فقه معاصر:پیشنویس آیه ۹۰ سوره نحل
جامعترین آیه در زمینه مسائل اجتماعی
آیه ۹۰ سوره نحل که با نام آیه احسان نیز شهرت یافته،[۱] از جامعترین آیات قرآن در زمینه مسائل اجتماعی و اخلاقی دانسته شده است.[۲] خداوند در این آیه به رعایت عدالت، احسان و نیکی به مردم و ادای حق خویشان امر کرده و در مقابل از فحشا و گناه و ظلم به دیگران نهی کرده است.[۳]
متن و ترجمه
«إِنَّ ٱللَّهَ يَأۡمُرُ بِٱلۡعَدۡلِ وَٱلۡإِحۡسَٰنِ وَإِيتَآيِٕ ذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَيَنۡهَىٰ عَنِ ٱلۡفَحۡشَآءِ وَٱلۡمُنكَرِ وَٱلۡبَغۡيِۚ يَعِظُكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَذَكَّرُونَ»
«به راستى خدا به عدالت و احسان و بخشش به خويشاوندان فرمان مىدهد، و از فحشا و منكر و ستمگرى نهى مىكند. شما را اندرز مىدهد تا متذكّر [اين حقيقت] شويد كه فرمانها الهى، ضامن سعادت دنيا و آخرت شماست.»
واژگان آیه
آیه در دو بخش به شش دستور میپردازد که سه دستور جنبه مثبت و مأموربه است و سه دستور جنبه منفی و منهی عنه است.
يَأۡمُرُ بِٱلۡعَدۡلِ وَٱلۡإِحۡسَٰنِ وَإِيتَآيِٕ ذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ
واژه عدل در این آیه را به انصاف،[۴] دوری از افراط و تفریط،[۵] قرار دادن هر چیزی در مکان شایسته خود[۶] و شهادت به وحدانیت خدا[۷] و اقرار به رسالت پیامبر(ص)[۸] تفسیر کردهاند. درباره کلمه احسان نیز به انجام واجبات،[۹] کمک به مردم،[۱۰] و یا انجام هر عمل خوبی[۱۱] اشاره کردهاند. در نهایت ایتاء ذیالقربی را به معانیای چون صله رحم،[۱۲] کمک مالی به خویشان یا به جا آوردن حق نزدیکان اعم از اقوام نسبی و سببی و حتی دوستان و همسایگان دانستهاند.[۱۳] در منابع روایی شیعه این واژه به پرداخت خمس به ائمه(ع)[۱۴] و ادای حق امامت[۱۵] تفسیر شده است.
وَيَنۡهَىٰ عَنِ ٱلۡفَحۡشَآءِ وَٱلۡمُنكَرِ وَٱلۡبَغۡيِۚ
فحشا را به معنای مطلق گناهان[۱۶] یا گناهانی که از حد بگذرد[۱۷] دانستهاند و منکر را به گناهانی که چندان در جامعه شناخته شده نیست[۱۸] معنا کردهاند. همچنین گفته شده منظور از منکر گناهانی است که در این دنیا حد ندارند ولی در آخرت مشمول عذاب خواهد بود.[۱۹] بغی را نیز به معنای سلطهطلبی و ظلم نسبت به دیگران دانستهاند.[۲۰]
کاربرد در مباحث فقهی
پانویس
- ↑ خراسانی، «آیات نامدار»، ص۳۶۶.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۶، ص۵۸۶؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱۱، ص۳۶۶.
- ↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ج۱۱، ص۳۱۰-۳۱۱.
- ↑ طبری، جامع البیان، ج۱۴، ص۱۰۸؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۶، ص۵۸۶.
- ↑ فخررازی، مفاتیح الغیب، ج۲۰، ص۲۶۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۱۲، ص۳۳۱؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱۱، ص۳۶۶-۳۶۷.
- ↑ فخررازی، مفاتیح الغیب، ج۲۰، ص۲۵۸، ۲۵۹.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۳۸۸؛ بحرانی، البرهان، ج۳، ص۴۴۷-۴۴۹.
- ↑ فخررازی، مفاتیح الغیب، ج۲۰، ص۲۵۸، ۲۵۹؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۶، ص۵۸۶.
- ↑ طوسی، التبیان، ج۶، ص۴۱۸.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۶، ص۵۸۶.
- ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ج۱۲، ص۸۲؛ فخررازی، مفاتیح الغیب، ج۲۰، ص۲۵۸-۲۶۱.
- ↑ طبری، جامع البیان، ج۱۴، ص۱۰۹؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱۱، ص۳۶۹-۳۷۰.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۶، ص۵۸۶؛ ابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح الجنان، ج۱۲، ص۸۴؛ طباطبایی، المیزان، ج۱۲، ص۳۳۲-۳۳۳.
- ↑ حویزی، تفسیر نور الثقلین، ج۳، ص۷۹-۸۰؛ بحرانی، البرهان، ج۳، ص۴۴۸-۴۴۹.
- ↑ فخررازی، مفاتیح الغیب، ج۲۰، ص۲۵۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۱۲، ص۳۳۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۱۲، ص۳۳۳.
- ↑ آلوسی، روح المعانی، ج۷، ص۴۵۵.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۶، ص۵۸۷؛ طباطبایی، المیزان، ج۱۲، ص۳۳۳.
منابع
- خراسانی، علی، «آیات نامدار»، در دائرة المعارف قرآن کریم، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۳ش.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، قم، دارالکتاب، چاپ سوم، ۱۳۶۳ش.
- طوسی، محمد بن حسن، طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بیتا.
- فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
- طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۱۲ق.
- حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، قم، اسماعیلیان، چاپ چهارم، ۱۴۱۵ق.
- بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، تحقیق بنیاد بعثت، قم، موسسه البعثه، ۱۴۱۶ق.
- ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۴۰۸ق.
- آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، تحقیق علی عبدالباری عطیه، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتاب الاسلامیة، ۱۳۷۴ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۰۸ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش.