فقه معاصر:پیش‌نویس آیه ۱۱۹ سوره نساء

متن آیه

وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ ۚ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا

ترجمه

و سخت گمراهشان کنم و به آرزو (های باطل و دور و دراز) درافکنم و دستور دهم تا گوش حیوانات ببرند (که اینها نصیب بتهاست) و امر کنم تا خلقت خدا را تغییر دهند، و (ای بندگان بدانید) هر کس شیطان را دوست گیرد نه خدا را، سخت زیان کرده زیانی آشکار.

کاربرد در مباحث فقهی

جراحی زیبایی

جراحی زیبایی نوعی تغییر در خلقت خداوند است و مطابق آیه ۱۱۹ سوره نساء، تغییر در خلقت خدا از وسوسه‌ها و فرمان‌های شیطان بوده و از آن منع شده است، پس جراحی زیبایی ممنوع بوده و حرام است. در مقابل، ناصر مکارم شیرازی، بر آن است که اولاً در این صورت خیلی از کارها از قبیل جراحی برای جداسازی انگشت اضافه، جراحی برای جدا کردن دوقلوهای به هم چسبیده را باید حرام دانست، در حالی که هیچکدام حرام نیستند. ثانیاً آیه مربوط به توحید و شرک است و مراد از «خلق الله» در این آیه فطرت است؛ یعنی انسان‌ها‌ را وسوسه می‌کنم تا فطرت‌الله را تبدیل به کفر کنند.

درباره جراحی تنها به‌قصد زیبایی دو دیدگاه در فقه اهل‌سنت وجود دارد؛ گروهی از این فقها چنین جراحی‌ای را مطلقاً حرام می‌دانند و برای این نظر به چند دلیل استناد کرده‌اند: آيه منع از تغییر خلقت الهی.

تغییر جنسیت

یدالله دوزدوزانی آیه ۱۱۹ سوره نساء را به عنوان دلیل دوم بر حرمت تغییر جنسیت مطرح کرده است. در معنای «خَلْق اللّه» دو معنا مختلف مطرح شده است؛ یکی آنکه به معنای «آفرینش خدا» باشد که ظاهر آیه است و دیگر آنکه به معنای «دین خدا» باشد که اشخاصی نظیر طبرسی، علامه طباطبایی، آیت الله خویی آن را پذیرفته و یا بدان متمایل شده‌اند. دوزدوزانی با رد نظری که خلق الله را به معنای دین خدا دانسته بود، اعلام می‌دارد که علی رغم وجوه مختلف مطرح شده در تفسیر (خلق الله) این آیه نیز بر حرمت تغییر جنسیت مرد به زن و برعکس دلالت دارد.

شبیه‌سازی انسان

به نظر محمدمهدی شمس‌الدین، شبیه‌سازی انسانی به‌حکم اولی حرام است. وی در این باره به آیه ۱۱۹ سوره نساء استناد کرده که در آن تغییر خلق خداوند در راستای خواست شیطان معرفی شده است. به باور شمس‌الدین شبیه‌سازی انسانی به تغییر نامناسب جسمانی می‌انجامد که در آیه مذکور «تغییر خلق» خوانده شده است.

سید حسن اسلامی، پژوهشگر، نقدهایی را بر نظر شمس‌الدین وارد می‌داند از جمله آنکه شمس‌الدین شبیه‌سازی انسانی را مصداق تغییرات نامناسب جسمانی قلمداد می‌کند و از همین رو آن را مصداق آیه ۱۱۹ سوره نساء می‌داند در حالی که اگر شبیه‌سازی انسانی منجر به شبیه‌سازی موجودی سالم شود استدلال وی کامل نخواهد بود؛ چرا که در این صورت شبیه‌سازی مصداق تغییر نامناسب نیست.

جعفر سبحانی شبیه‌سازی انسان را تصرف در خلقت خدا، و به همین دلیل آن را حرام دانسته است. گفته شده این استدلال، در همزادسازی نیز جاری است. در توضیح این استدلال می‌گویند: از آنجا که در آیه ۱۱۹ سوره نساء، تغییر در خلقُ الله، عملی شیطانی معرفی شده و از سوی دیگر شبیه‌سازی و همزادسازی از مصادیق تغییر در خلق خدا است، پس این عمل حرام است.

محمد مؤمن این استدلال را بسیار ضعیف دانسته، معتقد است با استناد به روایت‌های تفسیری، این آیه ناظر به تغییر دین خدا و ایجاد بدعت در دین است، اما آنچه در مراحل همزاد‌سازی انسان رخ می‌دهد، همانند کاشتن بذر گیاهان و درختان، همگی به اراده خدا انجام می‌شود.

همزادسازی انسان

جعفر سبحانی شبیه‌سازی انسان را تصرف در خلقت خدا، و به همین دلیل آن را حرام دانسته است. گفته شده این استدلال، در همزادسازی نیز جاری است. در توضیح این استدلال می‌گویند: از آنجا که در آیه ۱۱۹ سوره نساء، تغییر در خلقُ الله، عملی شیطانی معرفی شده و از سوی دیگر شبیه‌سازی و همزادسازی از مصادیق تغییر در خلق خدا است، پس این عمل حرام است.

محمد مؤمن این استدلال را بسیار ضعیف دانسته، معتقد است با استناد به روایت‌های تفسیری، این آیه ناظر به تغییر دین خدا و ایجاد بدعت در دین است، اما آنچه در مراحل همزاد‌سازی انسان رخ می‌دهد، همانند کاشتن بذر گیاهان و درختان، همگی به اراده خدا انجام می‌شود.