معاصر، شماره ۵، ۱۳۹۵ش. | |||
* فضلالله، سید محمدحسین، من وحی القرآن، بیروت، دارالملاک، ۱۴۳۹ق. | |||
* طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق. | |||
[[رده:پیشنویس مقالهها]] | [[رده:پیشنویس مقالهها]] | ||
نسخهٔ ۹ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۰۶:۱۴
انتساب دختران به خدا از سوی مشرکان
آیه ۱۸ سوره زخرف که «آیه حلیه» نیز نامیده میشود، به یکی از عقائد خرافی مشرکان اشاره دارد که معتقدند دختران فرزندان خدایند. خدا در این آیه خطاب به مشرکان میگوید، شما پسران را که به اعتقادتان برتر از دخترانند، به خود نسبت میدهید و دختران را که در زر و زیور پرورش یافته و در استدلال و اثبات مقصود خود به هنگام مخاصمه قدرت کافی ندارند را به خدا نسبت میدهید؟[۱] به گفته مفسران این گونه خطاب خدا نشان از باطل و خرافی بودن عقائد مشرکان دارد.[۲]
متن، ترجمه و مفاهیم آیه
«أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ»
«آيا [پسر سهم آنان است و] دختر كه در زيور و آرايش رشد مىيابد و در مجادله بيان روشن ندارد [سهم خداست]؟»
محمدتقی مدرسی واژه «الخصام» را در این آیه به جنگ و جدال تفسیر کرده و معنای آیه را اینگونه میداند که زنان در هنگام جنگ و جدال همانند مردان قدرتمند نیستند.[۳] همچنین گفته شده که صفات بیان شده در این آیه ذاتی زنان نیست و قابل تعمیم به همه زنان و در همه زمانها نیست؛ بلکه در صورت پرورش و تربیت درست میتوانند همچون مردان قابل تأثیر باشند.[۴]
درباره صفات گفته شده برای زنان در این آیه، که آیا سخن خداوند است یا مشرکان، اختلاف نظر وجود دارد. تعدادی از مفسران آن را سخن خدا میدانند و از آن نقص عقل زنان را برداشت کردهاند که در نتیجه به عدم جواز تصدی برخی از مناصب از سوی زنان منجر میشود.[۵] در مقابل عدهای از پژوهشگران و مفسران معتقدند که این آیه به بیان عقائد مشرکان درباره زنان اشاره دارد و در مقام رد این عقائد است.[۶]
کاربرد در مباحث فقهی
آیه ۱۸ سوره زخرف توسط برخی از فقها و پژوهشگران در چند مسئله فقهی مرتبط با فقه زنان مورد استناد قرار گرفته شده است.
مناصب سیاسی و قضایی زنان
برخی از فقها و پژوهشگران با استناد به آیه حلیه معتقدند طبق نص صریح آیه، چون زنان در مخاصمه و جدال به اندازه مردان توانایی ندارند و بیشتر از آنکه منطقی و عقلانی رفتار کنند، عاطفی و احساساتی هستند، بنابراین قاطعیت، صلابت و توانایی به دست گرفتن مناصب سیاسی و قضایی را ندارند و باید آن را به مردان واگذار کنند.[۷]
در مقابل در رد استدلال به این آیه برای عدم اهلیت زنان برای مناصب سیاسی و اجتماعی و قضایی، گفته شده که اولا این آیه در مقام بیان عقائد مشرکان و عرب جاهلی است.[۸] ثانیا اگر حتی اعتقاد اسلامی باشد، این صفت ویژگی ذاتی زنان نیست، بلکه حاصل فرهنگ جاهلی است که از تعلیم و تربیت محروم بودند در حالی که شخصیت زنان در فضای ایمانی و فرهنگ اسلامی رشد زیادی داشته است[۹] و ثالثا اگر بپذیریم که آیه ناظر به ضعف زنان در تبیین مخاصمات باشد، این لزوماً به معنای نفی توان قضاوت آنان نیست.[۱۰] همچنین گفته شده امروزه به دلیل تحولات آموزشی و محیطی بیشتر زنان دارای تواناییهای فکری و قدرت تصمیمگیری هستند و اهلیت به دست گرفتن مناصب سیاسی و قضایی را دارند.[۱۱]
وکالت زنان
به گفته نویسنده کتاب بررسی فقهی وکالت زن در دعاوی و مجلس، یکی از دلائل مخالفان وکالت زن در دعاوی و مجلس، آیه ۱۸ سوره زخرف است. به گفته او، مخالفان وکالت زنان، بهدلیل توصیف زنان به دو ویژگیِ تعلق به زینت و ناتوانی از بیان دلیل در هنگام منازعه در این آیه، معتقدند زنان از قوه عاقله کمتری نسبت به مردان برخوردارند و بنابراین صلاحیت وکالت در دعاوی را ندارند.[۱۲] آنان همچنان بر این باورند که با توجه به غلبه جنبه احساساتی و عاطفی زن بر جنبه تعقل او، آنان مناسب کارهای حکومتی نیستند.[۱۳]
نویسنده در مقابل این برداشتها، معتقد است از ترتیب آیه و قرائن تجربی چنین به دست میآید که ضعف زنان در این عرصه پیامد تربیت آنان در نازپروردگی و فضای عاری از تحمل مسئولیت است، اما اینکه ناتوانی زنان در دفاع از خود در میدان منازعه ناشی از نقص عقل و یا شدت عاطفه باشد، خارج از ظرفیت ظهور آیه است؛ بنابراین ضعف زن ناشی از هویت او نیست؛ بلکه از مقتضیات محیط است که بر او عارض شده است و قابل تعمیم به همه زمانها نیست[۱۴]
تقلید از زنان
در کتاب زنان، افتاء و مرجعیت، یکی از دلایلی که بر بیاعتباری فتوای زن مفتی ارائه شده است را آیه ۱۸ سوره زخرف میداند. البته نویسنده معتقد است که این آیه ناظر به حجیت فتوای زن و نفی آن نیست، و تنها در صدد بیان این مطلب است که زنان در مناظره نمیتوانند استدلالهای خود را به خوبی بیان کنند.[۱۵]
پانویس
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۱۸، ص۹۰؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۲۱، ص۲۸.
- ↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ح۱۸، ص۳۳۷.
- ↑ مدرسی، من هدی القرآن، ج۱۲، ص۴۴۴.
- ↑ قنبرپور، بررسی آیه ۱۸ سوره زخرف، ص۶.
- ↑ ابراهیمی، «بررسی نظر تفسیری علامه طباطبایی پیرامون مبانی تفاوتهای زن و مرد با تأکید بر آيه ۱۸ سوره زخرف»، ص۴۶-۴۸.
- ↑ زکیزاده و همکاران، «بررسی گسست یا پیوست معنایی در آیة ۱۵-۲۰ سوره زخرف»، ص۱۵۰؛ اتحاد و حلیمی جلودار، «تحلیل آرای مفسران درباره نقص عقل زن ذیل آیه ۱۸ سوره زخرف»، ص۱۳۴
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۱۸، ص۹۰؛ قرباننیا، تأمل در فقه، تحول در حقوق، ص۱۱۶-۱۱۷ و ۱۲۲-۱۲۸؛ سبحانی، اشتغال زن و حدود مانعیت زوج، ص۱۳۶-۱۳۸؛ نریمانی زمانی، کاوشی نو در مسئله حضور اجتماعی زنان، ص۱۱۵-۱۲۳؛ هاشمی شاهرودی، شرط جنسیت در منصبهای ولایی و غیرولایی، ص۹۰-۹۱.
- ↑ هاشمی شاهرودی، شرط جنسیت در منصبهای ولایی و غیرولایی، ص۹۸-۹۹؛ ۲۲۹، ۲۷۶، ۳۳۷، ۴۱۰.
- ↑ فضلالله، من وحی القرآن، ج۲۰، ص۲۲۲؛ مهریزی، شخصیت و حقوق زن در اسلام، ص۹۵؛ القبانچی، المرأة، المفاهيم والحقوق، ص۱۹۲-۱۹۳؛ مرادی، «بررسی آیه ۱۸ سوره زخرف در راستای تصدی مناصب عمومی توسط بانوان»، ص۵۰-۵۱.
- ↑ هاشمی شاهرودی، شرط جنسیت در منصبهای ولایی و غیرولایی، ص۹۸-۹۹؛ ۲۲۹، ۲۷۶، ۳۳۷، ۴۱۰.
- ↑ قرباننیا، تأمل در فقه، تحول در حقوق، ص۱۲۲-۱۲۸.
- ↑ فیاض، بررسی فقهی وکالت زن در دعاوی و مجلس، ص۱۰۵-۱۰۹.
- ↑ فیاض، بررسی فقهی وکالت زن در دعاوی و مجلس، ص۲۵۵-۲۵۶.
- ↑ فیاض، بررسی فقهی وکالت زن در دعاوی و مجلس، ص۱۱۰-۱۱۴ و ۲۵۵-۲۵۶.
- ↑ سجادی امین، زنان، افتاء و مرجعیت، ص۵۷-۶۱.
منابع
- سبحانی، اسرافیل، اشتغال زن و حدود مانعیت زوج، تهران، انتشارات خرسندی، ۱۳۹۹ش.
- مهریزی، مهدی، شخصیت و حقوق زن در اسلام، تهران، انتشارات علمی وفرهنگی، ۱۳۷۹ش.
- ابراهیمی، قربان، «بررسی نظر تفسیری علامه طباطبایی پیرامون مبانی تفاوتهای زن و مرد با تأکید بر آيه ۱۸ سوره زخرف»، دوفصلنامه تفسیر و زبان قرآن، شماره ۱۹، ۱۴۰۰ش.
- زکیزاده، علیرضا و فاطمه طائبی اصفهانی و داوود اسماعیلی، «بررسی گسست یا پیوست معنایی در آیه ۱۵-۲۰ سوره زخرف»، دوفصلنامه تفسیرپژوهی، شماره ۱۷، ۱۴۰۱ش.
- اتحاد، سیده فرناز و حبیبالله حلیمی جلودار، «تحلیل آرای مفسران درباره نقص عقل زن ذیل آیه ۱۸ سوره زخرف»، فصلنامه مطالعات علوم قرآنی، شماره ۲۰، ۱۴۰۳ش.
- هاشمی شاهرودی، حسین، شرط جنسیت در منصبهای ولایی و غیرولایی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۴۰۰ش.
- فیاض، محمدصادق، بررسی فقهی وکالت زن در دعاوی و مجلس، قم، مرکز نشر المصطفی، ۱۳۹۷ش.
- نریمانی زمانی، سید مهدی، کاوشی نو در مسئله حضور اجتماعی زنان، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۹۴ش.
- سجادی امین، مهدی، زنان، افتاء و مرجعیت، قم، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، ۱۳۹۸ش.
- القبانچی، احمد، المرأة، المفاهيم والحقوق: قراءة جديدة لقضايا المرأة في الخطاب الدينی، نجف، منشورات سیدی، ۲۰۰۴م.
- قرباننیا، ناصر، تأمل در فقه؛ تحول در حقوق، تهران، نشر میزان، ۱۳۹۲ش.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش.
- طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش.
- مدرسی، محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین، ۱۴۱۹ق.
- مرادی، نفیسه، «بررسی آیه 18 سوره زخرف در راستای تصدی مناصب عمومی توسط بانوان»، فصلنامه دین و دنیای معاصر، شماره ۵، ۱۳۹۵ش.
- فضلالله، سید محمدحسین، من وحی القرآن، بیروت، دارالملاک، ۱۴۳۹ق.
- طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.