فقه مقاومت (منابع مطالعاتی): تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۳ سپتامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۴:۵۱

فقه مقاومت شاخه‌ای از فقه‌های مضاف و زیرمجموعه فقه سیاسی و فقه اجتماعی است که به احکام مرتبط با مقابله با سلطه خارجی، استبداد داخلی و حفظ حاکمیت اسلامی می‌پردازد. ریشه‌های فقه مقاومت را می‌توان ذیل ابوابی مانند جهاد و امر به معروف و نهی از منکر پیگیری کرد، ولی به دلیل تحولات سیاسی-اجتماعی دوره معاصر، به صورت مفهومی مستقل در فقه مورد بررسی قرار گرفته است.

مواجهه برخی از کشورهای اسلامی در برابر فشارهای متعدد جهانی ازجمله فشارهای سیاسی، نظامی، امنیتی، اقتصادی، رسانه‌ای و فرهنگی و به تناسب آن شکل‌گیری جنگ‌های ترکیبی و نامتقارن، از عوامل توجه به مقاومت در ابعاد گوناگون آن ازجمله سیاسی، نظامی، اقتصادی و فرهنگی در میان مسلمانان شده است و همه این ابعاد را می‌توان ذیل عنوان کلی فقه مقاومت مورد بحث قرار داد.

فقه مقاومت در سه محور اصلی مورد توجه قرار گرفته است: مقابله با سلطه خارجی، استبداد داخلی و نفوذ فرهنگی. فقها و پژوهشگران فقهی وجوب مقاومت در برابر سلطه خارجی را مستند به قرآن، سنت، اجماع و عقل کرده‌اند و معتقدند قواعدی مانند نفی سبیل، اعداد قوة (بازدارندگی)، وجوب دفاع از جامعه اسلامی و حرمت فروش سلاح به دشمنان دین بر این نوع از مقاومت تأکید دارد. آنان همچنین به آموزه‌هایی مانند خروج از سلطه حکومت جائر، حرمت اعانه بر اثم، حرمت همکاری با طاغوت، امر به معروف و نهی از منکر و تقیه برای مقاومت در برابر استبداد داخلی استناد کرد‌ه‌اند. حرمت نگهداری کتب ظلال، صدور احکام ارتداد و مقابله با بدعت‌ها هم ازجمله مستندات مقابله با نفوذ فرهنگی دانسته شده است.

کتاب‌ها

فارسی

فقه المقاومة (تقریرات درس خارج فقه آیت‌الله سید احمد علم‌الهدی)، مرتضی فخارشاکری و سید مهدی مرویان‌حسینی، مشهد، انتشارات صالحیه نواب، ۱۴۰۴ش. صفحات ابتدایی کتاب را اینجا مطالعه کنید
مستندات قرآنی و روایی نظریه مقاومت در قبال دشمن بر اساس دیدگاه مقام معظم رهبری، مجتبی سبزه‌کار، قاین، انتشارات اکبرزاده، ۱۴۰۲ش. صفحات اولیه کتاب را اینجا مطالعه کنید
فقه مقاومت از دیدگاه مذاهب خمسه با رویكرد مقارنه‌ای و تحلیلی، محمدجواد مهری، قم، انتشارات مکث اندیشه، ۱۴۰۱ش.
نظریه جهاد ذبّی و نسبت آن با فقه مقاومت، محمدجواد فاضل لنکرانی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار (ع)، ۱۴۰۰ش. صفحات اولیه کتاب را اینجا مطالعه کنید
پژوهشی تطبیقی در فقه مقاومت، محمدمهدى آصفى، مترجم علی کارشناس، قم، زمزم هدایت، ۱۳۹۵ش. متن کتاب در کتابخانه فقه معاصر

عربی

فقه المقاومة: دراسة مقارنة، احمد شفیعی‌نیا، تهران، معاونت فرهنگی مجمع جهانى تقریب مذاهب اسلامی، ۱۴۳۲ق. صفحات ابتدایی کتاب را اینجا مطالعه کنید
المبانی الفقهیة للمقاومة (مقاومة الاحتلال)، محمدمهدی آصفی، نجف اشرف، مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)، ۱۴۳۰ق. متن کتاب را اینجا مطالعه کنید
فقه المقاومة: المبانی الفقهیة للمقاومة (مقاومة الحکومات الظالمة)، محمدمهدى آصفى، نجف، مجمع جهانی اهل‌بیت (ع)، ۱۴۳۰ق. متن کتاب را اینجا مطالعه کنید
فقه المقاومة (دراسة فقهية مقارنة)، محمدمهدى آصفى، تهران، معاونت فرهنگی مجمع جهانى اهل‌بیت(ع)، ۱۴۳۰ق. متن کتاب را اینجا مطالعه کنید

مقاله‌ها

فارسی

شناسایی و بازخوانی مستندات «حق بر مقاومت» در پرتو تحلیل ادله و مستندات شرعی، محمد زبده و محمدرضا حسینی و سید امیرمحمد ابوترابی و علی محمدیان، فصلنامه علمی مطالعات بین رشته‌ای دانش‌ راهبردی، سال پانزدهم، شماره ۵۹، تابستان ۱۴۰۴ش. متن مقاله را اینجا مطالعه کنید
مبانی فقهی دفاع مشروع در مقاومت، مهدی بهرمند و نازی پورکریمی و سمانه کردستانی، فصلنامه تحقیقات کاربردی فقه و حقوق، سال ۴، شماره ۱، شماره ۵، بهار ۱۴۰۳ش. متن مقاله در کتابخانه فقه معاصر
نسبت‌سنجی قاعده فقهی «لا‌ضرر» با نظریه مقاومت اسلامی، حسین آجورلو و علی قاسمی، فصلنامه علمی پژوهش‌های انقلاب اسلامی، دوره ۱۳، شماره ۲، شماره پیاپی ۴۹، تابستان ۱۴۰۳ش.متن مقاله را اینجا مطالعه کنید
مبانی فقهی-حقوقی "حق بر مقاومت" و مبارزه با اشغالگر، محمدبشیر محمدی، سی و هشتمین کنفرانس بین‌المللی وحدت اسلامی، ۱۴۰۳ش. چکیده را اینجا مطالعه کنید
تبیین مبانی فقهی مقاومت در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای، علی ملکی، دوفصلنامه پژوهش‌های سیاست اسلامی، سال ۱۱، شماره ۲۳‍‍، بهار و تابستان ۱۴۰۲ش. متن مقاله را اینجا مطالعه کنید
بررسی تطبیقی مقاومت در فقه سیاسی شیعه و اهل سنت، مهدی جعفری‌پناه و صالحه ملبوبی، دوفصلنامه فقه حکومتی، سال ۸، شماره ۱۵، بهار و تابستان ۱۴۰۲ش. صفحات ابتدایی را اینجا مطالعه کنید
مبانی فقهی نظریۀ مقاومت در روابط بین‌الملل با تأکید بر آراء و اندیشه‌های حضرت آیت‌الله خامنه‌ای(مدظله العالی)، محمدقیوم عرفانی و سید مهدی محمدی، فصلنامه علمی پژوه نامه فقه و علوم اسلامی، دوره ۲، شماره ۷، زمستان۱۴۰۲ش. متن مقاله را اینجا مطالعه کنید
چیستی «راهبرد مقاومت» در اندیشه مقام معظم رهبری و تحلیل مبانی عقلی آن از منظر فقه سیاسی، مهدی درگاهی، فصلنامه حکومت اسلامی، سال ۲۸، شماره ۲، شماره ۱۰۸، تابستان ۱۴۰۲ش. متن مقاله را اینجا مطالعه کنید
فقه حکومتی و بسط گفتمان مقاومت فرهنگی، سید حنیف رضازاده و عابدین مومنی، فصلنامه پژوهش‌نامه فقه اجتماعی، سال ۱۱، شماره ۲۲، بهار و تابستان ۱۴۰۲ش. متن مقاله در کتابخانه فقه معاصر
نگاهی به گستره مقاومت و حدود عقب‌نشینی از منظر فقه سیاسی، محمدرسول فخره و سید احسان رفیعی علوی، دوفصلنامه علمی "پژوهش‌نامه فقه اجتماعی"، سال دهم، شماره ۲، بهار و تابستان ۱۴۰۱ش. متن مقاله را اینجا مطالعه کنید
نظریۀ جهاد ذبّی در اندیشۀ آیت‌الله محمد‌‌‌‌جواد فاضل لنکرانی و نسبت آن با فقه مقاومت، محمد خسروی و سید جواد حسینی‌خواه، مجله مطالعات فقه سیاست، شماره ۴، پاییز و زمستان ۱۴۰۱ش. متن مقاله را اینجا مطالعه کنید
مقاومت در قرآن، سلمان نگهبان و رحیم ابوالحسینی، اندیشه تقریب، سال شانزدهم، شماره دوم، تابستان ۱۳۹۹ش. متن مقاله را اینجا مطالعه کنید
جایگاه اصل مقابله ‌به ‌مثل در مقاومت اسلامی، مهدی مقدادی داودی و سید جواد حسینی‌خواه، دو‌‌‌‌‌‌فصلنامه فقه و اجتهاد، سال ۷، شماره ۱۴، پاییز و زمستان ۱۳۹۹ش. متن مقاله را اینجا مطالعه کنید
مبانی فقهی مقاومت از دیدگاه اهل سنّت، مولانا علی‌احمد سلامی، اندیشه تقریب، سال چهاردهم، شماره اول، بهار ۱۳۹۷ش. متن مقاله را اینجا مطالعه کنید
مبانی فقهی دیپلماسی مقاومت در برابر تحریم‌ها در نظام جمهوری اسلامی ایران، حسین حاجی‌حسینی و محمدعلی حسین‌زاده و احمد مرتاضی، فصلنامه پژوهش‌های انقلاب اسلامی، سال ۶، شماره ۲۲، پاییز ۱۳۹۶ش. متن مقاله در کتابخانه فقه معاصر
خوانشی انتقادی از انگاره تعارض قاعده «لاضرر» با مقاومت اسلامی از نگاه قرآن کریم، حسینعلی یوسف‌زاده، فصلنامه حکومت اسلامی، سال ۲۵، شماره ۳، شماره ۹۷، پاییز ۱۳۹۵ش. متن مقاله در پایگاه فقه معاصر
مبانی فقهی مقاومت مسلحانه، محمدمهدی آصفی،‌ مترجم محمد غروی نائینی، اندیشه تقریب، شماره ۱۹، تابستان ۱۳۸۸ش. متن مقاله را اینجا مطالعه کنید

عربی

«المقاومة» بین الشرائع و الوقائع و دور الکلمة (أهمیة المقاومة في الفقه الإسلامي)، رجاء محمد بیطار، کنفرانس بین‌المللی وحدت اسلامی فلسطین محور اتحاد - مقالات منتخب سی و سومین کنفرانس بین‌المللی وحدت اسلامی، ۱۳۹۹ش. صفحات ابتدایی مقاله را اینجا مطالعه کنید
المبانی الفقهیة للمقاومة المسلحة، أسس و مبادی و مقومات، محمدمهدی آصفی، نشریه الثقلین، شماره ۶۲، تابستان ۱۴۳۰ق. صفحات ابتدایی مقاله را اینجا مطالعه کنید
الحرب و نظریة الدفاع و المقاومة فی الإسلام، سمیر سلیمان، مجله التوحید، شماره ۳۹، رجب و شعبان ۱۴۰۹ق. صفحات ابتدایی را اینجا مطالعه کنید

پایان‌نامه‌ها

فارسی

مبانی فقهی و حقوقی جریان سیاسی مقاومت اسلامی، ملیحه فلاحیان‌بیشه، کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید اشرفی اصفهانی، دانشکده حقوق و الهیات، ۱۴۰۴ش. چکیده را اینجا مطالعه کنید
نسبت سنجی قاعده «لا ضرر» با نظریه مقاومت اسلامی، حسین آجورلو، کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید بهشتی، دانشکده الهیات و ادیان، ۱۴۰۳ش. صفحات ابتدایی را اینجا مطالعه کنید
تحلیل فقهی مقاومت اسلامی در جنگ‌های ترکیبی، محمدرسول فخره، کارشناسی ارشد، دانشگاه امام صادق (ع)، دانشکده الهیات، معارف اسلامی و ارشاد، ۱۴۰۲ش. چکیده را اینجا مطالعه کنید
استلزامات فقهی نظریه مقاومت در روابط بین‌الملل، محمدقیوم عرفانی، دکتری تخصصی، جامعة المصطفی العالمیة، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه تخصصی، ۱۴۰۱ش. چکیده را اینجا مطالعه کنید
مشروعیت مقاومت در حقوق بین‌الملل و فقه اسلامی، حیدر محمد حسین الخزاعی، کارشناسی ارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده حقوق، ۱۴۰۱ش. چکیده را اینجا مطالعه کنید
مطالعه تطبیقی جهاد و مقاومت از منظر فقه امامیه و شافعی، حاجی‌ رحیمی‌فرد، کارشناسی ارشد، مرکز پیام نور خرم‌آباد، ۱۴۰۱ش. چکیده را اینجا مطالعه کنید
بررسی مبانی فقهی دفاع و مقاومت، علی قهرمان‌نیا مغانلو، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد ماکو، گروه حقوق، ۱۴۰۰ش. چکیده را اینجا مطالعه کنید
مفهوم شناسی مقاومت و تبیین ساحت‌های آن در فقه اسلامی،سید حنیف رضازاده، دکتری تخصصی، دانشگاه تهران، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۴۰۰ش. چکیده را اینجا مطالعه کنید

سایر منابع

نشست علمی، بررسی فقه مقاومت با تأکید بر دیدگاه امام شهید؛ از موضوع‌ شناسی فرهنگی تا تربیت مقاومتی، ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۵ش. متن نشست در سایت فقه معاصر
نشست علمی، تأکید آیت‌الله سیدمجتبی نورمفیدی بر ضرورت بازخوانی فقه مقاومت در برابر تهدیدهای نوپدید، ۲۳ آذر ۱۴۰۴ش. متن نشست در سایت فقه معاصر
سخنرانی محمدجواد فاضل لنکرانی در نشست علمی جایگاه قاعده «لاحرج و لاضرر» در فقه مقاومت، ۱۷ آبان ۱۴۰۳ش. متن بیانات را اینجا مطالعه کنید
سخنرانی محمدجواد فاضل لنکرانی در همایش فقه مقاومت، ۵ آبان ۱۴۰۲ش. متن بیانات را اینجا مطالعه کنید
سخنرانی محمدجواد فاضل لنکرانی در همايش «نظریه جهاد ذبّی و نسبت آن با فقه مقاومت» در مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، ۱۳ آذر ۱۳۹۸ش. متن بیانات را اینجا مطالعه کنید
اصول و مبانی «فقه مقاومت» از منظر آیت‌الله مکارم شیرازی، ۵ خرداد ۱۳۹۷ش. متن را اینجا مطالعه کنید

@@ خط ۲: / خط ۲: @@
 [[فقه مقاومت]] شاخه‌ای از فقه‌های مضاف و زیرمجموعه [[فقه سیاسی]] و [[فقه اجتماعی]] است که به احکام مرتبط با مقابله با سلطه خارجی، استبداد داخلی و حفظ حاکمیت اسلامی می‌پردازد. ریشه‌های فقه مقاومت را می‌توان ذیل ابوابی مانند [[جهاد]] و [[امر به معروف و نهی از منکر]] پیگیری کرد، ولی به دلیل تحولات سیاسی-اجتماعی دوره معاصر، به صورت مفهومی مستقل در فقه مورد بررسی قرار گرفته است.
-مواجهه برخی از کشورهای اسلامی در برابر فشارهای متعدد جهانی ازجمله فشارهای سیاسی، نظامی، امنیتی، اقتصادی، رسانه‌ای و فرهنگی و به تناسب آن شکل‌گیری جنگ‌های ترکیبی و نامتقارن، باعث شده مقاومت در ابعاد گوناگون آن ازجمله سیاسی، نظامی، اقتصادی و فرهنگی مورد توجه مسلمانان قرار گیرد و همه این ابعاد ذیل عنوان کلی فقه مقاومت مورد بحث قرار گیرد.
+مواجهه برخی از کشورهای اسلامی در برابر فشارهای متعدد جهانی ازجمله فشارهای سیاسی، نظامی، امنیتی، اقتصادی، رسانه‌ای و فرهنگی و به تناسب آن شکل‌گیری جنگ‌های ترکیبی و نامتقارن، از عوامل توجه به مقاومت در ابعاد گوناگون آن ازجمله سیاسی، نظامی، اقتصادی و فرهنگی در میان مسلمانان شده است و همه این ابعاد را می‌توان ذیل عنوان کلی فقه مقاومت مورد بحث قرار داد.
 فقه مقاومت در سه محور اصلی مورد توجه قرار گرفته است: مقابله با سلطه خارجی، استبداد داخلی و نفوذ فرهنگی. فقها و پژوهشگران فقهی وجوب مقاومت در برابر سلطه خارجی را مستند به قرآن، سنت، اجماع و عقل کرده‌اند و معتقدند قواعدی مانند [[قاعده نفی سبیل|نفی سبیل]]، [[قاعده اعداد قوة|اعداد قوة]] (بازدارندگی)، [[وجوب دفاع از جامعه اسلامی]] و [[حرمت فروش سلاح به دشمنان دین]] بر این نوع از مقاومت تأکید دارد. آنان همچنین به آموزه‌هایی مانند خروج از سلطه حکومت جائر، حرمت اعانه بر اثم، حرمت همکاری با طاغوت، [[امر به معروف و نهی از منکر]] و [[تقیه]] برای مقاومت در برابر استبداد داخلی استناد کرد‌ه‌اند. حرمت نگهداری [[کتب ظلال]]، صدور احکام [[ارتداد]] و مقابله با بدعت‌ها هم ازجمله مستندات مقابله با نفوذ فرهنگی دانسته شده است.