قاعده معاشرت به معروف (منابع مطالعاتی)
چکیده
قاعده معاشرت به معروف قاعده‌ای ناظر به لزوم رفتار شایسته و متعارف زوجین با یکدیگر بر پایه شرع، عقل، عرف صحیح و رعایت حقوق متقابل است. این قاعده با استناد به آیاتی مانند آیه ۱۹ سوره نساء و آیه ۲۲۸ سوره بقره، در فقه خانواده و حقوق معاصر جایگاه مهمی دارد و درباره ماهیت، قلمرو و میزان الزام‌آوری آن بحث شده است.
در باره قاعده معاشرت به معروف پرسش‌هایی پیش‌روی فقه معاصر مطرح است، از جمله: آیا معاشرت به معروف تکلیفی الزام‌آور است یا صرفاً جنبه اخلاقی دارد؟ معیار تشخیص «معروف» چیست و نقش شرع، عقل و عرف در تعیین مصادیق آن چگونه است؟ قلمرو این قاعده تا چه اندازه حقوق و تکالیف زوجین را دربرمی‌گیرد؟ آیا مصادیق معاشرت به معروف با تغییر شرایط زمانی و مکانی تغییر می‌کند؟ در صورت نقض این قاعده، چه ضمانت‌های فقهی و حقوقی قابل اعمال است و آیا عدم رعایت آن می‌تواند در روابط زوجین یا جدایی آنان آثار حقوقی داشته باشد؟
این مبحث با موضوعاتی چون حسن معاشرت، حقوق و تکالیف زوجین، قوامیت، امساک به معروف و تسریح به احسان و طلاق پیوند تنگاتنگ دارد. درباره آن دیدگاه‌های مختلفی درباره ماهیت اخلاقی یا الزام‌آور قاعده، معیار تشخیص معروف و قلمرو آن مطرح شده است. در پژوهش‌های فقهی و حقوقی نیز کتاب‌ها، مقالات و پایان‌نامه‌های متعددی به زبان‌های فارسی و عربی منتشر شده‌اند که مبانی، ادله، مصادیق، آثار و ضمانت اجرای معاشرت به معروف را بررسی کرده‌اند.
کتاب‌ها
فارسی
- زندگی پسندیده همسران: قاعده وجوب معاشرت به معروف، بیبیرحیمه ابراهیمی، مشهد، انتشارات بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۴۰۳ش.صفحات ابتدایی در سایت خانه کتاب
- اصل قرآنی معاشرت به معروف و بازنگری روابط همسران، معصومه حافظی، قم، جامعة الزهراء(س)، ۱۴۰۰ش.صفحات ابتدایی در سایت خانه کتاب
- معاشرت به معروف و نقش آن در تحکیم خانواده از منظر قرآن، عنایت شریفی، تهران، جهاد دانشگاهی واحد علامه طباطبایی، ۱۴۰۱ش.صفحات ابتدایی در سایت خانه کتاب
مقاله‌ها
فارسی
- بررسی ادله فقهی قاعده بودن معاشرت به معروف، زهرا شاهیاری حیدرلو و فریبا علاسوند، فصلنامه فقه، شماره ۱۲۱، خرداد ۱۴۰۴ش.متن مقاله را اینجا بخوانید
- نقد و بررسی اهمّ خوانش‌های قرآن‌پژوهان از آیۀ «اِضربوهنّ»، معصومه حافظی و فاطمه نیازکار، فصلنامه اخلاق‌پژوهی، دوره ۸، شماره ۲، شهریور ۱۴۰۴ش.متن مقاله را اینجا بخوانید
- بررسی فقهی دلالت امر «عاشروا» در آیه ۱۹ سوره نساء، زهرا شاهیاری حیدرلو و فریبا علاسوند، دوفصلنامه فقه و اجتهاد، شماره ۲۳، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش.متن مقاله را اینجا بخوانید
- بررسی فقهی و حقوقی مهندسی ارتباط زوجین، وحید احمدناطقی و مهدی محمدیان امیری و سیدمحمد حسینی، فصلنامه معرفت و بصیرت اسلامی، دوره ۲، شماره ۲، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بابل، ۱۴۰۳ش.متن مقاله را اینجا بخوانید
- قاعده فقهی لزوم تصویب قوانین خانواده بر پایه «معروف»، بیبیرحیمه ابراهیمی، فصلنامه فقه و اصول، پیاپی ۱۳۸، پاییز ۱۴۰۳ش.متن مقاله را اینجا بخوانید
- رابطه قاعده «وجوب معاشرت به معروف» با سایر ادله، بی‌بی رحیمه ابراهیمی، همایش ملی چالشها و راهکارهای تعالی نهاد خانواده در مذاهب اسلامی با محوریت آسیب های اجتماعی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، ۱۴۰۳ش.متن مقاله را از اینجا بخوانید
- بررسی و تحلیل تعارض قاعده لزوم معاشرت به معروف با الزامات فقهی ـ حقوقی در حوزه روابط زوجین، مصطفی نعمتی و محمدعلی حیدری و مسعود راعی دهقی، فصلنامه پژوهشنامه اسلامی زنان و خانواده، شماره پیاپی ۳۰، بهار ۱۴۰۲ش.متن مقاله را اینجا بخوانید
- مدل مفهومی تعامل به معروف بین همسران براساس منابع اسلامی، محمدصادق شجاعی و محمدناصر سقای بی ریا و علی عسگری و سوده توکلی، دوفصلنامه روان‌شناسی قرآن بنیان، شماره ۲، ۱۴۰۲ش.مقاله را از اینجا بخوانید
- واکاوی مفهوم «معاشرت به معروف» در آیه ۱۹ سوره نساء و نقش آن در تکالیف حقوقی زوجین، سعید سیدحسینی و رسول محمدجعفری، فصلنامه پژوهش‌های قرآنی، دوره ۲۸، شماره ۴، ۱۴۰۲ش.متن مقاله را اینجا بخوانید
- دیدگاه علامه طباطبایی در معنای «معروف» و تأثیر آن بر قلمرو قاعده معاشرت به معروف و تفسیر ماده ۱۱۰۳ قانون مدنی، سعید سیدحسینی، فصلنامه فقه و حقوق خانواده (ندای صادق)، شماره ۷۹، ۱۴۰۲ش.متن مقاله را اینجا بخوانید
- تبیین مفهوم واژه «معروف» در آیه «عاشروهن بالمعروف» و تأثیر آن در استنباط حقوق زوجین از آیه ۱۹ نساء، زهرا شاهیاری حیدرلو و اعظم خوش‌صورت موفق و صابر جعفرزاده کسیانی، فصلنامه مطالعات اسلامی زنان و خانواده، شماره ۱۹، جامعةالزهرا(س)، ۱۴۰۲ش.متن مقاله را اینجا بخوانید
- مصادیق اخلاقی معاشرت به معروف در روابط بین همسران و نقش آن‌ها در تحکیم خانواده از منظر قرآن کریم، عنایت شریفی، فصلنامه پژوهش‌های اخلاقی، دوره ۱۲، شماره ۳، ۱۴۰۱ش.متن مقاله را اینجا بخوانید
- حکم تکلیفی انجام کارهای منزل توسط زوجه از منظر فقه امامیه، بیبیرحیمه ابراهیمی، فصلنامه جستارهای فقهی و اصولی، دوره ۸، شماره ۴، زمستان ۱۴۰۱ش.متن مقاله را اینجا بخوانید
- بازشناسی مفهوم قوامیت مرد بر زن با خوانشی جدید از آیات ۱۹ و ۳۴ سوره نساء، فاطمه کریمی و حمید نگارش و هادی واسعی، فصلنامه پژوهشنامه اسلامی زنان و خانواده، شماره ۲۷، تابستان ۱۴۰۱ش.متن مقاله را اینجا بخوانید
- واکاوی حق معاشرت به معروف در روابط زوجین با تأکید بر حقوق فطری، فاطمه شریفی و علی جعفری و سید عبدالرحیم حسینی، فصلنامه پژوهشنامه اسلامی زنان و خانواده، شماره پیاپی ۲۷، ۱۴۰۱ش.متن مقاله را اینجا بخوانید
- معناشناسی معاشرت معروف‌مدار در قرآن و مصادیق تفسیری آن، علی مدبر، فصلنامه مطالعات تفسیری، شماره ۴۵، ۱۴۰۰ش.متن مقاله را اینجا بخوانید
- نقش مصادیق حقوقی و فقهی معاشرت به معروف در تحکیم خانواده از منظر قرآن کریم، عنایت‌الله شریفی، فصلنامه پژوهشنامه معارف قرآنی، شماره ۴۶، ۱۴۰۰ش.متن مقاله را اینجا بخوانید
- بنیاد عدالت در آیۀ «معاشرت به معروف»، محمدجواد نجفی و صدیقه گلپور، فصلنامه تحقیقات علوم قرآن و حدیث، شماره پیاپی ۴۷، پاییز ۱۳۹۹ش.متن مقاله را اینجا بخوانید
- اصل معاشرت به معروف در نظام حقوق خانواده از منظر قرآن و سنت، سیده نرجس عمرانی و الهام شریعتی، نخستین همایش قرآن و روان‌شناسی، ۱۳۹۹ش.متن مقاله را اینجا بخوانید
- مقایسه رویکرد معروف‌گرا و حقوق‌گرا در انعطاف‌بخشی به روابط همسران و حقوق زنان (با تأکید بر آیه ۲۲۸ سوره بقره)، معصومه حافظی و طیبه حسام‌پور، فصلنامه مطالعات اسلامی زنان و خانواده، شماره ۱۱، ۱۳۹۸ش.متن مقاله را اینجا بخوانید
- حدود روابط جنسی زن و شوهر در چارچوب قاعده معاشرت به معروف، رحیم نوبهار و سیده‌ام‌البنین حسینی، فصلنامه خانواده‌پژوهی، شماره ۵۳، ۱۳۹۷ش.متن مقاله را اینجا بخوانید
- اصل معاشرت به معروف در قرآن (رویکرد مبنامحور در مقایسه با رویکرد رفتارمحور)، معصومه حافظی و محمدرضا میرزایی، فصلنامه پرتو وحی، شماره ۲، ۱۳۹۶ش.متن مقاله را اینجا بخوانید
- قاعده «لزوم معاشرت به معروف» در روابط زن و شوهر، رحیم نوبهار و سیده‌ام‌البنین حسینی، فصلنامه خانواده‌پژوهی، شماره ۴۱، ۱۳۹۴ش.متن مقاله را اینجا بخوانید
- پژوهشی پیرامون ماده ۱۱۰۳ قانون مدنی «تکلیف زوجین نسبت به حسن معاشرت با یکدیگر»، مصطفی رفسنجانی مقدم و علی محمدیان، فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، شماره ۷۰، ۱۳۹۴ش.متن مقاله را اینجا بخوانید
- «تعارف» و «تعامل معروف» دو اصل بنیادین در فرایند تمدنی، فاطمه مرادی، فصلنامه نقد و نظر در فلسفه و کلام، شماره ۸۰، ۱۳۹۴ش.متن مقاله را از اینجا بخوانید
- معاشرت به معروف، مریم احمدیه، فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، شماره ۵۲، شورای فرهنگی ـ اجتماعی زنان و خانواده، ۱۳۹۰ش.متن مقاله را اینجا بخوانید
- ملازمه تکالیف زوجین و اخلاق‌مداری در خانواده، در منابع اسلامی، دل‌آرا نعمتی پیرعلی و راحله کاردوانی و مهدی وکیلی، فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، شماره ۵۴، زمستان ۱۳۹۰ش.متن مقاله را اینجا بخوانید
- بررسی اصل معاشرت به معروف میان همسران از منظر قرآن کریم، ناصر قربان‌نیا و معصومه حافظی، فصلنامه بانوان شیعه، شماره ۲۰، ۱۳۸۸ش.متن مقاله را اینجا بخوانید
- مبانی حسن معاشرت به معروف در نظام حقوقی خانواده از منظر قرآن کریم، فائزه عظیم‌زاده اردبیلی، فصلنامه فقه و حقوق خانواده (ندای صادق)، شماره ۴۸، ۱۳۸۷ش.متن مقاله را اینجا بخوانید
- مبانی و اصول تربیتی در روابط زن و شوهر از منظر قرآن و حدیث، علی‌نقی فقیهی، دوفصلنامه تربیت اسلامی، دوره ۲، شماره ۳، پاییز و زمستان ۱۳۸۵ش.متن مقاله را اینجا بخوانید
- مبانى و معیارهاى رفتار با زن در قرآن، سید حسین هاشمی، فصلنامه پژوهش‌های قرآنی، شماره ۲۵، ۱۳۸۰ش.متن مقاله را از اینجا بخوانید
عربی
- تفسير قوله تعالى «وعاشروهن بالمعروف»، فريبا مرادپور، با اشراف محمد عبدالرحمن المرعشلي، اردن، المجلة العربية للعلوم الإنسانية والاجتماعية، العدد ۳۰، مرکز السنبلة للبحوث والدراسات، آوریل ۲۰۲۵م.متن مقاله را از اینجا بخوانید
- المعاشرة الحسنة بين الزوجين، قاسم سعدون كريدي و سهراب غضبان جوانمير و عبدالجبار محمود أحمد، عراق، مجلة أبحاث البصرة للعلوم الإنسانية، دانشگاه بصره، دانشکده تربیت علوم انسانی، مجلد ۴۸، العدد ۳، سپتامبر ۲۰۲۳م.متن مقاله را اینجا بخوانید
- منهج القرآن الكريم في علاج مشكلة العنف الأسري: دراسة موضوعية، أحمد ماهر سعيد نصر، مصر، حولية كلية أصول الدين والدعوة الإسلامية بطنطا، دانشگاه الأزهر، العدد ۱۵، ۲۰۲۳م.چکیده را اینجا بخوانید
- حق المعاشرة بالمعروف بين الزوجين في الفقه والقانون، محمد الصالحي، مغرب، مسارات في الأبحاث والدراسات القانونية، العدد ۲۲، ۲۰۲۲م.چکیده را اینجا بخوانید
- الانفصال العاطفي بين الزوجين وعلاجه في الفقه الإسلامي، شاكر حامد علي حسن جبل، مصر، مجلة كلية الدراسات الإسلامية والعربية للبنات بالإسكندرية، العدد ۳۸، دانشگاه الأزهر، دسامبر ۲۰۲۲م.چکیده را اینجا بخوانید
- وعاشروهن بالمعروف، حسن علي أبو العينين، مجلة منار الإسلام، العدد ۵۵۴، الهيئة العامة للشؤون الإسلامية والأوقاف، امارات متحده عربی، فوریه ۲۰۲۱م.چکیده را اینجا بخوانید
- الحقوق المالية والمعنوية للزوجة في الفقه الإسلامي، توفيق بن علي بن أحمد الشريف، مصر، مجلة كلية الشريعة والقانون بأسيوط، دانشگاه الأزهر، العدد ۳۲، ۲۰۲۰م.چکیده مقاله را اینجا بخوانید
- حق الزوجة في المعاشرة بالمعروف، وفاء بوكروشة، الجزائر، مجلة الأكاديمية للدراسات الاجتماعية والإنسانية، دانشگاه حسيبة بن بوعلي بالشلف، العدد ۲، ژوئن ۲۰۱۴م.چکیده را اینجا بخوانید
پایان‌نامه‌ها
فارسی
- آثار و احکام فقهی ـ حقوقی قاعده لاضرر و لاحرج و اصل معاشرت به معروف در نسبت با روابط مالی، تربیتی و زناشویی زوجین، شیما رضائی گزکی، کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید باهنر کرمان، دانشکده حقوق و الهیات، ۱۴۰۴ش. چکیده را اینجا بخوانید
- بررسی فقهی قاعده لزوم معاشرت به معروف و تطبیقات فقهی آن، مصطفی سلیمی، کارشناسی ارشد، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، دانشکده الهیات، معارف اسلامی و ارشاد، ۱۴۰۴ش. چکیده را اینجا بخوانید
- معاشرت به معروف و مصادیق آن در روابط زوجین در فقه امامیه و حقوق عراق، علی جاسم شیاع الطفیلی، کارشناسی ارشد، دانشگاه سمنان، پردیس علوم انسانی ـ دانشکده علوم انسانی، ۱۴۰۴ش. چکیده را اینجا بخوانید
- نسبت‌سنجی حقوق حسن معاشرت زوجین در آموزه‌های قرآن و احادیث معصومین علیهم‌السلام، عباس سودانی، پیشنهاده کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان خوزستان، مرکز پیام نور سوسنگرد، ۱۴۰۴ش. چکیده را اینجا بخوانید
- تکلیف قانونی زوجین به حسن معاشرت در حقوق ایران، لیلا رحیمی، دکتری تخصصی (PhD)، دانشگاه شهید بهشتی، دانشکده حقوق، ۱۴۰۳ش. چکیده را اینجا بخوانید
- مبانی ضمانت اجرایی حسن معاشرت زوجین، محدثه صفری، پیشنهاده کارشناسی ارشد، مؤسسه آموزش عالی فیض‌الاسلام، دانشکده علوم انسانی، ۱۴۰۲ش. چکیده را اینجا بخوانید
- بررسی ضمانت اجرای الزامات حسن معاشرت زوجین، میناالسادات پورمیرافضلی، کارشناسی ارشد، دانشگاه اردکان، دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی، ۱۴۰۱ش. چکیده را اینجا بخوانید
- کاربرد قاعده الزام معاشرت به معروف در روابط زوجین از دیدگاه فقه مذاهب اسلامی و حقوق افغانستان، گلبدین محمدی، کارشناسی ارشد، دانشگاه مذاهب اسلامی، دانشکده فقه و حقوق، ۱۴۰۰ش. چکیده را اینجا بخوانید
- معاشرت به معروف در روابط زوجین با تأکید بر فقه امامیه و حقوق ایران، محمدحسن روحانی مشهدی، کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبائی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ۱۴۰۰ش. چکیده را اینجا بخوانید
- جلوه‌های معاشرت معروف در قرآن و حدیث و تأثیر آن بر استحکام خانواده، بتول سعیدی ابواسحاقی، کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان اصفهان، مرکز پیام نور آران و بیدگل، ۱۳۹۹ش. چکیده را اینجا بخوانید
- شناسایی و تبیین مؤلفه‌های معاشرت به معروف در خانواده با استناد به قرآن و سنت، محسن ربیعی، کارشناسی ارشد، دانشکده علوم قرآن و حدیث علامه مجلسی (ره)، علوم قرآن و حدیث، ۱۳۹۹ش. چکیده را اینجا بخوانید
- بررسی تطبیقی قاعده معاشرت به معروف در فقه اسلام و حقوق موضوعه ایران، سمیه خداکرمی، کارشناسی ارشد، دانشگاه شاهد، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۸ش. چکیده را اینجا بخوانید
- استقراء مصادیق معاشرت به معروف در نکاح و طلاق با رعایت ضرورت زمانی، سوده اعرابی، کارشناسی ارشد، دانشکده رفاه، گروه فقه و مبانی فقه حقوق اسلامی، ۱۳۹۸ش. چکیده را اینجا بخوانید
- بررسی نظریه «عاشروهُنَّ بِالمَعروفِ» در قالب قاعده فقهی و کاربرد آن در حقوق موضوعه، معصومه نژادکمالی راوری، کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان خراسان رضوی، مرکز پیام نور مشهد، ۱۳۹۸ش. چکیده را اینجا بخوانید
- مسئولیت ناشی از عدم حسن معاشرت زوجین، حسین دارابی، کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید مطهری، ۱۳۹۷ش. چکیده را اینجا بخوانید
- کارکرد قاعده معروف در خانواده از منظر حقوق ایران و افغانستان، مرضیه اکبری، پیشنهاده کارشناسی ارشد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی هدی، ۱۳۹۷ش. چکیده را اینجا بخوانید
- مبانی شرایط و آثار قاعده لزوم حسن معاشرت در روابط زوجین، ژیلا قنبری، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندر انزلی، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۹۶ش. چکیده را اینجا بخوانید
- معاشرت معروف در روابط زوجین از منظر امامیه و حنفیه، مهدیه اکبری، کارشناسی ارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده مذاهب، ۱۳۹۵ش. چکیده را اینجا بخوانید
- قاعده معروف در نظام خانواده از منظر فقه امامیه و حنفیه، راضیه‌سادات حیدری، کارشناسی ارشد، جامعةالمصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی بنت‌الهدی(رض)، ۱۳۹۳ش. چکیده را اینجا بخوانید
- الزامات حسن معاشرت زوجین در فعالیت‌های اجتماعی زنان با رویکرد آموزه‌های اسلامی، فاطمه معصوم‌پناه بابلی، کارشناسی ارشد، دانشگاه الزهرا (س)، دانشکده اقتصاد و حسابداری، ۱۳۹۳ش. چکیده را اینجا بخوانید
- پژوهش فقهی حقوقی قاعده معروف در حقوق خانواده، سکینه طالبی کیانی، کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، مجتمع دانشگاهی ولیعصر(عج)، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۳ش. چکیده را اینجا بخوانید
- بررسی قاعده معاشرت به معروف در روابط زوجین؛ مفاهیم، مبانی، کارکردها، زینب یوسف صنعتی، کارشناسی ارشد، دانشگاه بوعلی سینا، دانشکده علوم انسانی، ۱۳۸۹ش. چکیده را اینجا بخوانید
- بررسی قاعده معاشرت به معروف در روابط زوجین؛ مفاهیم، مبانی، کارکردها، زینب یوسف صنعتی، پیشنهاده کارشناسی ارشد، دانشگاه بوعلی سینا، دانشکده زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۸۸ش. چکیده را اینجا بخوانید
سایر منابع
- نگاهی به تفسیر «عاشروهن بالمعروف»، عاطفه دویده، یادداشت اینترنتی در خبرگزاری رسا،تاریخ درج ۲۲ مهر ۱۳۹۴، تاریخ بازدید ۱۲ مهر ۱۴۰۵. یادداشت را اینجا بخوانید
- أهمية المعاشرة بالمعروف بين الزوجين، عبدالعزيز بن باز، برنامه «نور على الدرب»، درس و پاسخ آموزشی درباره معاشرت به معروف میان زوجین. متن را اینجا بخوانید