فقه معاصر:پیش‌نویس آیه ۱۹۵ سوره بقره

انفاق در راه خدا عامل نجات از هلاکت

آیه ۱۹۵ سوره بقره را که با نام آیه تهلکه نیز شناخته می‌شود، تکمیل کننده آیات قبل درباره جهاد دانسته‌اند. به گفته مفسران، در ابتدای آیه، خداوند برای اقامه جهاد در راه خدا، به بندگانش دستور به انفاق مال می‌دهد و در صورت سرپیچی، آن را سقوط به ورطه نابودی با دست خویش معرفی می‌کند؛ زیرا عدم انفاق در راه جهاد، باعث تضعیف قدرت مسلمانان می‌شود.

متن و ترجمه

«وَأَنفِقُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَلَا تُلۡقُواْ بِأَيۡدِيكُمۡ إِلَى ٱلتَّهۡلُكَةِ وَأَحۡسِنُوٓاْۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُحۡسِنِينَ»

«و در راه خدا انفاق كنيد و [با ترك اين كار پسنديده، يا هزينه كردن مال در راه نامشروع] خود را به هلاكت نيندازيد، و نيكى كنيد كه يقيناً خدا نيكوكاران را دوست دارد.»

واژگان مورد استناد در آیه

آیه تهلکه از سه فراز تشکیل شده که مورد استناد فقهی واقع شده است.

وَلَا تُلۡقُواْ بِأَيۡدِيكُمۡ إِلَى ٱلتَّهۡلُكَةِ

در تفسیر نمونه آمده است که فراز «وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ» هرچند درباره عدم ترک انفاق برای جهاد نازل شده؛ امّا مفهوم گسترده‌ای دارد و موارد دیگری را نیز شامل می‌شود، ازجمله اینکه انسان حق ندارد بدون پیش‌بینی‌های لازم از مسیر‌های خطرناک بگذرد و یا بدون برنامه‌ریزی وارد جنگ شود.

وَأَحۡسِنُوٓاْۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُحۡسِنِينَ

در ادامه آیه، خداوند بندگانش را به احسان تشویق می‌کند. به اعتقاد علامه طباطبایی منظور از احسان، خودداری از جهاد و مهربانی با دشمنان نیست؛ بلکه منظور این است که هر عملی را به بهترین شکل انجام دهند. اگر در حال جنگ هستند به بهترین شکل با دشمنان بجنگند و اگر در حال صلح هستند به بهترین شکل صلح کنند.

کاربرد در مباحث فقهی

آیه ۱۹۵ سوره بقره در چندین مسئله فقهی مورد استناد واقع شده است.

فرار از جهاد

به گفته مکارم شیرازی، مفسر و مرجع تقلید، برخی برای فرار از جهاد، به عبارت «ولَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ» استناد کرده و هرگونه جهاد ابتدایی را به هلاکت انداختن نفس دانسته‌اند و حتی قیام امام حسین(ع) را نیز مصداق آن شمرده‌اند. وی در پاسخ به این مسئله معتقد است «تَهْلُکَه» با شهادت تفاوت دارد. تهلکه به معنای مرگ بی‌دلیل است، در حالی که شهادت به‌معنای کشته شدن در راه هدف و رسیدن به زندگی ابدی و جاودان است. از نظر وی، به هلاکت انداختن نفس مربوط به جایی است که هدفی بالاتر از جان نباشد و الا باید جان را فدای آن هدف کرد؛ همان‌گونه که امام حسین(ع) و تمام شهیدان دیگر این‌گونه کردند.

به باور صاحب جواهر نیز مبارزه کردن مسلمان ضعیف با دشمنی که درخواست مبارزه در میدان نبرد کرده است، مصداق انداختن خویش در تهلکه نیست و آن را مصداق شهادت برشمرده است؛ البته علامه حلی در قواعد که آن را حرام دانسته است.

احتیاط شرعی

برخی فقها با استناد به جمله «ولَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ»، درصدد اثبات وجوب احتیاط شرعی هستند. به این معنا، عملی که احتمال حرمت آن وجود دارد، مصداق افتادن در هلاکت و نابودی است و باید ترک شود. شیخ انصاری چنین برداشتی از آیه را رد می‌کند و آن را مصداق شبهه موضوعیه دانسته است (که معلوم نیست آیا ترک احتیاط در این‌گونه موارد مصداق انداختن خویش در تهلکه است یا خیر؟) و اینکه به اتفاق همگان اجتناب در شبهه موضوعیه لازم نیست.

پرهیز و پیشگیری از بیماری‌ها

پیشگیری و پرهیز از بیماری‌ها به‌ویژه در بیماری‌ها مسری را از مصادیق آیه تهلکه دانسته‌اند. بر این اساس گفته شده که حفظ نفس از پیشامدهای خطرناک واجب است و بیماری نیز از جمله پیشامدهای خطرناک و مضر برای انسان است که به تصریح آیه باید از این گونه امور مضر اجتناب کرد.

منابع

طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق.

مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۷۴ش.

جمعی از نویسندگان، «آیه تهلکه»، مندرج در فرهنگ‌نامه علوم قرآن، قم، انتشارات پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۴ش.

عباسی خراسانی، هادی، «عدم قرنطیه مصداق القای در تهلکه»، درس خارج فقه، مندرج در سایت مدرسه فقاهت، تاریخ درج ۱ تیر ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.

طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۰۸ق.

مغنیه، محمدجو.اد، التفسیر المبین، قم، دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۲۵ق.

رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش.

صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۶ق.

انصاری، مرتضی، فرائد الأصول، قم، مجمع الفکر الإسلامی، ۱۴۱۹ق.

نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، تحقیق عباس قوچانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۳۶۲ش.