رؤیت هلال با چشم مسلح: تفاوت میان نسخه‌ها

با توجه به آنکه قائلان به نظریه چشم مسلح چشم عادی را نفی نمی‌کنند، برخی از پژوهشگران فقه با استناد به محال مسلّم بودن تخییر بین اقل و اکثر، درصدد ابطال نظریه مذکور برآمده‌اند. از دیدگاه آنان، طبق نظریه چشم مسلح، مکلف بین دو ملاک رؤیت با چشم مسلح و رؤیت با چشم عادی مخیر است، در حالی که ملاک نخست همواره زودتر از ملاک دوم محقق می‌شود.<ref>مختاری و دیگران، رؤیت هلال، ج۵، ص۴۴.</ref>  محمدجواد فاضل لنکرانی در پاسخ به استدلال مذکور دو عنوان را ظاهری و در حقیقت طریقی برای اثبات یک مطلب می‌داند و معتقد است تخییر بین اقل و اکثر در دو امر واقعی محال است، نه در دو امر ظاهری.<ref>فاضل لنکرانی، اعتبار ابزار جدید در رؤیت هلال، ص۱۲۹.</ref>  پاسخ دیگری که مطرح شده این است که اساساً در این مسئله تخییری وجود ندارد؛ زیرا دو عنوان در طول هم هستند،‌نه در عرض یکدیگر. این سخن به آن معنا است که شارع معیار رؤیت هلال با چشم عادی را در صورتی مقرر کرده است که رؤیت هلال با چشم مسلح امکان‌پذیر نباشد؛ پس در حقیقت تخییری وجود ندارد.<ref>نورمفیدی، اعتبار سنجی محاسبات قطعی تولد ماه در اثبات شرعی هلال، ص۳۰.</ref>

ناصر مکارم شیرازی با این بیان که نظریه چشم مسلح مستلزم تخطئه عمل مسلمین از آغاز بعثت است در صدد رد این نظریه برآمده است زیرا به عقیده وی با توجه به آنکه معمولا رؤیت هلال با تلسکوپ یک شب زودتر محقق می‌شود، پس لازمه آن این است که پیامبر و مسلمین در موارد متعددی تکلیف روزه را از دست داده باشند یا در روز عید روزه گرفته باشند که چنین لازمه‌ای قابل التزام نیست.<ref>مکارم شیرازی، چند نکته مهم درباره رؤیت هلال، ص۱۴.</ref> سید علی سیستانی نیز مشابه همین استدلال را مطرح کرده است.<ref>سیستانی، اسئلة حول رؤیة الهلال مع اجوبتها، ص۴۲.</ref> در مقابل، برخی از موافقان چشم مسلح با تکیه بر تفکیک بین حکم ظاهری و واقعی، وظیفه گذشتگان را بر طبق حکم ظاهری و معذِّر دانسته‌اند.<ref>فاضل لنکرانی، اعتبار ابزار جدید در رؤیت هلال، ص۱۴۰.</ref>  

همچنین گفته شده که تشخیص اول ماه همچون تشخیص قبله از قبیل تشخیص موضوع است نه حکم. و همانطور که در گذشته تعیین قبله دقیق  نبوده، و فقها تشخیص تقریبی سمت و سوی قبله را کافی و صحیح می‌دانستند، در موضوع رؤیت نیز دو ملاک در طول یکدیگر قرار داده شده است؛ به این معنا که برای کسانی که دسترسی به ابزار دارند ملاک نخست، و برای کسانی که دسترسی ندارند ملاک دوم معتبر است. طبق این بیان، نظریه چشم مسلح منجر به تخطئه اعمال گذشتگان نشده و در دایره تشخیص موضوع توسط مکلف قرار می‌گیرد.<ref>سروش محلاتی، تولدماه یا رؤیت هلال؟، ص۱۲۶.</ref> چنان‌که همواره در صورت شک در ثبوت فرزند به [[قاعده الولد للفراش]] عمل می‌شده اما امروزه با پیشرفت علم پزشکی و انجام آزمایش DNA، نوبت به قاعده مزبور نمی‌رسد و این آزمایش شک و موضوع قاعده را مرتفع می‌سازد.<ref>فاضل لنکرانی، اعتبار ابزار جدید در رؤیت هلال، ص۱۴۰.</ref>

در صورتی که ادله برای اثبات حجیت رؤیت هلال با چشم مسلح کافی نباشد، در فرض شک باید به اصل عملی مراجعه کرد. بیان‌های مختلفی از مقتضای اصل عملی در مساله ارائه شده است. فاضل صفار استاد حوزه نجف، اصل عملی جاری در این مساله را برائت از وجوب اخذ به رؤیت با چشم مسلح می‌داند.<ref>صفار، رؤیة الهلال بالاجهزة الفلکیه، ص۱۱.</ref> ولی محمدتقی شهیدی، استصحاب حکمی را جاری دانسته و معتقد است برائت از وجوب روزه در ابتدای ماه با برائت از حرمت روزه در انتهای آن معارض است.<ref>شهیدی، قرائة نقدیه لادلة القول باعتبار الاجهزة الحدیثه فی رؤیة الهلال، ص۱۳۸.</ref> به هر ترتیب اگر نوبت به اصل عملی برسد، رؤیت هلال با چشم مسلح قابل اثبات نیست.

بحث رؤیت هلال با چشم مسلح مورد توجه فقهای متأخر اهل سنت نیز قرار گرفته است. لجنه دائمی افتاء در عربستان ضمن نفی محاسبات فلکی، رؤیت توسط آلات و ابزار را پذیرفته است.<ref>درویش، فتاوی اللجنه الدائمه، المجموعه الاولی، ج۱۰، ص۹۹.</ref> همچنین عبدالعزیز بن باز از فقهای اهل سنت با استناد به روایات رؤیت که در مجامع فقهی اهل سنت نقل شده است، رؤیت با چشم مسلح را مصداق رؤیت دانسته و معتبر می‌داند.<ref>دسوقی، بطلان العمل بالحساب الفلکی، ص ۶۵.</ref>  حسام الدین موسی عفانه فقیه و مفتی فلسطینی نیز اتکاء به ابزار و آلات و محاسبات فلکی را پذیرفته است.<ref>عفانه، فتاوی یسالونک، ج۶، ص۳۹۶.</ref>

مهم‌ترین اثر در زمینه رؤیت هلال را می‌توان کتاب «رؤیت هلال» نوشته رضا مختاری و همکارانش دانست که در پنج جلد و حدود چهار هزار صفحه منتشر شده است. این کتاب ضمن استقصاء آیات و روایات و دسته‌بندی آن‌ها، بخش‌های‌مربوط به رؤیت هلال را از کتب فقهی فقهاء شیعه و سنی جمع آوری و مقالات مهم در این زمینه را نیز گردآوری نموده و سایر مقالات را نیز معرفی کرده است. این کتاب در سال ۱۳۸۶ توسط موسسه بوستان کتاب منتشر شده است.  

کتاب‌های «اعتبار ابزار جدید در رؤیت هلال» نوشته محمدجواد فاضل لنکرانی (منتشرشده در سال ۱۴۰۰ش با اضافات و توضیحات متعدد) و کتاب «تولد ماه یا رؤیت هلال؟» نوشته محمد سروش محلاتی (منتشرشده در ۱۴۰۲ش) نیز از منابع پژوهشی بحث رؤیت هلال هستند. کتاب نخست مشتمل بر مقاله «اعتبار ابزار جدید در رؤیت هلال»، مناقشات رضا مختاری در نقد مقاله مذکور، پاسخ مناقشات و متن ارائه مولّف در دو نشست علمی با موضوع استهلال با چشم مسلح است. و کتاب دوم نیز ضمن بررسی تفصییلی نظرات مختلف در اثبات هلال از جمله رؤیت هلال با چشم مسلح، احتمال اثبات هلال از طریق محاسبات قطعی تولد ماه را تقویت می‌کند. مقاله عربی «قرائة نقدیه لادلة القول باعتبار الاجهزة الحدیثة فی رؤیة الهلال» اثر محمدتقی شهیدی‌پور در شماره دوم مجله تا اجتهاد منتشر شده و به تفصیل ادله اعتبار ابزار جدید در رؤیت هلال را مورد نقد و بررسی قرار داده است.