تنبیه الامة و تنزیه الملة (کتاب): تفاوت میان نسخهها
| خط ۱۰۱: | خط ۱۰۱: | ||
==نقدها== | ==نقدها== | ||
دشواری متن تنبیه الامه را میتوان از جمله نقدهای آن دانست. [[داوود فیرحی]] در این باره چنین آورده است: دشواری ادبیات تنبیه الأمة به دلیل دو ویژگی اساسی در آن است: نخست اینکه تنبیه الأمة هرچند به زبان فارسی نگاشته | دشواری متن تنبیه الامه را میتوان از جمله نقدهای آن دانست. [[داوود فیرحی]] در این باره چنین آورده است: دشواری ادبیات تنبیه الأمة به دلیل دو ویژگی اساسی در آن است: نخست اینکه تنبیه الأمة هرچند به زبان فارسی نگاشته شده، اما به واقع فارسی ـ عربی است. نویسندهاش مدرس عالیرتبهای است که سالها به تدریس تخصصی در عالیترین مراحل فقه و اصول اشتغال داشته و همین موجب شده بیان و کلام او جنبه تخصصی پیدا کند. ویژگی دوم نوآوری فقهی ـ سیاسی نویسنده در تلاش برای پیوند سنت فقاهتی با موضوع جدید و دشواری چون تجدد، [[دموکراسی]] و [[دولت مدرن]] است. همین ویژگی ادبیات نویسنده را با پیچیدگی خاصی همراه کرده و کتاب و نویسنده را در معرکه «نزاع سنت و تجدد» قرار داده است.<ref>فیرحی، آستانه تجدد، ۱۳۹۴ش، ص۳.</ref> | ||
==تأثیرات بر فضای سیاسی جامعه و فقه سیاسی شیعه== | ==تأثیرات بر فضای سیاسی جامعه و فقه سیاسی شیعه== | ||
فقه المشروطه به روایت رهبران | [[فقه المشروطه]] به روایت رهبران مذهبیِ حامی مشروطه، بهویژه در ادبیات نائینی در کتاب تنبیه الامه، تنها در حوزه نظر باقی نماند و پیوند تنگاتنگی با نهادهای مشروطه در ایران پیدا کرد. این نوع از رابطه را میتوان علاوه بر گفتوگوی انتقادی مجتهدان مخالف و موافق مشروطه، در ارجاعات نائینی به قانون اساسی و مصوبات مجلس و از طرف دیگر حضور پررنگ مفاهیم فقه سیاسی در مذاکرات مجلس شورای ملی نیز ملاحظه کرد.<ref>فیرحی، فقه و سیاست در ایران معاصر، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۳۳۵.</ref> | ||
به عقیده سیدعلی | به عقیده سیدعلی میرموسوی، پژوهشگر عرصه [[فقه سیاسی]]، اگر ادبیاتی که نائینی در کتاب تنبیه الامه پیریزی کرد ادامه مییافت بر گذار به دوران مدرن و ایجاد بسترهای مناسب برای شکلگیری حکومت دموکراتیک در ایران اثر میگذاشت؛ چراکه او با بهرهگیری از ویژگی مهم مکتب فقهی نجف (تقویت نقش عقل و یافتههای عقلی و بهرهمندی از بنای عقلا و دستاوردهای آن ها در مباحث اجتهادی)، به ایجاد یک روایت و الگوی متناسب با اسلام از تجدد و دولت مدرن در ایران دست زد. البته به نظر میرموسوی، با افول گفتمان مشروطه (ناکامی مشروطهخواهان در تحقق آرمانهایی که در زمان مشروطه دنبال میکردند)، ایدئولوژیک شدن فضای فکری عصر مشروطه و جایِ خالی نگرشهای تاریخی به مباحث اندیشهای، این ادبیات به افول گرایید.<ref>[http://mobahesat.ir/16560 اگر رویکرد نائینی ادامه مییافت در گذار به تجدد ایرانی بسیار مؤثر بود.]</ref> به گفته وی، در پرتو شگلگیری اسلامگرایی یا [[اسلام سیاسی]]{{یادداشت|ادعای اصلی اسلام سیاسی این است که بر پایه آموزهها و تعالیم دینی میتوان برای اداره جامعه و حکومت نظریهای از اسلام استخراج کرد. طبق این ایده فقه، دانشی خودبسنده و جامع است که بر دیگر شاخههای دانش سیاسی برتری دارد و این قابلیت را دارد که پاسخگوی مشکلات عمده در ارتباط با نظام سیاسی باشد. در این فضا نوعی نگاه غیریتساز با تجدد غربی و سکولاریزم شکل میگیرد و با نوعی نگاه انحصار گرایانه، فقه سیاسی با یک نظریه خاص همبسته و ملازم دانسته و برداشتهای متفاوت به حاشیه رانده شد.}} از دهه ۲۰ شمسی به بعد شاهد فاصلهگیری از ادبیات فقهی نائینی در تنبیه الامه بودیم، ولی در نتیجه تحولات اخیر در اثر ادعاهای پسااسلامگرایی،{{یادداشت|پسااسلامگرایی با جدا کردن دین از ایدئولوژی در پی تفسیری از اسلام است که پاسخگوی نیازهای انسان مسلمان در جهان کنونی باشد. در این راستا با رویکردی مدنی به دولت به شناسایی دموکراسی و حقوق بشر می پردازد. پسااسلامگرایان نظریه دولت را امری فرافقهی میدانند که برای طرح آن باید از دیگر دانشهای سیاسی، همچون فلسفه سیاسی یا علم سیاست بهره جست و نگاه صرفاً فقهی دراینباره کافی نیست. در این راستا، نگاه جهتدار و منفی فقه به تجدد نفی شد که این امر، زمینه را برای پذیرش تکثرگرایی فراهم کرد. افزون بر آن با نگاه مثبت به دموکراسی، مجالی برای طرح دیدگاه های دموکراتیک در فقه سیاسی فراهم شد.}} نوعی بازاندیشی تجربه فقهای دوران مشروطه یا نائینیگرایی جدید در حال رخدادن است.<ref>[http://mobahesat.ir/13756 در پرتو پسااسلامگرایی، نوعی نائینیگرایی جدید در حال رخدادن است.]</ref> | ||
با افول گفتمان مشروطه پس از استبداد صغیر و | با افول گفتمان مشروطه پس از استبداد صغیر و بهتبع آن کمرنگ شدن کتاب تنبیه الامه در فضای اندیشهای ایران معاصر، در دورههایی از تاریخ معاصر ایران به اقتضای شرایط زمانی، از جمله پس از نهضت ملی شدن صنعت نفت و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش، نوعی بازگشت به تنبیه الامه صورت گرفت. در این دوران مرحوم طالقانی که ایران بحرانزده را نیازمند ترویج ادبیات دموکراتیک میدید، تنبیه الامه را بازنویسی کرد و پانویسهایی بر آن افزود. او در سال ۱۳۳۴ش نیز این کتاب را تلخیص و در برخی موارد پاورقیهایی اضافه کرد که به گفته [[داوود فیرحی]]، کتاب تنبیه را انقلابی و آن را به ادبیات خود نزدیک کرد.<ref>[http://ijtihadnet.ir/تنبیهالأمه،-دولت-مدرن-را-نگاه-فقه/ تنبیهالأمه، دولت مدرن را از نگاه فقه و اصول شیعه تشریح کرده است.]</ref> | ||
عبدالوهاب | عبدالوهاب فراتی، از پژوهشگران حوزوی، قائل است که اثرات اندیشه نائینی در حوزه نجف، با رفع برخی ابهامات، در اندیشههای [[آیت الله سیستانی]] ادامه یافت. به باور وی، آیت الله سیستانی در واگذاری تصمیمگیری و تصمیمسازی در حوزههای [[منطقه الفراغ|غیرمنصوص]] به مردم با میرزای نائینی همنظر است، ولی نظریه میرزای نائینی را یک گام به جلو برده است. به گفته فراتی، نائینی تکلیف زنان و اقلیتهای مذهبی را در تنبیه الامه مشخص نکرده، ولی در اندیشه آقای سیستانی به طور جدی از حقوق زنان حمایت میشود و اقلیتها و گروههای قومیتی و مذهبی به شکل بهتری در ساختار حکومت جاسازی میشوند.<ref>[http://ijtihadnet.ir/آیتالله-سیستانی-اندیشه-سیاسی-میرزای/ نگاهی نو به جریان شناسی حوزه نجف، سایت اجتهاد]</ref> | ||
==شرح، تعلیقه، تصحیح و چاپ== | ==شرح، تعلیقه، تصحیح و چاپ== | ||