فقه معاصر:پیش‌نویس آیه ۱۸ سوره زخرف

انتساب دختران به خدا از سوی مشرکان

آیه ۱۸ سوره زخرف که «آیه حلیه» نیز نامیده می‌شود، به یکی از عقائد خرافی مشرکان اشاره دارد که معتقدند دختران فرزندان خدایند. خدا در این آیه خطاب به مشرکان می‌گوید، شما پسران را که به اعتقادتان برتر از دخترانند، به خود نسبت می‌دهید و دختران را که در زر و زیور پرورش یافته و در استدلال و اثبات مقصود خود به هنگام مخاصمه قدرت کافی ندارند را به خدا نسبت می‌دهید؟ به گفته مفسران این گونه خطاب خدا نشان از باطل و خرافی بودن عقائد مشرکان دارد.

متن، ترجمه و مفاهیم آیه

«أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ»

«آيا [پسر سهم آنان است و] دختر كه در زيور و آرايش رشد مى‌يابد و در مجادله بيان روشن ندارد [سهم خداست]؟»

محمدتقی مدرسی واژه «الخصام» را در این آیه به جنگ و جدال تفسیر کرده و معنای آیه را اینگونه می‌داند که زنان در هنگام جنگ و جدال همانند مردان قدرتمند نیستند. همچنین گفته شده که صفات بیان شده در این آیه ذاتی زنان نیست و قابل تعمیم به همه زنان و در همه زمان‌ها نیست؛ بلکه در صورت پرورش و تربیت درست می‌توانند همچون مردان قابل تأثیر باشند.

درباره صفات گفته شده برای زنان در این آیه، که آیا سخن خداوند است یا مشرکان، اختلاف نظر وجود دارد. تعدادی از مفسران آن را سخن خدا می‌دانند و از آن نقص عقل زنان را برداشت کرده‌اند که در نتیجه به عدم جواز تصدی برخی از مناصب از سوی زنان منجر می‌شود. در مقابل عده‌ای از پژوهشگران و مفسران معتقدند که این آیه به بیان عقائد مشرکان درباره زنان اشاره دارد و در مقام رد این عقائد است.

کاربرد در مباحث فقهی

آیه ۱۸ سوره زخرف توسط برخی از فقها و پژوهشگران در چند مسئله فقهی مرتبط با فقه زنان مورد استناد قرار گرفته شده است.

مناصب سیاسی و قضایی زنان

برخی از فقها و پژوهشگران با استناد به آیه حلیه معتقدند طبق نص صریح آیه، چون زنان در مخاصمه و جدال به اندازه مردان توانایی ندارند و بیشتر از آنکه منطقی و عقلانی رفتار کنند، عاطفی و احساساتی هستند، بنابراین قاطعیت، صلابت و توانایی به دست گرفتن مناصب سیاسی و قضایی را ندارند و باید آن را به مردان واگذار کنند.

در مقابل در رد استدلال به این آیه برای عدم اهلیت زنان برای مناصب سیاسی و اجتماعی و قضایی، گفته شده که اولا این آیه در مقام بیان عقائد مشرکان و عرب جاهلی است. ثانیا اگر حتی اعتقاد اسلامی باشد، این صفت ویژگی ذاتی زنان نیست، بلکه حاصل فرهنگ جاهلی است که از تعلیم و تربیت محروم بودند در حالی که شخصیت زنان در فضای ایمانی و فرهنگ اسلامی رشد زیادی داشته است و ثالثا اگر بپذیریم که آیه ناظر به ضعف زنان در تبیین مخاصمات باشد، این لزوماً به معنای نفی توان قضاوت آنان نیست. همچنین گفته شده امروزه به دلیل تحولات آموزشی و محیطی بیشتر زنان دارای توانایی‌های فکری و قدرت تصمیم‌گیری هستند و اهلیت به دست گرفتن مناصب سیاسی و قضایی را دارند.

وکالت زنان

به گفته نویسنده کتاب بررسی فقهی وکالت زن در دعاوی و مجلس، یکی از دلائل مخالفان وکالت زن در دعاوی و مجلس، آیه ۱۸ سوره زخرف است. به گفته او، مخالفان وکالت زنان، به‌دلیل توصیف زنان به دو ویژگیِ تعلق به زینت و ناتوانی از بیان دلیل در هنگام منازعه در این آیه، معتقدند زنان از قوه عاقله کمتری نسبت به مردان برخوردارند و بنابراین صلاحیت وکالت در دعاوی را ندارند. آنان همچنان بر این باورند که با توجه به غلبه جنبه احساساتی و عاطفی زن بر جنبه تعقل او، آنان مناسب کارهای حکومتی نیستند.

نویسنده در مقابل این برداشت‌ها، معتقد است از ترتیب آیه و قرائن تجربی چنین به دست می‌آید که ضعف زنان در این عرصه پیامد تربیت آنان در نازپروردگی و فضای عاری از تحمل مسئولیت است، اما اینکه ناتوانی زنان در دفاع از خود در میدان منازعه ناشی از نقص عقل و یا شدت عاطفه باشد، خارج از ظرفیت ظهور آیه است؛ بنابراین ضعف زن ناشی از هویت او نیست؛ بلکه از مقتضیات محیط است که بر او عارض شده است و قابل تعمیم به همه زمان‌ها نیست

تقلید از زنان

در کتاب زنان، افتاء و مرجعیت، یکی از دلایلی که بر بی‌اعتباری فتوای زن مفتی ارائه شده است را آیه ۱۸ سوره زخرف می‌داند. البته نویسنده معتقد است که این آیه ناظر به حجیت فتوای زن و نفی آن نیست، و تنها در صدد بیان این مطلب است که زنان در مناظره نمی‌توانند استدلال‌های خود را به خوبی بیان کنند.

منابع

• ابراهیمی، قربان، «بررسی نظر تفسیری علامه طباطبایی پیرامون مبانی تفاوت‌های زن و مرد با تأکید بر آيه ۱۸ سوره زخرف»، دوفصلنامه تفسیر و زبان قرآن، شماره ۱۹، ۱۴۰۰ش.
• اتحاد، سیده فرناز و حبیب‌الله حلیمی جلودار، «تحلیل آرای مفسران درباره نقص عقل زن ذیل آیه ۱۸ سوره زخرف»، فصلنامه مطالعات علوم قرآنی، شماره ۲۰، ۱۴۰۳ش.
• رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش.
• زکی‌زاده، علیرضا و فاطمه طائبی اصفهانی و داوود اسماعیلی، «بررسی گسست یا پیوست معنایی در آیه ۱۵-۲۰ سوره زخرف»، دوفصلنامه تفسیرپژوهی، شماره ۱۷، ۱۴۰۱ش.
• سبحانی، اسرافیل، اشتغال زن و حدود مانعیت زوج، تهران، انتشارات خرسندی، ۱۳۹۹ش.
• سجادی امین، مهدی، زنان، افتاء و مرجعیت، قم، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، ۱۳۹۸ش.
• طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
• فضل‌الله، سید محمدحسین، من وحی القرآن، بیروت، دارالملاک، ۱۴۳۹ق.
• فیاض، محمدصادق، بررسی فقهی وکالت زن در دعاوی و مجلس، قم، مرکز نشر المصطفی، ۱۳۹۷ش.
• القبانچی، احمد، المرأة، المفاهيم والحقوق: قراءة جديدة لقضايا المرأة في الخطاب الدينی، نجف، منشورات سیدی، ۲۰۰۴م.
• قربان‌نیا، ناصر، تأمل در فقه؛ تحول در حقوق، تهران، نشر میزان، ۱۳۹۲ش.
• قنبرپور، معصومه، «بررسی آیه ۱۸ سوره زخرف»، فصلنامه بینات، شماره ۳، ۱۳۸۷ش.
• مدرسی، سید محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین، ۱۴۱۹ق.
• مرادی، نفیسه، «بررسی آیه ۱۸ سوره زخرف در راستای تصدی مناصب عمومی توسط بانوان»، فصلنامه دین و دنیای معاصر، شماره ۵، ۱۳۹۵ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش.
• مهریزی، مهدی، شخصیت و حقوق زن در اسلام، تهران، انتشارات علمی وفرهنگی، ۱۳۷۹ش.
• نریمانی زمانی، سید مهدی، کاوشی نو در مسئله حضور اجتماعی زنان، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۹۴ش.
• هاشمی شاهرودی، حسین، شرط جنسیت در منصب‌های ولایی و غیرولایی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۴۰۰ش.