فقه معاصر:پیشنویس آیه ۶۰ سوره انفال
 | توجه! این صفحه در حال نگارش است و ممکن است مطالب آن تغییر کند. پس از نهایی شدن، این برچسب برداشته میشود. |
متن آیه
«وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ»
و شما (ای مؤمنان) در مقام مبارزه با آن کافران خود را مهیا کنید و تا آن حد که بتوانید از آذوقه و تسلیحات و آلات جنگی و اسبان سواری زین کرده برای تهدید و تخویف دشمنان خدا و دشمنان خودتان فراهم سازید و نیز برای قوم دیگری که شما بر (دشمنی) آنان مطلع نیستید (مراد منافقانند که ظاهرا مسلم و باطنا کافر محضاند) و خدا بر آنها آگاه است. و آنچه در راه خدا صرف میکنید خدا تمام و کامل به شما عوض خواهد داد و هرگز به شما ستم نخواهد شد.
توضیح مختصر آیه
آیه ۶۰ سوره انفال به مسلمانان دستور میدهد که در برابر دشمنان، تا میتوانند ابزار جنگی تهیه و خود را مجهز کنند؛[۱] زیرا افزایش توان نظامی مسلمانان، باعث دفاع از حقوق جامعه اسلامی، ایجاد ترس در دشمن[۲] و در نهایت عامل بازدارنده از تهاحم به جامعه اسلامی خواهد شد.[۳] فقها و مفسران درباره واژه «قُوَّةٍ» در این آیه به چند نظر اشاره کردهاند؛ سید علی خامنهای آن را بهمعنای قدرت و توان در ابعاد مختلف، از جمله نظامی، علمی و سازمانی تفسیر کرده است.[۴] ناصر مکارم شیرازی آن را شامل هر نوع نیروی مادی و معنوی مؤثر در پیروزی بر دشمن میداند.[۵] در تفسیر مجمعالبیان قوّت، به تجهیز مردان، سلاحها، ساخت قلعهها و وحدت کلمه معنا شده است.[۶] در منابع روایی نیز قوّت به سلاحها، تیر، سپر، شمشیر[۷] و حتی خضاب کردن موی سفید با رنگ مشکی برای افزایش هیبت رزمندگان تفسیر شده است.[۸]
در بخشی از آیه به گروهی اشاره شده که مسلمانان از دشمنی آنان بیخبر هستند؛ ولی آمادگی نظامی مسلمانان، آنان را نیز میترساند. در تفاسیر به چند گروه در این باره اشاره شده است: ۱) قبیله بنیقریظه؛ ۲) اهالی فارس؛[۹] ۳) منافقانی که ظاهراً مسلماناند اما در باطن دشمن اسلام هستند؛[۱۰] ۴) جنیان که از دید انسانها پنهانند.[۱۱] علامه طباطبایی نیز بر این باور است که این دشمنان شامل منافقان و کافرانی هستند که هنوز در عمل با مسلمانان دشمنی نکردهاند، اما احتمال دشمنی با اسلام را دارند.[۱۲]
بخش پایانی آیه از نظر تفسیر نمونه به تأمین منابع مالی برای تقویت نیروی نظامی مسلمانان اشاره دارد و ثواب آن را نهتنها در دنیا، بلکه در آخرت تضمین شده میداند.[۱۳] علامه طباطبایی نیز این بخش را نشانهای از بازگشت عادلانه انفاق در راه خدا، بهویژه در جهاد، میداند که پاداش آن در زندگی اخروی تحقق خواهد یافت.[۱۴]
کاربردهای فقهی آیه
فقها با استناد به این آیه در ابواب مختلف فقهی به صدور فتوا پرداختهاند.
مشروعیت مسابقات تیراندازی
گروهی از فقیهان شیعه با استناد به آیه ۶۰ سوره انفال و روایتی از پیامبر(ص) که «قُوَّة» را به «تیراندازی» تفسیر کردهاند، مشروعیت مسابقات تیراندازی را استنباط کردهاند.[۱۵]
لزوم تشکیل حکومت اسلامی و حفاظت از آن
امام خمینی این آیه را دلیل شرعی برای حفظ نظام اسلامی و دفاع از استقلال امت اسلام میداند و اینکه این آیه دلیل لزوم تشکیل حکومت اسلامی در عصر غیبت است.[۱۶]
تولید و نگهداری سلاحهای کشتار جمعی
گروهی از فقیهان شیعه با استناد به آیه ۶۰ سوره انفال، تولید و نگهداری سلاحهای کشتارجمعی را جایز دانستهاند. به باور آنان، عموم این آیه «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ ...» شامل هر نوع سلاح اعم از کشتارجمعی و غیر آن، است و به جهت آمادگی و قدرت بازدارنگی باید به سمت تولید آن رفت. چنانکه محمد یزدی در کتاب فقه القرآن بر همین نکته تصریح میکند.[۱۷] یا حیدر حبالله معتقد است که بر اساس ظاهر امرِ «َأَعِدُّوا» آمادگی و تهیۀ امکانات دفاع و مقابله با دشمن واجب است و اگر آیه شامل تهیه سلاحهای کشتارجمعی هم باشد، تولید و تهیۀ آنها نه تنها جایز بلکه واجب است.[۱۸] به باور او، ظاهر آیه، لزوم آمادگی به منظور ایجاد ترس در دشمن است هرچند جنگی واقع نشده باشد که میتواند بر دستیابی به سلاحهای کشتارجمعی یا حداقل بعضی از آنها نیز تطبیق شود.[۱۹] برخی نیز معتقدند اگر داشتن نیروهای انسانی جنگجو، یا سلاحهای متعارف، خوف در دل دشمن ایجاد نمیکند، باید به سلاحهای غیرمتعارف روی آورد، چنانکه قید «استطاعت» شاهد آن است که باید تمام توان را برای برآوردهشدن آن هدف به کار گرفت.[۲۰] عبدالکریم موسوی اردبیلی نیز ساخت تسلیحات کشتارجمعی را با اذن ولی فقیه و در راستای مصلحت نظام و دفاع از اسلام جائز میداند.[۲۱]
انصراف آیه از سلاحهای غیرمتعارف
در مقابل نظر کسانی که با استناد به آیه ۶۰ انفال قائل به جواز ساخت و نگهداری تسلیحات کشتار جمعی شدهاند، گفته شده این آیه به خاطر کثرت استعمال، منصرف به سلاحهای متعارف است، بنابر این دلالت آن بر جواز سلاحهای کشتاری جمعی مشکل است و نمیتواند آمادگی و تهیۀ امکانات جنگی و سلاحهای کشتارجمعی را ثابت کند.[۲۲]
برخی نیز با توجه به معنای دو کلمه «قوة» و «ترهبون»، معتقدند مفاد آیه و منظور از قدرت در آن، قدرتی را توصیه میکند که رغبت دشمنان به تجاوز و ماجراجویی علیه مسلمانان را از میان ببرد؛ در حالی که سلاح کشتارجمعی نه تنها امنیتزا نیست، بلکه باعث ترس و عدم امنیت در دارندگان آن میشود. بنابراین اینگونه سلاحها، تخصصاً از دایره آیه خارج میشود و هرگونه استفاده از این آیه به عنوان یک عام قاعدهساز منتفی است. چنانکه امام خمینی و آیتالله خامنهای بر این باورند که سلاحهای کشتارجمعی نه تنها تأمین کنندۀ صلح و امنیت جامعۀ بشری نیستند، بلکه مصیبت و تهدیدی جدی علیه بشریت و امنیت هستند.[۲۳]
پانویس
- ↑ علامه طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۹، ص۱۱۴.
- ↑ علامه طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۹، ص۱۱۷؛ فاضل مقداد، کنز العرفان، المکتبة المرتضویة، ج۱، ص۳۸۸.
- ↑ خامنهای، سخنرانی «مراسم دانشآموختگی دانشجویان دانشگاه امام حسین(ع)».
- ↑ خامنهای، سخنرانی «مراسم دانشآموختگی دانشجویان دانشگاه امام حسین(ع)».
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۷، ص۲۲۲.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۴، ص۸۵۲.
- ↑ عروسی حویزی، تفسیر نور الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۱۶۵-۱۶۴.
- ↑ عروسی حویزی، تفسیر نور الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۱۶۴.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۴، ص۸۵۳.
- ↑ فاضل مقداد، کنز العرفان، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۳۸۸.
- ↑ طبری، جامع البیان، ج۱۴، ص۳۷–۳۸.
- ↑ علامه طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۹، ص۱۱۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۷، ص۲۲۸.
- ↑ علامه طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۹، ص۱۱۶–۱۱۷.
- ↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۲۸۹؛ ابنادریس حلی، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۱۴۶؛ طباطبایی، ریاض المسائل، ۱۴۱۸ق، ج۱۰، ص۲۳۳–۲۳۴؛ ابنبرّاج، المهذب، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۳۳۰.
- ↑ خمینی، ولایت فقیه، ۱۴۲۳ق، ص۳۳.
- ↑ یزدی، فقه القرآن، ج۲، ص۲۵۴.
- ↑ حبالله، دراسات فی الفقه الاسلامی المعاصر، ج۲، ص۳۱۷.
- ↑ حبالله، دراسات فی الفقه الاسلامی المعاصر، ج۲، ص۳۱۷.
- ↑ ربانی و دیگران، بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاحهای کشتارجمعی، ص۹۳.
- ↑ ناصر، المنطلقات الفقهية لنظریة التفصیل فی إنتاج اسلحة الدمار الشامل، شماره ۴، ص۵۰.
- ↑ ربانی و دیگران، «بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاحهای کشتار جمعی»، ص۹۲.
- ↑ خمینی، صحیفه امام، ج۱۷، ص۳۹۳؛ خامنهای، پیام به نخستین کنفرانس بینالمللی خلع سلاح هستهای و عدم اشاعه. مرور خبر ۷ مرداد ۱۴۰۱ش.
منابع
- ابنادریس حلی، محمد بن منصور، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
- ابنبرّاج، عبدالعزیز طرابلسی، المهذب، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
- خامنهای، سید علی حسینی، سخنرانی «مراسم دانشآموختگی دانشجویان دانشگاه امام حسین(ع)» در دانشگاه امام حسین(ع)، ۲۱ مهر ۱۳۹۸ش.
- خمینی، سید روحالله، ولایت فقیه، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ دوازدهم، ۱۴۲۳ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الامامیه، تحقیق: سید محمدتقی کشفی، تهران، المکتبة المرتضویه، چاپ سوم، ۱۳۸۷ق.
- طباطبایی، سید علی، ریاض المسائل فی تحقیق الاحکام بالدلائل، قم، موسسه آل البیت، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- عروسی حویزی، عبد علی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، تحقیق: سید هاشم رسولی محلاتی، قم، انتشارات اسماعیلیان، چاپ چهارم، ۱۴۱۵ق.
- علامه طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
- فاضل مقداد، جمال الدین، کنز العرفان فی فقه القرآن، تهران، المکتبة المرتضویة، بیتا.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.