ولایت مادر (منابع مطالعاتی)
ولایت مادر از مسائل مرتبط با فقه خانواده و همچنین فقه زنان است که به اختیارات مادر در اداره امور شخصی و مالی فرزند صغیر یا مجنون و جایگاه او در ولایت قهری می‌پردازد. در فقه امامیه، ولایت قهری بر فرزند به‌طور سنتی از آنِ پدر و جد پدری شمرده شده و مادر از آن خارج دانسته شده است. این موضوع در دوره معاصر، به‌دلیل تحولات مربوط به حقوق زنان و پیامدهای عملی آن، به یکی از مسائل چالشی فقه معاصر بدل شده است. فقها و پژوهشگران این مسئله را غالباً در ابواب نکاح، حضانت و قیمومت بررسی کرده‌اند.
درباره ولایت مادر چند پرسش پیش روی فقه معاصر مطرح است؛ از جمله اینکه آیا ادله فقهی و عقلی، امکان جعل ولایت برای مادر را می‌پذیرد؟ آیا ولایت قهری انحصاراً از آنِ پدر و جد پدری است یا مادر نیز می‌تواند در شرایطی چون فقدان پدر یا نبود جد، از آن برخوردار شود؟ در چه شرایطی می توان ولایت را به مادر منتقل کرد؟ نسبت ولایت با حضانت چیست و چه تفاوتی میان آن دو وجود دارد؟ حدود اختیارات مادر در ازدواج فرزند، اموال او و تصمیمات درمانی چیست؟ و آیا تحولاتی چون تغییر جنسیت والدین یا فرزندآوری از طریق فناوری‌های نوین بر این حکم اثر می‌گذارد؟
مشهور فقها ولایت قهری را برای مادر ثابت نمی‌دانند و به ادله‌ای مانند اصل عدم ولایت و ظاهر برخی روایات استناد می‌کنند؛ در مقابل، گروهی از فقیهان و پژوهشگران معاصر، با تکیه بر مصالح روز، قاعده مصلحت طفل و ضعف دلالت ادله مخالف، ثبوت ولایت یا نوعی اختیار نزدیک به ولایت را برای مادر، دست‌کم در فرض فقدان پدر، پذیرفته‌اند. برخی نیز به تفکیک میان ولایت بر نکاح و ولایت مالی و حتی تفصیل میان انواع تصرفات قائل شده‌اند. در فقه اهل‌سنت نیز، اختلاف مذاهب در این باب دیده می‌شود. درباره ولایت مادر، کتاب‌ها، مقالات و رساله‌های متعددی، هم در فقه امامیه و هم در فقه اهل‌سنت، منتشر شده است.
کتاب‌ها
فارسی
- ولایت مادر در فقه شیعه (رویکردی انتقادی)، انسیه باغیشنی، تهران، انتشارات یافته، ۱۴۰۴ش. صفحات ابتدایی را از اینجا ببینید
- ولایت مادر بر کودک در اسلام، محمد دانش‌پرور، نیشابور، انتشارات زبان گستر شادیاخ، ۱۴۰۳ش. صفحات ابتدایی را از اینجا ببینید
- نگاهی نو به مسئله ولایت مادر، محمد تقی‌زاده و عرفانه محمدزاده‌حقیقی، قم، انتشارات میراث ماندگار، ۱۴۰۳ش. صفحات ابتدایی را از اینجا ببینید
- ولایت مادر بر فرزندان صغیر از منظر حقوق ایران، فقه امامیه و فقه اهل سنت، علی ابراهیم‌زاده‌ملایی و محمدعلی ابراهیم‌زاده‌ملایی، آمل، انتشارات وارش وا، ۱۴۰۲ش. صفحات ابتدایی را از اینجا ببینید
- قیمومت مادر، یوسف صانعی، قم، انتشارات میثم تمار، ۱۳۸۵ش. صفحات ابتدایی را از اینجا ببینید
عربی
مقاله‌ها
فارسی
- دلایل فقهی و عقلی امکان جعل ولایت برای مادر، محمد تقی‌زاده، عرفانه محمدزاده حقیقی، دو فصلنامه فقه مقارن، دوره ۱۳، شماره ۲۵، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش.متن مقاله را از اینجا ببینید
- تمایز ولایت مرد و زن بر فرزند، فائزه قلعه‌نویی، فائزه مقتدایی، یونس واحدیاریجان، فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی، دوره ۴، شماره ۵، پاییز ۱۴۰۱ش.متن مقاله را از اینجا ببینید
- بررسی ولایت ابوینی در روایات اسلامی، فقه و حقوق (مطالعه موردی اولویت در حضانت)، مجیدرضا کمالی بانیانی، داوود نصیران، سیدمحمدهادی مهدوی، فصلنامه عرفان اسلامی، دوره ۱۸، شماره ۷۰، دی ۱۴۰۰ش.متن مقاله را از اینجا ببینید
- درآمدی بر تمایز جایگاه مادری در آموزه‌های قرآنی و روایی با منزلت مادر در منابع فقه شیعی، فروغ پارسا، فصلنامه پژوهشنامه زنان، دوره ۱۰، شماره ۲۹، پاییز ۱۳۹۸ش.متن مقاله را از اینجا ببینید
- ولایت مادر بر نکاح فرزند، سیدموسی شبیری زنجانی، دو فصلنامه پژوهه‌های فقهی تا اجتهاد، دوره ۲، شماره ۴، پاییز و زمستان ۱۳۹۷ش.متن مقاله را از اینجا ببینید
- تقدم حق ولایی قهری مادر نسبت به جد پدری بر مبنای مصالح روز، سام محمدی، حسین کاویار، اعظم ابراهیمی، مجله حقوقی دادگستری، دوره ۸۱، شماره ۹۸، تابستان ۱۳۹۶ش.متن مقاله را از اینجا ببینید
- نهاد ولایت بر کودک و خلأها و چالش‌های آن در فقه و حقوق، فائزه عظیم‌زاده اردبیلی، آلاسادات افقه، دو فصلنامه فقه و حقوق خانواده (ندای صادق)، دوره ۲۱، شماره ۶۵، پاییز و زمستان ۱۳۹۵ش.متن مقاله را از اینجا ببینید
- تأملی بر ماده ۴۳ قانون حمایت خانواده ۱۳۹۱، نام نویسنده در اطلاعات موجود مشخص نشده است، فصلنامه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دوره ۸، شماره ۱، خرداد ۱۳۹۴ش.متن مقاله را از اینجا ببینید
- موانع اجرای حضانت در فقه امامیه، حقوق ایران و حقوق فرانسه، عباس کریمی، الهه محسنی، دو فصلنامه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دوره ۴۷، شماره ۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش.متن مقاله را از اینجا ببینید
- بررسی نقش حضانت مادر در مواجهه با آزار و اذیت پدر در حضانت و سرپرستی او، سید ابوالقاسم نقیبی، مهدی وکیلی، راحله کردوانی، فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، دوره ۱۵، شماره ۶۰، تابستان ۱۳۹۲ش.متن مقاله را از اینجا ببینید
- ولایت مادر در فقه و حقوق با نگرشی به اندیشة امام خمینی(س)، سید محمد موسوی بجنوردی، عفت ترکمان، پژوهشنامه متین، دوره ۸، شماره ۳۳، زمستان ۱۳۸۵ش.متن مقاله را از اینجا ببینید
عربی
- إسناد الولاية للأم: دراسة مقارنة في الفقه الإسلامي وقانون الأسرة الجزائري، مصطفى مناصرية، المجلة الجزائرية للحقوق والعلوم السياسية، مجلد ۱۰، العدد ۲، ۲۰۲۵م.چکیده مقاله را از اینجا ببینید
- ولاية الأم المالية على أولادها القصر ووصايتها: مفهومها، وحكمهما بين الفقه الإسلامي والقانون المدني الكويتي، مريم هشام صالح الشارخ، مجلة الشريعة والدراسات الإسلامية، مجلد ۳۹، العدد ۱۳۸، ۲۰۲۴م. متن مقاله را از اینجا ببینید
- ولاية الأم المالية على أبنائها القصر: بين الفقه الإسلامي والقانون الوضعي، عمرو علي محمد، مجلة البوغاز للدراسات القانونية والقضائية، العددان ۲۸ و۲۹، ۲۰۲۳م.چکیده مقاله را از اینجا ببینید
- وِلاية الأم على مال القاصر في الشريعة الإسلامية: دراسة مقارنة بالقوانين الخليجية وبعض القوانين العربية، حسام الدين خليل فرج محمد، مجلة الذخيرة للبحوث والدراسات الإسلامية، مجلد ۶، عدد ۲، ۲۰۲۲م. چکیده مقاله را از اینجا ببینید
- ولاية الأم في الزواج في قانون الأحوال الشخصية العراقي المعدل في إقليم كوردستان العراق: دراسة فقهية تقويمية، شاكر محمد صالح سيتو، أردوان مصطفى إسماعيل، مجلة كلية القانون للعلوم القانونية والسياسية، المجلد ۱۱، العدد الخاص بوقائع المؤتمر الدولي السابع للقضايا القانونية، ۲۰۲۲م. چکیده مقاله را از اینجا ببینید
- ولاية الأم ووصايتها علي أموال أولادها القصر: دراسة تأصيلية مقارنة بالفقه الإسلامي وقانون تنظيم أحوال القاصرين الليبي لسنة ۱۹۹۲ م. واتفاقية القضاء علي جميع أشكال التمييز ضد المرأة سنة ۱۹۷۹ م.، آمنة محمد أبو بكر اسويب، عدنان محمود شراري العساف، مجلة الجامعة الإسلامية للدراسات الشرعية والقانونية، مجلد ۲۷، العدد ۳، ۲۰۱۹م.چکیده مقاله را از اینجا ببینید
- المنحى الجديد في الفقه الشيعي في مجال المرأة، زكي الميلاد، مجلة الكلمة، السنة ۱۴، العدد ۵۷، ۲۰۰۷م.متن مقاله را از اینجا ببینید
- قیمومة الأم: دراسة فقهية لولاية الأم على الأولاد بعد وفاة الأب، يوسف الصانعي، ترجمة حيدر حب الله، الاجتهاد والتجديد، العدد ۲، ۲۰۰۶مـ.متن مقاله را از اینجا ببینید
پایان‌نامه‌ها
فارسی
- نقش حمایتی مادر نسبت به صغیر در فقه و حقوق ایران، متین میکانی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، مؤسسه آموزش عالی کار قزوین، گروه حقوق، قزوین، ۱۴۰۴ش. چکیده را از اینجا ببینید
- تأملی بر جایگاه ولایت مادر نسبت به فرزند از منظر فقه و حقوق خانواده، مریم اسماعیل پوربابائی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، مؤسسه آموزش عالی فروردین، گروه حقوق، قائم‌شهر، ۱۴۰۳ش. چکیده را از اینجا ببینید
- اختیارات شبه ولایت قهری برای مادر در فقه امامیه و اهل سنت، سکینه رسولی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد الهیات و معارف اسلامی ـ فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد صفادشت، گروه حقوق، صفادشت، ۱۴۰۳ش. چکیده را از اینجا ببینید
- بازخوانی قلمرو ولایت مادر در فقه اسلامی و حقوق، فائزه جعفری نهوجی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشگاه شهید اشرفی اصفهانی، دانشکده حقوق و الهیات، اصفهان، ۱۴۰۳ش. چکیده را از اینجا ببینید
- اثر تغییر جنسیت بر حق ولایت در حقوق ایران و برخی کشورهای اسلامی، شادی علی‌پور، پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشگاه قم، دانشکده حقوق، قم، ۱۴۰۳ش. چکیده را از اینجا ببینید
- حدود و اختیارات پدر و مادر در سلطنت بر پول و حقوق پسر در فقه اسلامی و حقوق عراق، شیماء کاظم محمدطه البوذبحک، پایان‌نامه کارشناسی ارشد الهیات و معارف اسلامی ـ فقه و مبانی حقوق اسلامی، گرایش فقه مقارن و حقوق عمومی اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده مذاهب، قم، ۱۴۰۲ش. چکیده را از اینجا ببینید
- تحلیل مصادیق اسقاط حق ولایت در نظام فقهی و حقوقی ایران، اعظم دهروان، پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، مؤسسه آموزش عالی آل طه، دانشکده حقوق، تهران، ۱۴۰۲ش. چکیده را از اینجا ببینید
- ماهیت فقهی و حقوقی نمایندگی مادر در دادرسی نفقه با استناد به قانون حمایت از خانواده مصوب ۱۳۹۱، علی عرب نجف‌آبادی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد علوم انسانی، دانشگاه تهران، پردیس فارابی، دانشکده الهیات، قم، ۱۴۰۲ش. چکیده را از اینجا ببینید
- مطالعه اعمال ولایت بر فرزندان با تأکید بر امکان ولایت مادر، اسماعیل میراب توپچی‌باشی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشگاه تبریز، پردیس بین‌المللی ارس، تبریز، ۱۳۹۹ش. چکیده را از اینجا ببینید
- نگاه انتقادی بر ولایت مادر در فقه شیعه، انسیه باغیشنی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد الهیات و معارف اسلامی ـ فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، مجتمع دانشگاهی ولیعصر (عج)، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، تهران، ۱۳۹۸ش. چکیده را از اینجا ببینید
- بررسی ولایت مادر و اولویت او در قیمومت از منظر فقه اسلامی و حقوق تطبیقی (فرانسه و انگلستان)، زهرا عمرانی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد الهیات و معارف اسلامی ـ فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری، مشهد، ۱۳۹۸ش. چکیده را از اینجا ببینید
- تقدم حق ولایی قهری مادر نسبت به جد پدری، وحید شامحمدی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندرعباس، دانشکده علوم انسانی، بندرعباس، ۱۳۹۸ش. چکیده را از اینجا ببینید
- مطالعه اعمال ولایت بر فرزندان با تأکید بر امکان ولایت مادر، اسماعیل میراب توپچی‌باشی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشگاه تبریز، پردیس بین‌المللی ارس، تبریز، ۱۳۹۹ش. چکیده را از اینجا ببینید
- ولایت مادر در فقه اهل بیت (علیهم‌السلام) و مذاهب اربعه، محمد حسن فهیمی، رساله دکتری تخصصی فقه و اصول، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه، مدرسه عالی فقه و اصول، قم، ۱۳۹۷ش. چکیده را از اینجا ببینید
- بررسی تطبیقی حقوق مادر در فقه و حقوق موضوعه و اسناد بین‌المللی، زینب رجبی درویشان، پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت، رشت، ۱۳۹۶ش. چکیده را از اینجا ببینید
- ولایت و حقوق مادر در حقوق ایران با مطالعه تطبیقی در حقوق آمریکا، حسن عبداللهی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد گرمی، گرمی، ۱۳۹۵ش. چکیده را از اینجا ببینید
- بررسی ولایت زن از منظر فقه امامیه و حقوق ایران، سمیرا کیانی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، شهرکرد، ۱۳۹۵ش. چکیده را از اینجا ببینید
- ولایت مادر بر فرزند در صورت فقدان پدر در نظام حقوقی ایران و فقه امامیه، محمد راثی‌فر، پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشگاه امام صادق (ع)، دانشکده معارف اسلامی و حقوق، تهران، ۱۳۹۴ش. چکیده را از اینجا ببینید
- مفهوم‌شناسی ولایت قهری و اشکالات وارده بر آن، قاسم خیراتی‌مقدم، پایان‌نامه کارشناسی ارشد الهیات و معارف اسلامی ـ فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه یاسوج، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، یاسوج، ۱۳۹۳ش. چکیده را از اینجا ببینید
- بررسی فقهی و حقوقی ماده ۱۵ قانون حمایت خانواده در پرتو مواد ۱۱۸۰ تا ۱۱۹۴ قانون مدنی، الهام غفاری، پایان‌نامه کارشناسی ارشد علوم اجتماعی ـ مطالعات زنان، گرایش حقوق زن در اسلام، دانشگاه خوارزمی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، تهران، ۱۳۹۳ش. چکیده را از اینجا ببینید
- ولایت مادر در فقه و حقوق، شیوا جعفری، پایان‌نامه کارشناسی ارشد علوم انسانی، دانشگاه تربیت معلم تهران، دانشکده حقوق، تهران، ۱۳۸۹ش. چکیده را از اینجا ببینید
- ولایت مادر در فقه و حقوق با رویکردی بر مبانی حضرت امام خمینی (ره)، فاطمه شیخ باقرمهاجر، پایان‌نامه کارشناسی ارشد علوم انسانی، پژوهشکده امام خمینی (ره) و انقلاب اسلامی، تهران، ۱۳۸۶ش. چکیده را از اینجا ببینید
- تحلیل چالش حقوقی عدم ولایت مادر دارای حضانت در اذن به درمان کودکان، ایرج قاسمی عین‌الدین، پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشگاه شاهد، دانشکده علوم انسانی، تهران، ۱۴۰۱ش. چکیده را از اینجا ببینید
- نظر فقهای معاصر در مسئله ولایت مادر بر فرزند (مطالعه تطبیقی فقه شافعی و فقه امامیه)، بهاره رفیعی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد الهیات و معارف اسلامی ـ فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه رازی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، کرمانشاه، ۱۴۰۱ش. چکیده را از اینجا ببینید
عربی
- ولاية الأم على أبناءها القصر بين الفقه الإسلامي والقانون الليبي: دراسة مقاصدية مقارنة، أمل عالجيلي محمد مختار، رسالة ماجستير في العلوم الإسلامية الأساسية، معهد الدراسات العليا، جامعة كارابوك، كارابوك، تركيا، ۲۰۲۳م. چکیده را از اینجا ببینید
منابع دیگر
فارسی
- ولایت مادر و ادله عدم ولایت مادر، سید محسن حسینی‌فقیه، درس خارج فقه، کتاب نکاح، اولیاء عقد، قم، ایران، ۱۴۰۱ش. متن درس را از اینجا ببینید
- ولایت مادر بر نکاح فرزند، محمد مقتدایی، درس خارج فقه، کتاب نکاح، اولیاء عقد، قم، ایران، ۱۴۰۱ش. متن درس را از اینجا ببینید
- ولاية الأم وولاية الأولیاء، احمد عابدی، درس خارج فقه، کتاب الحجر، قم، ایران، ۱۴۰۰ش. متن درس را از اینجا ببینید
- بررسی فقهی و حقوقی اختیارات مادر در امور بانکی، سید ابوالفضل موسویان و دیگران، نشست علمی، دانشگاه مفید، قم، ایران، ۱۳۹۹ش.متن گزارش نشست را از اینجا ببینید
- مشکلات بین حضانت و ولایت از نظر فقهی و حقوقی، مصاحبه و گفت‌وگوی فقهی ـ حقوقی،هوشمندی، رفیع پور، ۱۳۹۹ش. متن مناظره را از اینجا ببینید
- ولاية الأم وولاية الأولياء على الصبي، ناصر مکارم شیرازی، درس خارج فقه، تحریر الوسیله، کتاب النکاح، قم، ایران، ۱۳۷۹ش. متن درس را از اینجا ببینید
عربی
- ولاية الأم في إحرام الطفل، سید محمدجواد علوی بروجردی، درس خارج فقه، کتاب الحج، قم، ایران، ۱۳۹۳ش. متن درس را از اینجا ببینید