فقه معاصر:پیشنویس سید عباس موسویان
 | |
| نام | سید عباس موسویان |
|---|---|
| عمر | 1339ش - 1399ش |
| جایگاه | صاحبنظر در بانکداری اسلامی، هیئت امنای دانشگاه امام صادق(ع) |
| مذهب | شیعه |
| ملیت | ایران |
| حوزه تخصصی | فقه اقتصادی |
| آثار در فقه معاصر | بانکداری بدون ربا از نظریه تا عمل |
- چکیده
سید عباس موسویان (۱۳۳۹ش-۱۳۹۹ش) اقتصاددان شیعه، صاحبنظر در بانکداری اسلامی و عضو شورای فقهی مشورتی بانک مرکزی کشور ایران. او دارای آثار علمی بسیاری در زمینه بانکداری اسلامی و ابزارهای مالی اسلامی است.
به باور موسویان در زمان رسول خدا(ص) ربا بصورت یکباره حرام گشت. این دیدگاه او برخلاف نظر رایج که حرمت ربا را در زمان رسول خدا(ص) تدریجی
موسویان دارای دیدگاههای خاصی در مسائل مالی دارد، از جمله تدریجینبودن تحریم ربا و کاربست بهتر عقود مبادلهای بهجای عقود مشارکتی. وی معتقد است در عرصه بانکداری و بازارهای مالی، روش اسلاممحور از روش فقهمحور بهتر است.
معرفی
سید عباس موسویان در ۲ خرداد سال ۱۳۳۹ش در شهرستان عجبشیر به دنیا آمد.[۱] سید علی خامنهای وی را متخصص در زمینه فقه اقتصادی و صاحبنظر در بانکداری اسلامی و مسائل مالی معرفی کرده است.[۲] فقیهانی چون صادق آملی لاریجانی، علیرضا اعرافی، احمد مبلغی و علیاکبر رشاد به مناسبت درگذشت موسویان، در پیامهایی دانش او را در فقه اقتصاد ستودهاند.[۳]
موسویان در سال ۱۳۶۰ش در بحبوحه انقلاب فرهنگی ایران، با رهاکردن تحصیل در دانشگاه، به یادگیری علوم دینی در حوزه علمیه قم روی آورد.[۴] او از سال ۱۳۶۸ش بهمدت ده سال در درس خارج فقه و اصول شرکت داشت.[۵] موسویان در سال ۱۳۸۴ش از پایاننامه خود در سطح چهار حوزه در زمینه فقه اقتصادی با عنوان «احکام فقهی اوراق بهادار» دفاع کرد.[۶] وی علاوه بر تحصیلات حوزوی، در دانشگاه شهید بهشتی تهران نیز در رشته اقتصاد نظری در مقطع کارشناسی ارشد تحصیل کرده است.[۷]
آثار علمی و مسئولیتهای اجرایی
موسویان در حوزه اقتصاد اسلامی دارای بیشتر از صد اثر (اعم از مشارکتی و شخصی) است.[۸] از جمله آثار او میتوان به کتابهای مبانی فقهی بازار پول و سرمایه، مبانی مالی اسلامی و بازار سرمایه اسلامی اشاره کرد.[۹] موسویان برنده جوایز متعددی از جمله جایزه جهانی علوم انسانی اسلامی و جایزه شهید صدر شده بود.[۱۰]
برخی از فعالیتها و مسئولیتهای اجرایی موسویان چنین شمرده شده است:
- عضویت در شورای فقهی مشورتی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران؛
- مشاور فقهی بانک توسعه صادرات ایران؛
- مشاور ویژه دبیرکل در امور فقهی و اقتصادی کانون شرکتهای لیزینگ ایران؛
- عضویت در هیئت امنای دانشگاه امام صادق(ع).[۱۱]
بانکداری اسلامی
برخی مبانی موسویان در بانکداری اسلامی چنین است:
نقش مهم عقود مبادلهای در بانکداری اسلامی نسبت به عقود مشارکتی
گفته شده، در اندیشههای ابتدایی موسویان در بانکداری به کاربست عقود مشارکتی (عقودی بدون نرخ سود ثابت و بر مبنای سود و زیان) تصریح میشد.[۱۲] اما وی در ادامه (برای نمونه در کتاب بانکداری اسلامی از آخرین کتابهای وی) عقود مبادلهای نظیر مرابحه را دارای منابع روایی قوی و کارگشا در بانکداری اسلامی، و بهتر از عقود مشارکتی میدانست.[۱۳]
جواز جریمه دیرکرد
به باور سید عباس موسویان جریمه دیرکرد، راهکاری برای کمشدن خسارتهای ناشی از تأخیر در پرداخت دیون است. او معتقد است عدم پرداخت بهموقع بدهی به کاهش معاملات مدتدار، ازبینرفتن اعتماد عمومی، کاهش قرضالحسنه، سنگینشدن وثیقه و ضمانت، و کاهش حجم مبادلات مالی میانجامد.[۱۴]
نبود تفکیک میان بهرهبانکی و ربا
سید عباس موسویان در ضمنِ مقالهای، تفکیک بهرهٔ بانکی از ربا و در نتیجه حلالدانستن بهرههای بانکی نپسندیده است.[۱۵] موسویان با ذکر نظریات تفکیک ربا چون «ربا به مثابه ضرورت اقتصادی عصر حاضر»، «اختصاص ربا به بهره بانکهای خصوصی»، «اختصاص ربا به زیاده برای تمدید مدت» باور دارد نقدهایی به این آراء وارد است. به گفته او باید در معاملات جدیدی که در سایه گسترش نظام بانکی است دقت شود تا خالی از هرنوع ربای قرضی و معاملی باشد.[۱۶]
هدف از تحریم ربا: گسترش سرمایهگذاریهای مستقیم
موسویان در کتاب بازار سرمایه اسلامی، برخلاف نظر کسانی که تحریم ربا را تدریجی میدانند، معتقد است قرینهای بر تدریجیبودن حرمت ربا وجود ندارد.[۱۷] به باور او تاریخ نزول آیات ربا با نظریه ربای تدریجی معارض است.[۱۸] موسویان اهداف و حکمتهای تحریم ربا را گسترش اموری چون روابط خیرخواهانه، مشارکتهای اقتصادی، معاملات و سرمایهگذاریهای مستقیم دانسته است.[۱۹]
تفکیک میان حیل ربا به حیل مجاز و غیر مجاز
موسویان حیلههای ربا را به حیلههای مجاز و غیرمجاز تقسیم کرده است. به گفته او، معیار حلیههای غیرمجاز، نبود قصد جدی برای معامله بدیل و یا صدق ربا بر حیله با وجود قصد جدی است. در مقابل او خرید و فروش نقد و نسیه و همچنین لیزینگ داراییهای ثابت را از مصادیق حیلههای مجاز برمیشمارد. او معتقد است، در بسیاری از معاملات، طرفین به خاطر حرمت ربا با قصد جدی به سراغ معاملات مجاز میروند.[۲۰]
ابزارهای مالی
عباس موسویان برخی ابزارهای مالی چون اوراق قرضالحسنه[۲۱]، اوراق مرابحه در برخی صورتهای آن،[۲۲] اوراق اجاره،[۲۳] را بهعنوان ابزارهای مالی اسلامی قبول کرده است. او این اوراق را جایگزین مناسبی برای اوراق قرضه و اوراق سهام ممتاز -که به طور معمول مبتنی بر بهره هستند- دانسته است.[۲۴]
موسویان در کتاب ابزارهای مالی اسلامی مبانی اقتصادی ابزارهای مالی اسلامی را به دو گروه مبانی اقتصاد خرد و کلان قابل تقسیم میداند. او کارایی و نقدینگی را از مبانی خرد، و همسویی با رشد و عدالت اقتصادی را از مبانی کلان اقتصادی ابزارهای مالی برشمرده است.[۲۵]
رابطه تعاضدی میان اقتصاد اسلامی و اقتصاد متعارف
موسویان معتقد است روشها و شیوههایی که در نظام اقتصاد متعارف تولید شدهاند، با نظام اقتصاد اسلامی ناسازگاری ندارند و یا در چارچوب نظام اقتصاد اسلامی قابل اصلاحاند و پس از اصلاح میتوان آنها را اسلامی خواند.[۲۶] برخی پژوهشگران در توضیح این نظریه گفتهاند در روش فقهمحور معیار اسلامیبودن بانک و ابزارهای مالی سازگاری یا مخالفنبودن با فقه است. اما روش اسلاممحور علاوه بر فقه، امکان استفاده از دادههای ثابت اسلامی مهیا میشود. نویسندگان این مقاله، معتقدند این نظریه موسویان حرکت در مسیر تکامل معرفتی است.[۲۷]
پانویس
- ↑ «ارتحال استاد گرامی حجت الاسلام و المسلمین سید عباس موسویان»، سایت موسسه آموزشی طیبات.
- ↑ «پیام تسلیت در پی درگذشت حجتالاسلام سیّد عباس موسویان»، سایت دفتر حفظ و نشر اثار آیت الله خامنهای.
- ↑ «گزیدهای از انبوه پیامهای تسلیت»، وبسایت پژوهشکده پولی و بانکی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران.
- ↑ «مروری بر زندگینامه و فعالیتهای مرحوم حجتالاسلاموالمسلمین سید عباس موسویان»، ص278.
- ↑ «مروری بر زندگینامه و فعالیتهای مرحوم حجتالاسلاموالمسلمین سید عباس موسویان»، ص278.
- ↑ «مروری بر زندگینامه و فعالیتهای مرحوم حجتالاسلاموالمسلمین سید عباس موسویان»، ص278.
- ↑ «مروری بر زندگینامه و فعالیتهای مرحوم حجتالاسلاموالمسلمین سید عباس موسویان»، ص278.
- ↑ نگاه کنید به: «معرفی استاد حجتالاسلام والمسلمین دکتر سیدعباس موسویان»، پایگاه خبربی تحلیلی طلیعه نوین.
- ↑ نگاه کنید به: «معرفی استاد حجتالاسلام والمسلمین دکتر سیدعباس موسویان»، پایگاه خبربی تحلیلی طلیعه نوین.
- ↑ «ارتحال استاد گرامی حجت الاسلام و المسلمین سید عباس موسویان»، سایت موسسه آموزشی طیبات.
- ↑ «ارتحال استاد گرامی حجت الاسلام و المسلمین سید عباس موسویان»، سایت طیبات.
- ↑ غفورزاده، «بررسی سیر تصور اندیشه استاد موسویان در باره جایگاه عقود مبادلهای و مشارکتی در تخصیص منابع»، ص۸۷.
- ↑ غفورزاده، «بررسی سیر تصور اندیشه استاد موسویان در باره جایگاه عقود مبادلهای و مشارکتی در تخصیص منابع»، ص۸۸.
- ↑ موسویان، «بررسی فقهی-حقوقی قوانین مربوط به جریمه و خسارت تأخیر تادیه در ایران»، ص۱۲.
- ↑ موسویان، میثمی، «نقد و بررسی دیدگاههای جدید پیرامون ربا و بهره بانکی»، ص۷.
- ↑ موسویان، ابزارهای مالی، ۱۴۰۲ش، ص۱۵۰-۱۶۴.
- ↑ موسویان، بازار سرمایه اسلامی، 1391ش، ص166.
- ↑ فاضل و نیکپور، «نقد دیدگاه استاد موسویان درباره مراحل تشریع حکم ربا در قرآن»، ص۶۱۱-۶۲۴.
- ↑ موسویان، ابزارهای مالی اسلامی (صکوک)، ۱۴۰۲ش، ص۲۵۸.
- ↑ موسویان، ابزارهای مالی، ۱۴۰۲ش، ص۱۶۴-۱۸۷.
- ↑ موسویان، ابزارهای مالی اسلامی، ۱۴۰۲ش، ص۳۴۷-۳۵۴.
- ↑ موسویان، ابزارهای مالی اسلامی، ۱۴۰۲ش، ص۳۵۹-۳۶۱.
- ↑ موسویان، ابزارهای مالی اسلامی، ۱۴۰۲ش، ص۳۷۲-۳۷۴.
- ↑ موسویان، ابزارهای مالی اسلامی، ۱۴۰۲ش، ص۳۴۵.
- ↑ موسویان، ابزارهای مالی اسلامی، ۱۴۰۲ش، ص۲۵۳-۲۶۷.
- ↑ موسویان، بانکداری اسلامی، ۱۳۹۴ش، ص۲۹.
- ↑ میرمعزی و غفوری، «تکامل روش فکری استاد موسویان؛ از روش فقهمحور تا روش اسلاممحور»، ص۴۰-۵۸.
منابع
- «ارتحال استاد گرامی حجت الاسلام و المسلمین سید عباس موسویان»، سایت موسسه آموزشی طیبات؛ تاریخ بازدید:۱۴۰۴/۱۱/۱۵ش.
- «پیام تسلیت در پی درگذشت حجتالاسلام سیّدعباس موسویان»، پایگاه اینترنتی حفظ و نشر آثار آیت الله خامنهای؛ تاریخ بازدید:۱۴۰۴/۱۱/۱۵ش.
- «زندگی نامه زنده یاد حجت الاسلام دکتر موسویان»، سایت انجمن مالی اسلامی؛ تاریخ بازدید:۱۴۰۴/۱۱/۱۵ش.
- غفورزاده، «بررسی سیر تصور اندیشه استاد موسویان در باره جایگاه عقود مبادلهای و مشارکتی در تخصیص منابع»، مجموعه مقالات: نکوداشت استاد سید عباس موسویان، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۴۰۳ش.
- فاضل و نیکپور، «نقد دیدگاه استاد موسویان درباره مراحل تشریع حکم ربا در قرآن»، مجموعه مقالات: نکوداشت استاد سید عباس موسویان، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۴۰۳ش.
- «گزیدهای از انبوه پیامهای تسلیت»، وبسایت پژوهشکده پولی و بانکی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مرداد ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۳ اسفند ۱۴۰۴ش.
- «معرفی استاد حجتالاسلام و المسلمین دکتر سید عباس موسویان»، پایگاه خبری طلیعه نوین؛ تاریخ بازدید:۱۴۰۴/۱۱/۱۵ش.
- «موسسه عالی فقه و علوم اسلامی درگذشت حجت الاسلام و المسلمین موسویان تسلیت گفت»، خبرگزاری رسمی حوزه؛ تاریخ بازدید:۱۴۰۴/۱۱/۱۵ش.
- «موسویان؛ فقیه اقتصاددان و استاد برجسته مالی»، سایت پژوهشکده پولی و بانکی؛ تاریخ بازدید:۱۴۰۴/۱۱/۱۵ش.
- موسویان، سید عباس، ابزارهای مالی اسلامی (صکوک)، تهران، سازمان انتشارات فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ پانزدهم، ۱۴۰۲ش.
- میرمعزی و غفوری، «تکامل روش فکری استاد موسویان؛ از روش فقهمحور تا روش اسلاممحور»، مجموعه مقالات: نکوداشت استاد سید عباس موسویان، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۴۰۳ش.
- یوسفی، احمد، مجموعه مقالات: نکوداشت استاد سید عباس موسویان، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۴۰۳ش.