بازدارندگی (منابع مطالعاتی)
بازدارندگی نظامی به آماده‌سازی و نمایش توان رزمی برای منصرف‌کردن دشمن از تعرض، پیش از وقوع جنگ اشاره دارد. بازدارندگی از مسائل مرتبط با فقه سیاسی و فقه دفاعی است که فقها، مفسران و پژوهشگران، آن را بیشتر ذیل آیه ۶۰ سوره انفال و در باب جهاد بررسی کرده‌اند.
درباره بازدارندگی نظامی چند پرسش پیش روی فقه معاصر طرح شده است؛ ازجمله اینکه مراد از «قوه» در آیه چیست و آیا مصادیق آن به تجهیزات متعارف محدود است یا فناوری‌های نوین، از پهپاد و ربات نظامی و توان سایبری تا سلاح هسته‌ای را نیز دربر می‌گیرد؟ آمادگی دفاعی تکلیف حکومت اسلامی است یا همه مسلمانان را شامل می‌شود؟ تولید و نگهداری سلاح کشتار جمعی به قصد بازدارندگی چه حکمی دارد؟ مرز میان بازدارندگی، دفاع پیشگیرانه و جهاد ابتدایی کجاست؟ و نسبت بازدارندگی با مقابله به مثل و فقه مقاومت چیست؟
گروهی از پژوهشگران با تکیه بر اطلاق «ما استطعتم» مصادیق قوه را متغیر و تابع شرایط هر عصر می‌دانند و فناوری‌های نوین را نیز مشمول آیه می‌شمارند؛ در مقابل، برخی با استناد به نکات نحوی و سیاق آیه، دلالت آن را به قدرت متعارف محدود می‌کنند. در تحلیل ماهیت این تکلیف نیز، برخی آمادگی دفاعی را از شئون حاکمیت دانسته و آن را بر پایه مصلحت حفظ نظام و قاعده نفی سبیل توجیه می‌کنند، و برخی دیگر با توجه به خطاب جمعی آیه، تکلیف را عمومی می‌شمارند. درباره سلاح کشتار جمعی، سه دیدگاه دیده می‌شود: حرمت مطلق به‌سبب کشتار گسترده غیرمحاربان؛ حرمت اولی با جواز به‌عنوان حکم ثانوی در شرایط اضطرار یا مصلحت؛ و جواز مشروط به اعتبار کارکرد بازدارندگی. درباره مرز بازدارندگی و دفاع پیش‌دستانه نیز، برخی اقدام پیشگیرانه را فقط در برابر تهدید قریب‌الوقوع مجاز می‌دانند و برخی دیگر، با استناد به لزوم پیشگیری از خطر محتمل، دامنه آن را گسترده‌تر می‌شمارند. در نسبت‌سنجی بازدارندگی با مفاهیم همجوار نیز، گروهی آن را در چارچوب قاعده مقابله به مثل در روابط بین‌الملل تحلیل می‌کنند و گروهی آن را جزئی از راهبرد کلان مقاومت می‌دانند.پژوهش‌های متعددی درباره بازدارندگی نظامی، از جمله کتاب‌ها، مقالات و رساله‌های مختلفی، هم در فقه امامیه و هم در فقه اهل‌سنت به وجوه مختلف این موضوع پرداخته‌اند.
کتاب‌ها
فارسی
- اعداد قوه‌ها (خوانشی از آیه ۶۰ سوره انفال)، قاسم فولادی و ابوطالب شفقت، تهران، دانشگاه صنعتی مالک اشتر، ۱۴۰۰ش. صفحات ابتدایی کتاب را از اینجا ببینید
- مبانی مشروعیت دفاع بازدارنده از منظر اسلام، جواد شکوهی‌فر، تهران، پرتوك، ۱۳۹۵. صفحات ابتدایی کتاب را از اینجا ببینید
عربی
- الجهاد في الإسلام بين الطلب والدفاع، صالح اللحيدان، مکتبة الحرمین، ریاض، عربستان، ۱۹۸۶م.متن کتاب را از اینجا ببینید
- العقيدة العسكرية الإسلامية: دراسة ومنهج ومقارنة (فصل پنجم)، أحمد حسن محمد حسين، القاهرة، مكتبة وهبة للطباعة والنشر، ۱۹۹۸م. متن کتاب را از اینجا ببینید
مقاله‌ها
فارسی
- سلاح هسته‌ای، از حرمت اولی تا وجوب ثانوی بر پایه مصلحت حفظ نظام، سید احمد رضی اخلاقی، فصلنامه فقه و سیاست، سال هفتم، شماره ۱۳، ۱۴۰۵ش. متن مقاله را از اینجا ببینید
- گستره دلالت فقهی آیه «واعدوا لهم ما استطعتم من قوه» با تکیه بر نکات نحوی، فاطمه علی‌زاده و محمدهادی انصاری حقیقی، دوفصلنامه پژوهشنامه فرهنگ و معارف دینی، سال پنجم، شماره ۱۰، ۱۴۰۴ش. متن مقاله را از اینجا ببینید
- بازشناسی تأثیر سلاح‌های هسته‌ای بر بازدارندگی با تأکید بر آیه ۶۰ سورۀ انفال، سید روح‌الله موسوی و مرتضی ابراهیمی و محمد بندانی، علوم سیاسی، دوره ۲۸، شماره ۳، ۱۴۰۴ش.متن مقاله را از اینجا ببینید
- ارزیابی نظریه بازدارندگی در روابط بین‌الملل با رویکرد فقهی (مطالعه موردی آیه ۶۰ سوره انفال)، محمدصادق آسیم و محمد قاسمی، فصلنامه سیاست دفاعی، دوره ۳۴، شماره ۱۳۰، ۱۴۰۴ش.متن مقاله را از اینجا ببینید
- بازدارندگی هسته‌ای در فقه دفاعی شیعه مبتنی بر آیه اعداد، سید حسین مدرسی و حسین توکلی، فصلنامه مشکات محمدیه، شماره ۵، تابستان ۱۴۰۴ش. چکیده مقاله را از اینجا ببینید
- راهبرد بازدارندگی در فقه سیاسی اسلام با رویکرد بیانیه گام دوم، محمد زکی احمدی، دوفصلنامه افق‌های نو در فقه سیاسی، شماره ۱۵، بهار و تابستان ۱۴۰۳ش. چکیده مقاله را از اینجا ببینید
- نگاهی نو به تولید و استفاده از سلاح‌های کشتار جمعی در حالت اضطرار، از دیدگاه فقه امامیه، علیرضا نوروزی، دوفصلنامه مطالعات فقه امامیه، دوره ۱۲، شماره ۲۳، پاییز و زمستان ۱۴۰۳ش.متن مقاله را از اینجا ببینید
- کاوشی فقهی در حکمرانی فضای مجازی: چالش‌ها و راهکارهای تقویت قدرت و بازدارندگی نظام اسلامی، محمدمهدی محققی و محمدحسین ساعی، دو فصلنامه مطالعات فقه و حقوق رسانه، شماره ۱۲، پاییز و زمستان ۱۴۰۳ش. چکیده مقاله را از اینجا ببینید
- اصول قرآنی دفاع پیشگیرانه و نقش بازدارندگی آن در مقابله با تهدیدات نظامی، عبدالرحیم رحیمی، فصلنامه بین المللی دیوان، جلد ۶، شماره ۱، ۱۴۰۳ش. متن مقاله را از اینجا ببینید
- نگاهی فقهی و تفسیری به آیه «وَأَعِدُّواْ لَهُم مَّا ٱستَطَعتُم مِّن قُوَّة»: تحلیل مؤلفه‌های قدرت در امنیت نظامی، مجتبی مصلح و فاطمه فلاح تفتی و سید سجاد ایزدهی، دو فصلنامه سراج منیر، دوره ۱۵، شماره ۴۹، پاییز و زمستان ۱۴۰۳ش.متن مقاله را از اینجا ببینید
- بسترهای تعالی‌بخش نیروی دفاعی از منظر نهج البلاغه، علیرضا کمالی، فصلنامه پژوهش‌های نهج‌البلاغه، دوره ۲۳، شماره ۸۱، تابستان ۱۴۰۳ش.متن مقاله را از اینجا ببینید
- صورت‌بندی قرآنی سیاست بازدارندگی در مقابله با تهدیدهای نظامی، عبدالرحیم رحیمی و سیدکمال حسینی و نجف لک‌زایی، فصلنامه علوم سیاسی، دوره ۲۶، شماره ۱۰۳، پاییز ۱۴۰۲ش.متن مقاله را از اینجا ببینید
- تبیین فقهی حقوقی نمایش قدرت و افزایش توانمندی‌های دفاعی نظامی ایران با رویکردی به قاعده نفی سبیل، جعفر فرهادی و هادی عظیمی گرکانی و سیدعلی پورمنوچهری، فصلنامه پژوهش‌های حفاظتی و امنیتی، دوره ۱۱، شماره ۴۲، تابستان ۱۴۰۱ش.متن مقاله را از اینجا ببینید
- استراتژی بازدارندگی از منظر فقه سیاسی، علیرضا احمدی، دوفصلنامه افق‌های نو در فقه سیاسی، شماره ۹، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش. چکیده مقاله را از اینجا ببینید
- ادله فقهی حرمت ساخت و به‌کارگیری تسلیحات هسته‌ای در راهبرد بازدارندگی اسلام، رضا سلیمانی و سید فاطمه حسینی، فصلنامه رهیافت‌های سیاسی و بین‌المللی، شماره ۶۷، پاییز ۱۴۰۰ش. متن مقاله را از اینجا ببینید
- جایگاه و اهداف مقاومت اسلامی از دیدگاه مفسران؛ با تأکید بر آیات جهاد، محمدصادق یوسفی مقدم، فصلنامه علوم سیاسی، دوره ۲۳، شماره ۹۱، پاییز ۱۳۹۹ش.متن مقاله را از اینجا ببینید
- طراحی الگوی بازدارندگی نظامی از منظر آموزه‌های دینی، مهدی علی‌نژاد و محسن گودرزی و سعید شجاعی ، فصلنامه مطالعات مدیریت راهبردی دفاع ملی، دوره ۳، شماره ۱۱، آذر ۱۳۹۸ش.متن مقاله را از اینجا ببینید
- بررسی نقشِ هویت در سیاست دفاعی جمهوری اسلامی ایران با تأکید بر بازدارندگی همه‌جانبه و متعارف‌گرایی، علی آجورلو و مجتبی مقصودی، فصلنامه پژوهشنامه انقلاب اسلامی، دوره ۸، شماره ۲۹، زمستان ۱۳۹۷ش.متن مقاله را از اینجا ببینید
- حکمرانی فضای مجازی و قاعده فقهی «نفی سبیل» با تأکید بر بایسته‌های نظام جمهوری اسلامی ایران، سید علیرضا طباطبایی و عباس کعبی‌نسب، دوفصلنامه معرفت سیاسی، شماره ۲۰، پاییز و زمستان ۱۳۹۷ش. چکیده مقاله را از اینجا ببینید
- تحلیلی بر اهمیت آمادگی دفاعی از دیدگاه اسلام با تأکید بر هشت سال دفاع مقدس، سید اصغر جعفری، فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدس، دوره ۲، شماره ۶، تابستان ۱۳۹۵ش.متن مقاله را از اینجا ببینید
عربی
- إعداد القوة الحربية الإسلامية وأثرها في تحقيق السلم في العصر الحديث، حسن محمد عبدالعزيز، مجلة معالم القرآن والسنة، السنة ۵، العدد ۶، السنة ۲۰۱۰م. چکیده مقاله را از اینجا ببینید
- مشروعية الحرب وإعداد القوة، محمد مكرم السعدني، الوعي الإسلامي، السنة ۲۱، العدد ۲۴۲، السنة ۱۹۸۴م. چکیده مقاله را از اینجا ببینید
- استراتيجيات الردع وتأثيرها على العلاقات الدولية المعاصرة: دراسة تحليلية، محمد نصر الدين علي مهنا، مجلة كلية التجارة للبحوث العلمية، مجلد ۴، العدد ۶، السنة ۱۹۸۴م. چکیده مقاله را از اینجا ببینید
- من أدب القرآن: دعائم القوة في سورة الأنفال، عبدالغني أحمد ناجي، الوعي الإسلامي، السنة ۱۷، العدد ۲۰۱، السنة ۱۹۸۱م. چکیده مقاله را از اینجا ببینید
پایان‌نامه‌ها
فارسی
- وظایف مؤمنان در نبرد با دشمنان بر اساس سوره انفال با محوریت تفسیر تسنیم، محمد اسلم، کارشناسی ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی مشهد مقدس، ۱۴۰۵ش. چکیده را از اینجا ببینید
- بررسی ادله قرآنی سلفیه جهادی در عملیات استشهادی، محمود شهریاری‌زاده خرمدشتی، دکتری تخصصی، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده مذاهب، ۱۴۰۳ش. چکیده را از اینجا ببینید
- مبانی نظریه بازدارندگی در قرآن کریم، عبدالرحیم رحیمی، دکتری تخصصی، جامعه المصطفی العالمیه، واحد گرگان، ۱۴۰۲ش. چکیده را از اینجا ببینید
- بررسی تطبیقی دیدگاه مفسران درباره آیه ۶۰ سوره انفال، سیاوش ایمانی، کارشناسی ارشد، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۴۰۲ش. چکیده را از اینجا ببینید
- تفسیر عصری آیه «وَأَعِدّوا لَهُم مَا استَطَعتُم مِن قُوَّهٍ...»، محمد حبیبی بردبری، کارشناسی ارشد، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، دانشکده علوم قرآنی آمل، ۱۴۰۲ش. چکیده را از اینجا ببینید
- بررسی و تبیین بازدارندگی نیروهای مسلح در نبردهای نامتقارن از منظر آیات و روایات، حسین جهانگیری، کارشناسی ارشد، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، دانشکده علوم قرآنی اصفهان، ۱۴۰۱ش. چکیده را از اینجا ببینید
- مبانی و اصول راهبرد مقاومت در نهج‌البلاغه با رویکرد علوم سیاسی، محمد اسکندری، کارشناسی ارشد، دانشگاه امام صادق (ع)، دانشکده الهیات، معارف اسلامی و ارشاد، ۱۴۰۱ش. چکیده را از اینجا ببینید
- نقش سلاح هسته‌ای در بازدارندگی و تأمین امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، رسول موحدیان، کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان تهران، مرکز پیام نور تهران غرب، ۱۴۰۰ش. چکیده را از اینجا ببینید
- کاربرد الگوهای انسان‌شناسی امنیت در تفسیر قرآن کریم، محمدحسین شیرزاد، دکتری تخصصی، دانشگاه امام صادق (ع)، دانشکده الهیات، معارف اسلامی و ارشاد، ۱۳۹۸ش. چکیده را از اینجا ببینید
- تولید و توسعه تسلیحات نظامی از منظر اسلام و حقوق بین‌الملل، هادی گودرزی‌رئوف، دکتری تخصصی، دانشگاه علامه طباطبائی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ۱۳۹۷ش. چکیده را از اینجا ببینید
- مبانی فقهی اصل بازدارندگی دفاعی در مقابل تهدیدات احتمالی دشمن، جواد شکوهی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، مجتمع دانشگاهی ولیعصر (عج)، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۵ش. چکیده را از اینجا ببینید
عربی
- الإدارة العسكرية في ضوء القرآن الكريم: دراسة موضوعية، محمود أحمد زهدي الشوبكي، رسالة ماجستير، الجامعة الإسلامية (غزة)، كلية أصول الدين، غزة، ۲۰۱۸م. ـ چکیده را از اینجا ببینید
- تفسير آيات الجهاد بالمال والنفس بين ابن كثير وابن عاشور: دراسة مقارنة، دايغكو حاجة نور بنت فغيران حاج حيرين، رسالة ماجستير، الجامعة الأردنية، كلية الدراسات العليا، عمّان، ۲۰۱۷م. ـ چکیده را از اینجا ببینید
- العدو في القرآن الكريم: دراسة في المصطلح القرآني، جمعة مصطفى عفن عوطلة، رسالة ماجستير، جامعة النجاح الوطنية، كلية الدراسات العليا، نابلس، ۲۰۱۶م. ـ چکیده را از اینجا ببینید
- نظرية الدفاع الشرعي وتطبيقاته في القانون الجنائي الجزائري، الزهرة دحماني، رسالة ماجستير، جامعة الجزائر، معهد الحقوق والعلوم الإدارية، الجزائر، 1985م. ـ چکیده را از اینجا ببینید