فقه معاصر:پیش‌نویس سید عباس موسویان

نویسنده: رضا شمس

نام	سید عباس موسویان
عمر	1339ش - 1399ش
جایگاه	صاحب‌نظر در بانکداری اسلامی، هیئت امنای دانشگاه امام صادق(ع)
مذهب	شیعه
ملیت	ایران
حوزه تخصصی	فقه اقتصادی
آثار در فقه معاصر	بانکداری بدون ربا از نظریه تا عمل

• چکیده

سید عباس موسویان (۱۳۳۹ش-۱۳۹۹ش) اقتصاددان شیعه، صاحب‌نظر در بانکداری اسلامی و عضو شورای فقهی مشورتی بانک مرکزی کشور ایران. او دارای آثار علمی بسیاری در زمینه بانکداری اسلامی و ابزارهای مالی اسلامی است.

موسویان دارای نظرات خاصی در مسائل مالی بوده است. از جمله این آراء تدریجی‌نبودن تحریم ربا و کاربست بهتر عقود مبادله‌ای به‌جای عقود مشارکتی است. به گفته پژوهشگران وی معتقد به بهتر بودن روش اسلام‌محور در عرصه بانکداری و بازارهای مالی از روش فقه‌محور است.

معرفی

سید عباس موسویان متولد ۲ خرداد سال ۱۳۳۹ش در شهرستان عجب‌شیر. سید علی خامنه‌ای وی را متخصص در زمینه فقه اقتصادی و صاحب‌نظر در بانکداری اسلامی و مسائل مالی معرفی کرده است. برخی از محققان چون ابوالقاسم علیدوست و علی‌اکبر رشاد از وی با اوصافی چون پرهیزگار، متواضع و دانشمند یاد کرده‌اند. مهدی هادوی تهرانی او را جزو شاگردان خود دانسته است. همچنین به گفته محمدباقر باقری کنی، عضو مجلس خبرگان رهبری، موسویان از شاگردان اخلاقی آیت‌الله مدنی در سال‌های قبل از طلبگی او بوده است.

به گزارش پایگاه خبری طلیعه نوین، موسویان بعد از اخذ دیپلم برق در هنرستان برق در تبریز، سال ۱۳۵۸ش در همین رشته وارد دانشگاه تبریز شد. او همزمان با خدمت در سپاه پاسداران به فعالیت‌هایی مرتبط با انقلاب اسلامی ایران می‌پرداخت. موسویان در سال ۱۳۶۰ش در بحبوحه انقلاب فرهنگی ایران، با رها کردن دانشگاه، تحصیل علوم دینی را در حوزه علمیه قم شروع کرد. او از سال ۱۳۶۸ش به‌مدت ده سال در درس خارج فقه و اصول حوزه علمیه شرکت کرد. موسویان در سال ۱۳۸۴ش از پایان‌نامه خود در سطح چهار حوزه در زمینه فقه اقتصادی دفاع کرده است.

وی با شروع تحصیلات حوزوی در رشته اقتصاد نظری دانشگاه مفید در قم در مقطع کارشناسی به تحصیل پرداخت. عباس موسویان در سال‌های ۱۳۷۳-۱۳۷۵ش در دانشگاه شهید بهشتی مقطع کارشناسی ارشد تحصیل کرده است. او دکترای خود را در رشته تفسیر و علوم قرآن در دانشگاه شهید بهشتی در سال ۱۳۸۲ش گرفته است.

آثار علمی و مسئولیت‌های اجرایی

موسویان در حوزه اقتصاد اسلامی دارای بیشتر از صد اثر (اعم از مشارکتی و شخصی) است. از جمله آثار منفرد او می‌توان به کتاب «ابزارهای مالی اسلامی (صکوک)»، کتاب «بانکداری بدون ربا از نظریه تا عمل» و کتاب «بازار سرمایه اسلامی» اشاره کرد. موسویان را برنده جوایز متعددی از جمله جایزه جهانی علوم انسانی اسلامی و جایزه شهید صدر برشمرده‌اند.

برخی از فعالیت‌ها و مسئولیت‌های اجرایی موسویان چنین شمرده شده است:

• عضویت در شورای فقهی مشورتی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران.

• عضویت در هیات مدیره صندوق قرض‌الحسنه مرکز خدمات حوزه‌های علمیه.
• مشاور فقهی بانک توسعه صادرات ایران.
• مشاور ویژه دبیرکل در امور فقهی و اقتصادی کانون شرکت‌های لیزینگ ایران.
• عضویت در هیئت امنای دانشگاه امام صادق(ع).

مبانی کلی فقه اقتصادی

برخی دیدگاه‌های سید عباس موسویان در مبانی کلی فقه اقتصادی چنین است:

اعتقاد به تدریجی‌نبودن تحریم ربا

به‌گفته برخی پژوهشگران موسویان در کتاب بازار سرمایه اسلامی معتقد است قرینه‌ای بر تدریجی بودن حرمت ربا وجود ندارد. به باور او تاریخ نزول آیات ربا با نظریه ربای تدریجی معارض است. به باور موسویان اهداف و حکمت‌های تحریم ربا گسترش اموری چون روابط خیرخواهانه، مشارکت‌های اقتصادی، معاملات و سرمایه‌گذاری‌های مستقیم بوده است.

رابطه تعاضدی میان اقتصاد اسلامی و اقتصاد متعارف

بر این مبنا موسویان معتقد است روش‌ها و شیوه‌هایی که در نظام اقتصاد متعارف تولید شده‌اند و با نظام اقتصاد اسلامی ناسازگاری ندارند و یا در چارچوب نظام اقتصاداسلامی قابل اصلاح است می‌توانند متصف به صفت اسلامیت باشند. سید حسین میرمعزی و غفوری این نظریه را در مقاله خود با عنوان «بهره‌گیری از روش اسلام‌محور در عرصه بانکداری و بازارهای مالی به‌جای روش فقه‌محور» معرفی می‌کنند. در این مقاله بیان شده است در روش فقه‌محور معیار اسلامی بودن بانک و ابزارهای مالی سازگاری یا مخالف نبودن با فقه است. اما روش اسلام‌محور علاوه بر فقه، امکان استفاده از داده‌های ثابت اسلامی مهیا می‌شود. نویسندگان این مقاله، معتقدند این نظریه موسویان حرکت در مسیر تکامل معرفتی است.

تفکیک میان حیل ربا به حیل مجاز و غیر مجاز

موسویان نبود قصد جدی برای معامله بدیل و صدق ربا بر حیله با وجود قصد جدی را از معیارهای حیله غیرمجاز دانسته است. او معتقد است خرید و فروش نقد و نسیه و همچنین لیزینگ دارایی‌های ثابت از مصادیق حیل مجاز هستند. به گفته او در بسیاری از معاملات، طرفین به خاطر حرمت ربا به جدّ سراغ معاملات مجاز می‌روند.

بانکداری اسلامی

رویکرد موسویان، صاحب نظر در بانکداری اسلامی، نسبت به برخی مبانی این عرصه چنین است:

نقش مهم عقود مبادله‌ای در بانکداری اسلامی نسبت به عقود مشارکتی

به گفته حسین غفورزاده در اندیشه‌های ابتدایی موسویان به کاربست عقود مشارکتی (عقودی بدون نرخ سود ثابت و برمبنای سود و زیان) در بانکداری تصریح می‌شد. اما وی در ادامه کار خود (به عنوان نمونه در کتاب بانکداری اسلامی که یکی از آخرین کتاب‌های او است) عقود مبادله‌ای نظیر مرابحه را دارای منابع روایی قوی و کارگشا در بانکداری اسلامی دانسته و بهتر از عقود مشارکتی می‌داند.

جریمه دیرکرد

به باور سید عباس موسویان جریمه دیرکرد، راه‌کاری برای کم‌شدن خسارت‌های ناشی از تأخیر در پرداخت دیون است. او معتقد است عدم پرداخت به‌موقع بدهی منجر به کاهش معاملات مدت‌دار، از بین رفتن اعتماد عمومی، کاهش قرض‌الحسنه، سنگین شدن وثیقه و ضمانت و کاهش حجم مبادلات مالی می‌شود.

نبود تفکیک میان بهره‌بانکی و ربا

سید عباس موسویان در ضمنِ مقاله‌ای تلاش‌های منجر به توجیه تفکیک بهرهٔ بانکی با ربا در نتیجه حلال‌شمردن بهره را دارای اشکال دانسته است. موسویان با نقدهایی بر نظریات تفکیک ربا چون «ربا به مثابه ضرورت اقتصادی عصر حاضر»، «اختصاص ربا به بهره بانک‌های خصوصی»، «اختصاص ربا به زیاده برای تمدید مدت» باور دارد باید در معاملات جدیدی که در سایه گسترش نظام بانکی است دقت شود تا خالی از هرنوع ربای قرضی و معاملی باشد.

ابزارهای مالی

عباس موسویان برخی ابزارهای مالی چون اوراق قرض‌الحسنه، اوراق مرابحه در برخی صورت‌های آن، اوراق اجاره، را بعنوان ابزارهای مالی اسلامی قبول کرده است. او این اوراق را جایگزین مناسبی برای اوراق قرضه و اوراق سهام ممتاز که به طور معمول مبتنی بر بهره هستند دانسته است.

موسویان در کتاب ابزارهای مالی اسلامی اذعان دارد مبانی اقتصادی ابزارهای مالی اسلامی به دو گروه مبانی اقتصاد خرد و کلان قابل تقسیم است. او کارایی و نقدینگی را از مبانی خرد و همسویی با رشد و عدالت اقتصادی را از مبانی کلان اقتصادی ابزارهای مالی برشمرده است.