فقه معاصر:پیشنویس سید محمود حسینی شاهرودی
- چکیده
سید محمود حسینی شاهرودی (۱۳۰۱-۱۳۹۴ق/۱۲۶۲–۱۳۵۳ش) از شاگردان آخوند خراسانی، میرزای نائینی و آقا ضیاء عراقی بود که پس از درگذشت سید ابوالحسن اصفهانی به مرجعیت رسید. آثار او شامل نوشتههایی در فقه، اصول، رجال و تقریرات دروس استادانش است. در دوران مرجعیت وی، پدیدههای نوظهور مانند تلویزیون، اینترنت، بانکداری مدرن، پیوندهای پزشکی یا معاملات الکترونیکی رخ نداده بود یا هنوز فراگیر نشده بودند. با این حال، با وجود دریافت گسترده استفتائات و تشکیل مجلس استفتاء، دیدگاههای مدون او درباره فقه معاصر ثبت نشده است. فعالیتهای او در حوزههای علمیه شامل حمایتهای معیشتی و درمانی بود. همچنین در برابر تحولات سیاسی جهان اسلام، بهویژه در ایران و عراق، موضعگیریهایی داشت. در جریان نهضت اسلامی ایران، در نجف نسبت به برخی رخدادها واکنش نشان داد؛ از جمله مخالفت با لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی و محکومیت حمله به مدرسه فیضیه.
زندگینامه علمی و سیاسی
سید محمود حسینی شاهرودی (۱۲۶۲ شاهرود–۱۳۵۳ش نجف)، از شاگردان آخوند خراسانی، میرزای نائینی و آقا ضیاء عراقی بود که پس از سید ابوالحسن اصفهانی (م۱۳۶۵ق) به مقام مرجعیت رسید.(حسینی اشکوری، الإمام الشاهرودی، ص۱۳و۳۱و۴۲) میرزای نائینی او را «ذوالشهادتین» مینامید و در صدور گواهی اجازه اجتهاد برای شاگردانش، نظر وی را جویا میشد.(حسینی اشکوری، الإمام الشاهرودی، ص۳۷؛ جزایری، ینابیع الفقه، مقدمه، ص۴). کنگره بزرگداشت سید محمود حسینی شاهرودی با عنوان «عالم ذوالشهادتین» در ۱۷ تیر سال ۱۴۰۰ش در شاهرود برگزار و آثاری در معرفی وی منتشر شد. («عالم ذوالشهادتین»، افق حوزه، دوشنبه ۱۴ تیر ۱۴۰۰)
آثار علمی
آثار علمی او شامل رسالههای فقهی، اصولی، رجالی، تقریرات درسهای آقا ضیاء عراقی و میرزای نائینی است. از مهمترین آثار منتشر شده وی عبارت است از: 1. حاشیه بر کتاب «عروة الوثقی». (حسینی اشکوری، الإمام الشاهرودی، ص۴۷؛ نور علم، «نجوم امت»، ص۷۰) 2. حاشیه بر کتاب «وسیلة النجاة». (حسینی اشکوری، الإمام الشاهرودی، ص۴۷؛ نور علم، «نجوم امت»، ص۷۰) 3. ینابیع الفقه (الصلاة): تقریرات درس خارج ایشان به قلم توسط محمدجعفر جزایری که به همت مؤسسه آل مرتضی در سال ۱۳۹۹ش در سه جلد تدوین و منتشر شده است. (جزایری، ینابیع الفقه، مقدمه، ص۵) 4. نتائج الأفكار فی الأصول: این کتاب، مشتمل بر قسمت اعظم مباحث اصول فقه مطرح شده در درس های خارج اصول فقه ایشان (از ابتدا تا استصحاب) به قلم سيد محمد جعفر جزايرى مروج است. به گفته مقرر، یکی از امتیازات این کتاب، بیان دقیق آرای اصولی میرزای نایینی است (حسینی شاهرودی، نتائج الأفكار فی الأصول، ج1، مقدمه، ص۸).
آرا و نظریات فقهی
در دوران مرجعیت سید محمود حسینی شاهرودی، پدیدههای نوظهور مانند تلویزیون، اینترنت، بانکداری مدرن، پیوندهای پزشکی پیشرفته یا معاملات الکترونیکی هنوز فراگیر نشده بودند. با این حال، برخی مسائل نوظهور مانند رادیو، گرامافون، موسیقی نوین، بانکداری ربوی، عکس و فیلم، انتخابات، وضعیت سیاسی ایران و عراق و برخی احکام مرتبط با حج و بعثه، در حوزه استفتائات و فتاوای وی و مراجع آن دوره مطرح بود. متأسفانه با وجود دریافت روزانه دهها استفتاء که شامل مسائل مستحدثه نیز بوده است، و تشکیل مجلس استفتاء با حضور بزرگان و فضلا (حسینی اشکوری، الإمام الشاهرودی، ص۶۱)، دیدگاه ها و مبانی فقهی او به شکل مناسب و کامل ثبت نشده است و مجموعه استفتائات شخصی ایشان به صورت عمومی کمتر منتشر شده و اغلب در منابع دست دوم یا تقریرات شاگردان آمده است. در رساله عملیه ایشان نیز حکم مسائل مستحدثه مهمی ثبت نشده است؛ مگر موادری مانند: سزاوار بودن اجازه گرفتن از پدر یا جد پدری برای ازدواج دختر بالغ و رشیده و باکره (حسینی شاهرودی، توضیح المسائل، ص۳۸۰)، کفایت عقد صیغه یک ساعته برای محرمیت (حسینی شاهرودی، توضیح المسائل، ص۳۸۶) و مکروه بودن عکاسی و نقاشی چهره (حسینی شاهرودی، توضیح المسائل، ص۴۵۸) در آثاری که درباره ایشان نگاشته شده، در کنار بیان کوشش علمی وی در تعلیم و تدریس و نیز اخلاق و سجایای بلند ایشان، بیشتر به فعالیتهای اجتماعی و سیاسی ایشان در حوزههای علمیه (مانند حمایتهای معیشتی و بیمه درمانی) پرداخته شده است. (حسینی اشکوری، الإمام الشاهرودی، ص۹۴و۹۵؛ «عالم ذوالشهادتین»، افق حوزه، دوشنبه ۱۴ تیر ۱۴۰۰) تأسیس اولین بعثه حج مرجعیت شیعه یکی از فعالیت های مهم ایشان شمرده شده است. وی در سال ۱۳۴۵ش، همراه با اعضای حلقه استفتاء در مراسم حج شرکت کرد و در جریان این سفر، به ضرورت حضور علمی و فقهی در موسم حج پی برد. از همینرو، از سال ۱۳۴۶ش، گروهی را برای پاسخگویی به مسائل شرعی زائران اعزام کرد؛ گروهی که بعدها با عنوان «البعثة الدینیة للحج» شناخته شد و در ادامه، الگویی برای دیگر مراجع تقلید گردید. («عالم ذوالشهادتین»، افق حوزه، ص۶) همچنین به موضعگیریهای ایشان در جایگاه مرجعیت شیعه و نیابت عامه از امام زمان، در برابر حوادثی که در جهان اسلام و کشورهای اسلامی مانند ایران و عراق رخ داده، توجه شده است. (نک: باقری، تاریخچه زندگانی مرحوم حضرت آیتالله العظمی مرجع عالیقدر شیعه آقای حاج سید محمود حسینی شاهرودی، ۱۳۷۵ش؛ قاسمپور، زندگی و مبارزات آیتالله العظمی سید محمود حسینی شاهرودی به روایت اسناد، ۱۳۸۸ش؛ انصاریان خوانساری، احیاگر اربعین، ۱۴۰۰ش). طبق اسناد و گزارش پژوهشگران، سید محمود حسینی شاهرودی در مبارزات نهضت اسلامی ایران در نجف نسبت به برخی از حوادث موضعگیری داشتهاند؛ مانند مخالفت با لایحه انجمنهای ایالتی ـ ولایتی، محکوم نمودن تهاجم مأموران رژیم پهلوی به مدرسه فیضیه در دوم فروردین ۱۳۴۲ش، محکوم نمودن جنایات رژیم پهلوی در ۱۵ خرداد ۴۲، و موضعگیری علیه تبعید امام خمینی (قاسمپور، زندگی و مبارزات آیتالله العظمی سید محمود حسینی شاهرودی به روایت اسناد، تهران، ۱۳۸۸ش، ص۴۷، ۶۲، ۶۴، ۷۲ و ۸۶؛ «عالم ذوالشهادتین»، افق حوزه، ص۸).
منابع
- افق حوزه، «عالم ذوالشهادتین: ویژه نامه کنگره بزرگداشت سید محمود حسینی شاهرودی»، افق حوزه (هفته نامه)، دوشنبه ۱۴ تیر ۱۴۰۰.
- انصاریان خوانساری، محمدتقی، احیاگر اربعین: خاطرات و اسنادی منتشر نشده درباره فقیه ذوالشهادتین آیت الله العظمی حاج سید محمود حسینی شاهرودی، قم، انصاریان، ۱۴۰۰ش/ ۱۴۴۳ق.
- باقری، محمدمهدی، تاریخچه زندگانی مرحوم حضرت آیه الله العظمی مرجع عالیقدر شیعه آقای حاج سید محمود حسینی شاهرودی، تهران، اعلمی، ۱۳۷۶ش.
- جزایری، محمدجعفر، ینابیع الفقه: تقریرا لبحوث استاذ الفقهاء آیهالله العظمی السید محمود الحسینی الشاهرودی، قم، آل مرتضی، ۱۳۹۹ش.
- حسینی اشکوری، سید احمد، الإمام الشاهرودی: السید محمود الحسینی، بغداد، مطبعة البیان.
- حسینی شاهرودی، محمود، نتائج الأفكار فی الأصول، مقرر: محمد جعفر جزایری، قم، آل المرتضی، چاپ اول، ۷جلد، ۱۳۸۵ش.
- حسینی شاهرودی، محمود، جامع المقاصد (رساله عملیه فارسی)، نجف، المطبعة العلمیه، چاپ چهارم، ۱۳۳۳ش/۱۳۷۴ق.
- حسینی شاهرودی، محمود، توضیح المسائل، تهران، مؤسسه مطبوعاتی افتخاریان، ۱۳۴۸ش/۱۳۹۰ق.
- حسینی شاهرودی، محمود، حاشية العروة الوثقی، نجف، مطبعة القضاء، ۱۳۴۴ش/۱۳۸۵ق.
- قاسمپور، داوود و شاهین رضایی، زندگی و مبارزات آیت الله العظمی سید محمود حسینی شاهرودی به روایت اسناد، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۸ش.
- مرکز بررسی اسناد تاریخی: https://historydocuments.ir/?id=3411&page=post
- نور علم، «نجوم امت: مرحوم آیت الله العظمی سید محمود شاهرودی»، نور علم، ش۲۳، آبان ۱۳۶۶.