سوارکاری زنان: تفاوت میان نسخه‌ها

(۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)

خط ۱۴:

}}

* '''چکیده'''

'''سوارکاری زنان''' موضوعی ~~است فقهی~~ که در دوران معاصر برای تبیین حکم فقهی دوچرخه‌سواری و موتورسواری بانوان مورد توجه قرار گرفته ست. بررسی روایات ناظر به حرمت نشان می‌دهد که ادله مورد استناد از سوی برخی فقها به دلیل ضعف سندی یا ایرادات دلالی، برای اثبات حرمت کافی دانسته نشده و نهایتاً بر کراهت حمل شده‌اند. در مقابل، اطلاق آیات قرآن و برخی روایات خاص، جواز اولیه این عمل را تأیید می‌کنند. در خصوص امکان تعمیم حکم از سوارکاری سنتی به وسایل نقلیه جدید، دو دیدگاه گزارش شده است: دیدگاهی که با استناد به وحدت ملاک، حکم را قابل تعمیم می‌داند و دیدگاهی که به دلیل تفاوت موضوع و پرهیز از قیاس، تعمیم را روا نمی‌شمارد. همچنین، فتاوای فقهای معاصر نشان می‌دهد که مبنای اصلی حرمت، نه حکم اولی، بلکه عروض عناوین ثانویه‌ای همچون «منافات با عفت»، «جلب توجه نامحرم» و «زمینه‌سازی برای فساد» است.

'''سوارکاری زنان''' موضوعی که در دوران معاصر برای تبیین حکم فقهی دوچرخه‌سواری و موتورسواری بانوان مورد توجه قرار گرفته است. بررسی روایات ناظر به حرمت نشان می‌دهد که ادله مورد استناد از سوی برخی فقها به دلیل ضعف سندی یا ایرادات دلالی، برای اثبات حرمت کافی دانسته نشده و نهایتاً بر کراهت حمل شده‌اند. در مقابل، اطلاق آیات قرآن و برخی روایات خاص، جواز اولیه این عمل را تأیید می‌کنند. در خصوص امکان تعمیم حکم از سوارکاری سنتی به وسایل نقلیه جدید، دو دیدگاه گزارش شده است: دیدگاهی که با استناد به وحدت ملاک، حکم را قابل تعمیم می‌داند و دیدگاهی که به دلیل تفاوت موضوع و پرهیز از قیاس، تعمیم را روا نمی‌شمارد. همچنین، فتاوای فقهای معاصر نشان می‌دهد که مبنای اصلی حرمت، نه حکم اولی، بلکه عروض عناوین ثانویه‌ای همچون «منافات با عفت»، «جلب توجه نامحرم» و «زمینه‌سازی برای فساد» است.

== طرح مسئله ==

در دوره معاصر حضور بانوان در عرصه‌های مختلف اجتماعی، ورزشی و حمل‌ونقل شهری به نحو چشمگیری افزایش یافته است. در این میان، استفاده از وسایل نقلیه سبک مانند دوچرخه و موتورسیکلت، چه به عنوان یک ورزش، چه به عنوان ابزاری برای حمل‌ونقل فعال و بهبود سلامت و چه به مثابه یک کنش اجتماعی، به یکی از مسائل مهم و بحث‌برانگیز در ایران، تبدیل شده است. پژوهش‌های حوزه علوم ورزشی نشان می‌دهد که حمل‌ونقل فعال، شامل دوچرخه‌سواری، روشی مناسب برای خروج از سبک زندگی کم‌تحرک و بهره‌مندی از منافع متعدد است.<ref>کشاورز، نوذری و امیرحسینی، «ارائه الگوی مدیریت عملکرد توسعه دوچرخه سواری بانوان با رویکرد ساختاری تفسیری مقاله»، ص۱۲۳ و ۱۲۹.</ref> از منظر اجتماعی نیز، این موضوع به یکی از مطالبات حقوقی زنان بدل شده است.<ref>پناهی و همکاران، «مطالعه ادراک نابرابری‌های جنسیّتی در تجربه زیسته زنان شهر مراغه مقاله»، ص ۱۸۷.</ref>

مطابق رویکرد برخی از پژوهش‌های موجود،<ref>رضوان‌طلب، جهرمی و پورصدقی، «دوچرخه سواری و موتورسواری بانوان از منظر فقه و حقوق»، ص۹-۱۶.</ref> از آنجا که دوچرخه و موتورسیکلت در عصر صدور روایات وجود نداشته‌اند، برای دستیابی به حکم شرعی این مسئله، لازم است به سراغ نزدیک‌ترین موضوع مشابه در متون دینی، یعنی «سوارکاری» (رکوب) بانوان بر حیواناتی چون اسب، شتر و الاغ رفت. این وسایل نقلیه سنتی، تنها ابزار حمل‌ونقل رایج در آن دوران بوده‌اند و روایاتی در خصوص حکم سوارشدن زنان بر آن‌ها وارد شده است. بنابراین، گام نخست برای روشن‌شدن حکم موتورسواری و دوچرخه‌سواری، شناخت دقیق حکم فقهی سوارکاری زنان بر مرکب‌های سنتی است. پس از تبیین این حکم، باید این مسئله بررسی شود که آیا می‌توان حکم مذکور را به وسایل نقلیه جدید تعمیم داد یا ~~خیر.~~

مطابق رویکرد برخی از پژوهش‌های موجود،<ref>رضوان‌طلب، جهرمی و پورصدقی، «دوچرخه سواری و موتورسواری بانوان از منظر فقه و حقوق»، ص۹-۱۶.</ref> از آنجا که دوچرخه و موتورسیکلت در عصر صدور روایات وجود نداشته‌اند، برای دستیابی به حکم شرعی این مسئله، لازم است به سراغ نزدیک‌ترین موضوع مشابه در متون دینی، یعنی «سوارکاری» (رکوب) بانوان بر حیواناتی چون اسب، شتر و الاغ رفت. این وسایل نقلیه سنتی، تنها ابزار حمل‌ونقل رایج در آن دوران بوده‌اند و روایاتی در خصوص حکم سوارشدن زنان بر آن‌ها وارد شده است. بنابراین، گام نخست برای روشن‌شدن حکم موتورسواری و دوچرخه‌سواری، شناخت دقیق حکم فقهی سوارکاری زنان بر مرکب‌های سنتی است. پس از تبیین این حکم، باید این مسئله بررسی شود که آیا می‌توان حکم مذکور را به وسایل نقلیه جدید تعمیم داد یا خیر؟

== ادله حرمت سوارکاری زنان ==

خط ۳۱:

کلینی از امام صادق(ع) نقل می‌کند که فرمود: «نَهَى رَسُولُ اللَّهِ(ص) أَنْ يُرْكَبَ سَرْجٌ بِفَرْجٍ»؛<ref>کلینی، الكافي، ج‌۵، ص۵۱۶.</ref> واژه «نهی» و صیغه آن در اصول فقه ظهور در حرمت دارد و اگر قرینه‌ای بر کراهت وجود نداشته باشد، از این روایت حرمت استفاده می‌شود. در روایت دوم از امیرالمؤمنین(ع) نقل شده است: «لَاتَحْمِلُوا الْفُرُوجَ عَلَى السُّرُوجِ فَتُهَيِّجُوهُنَّ لِلْفُجُورِ».<ref>کلینی، الكافي، ج‌۵، ص۵۱۶.</ref> و نیز شیخ صدوق در روایتی از امام باقر(ع) نقل می‌کند که: «وَلَا يَجُوزُ لِلْمَرْأَةِ رُكُوبُ السَّرْجِ إِلَّا مِنْ ضَرُورَةٍ أَوْ فِي سَفَرٍ».<ref>صدوق، الخصال، ج‏، ص۵۸۸.</ref>

به اعتقاد مجلسی روایت اول از نظر سندی ضعیف است و بر همین اساس بر بیش از کراهت دلالت ~~نمی کند~~.<ref>مجلسی، مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، ج‌۲۰، ص۳۳۲.</ref> روایت دوم نیز دچار ضعف سند است.<ref>مجلسی، مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، ج‌۲۰، ص۳۳۳.</ref> علاوه بر این ظهور یا دست کم اشعار در تعلیل دارد. در این صورت ممکن است موضوع حکم سوارکاری نباشد، بلکه تهییج شهوت زن به واسطه نشستن روی زین ~~باشد.~~<ref>مجلسی، روضة المتقين في شرح من لا يحضره الفقيه، ج‌۸، ص۳۷۶.</ref> در نتیجه در موارد فقدان شهوت حکم منتفی خواهد شد. روایت سوم نیز به اعتقاد مکارم شیرازی ضعیف السند است، ضمن اینکه فقرات دیگر آن حکم الزامی ندارند. بنابراین از این روایت نیز در ~~نهایت~~ کراهت استفاده می‌شود.<ref>مکارم شیرازی، كتاب النكاح، ج‌۶، ص۱۲۵.</ref>

به اعتقاد مجلسی روایت اول از نظر سندی ضعیف است و بر همین اساس بر بیش از کراهت دلالت نمی‌کند.<ref>مجلسی، مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، ج‌۲۰، ص۳۳۲.</ref> روایت دوم نیز دچار ضعف سند است.<ref>مجلسی، مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، ج‌۲۰، ص۳۳۳.</ref> علاوه بر این ظهور یا دست کم اشعار در تعلیل دارد. در این صورت ممکن است موضوع حکم سوارکاری نباشد، بلکه تهییج شهوت زن به واسطه نشستن روی زین باشد؛<ref>مجلسی، روضة المتقين في شرح من لا يحضره الفقيه، ج‌۸، ص۳۷۶.</ref> که در نتیجه در موارد فقدان شهوت حکم منتفی خواهد شد. روایت سوم نیز به اعتقاد [[ناصر مکارم شیرازی|آیت‌الله مکارم شیرازی]] ضعیف السند است، ضمن اینکه فقرات دیگر آن حکم الزامی ندارند. بنابراین از این روایت نیز در نهایت، کراهت استفاده می‌شود.<ref>مکارم شیرازی، كتاب النكاح، ج‌۶، ص۱۲۵.</ref>

===روایات مذمت سوارکاری زنان ===

گروه دوم از روایات مشتمل بر نهی صریح نیستند بلکه با تعابیری مختلف، سوارکاری زنان را نکوهش کرده و مذموم شمرده‌اند. در این خصوص می‌توان به سه دسته فرعی از روایات اشاره کرد:

در دسته نخست از ماده «لعن» استفاده شده است. چنان‌که کلینی از امام صادق(ع) نقل می‌کند: «السُّرُجُ مَرْكَبٌ مَلْعُونٌ لِلنِّسَاءِ».<ref>کلینی، الکافی، ج۶، ص۵۴۱.</ref> «لعن» در لغت به معنای طرد و دور کردن از خیر و رحمت،<ref>راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص۷۴۱.</ref> و نشان‌دهنده ~~مبغوضیت~~ این عمل است.

* در دسته نخست از ماده «لعن» استفاده شده است. چنان‌که کلینی از امام صادق(ع) نقل می‌کند: «السُّرُجُ مَرْكَبٌ مَلْعُونٌ لِلنِّسَاءِ».<ref>کلینی، الکافی، ج۶، ص۵۴۱.</ref> «لعن» در لغت به معنای طرد و دور کردن از خیر و رحمت،<ref>راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص۷۴۱.</ref> و نشان‌دهنده مغضوبیت این عمل است.

* دسته دوم روایاتی هستند که سوارشدن زنان بر زین را یکی از نشانه‌های آخرالزمان یا علائم ظهور معرفی می‌کنند: «اذا ... َ رَكِبَ ذَوَاتُ‏ الْفُرُوجِ‏ السُّرُوج»<ref>صدوق، كمال الدين و تمام النعمة، ج‏۱، ص۳۳۱.</ref>؛ «لَتَرْكَبَنَّ ذَوَاتُ الْفُرُوجِ‏ السُّرُوج‏».<ref>قمی، تفسير القمي، ج‏۲، ص۳۰۵.</ref>

* و بالاخره روایاتی که در شرح ماجرای دفن امام حسن(ع) و ممانعت عایشه از آن، وی را به عنوان «أَوَّلَ امْرَأَةٍ رَكِبَتْ فِي الْإِسْلَامِ سَرْجا» معرفی می‌کنند.<ref>کلینی، الکافی، ج۱، ص۳۰۰.</ref>

دسته دوم روایاتی هستند که سوارشدن زنان بر زین را یکی از نشانه‌های آخرالزمان یا علائم ظهور معرفی می‌کنند: «اذا ... َ رَكِبَ ذَوَاتُ‏ الْفُرُوجِ‏ السُّرُوج»<ref>صدوق، كمال الدين و تمام النعمة، ج‏۱، ص۳۳۱.</ref>؛ «لَتَرْكَبَنَّ ذَوَاتُ الْفُرُوجِ‏ السُّرُوج‏».<ref>قمی، تفسير القمي، ج‏۲، ص۳۰۵.</ref>

[[علی ایروانی]] در مقام نقد و ارزیابی استناد به این روایات گفته است که واژه لعن هم بر امور حرام و هم مکروه صدق می‌کند. با این حال، به دلیل کثرت استعمال روایی این واژه در امور مکروه، برخی فقها معتقدند که حمل آن بر حرمت نیازمند قرینه است و در صورت نبود قرینه، بر قدر متیقن مغضوبیت که کراهت است، حمل می‌شود.<ref>ایروانی، الأصول في علم الأصول، ج۲، ص۲۷۱.</ref> [[مرتضی مطهری]] نیز ضمن تاکید بر ضعف سندی این روایات، در استفاده تعبیر «ذوات الفروج» برای زنان توسط پیامبر(ص) به شدت تردید می‌کند و آن را هتک حضرت می‌شمارد.<ref>مطهری، مجموعه آثار، ج‌۱۹، ص۶۰۵.</ref> و هم او تصریح می‌کند که هیچ فقیهی از صدر اسلام فتوای به حرمت رکوب زنان نداده است و اگر حرمتی هم مطرح شده، به دلیل اعمال حرامی مثل عریان‌شدن بوده که با این عمل صورت می‌گرفته است.<ref>مطهری، مجموعه آثار، ج‌۱۹، ص۶۰۴-۶۰۵.</ref>

و بالاخره روایاتی که در شرح ماجرای دفن امام حسن(ع) و ممانعت عایشه از آن، وی را به عنوان «أَوَّلَ امْرَأَةٍ رَكِبَتْ فِي الْإِسْلَامِ سَرْجا» معرفی می‌کنند.<ref>کلینی، الکافی، ج۱، ص۳۰۰.</ref>

در مقام نقد و ارزیابی استناد به این روایات گفته ~~شده~~ واژه لعن هم بر امور حرام و هم مکروه صدق می‌کند. با این حال، به دلیل کثرت استعمال روایی این واژه در امور مکروه، برخی فقها معتقدند که حمل آن بر حرمت نیازمند قرینه است و در صورت نبود قرینه، بر قدر متیقن ~~مبغوضیت~~ که کراهت است، حمل می‌شود.<ref>ایروانی، الأصول في علم الأصول، ج۲، ص۲۷۱.</ref>

~~ثانیاً~~ مرتضی مطهری ضمن تاکید بر ضعف سندی این روایات، در استفاده تعبیر «ذوات الفروج» برای زنان توسط پیامبر(ص) به شدت تردید می‌کند و آن را هتک حضرت می‌شمارد.<ref>مطهری، مجموعه آثار، ج‌۱۹، ص۶۰۵.</ref> و ~~نیز~~ هم او تصریح می‌کند که هیچ فقیهی از صدر اسلام فتوای به حرمت رکوب زنان نداده است و اگر حرمتی هم مطرح شده، به دلیل اعمال حرامی مثل عریان‌شدن بوده که با این عمل صورت می‌گرفته است.<ref>مطهری، مجموعه آثار، ج‌۱۹، ص۶۰۴-۶۰۵.</ref>

== ادله جواز سوارکاری زنان==

خط ۵۰:

خط ۴۶:

===آیات رکوب===

در قرآن کریم آیاتی ~~چند~~ سوارکاری بر حیوانات را به عنوان یکی از آیات و نعمات الهی مطرح کرده‌اند.<ref>یس: ۴۲ و ۷۲؛ غافر: ۷۹؛ زخرف: ۱۲.</ref> به اعتقاد برخی نویسندگان اطلاق آیات شامل زنان نیز می‌شود و بر حلیت سوارکاری بر حیوانات و غیر آنها دلالت دارند.<ref>رضوان‌طلب، جهرمی و پورصدقی، «دوچرخه سواری و موتورسواری بانوان از منظر فقه و حقوق»، ص۱۶.</ref> در [[آیه ۸ سوره نحل|آیه ۸ نحل]] می‌فرماید: «وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً وَ يَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُون». علامه طباطبایی «ما لا تعلمون» را به سایر حیوانات و غیر حیواناتی که مسخر انسان هستند و شناخته‌شده ~~نبوده‌اند~~ تفسیر می‌کند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۲، ص۲۱۲.</ref>

در قرآن کریم آیاتی چند، سوارکاری بر حیوانات را به عنوان یکی از آیات و نعمات الهی مطرح کرده‌اند.<ref>یس: ۴۲ و ۷۲؛ غافر: ۷۹؛ زخرف: ۱۲.</ref> به اعتقاد برخی نویسندگان اطلاق آیات شامل زنان نیز می‌شود و بر حلیت سوارکاری بر حیوانات و غیر آنها دلالت دارند.<ref>رضوان‌طلب، جهرمی و پورصدقی، «دوچرخه سواری و موتورسواری بانوان از منظر فقه و حقوق»، ص۱۶.</ref> در [[آیه ۸ سوره نحل|آیه ۸ نحل]] می‌فرماید: «وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً وَ يَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُون». [[علامه طباطبایی]] «ما لا تعلمون» را به سایر حیوانات و غیر حیواناتی که مسخر انسان هستند و شناخته‌شده نبوده‌اند، تفسیر می‌کند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۲، ص۲۱۲.</ref>

===روایات خاص===

شیخ صدوق از معاویة بن عمار نقل می‌کند که از امام صادق(ع) پرسیدم: «آیا زن می‌تواند سعی بین صفا و مروه را سوار بر اسب یا شتر انجام دهد؟ امام فرمود: اشکالی ندارد». سپس راوی همین سؤال را در مورد مردان نیز تکرار می‌کند و امام همان پاسخ را می‌دهند.<ref>صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج‏۲، ص۴۱۶.</ref> برخی پژوهشگران این روایت را به عنوان دلیلی بر جواز سوارکاری بانوان مورد استناد قرار داده‌اند.<ref>رضوان‌طلب، جهرمی و پورصدقی، «دوچرخه سواری و موتورسواری بانوان از منظر فقه و حقوق»، ص۱۶-۱۷.</ref>

در برخی روایات نیز سوار شدن بر «رَحل» (زین شتر)<ref>راغب اصفهانی، مفردات، ص۳۴۷.</ref> مدح شده است. شیخ کلینی از پیامبر اسلام(ص) روایت می‌کند: «خَيْرُ نِسَاءٍ رَكِبْنَ الرِّحَالَ نِسَاءُ قُرَيْشٍ»؛ یعنی بهترین زنانی که بر رحل شتر سوار شدند، زنان قریش‌اند. پیداست که اگر رکوب برای زنان امری حرام یا دست‌کم مذموم و ~~مبغوض~~ بود، در توصیف «بهترین زنان» قرار نمی‌گرفت. حر عاملی نیز این روایت را در باب «خیر النساء» نقل کرده است.<ref>حر عاملی، الفصول المهمة في أصول الأئمة - تكملة الوسائل، ج‌۳، ص۳۹۲.</ref>

در برخی روایات نیز سوار شدن بر «رَحل» (زین شتر)<ref>راغب اصفهانی، مفردات، ص۳۴۷.</ref> مدح شده است. شیخ کلینی از پیامبر اسلام(ص) روایت می‌کند: «خَيْرُ نِسَاءٍ رَكِبْنَ الرِّحَالَ نِسَاءُ قُرَيْشٍ»؛ یعنی بهترین زنانی که بر رحل شتر سوار شدند، زنان قریش‌اند. پیداست که اگر رکوب برای زنان امری حرام یا دست‌کم مذموم و مغضوب بود، در توصیف «بهترین زنان» قرار نمی‌گرفت. حر عاملی نیز این روایت را در باب «خیر النساء» نقل کرده است.<ref>حر عاملی، الفصول المهمة في أصول الأئمة - تكملة الوسائل، ج‌۳، ص۳۹۲.</ref>

==تعمیم حکم سوارکاری به دوچرخه‌سواری و موتورسواری==

خط ۸۹:

خط ۸۵:

==فهرست منابع==

* ايروانى، على، الأصول في علم الأصول، قم، دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم‏، ۱۴۲۲ق.

* [https://www.leader.ir پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری]

خط ۱۱۴:

خط ۱۱۱:

* مکارم شیرازی، ناصر، استفتاءات جدید، قم، مدرسة الإمام علي بن أبي طالب(ع)، ۱۴۲۷ق.

* مكارم شيرازى، ناصر، كتاب النكاح، قم، انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب(ع)، ۱۴۲۴ق.

@@ خط ۱۴: / خط ۱۴: @@
 }}
 * '''چکیده'''
-'''سوارکاری زنان''' موضوعی است فقهی که در دوران معاصر برای تبیین حکم فقهی دوچرخه‌سواری و موتورسواری بانوان مورد توجه قرار گرفته ست. بررسی روایات ناظر به حرمت نشان می‌دهد که ادله مورد استناد از سوی برخی فقها به دلیل ضعف سندی یا ایرادات دلالی، برای اثبات حرمت کافی دانسته نشده و نهایتاً بر کراهت حمل شده‌اند. در مقابل، اطلاق آیات قرآن و برخی روایات خاص، جواز اولیه این عمل را تأیید می‌کنند. در خصوص امکان تعمیم حکم از سوارکاری سنتی به وسایل نقلیه جدید، دو دیدگاه گزارش شده است: دیدگاهی که با استناد به وحدت ملاک، حکم را قابل تعمیم می‌داند و دیدگاهی که به دلیل تفاوت موضوع و پرهیز از قیاس، تعمیم را روا نمی‌شمارد. همچنین، فتاوای فقهای معاصر نشان می‌دهد که مبنای اصلی حرمت، نه حکم اولی، بلکه عروض عناوین ثانویه‌ای همچون «منافات با عفت»، «جلب توجه نامحرم» و «زمینه‌سازی برای فساد» است.
+'''سوارکاری زنان''' موضوعی که در دوران معاصر برای تبیین حکم فقهی دوچرخه‌سواری و موتورسواری بانوان مورد توجه قرار گرفته است. بررسی روایات ناظر به حرمت نشان می‌دهد که ادله مورد استناد از سوی برخی فقها به دلیل ضعف سندی یا ایرادات دلالی، برای اثبات حرمت کافی دانسته نشده و نهایتاً بر کراهت حمل شده‌اند. در مقابل، اطلاق آیات قرآن و برخی روایات خاص، جواز اولیه این عمل را تأیید می‌کنند. در خصوص امکان تعمیم حکم از سوارکاری سنتی به وسایل نقلیه جدید، دو دیدگاه گزارش شده است: دیدگاهی که با استناد به وحدت ملاک، حکم را قابل تعمیم می‌داند و دیدگاهی که به دلیل تفاوت موضوع و پرهیز از قیاس، تعمیم را روا نمی‌شمارد. همچنین، فتاوای فقهای معاصر نشان می‌دهد که مبنای اصلی حرمت، نه حکم اولی، بلکه عروض عناوین ثانویه‌ای همچون «منافات با عفت»، «جلب توجه نامحرم» و «زمینه‌سازی برای فساد» است.
 == طرح مسئله ==
 در دوره معاصر حضور بانوان در عرصه‌های مختلف اجتماعی، ورزشی و حمل‌ونقل شهری به نحو چشمگیری افزایش یافته است. در این میان، استفاده از وسایل نقلیه سبک مانند دوچرخه و موتورسیکلت، چه به عنوان یک ورزش، چه به عنوان ابزاری برای حمل‌ونقل فعال و بهبود سلامت و چه به مثابه یک کنش اجتماعی، به یکی از مسائل مهم و بحث‌برانگیز در ایران، تبدیل شده است. پژوهش‌های حوزه علوم ورزشی نشان می‌دهد که حمل‌ونقل فعال، شامل دوچرخه‌سواری، روشی مناسب برای خروج از سبک زندگی کم‌تحرک و بهره‌مندی از منافع متعدد است.<ref>کشاورز، نوذری و امیرحسینی، «ارائه الگوی مدیریت عملکرد توسعه دوچرخه سواری بانوان با رویکرد ساختاری تفسیری مقاله»، ص۱۲۳ و ۱۲۹.</ref> از منظر اجتماعی نیز، این موضوع به یکی از مطالبات حقوقی زنان بدل شده است.<ref>پناهی و همکاران، «مطالعه ادراک نابرابری‌های جنسیّتی در تجربه زیسته زنان شهر مراغه مقاله»، ص ۱۸۷.</ref>
-مطابق رویکرد برخی از پژوهش‌های موجود،<ref>رضوان‌طلب، جهرمی و پورصدقی، «دوچرخه سواری و موتورسواری بانوان از منظر فقه و حقوق»، ص۹-۱۶.</ref> از آنجا که دوچرخه و موتورسیکلت در عصر صدور روایات وجود نداشته‌اند، برای دستیابی به حکم شرعی این مسئله، لازم است به سراغ نزدیک‌ترین موضوع مشابه در متون دینی، یعنی «سوارکاری» (رکوب) بانوان بر حیواناتی چون اسب، شتر و الاغ رفت. این وسایل نقلیه سنتی، تنها ابزار حمل‌ونقل رایج در آن دوران بوده‌اند و روایاتی در خصوص حکم سوارشدن زنان بر آن‌ها وارد شده است. بنابراین، گام نخست برای روشن‌شدن حکم موتورسواری و دوچرخه‌سواری، شناخت دقیق حکم فقهی سوارکاری زنان بر مرکب‌های سنتی است. پس از تبیین این حکم، باید این مسئله بررسی شود که آیا می‌توان حکم مذکور را به وسایل نقلیه جدید تعمیم داد یا خیر.
+مطابق رویکرد برخی از پژوهش‌های موجود،<ref>رضوان‌طلب، جهرمی و پورصدقی، «دوچرخه سواری و موتورسواری بانوان از منظر فقه و حقوق»، ص۹-۱۶.</ref> از آنجا که دوچرخه و موتورسیکلت در عصر صدور روایات وجود نداشته‌اند، برای دستیابی به حکم شرعی این مسئله، لازم است به سراغ نزدیک‌ترین موضوع مشابه در متون دینی، یعنی «سوارکاری» (رکوب) بانوان بر حیواناتی چون اسب، شتر و الاغ رفت. این وسایل نقلیه سنتی، تنها ابزار حمل‌ونقل رایج در آن دوران بوده‌اند و روایاتی در خصوص حکم سوارشدن زنان بر آن‌ها وارد شده است. بنابراین، گام نخست برای روشن‌شدن حکم موتورسواری و دوچرخه‌سواری، شناخت دقیق حکم فقهی سوارکاری زنان بر مرکب‌های سنتی است. پس از تبیین این حکم، باید این مسئله بررسی شود که آیا می‌توان حکم مذکور را به وسایل نقلیه جدید تعمیم داد یا خیر؟
 == ادله حرمت سوارکاری زنان ==
@@ خط ۳۱: / خط ۳۱: @@
 کلینی از امام صادق(ع) نقل می‌کند که فرمود: «نَهَى رَسُولُ اللَّهِ(ص) أَنْ يُرْكَبَ سَرْجٌ بِفَرْجٍ»؛<ref>کلینی، الكافي، ج‌۵، ص۵۱۶.</ref> واژه «نهی» و صیغه آن در اصول فقه ظهور در حرمت دارد و اگر قرینه‌ای بر کراهت وجود نداشته باشد، از این روایت حرمت استفاده می‌شود. در روایت دوم از امیرالمؤمنین(ع) نقل شده است: «لَاتَحْمِلُوا الْفُرُوجَ عَلَى السُّرُوجِ فَتُهَيِّجُوهُنَّ لِلْفُجُورِ».<ref>کلینی، الكافي، ج‌۵، ص۵۱۶.</ref> و نیز شیخ صدوق در روایتی از امام باقر(ع) نقل می‌کند که: «وَلَا يَجُوزُ لِلْمَرْأَةِ رُكُوبُ السَّرْجِ إِلَّا مِنْ ضَرُورَةٍ أَوْ فِي سَفَرٍ».<ref>صدوق، الخصال، ج‏، ص۵۸۸.</ref>
-به اعتقاد مجلسی روایت اول از نظر سندی ضعیف است و بر همین اساس بر بیش از کراهت دلالت نمی کند.<ref>مجلسی، مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، ج‌۲۰، ص۳۳۲.</ref> روایت دوم نیز دچار ضعف سند است.<ref>مجلسی، مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، ج‌۲۰، ص۳۳۳.</ref> علاوه بر این ظهور یا دست کم اشعار در تعلیل دارد. در این صورت ممکن است موضوع حکم سوارکاری نباشد، بلکه تهییج شهوت زن به واسطه نشستن روی زین باشد.<ref>مجلسی، روضة المتقين في شرح من لا يحضره الفقيه، ج‌۸، ص۳۷۶.</ref> در نتیجه در موارد فقدان شهوت حکم منتفی خواهد شد. روایت سوم نیز به اعتقاد مکارم شیرازی ضعیف السند است، ضمن اینکه فقرات دیگر آن حکم الزامی ندارند. بنابراین از این روایت نیز در نهایت کراهت استفاده می‌شود.<ref>مکارم شیرازی، كتاب النكاح، ج‌۶، ص۱۲۵.</ref>
+به اعتقاد مجلسی روایت اول از نظر سندی ضعیف است و بر همین اساس بر بیش از کراهت دلالت نمی‌کند.<ref>مجلسی، مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، ج‌۲۰، ص۳۳۲.</ref> روایت دوم نیز دچار ضعف سند است.<ref>مجلسی، مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، ج‌۲۰، ص۳۳۳.</ref> علاوه بر این ظهور یا دست کم اشعار در تعلیل دارد. در این صورت ممکن است موضوع حکم سوارکاری نباشد، بلکه تهییج شهوت زن به واسطه نشستن روی زین باشد؛<ref>مجلسی، روضة المتقين في شرح من لا يحضره الفقيه، ج‌۸، ص۳۷۶.</ref> که در نتیجه در موارد فقدان شهوت حکم منتفی خواهد شد. روایت سوم نیز به اعتقاد [[ناصر مکارم شیرازی|آیت‌الله مکارم شیرازی]] ضعیف السند است، ضمن اینکه فقرات دیگر آن حکم الزامی ندارند. بنابراین از این روایت نیز در نهایت، کراهت استفاده می‌شود.<ref>مکارم شیرازی، كتاب النكاح، ج‌۶، ص۱۲۵.</ref>
 ===روایات مذمت سوارکاری زنان ===
 گروه دوم از روایات مشتمل بر نهی صریح نیستند بلکه با تعابیری مختلف، سوارکاری زنان را نکوهش کرده و مذموم شمرده‌اند. در این خصوص می‌توان به سه دسته فرعی از روایات اشاره کرد:
-در دسته نخست از ماده «لعن» استفاده شده است. چنان‌که کلینی از امام صادق(ع) نقل می‌کند: «السُّرُجُ مَرْكَبٌ مَلْعُونٌ لِلنِّسَاءِ».<ref>کلینی، الکافی، ج۶، ص۵۴۱.</ref> «لعن» در لغت به معنای طرد و دور کردن از خیر و رحمت،<ref>راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص۷۴۱.</ref> و نشان‌دهنده مبغوضیت این عمل است.
+* در دسته نخست از ماده «لعن» استفاده شده است. چنان‌که کلینی از امام صادق(ع) نقل می‌کند: «السُّرُجُ مَرْكَبٌ مَلْعُونٌ لِلنِّسَاءِ».<ref>کلینی، الکافی، ج۶، ص۵۴۱.</ref> «لعن» در لغت به معنای طرد و دور کردن از خیر و رحمت،<ref>راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص۷۴۱.</ref> و نشان‌دهنده مغضوبیت این عمل است.
+* دسته دوم روایاتی هستند که سوارشدن زنان بر زین را یکی از نشانه‌های آخرالزمان یا علائم ظهور معرفی می‌کنند: «اذا ... َ رَكِبَ ذَوَاتُ‏ الْفُرُوجِ‏ السُّرُوج»<ref>صدوق، كمال الدين و تمام النعمة، ج‏۱، ص۳۳۱.</ref>؛ «لَتَرْكَبَنَّ ذَوَاتُ الْفُرُوجِ‏ السُّرُوج‏».<ref>قمی، تفسير القمي، ج‏۲، ص۳۰۵.</ref>
+* و بالاخره روایاتی که در شرح ماجرای دفن امام حسن(ع) و ممانعت عایشه از آن، وی را به عنوان «أَوَّلَ امْرَأَةٍ رَكِبَتْ فِي الْإِسْلَامِ سَرْجا» معرفی می‌کنند.<ref>کلینی، الکافی، ج۱، ص۳۰۰.</ref>
-دسته دوم روایاتی هستند که سوارشدن زنان بر زین را یکی از نشانه‌های آخرالزمان یا علائم ظهور معرفی می‌کنند: «اذا ... َ رَكِبَ ذَوَاتُ‏ الْفُرُوجِ‏ السُّرُوج»<ref>صدوق، كمال الدين و تمام النعمة، ج‏۱، ص۳۳۱.</ref>؛ «لَتَرْكَبَنَّ ذَوَاتُ الْفُرُوجِ‏ السُّرُوج‏».<ref>قمی، تفسير القمي، ج‏۲، ص۳۰۵.</ref>
+[[علی ایروانی]] در مقام نقد و ارزیابی استناد به این روایات گفته است که واژه لعن هم بر امور حرام و هم مکروه صدق می‌کند. با این حال، به دلیل کثرت استعمال روایی این واژه در امور مکروه، برخی فقها معتقدند که حمل آن بر حرمت نیازمند قرینه است و در صورت نبود قرینه، بر قدر متیقن مغضوبیت که کراهت است، حمل می‌شود.<ref>ایروانی، الأصول في علم الأصول، ج۲، ص۲۷۱.</ref> [[مرتضی مطهری]] نیز ضمن تاکید بر ضعف سندی این روایات، در استفاده تعبیر «ذوات الفروج» برای زنان توسط پیامبر(ص) به شدت تردید می‌کند و آن را هتک حضرت می‌شمارد.<ref>مطهری، مجموعه آثار، ج‌۱۹، ص۶۰۵.</ref> و هم او تصریح می‌کند که هیچ فقیهی از صدر اسلام فتوای به حرمت رکوب زنان نداده است و اگر حرمتی هم مطرح شده، به دلیل اعمال حرامی مثل عریان‌شدن بوده که با این عمل صورت می‌گرفته است.<ref>مطهری، مجموعه آثار، ج‌۱۹، ص۶۰۴-۶۰۵.</ref>
-و بالاخره روایاتی که در شرح ماجرای دفن امام حسن(ع) و ممانعت عایشه از آن، وی را به عنوان «أَوَّلَ امْرَأَةٍ رَكِبَتْ فِي الْإِسْلَامِ سَرْجا» معرفی می‌کنند.<ref>کلینی، الکافی، ج۱، ص۳۰۰.</ref>
-در مقام نقد و ارزیابی استناد به این روایات گفته شده واژه لعن هم بر امور حرام و هم مکروه صدق می‌کند. با این حال، به دلیل کثرت استعمال روایی این واژه در امور مکروه، برخی فقها معتقدند که حمل آن بر حرمت نیازمند قرینه است و در صورت نبود قرینه، بر قدر متیقن مبغوضیت که کراهت است، حمل می‌شود.<ref>ایروانی، الأصول في علم الأصول، ج۲، ص۲۷۱.</ref>
-ثانیاً مرتضی مطهری ضمن تاکید بر ضعف سندی این روایات، در استفاده تعبیر «ذوات الفروج» برای زنان توسط پیامبر(ص) به شدت تردید می‌کند و آن را هتک حضرت می‌شمارد.<ref>مطهری، مجموعه آثار، ج‌۱۹، ص۶۰۵.</ref> و نیز هم او تصریح می‌کند که هیچ فقیهی از صدر اسلام فتوای به حرمت رکوب زنان نداده است و اگر حرمتی هم مطرح شده، به دلیل اعمال حرامی مثل عریان‌شدن بوده که با این عمل صورت می‌گرفته است.<ref>مطهری، مجموعه آثار، ج‌۱۹، ص۶۰۴-۶۰۵.</ref>
 == ادله جواز سوارکاری زنان==
@@ خط ۵۰: / خط ۴۶: @@
 ===آیات رکوب===
-در قرآن کریم آیاتی چند سوارکاری بر حیوانات را به عنوان یکی از آیات و نعمات الهی مطرح کرده‌اند.<ref>یس: ۴۲ و ۷۲؛ غافر: ۷۹؛ زخرف: ۱۲.</ref> به اعتقاد برخی نویسندگان اطلاق آیات شامل زنان نیز می‌شود و بر حلیت سوارکاری بر حیوانات و غیر آنها دلالت دارند.<ref>رضوان‌طلب، جهرمی و پورصدقی، «دوچرخه سواری و موتورسواری بانوان از منظر فقه و حقوق»، ص۱۶.</ref> در [[آیه ۸ سوره نحل|آیه ۸ نحل]] می‌فرماید: «وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً وَ يَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُون». علامه طباطبایی «ما لا تعلمون» را به سایر حیوانات و غیر حیواناتی که مسخر انسان هستند  و شناخته‌شده نبوده‌اند تفسیر می‌کند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۲، ص۲۱۲.</ref>
+در قرآن کریم آیاتی چند، سوارکاری بر حیوانات را به عنوان یکی از آیات و نعمات الهی مطرح کرده‌اند.<ref>یس: ۴۲ و ۷۲؛ غافر: ۷۹؛ زخرف: ۱۲.</ref> به اعتقاد برخی نویسندگان اطلاق آیات شامل زنان نیز می‌شود و بر حلیت سوارکاری بر حیوانات و غیر آنها دلالت دارند.<ref>رضوان‌طلب، جهرمی و پورصدقی، «دوچرخه سواری و موتورسواری بانوان از منظر فقه و حقوق»، ص۱۶.</ref> در [[آیه ۸ سوره نحل|آیه ۸ نحل]] می‌فرماید: «وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً وَ يَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُون». [[علامه طباطبایی]] «ما لا تعلمون» را به سایر حیوانات و غیر حیواناتی که مسخر انسان هستند و شناخته‌شده نبوده‌اند، تفسیر می‌کند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۲، ص۲۱۲.</ref>
 ===روایات خاص===
 شیخ صدوق از معاویة بن عمار نقل می‌کند که از امام صادق(ع) پرسیدم: «آیا زن می‌تواند سعی بین صفا و مروه را سوار بر اسب یا شتر انجام دهد؟ امام فرمود: اشکالی ندارد». سپس راوی همین سؤال را در مورد مردان نیز تکرار می‌کند و امام همان پاسخ را می‌دهند.<ref>صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج‏۲، ص۴۱۶.</ref> برخی پژوهشگران این روایت را به عنوان دلیلی بر جواز سوارکاری بانوان مورد استناد قرار داده‌اند.<ref>رضوان‌طلب، جهرمی و پورصدقی، «دوچرخه سواری و موتورسواری بانوان از منظر فقه و حقوق»، ص۱۶-۱۷.</ref>
-در برخی روایات نیز سوار شدن بر «رَحل» (زین شتر)<ref>راغب اصفهانی، مفردات، ص۳۴۷.</ref> مدح شده است.  شیخ کلینی از پیامبر اسلام(ص) روایت می‌کند: «خَيْرُ نِسَاءٍ رَكِبْنَ الرِّحَالَ نِسَاءُ قُرَيْشٍ»؛ یعنی بهترین زنانی که بر رحل شتر سوار شدند، زنان قریش‌اند. پیداست که اگر رکوب برای زنان امری حرام یا دست‌کم مذموم و مبغوض بود، در توصیف «بهترین زنان» قرار نمی‌گرفت. حر عاملی نیز این روایت را در باب «خیر النساء» نقل کرده است.<ref>حر عاملی، الفصول المهمة في أصول الأئمة - تكملة الوسائل، ج‌۳، ص۳۹۲.</ref>
+در برخی روایات نیز سوار شدن بر «رَحل» (زین شتر)<ref>راغب اصفهانی، مفردات، ص۳۴۷.</ref> مدح شده است.  شیخ کلینی از پیامبر اسلام(ص) روایت می‌کند: «خَيْرُ نِسَاءٍ رَكِبْنَ الرِّحَالَ نِسَاءُ قُرَيْشٍ»؛ یعنی بهترین زنانی که بر رحل شتر سوار شدند، زنان قریش‌اند. پیداست که اگر رکوب برای زنان امری حرام یا دست‌کم مذموم و مغضوب بود، در توصیف «بهترین زنان» قرار نمی‌گرفت. حر عاملی نیز این روایت را در باب «خیر النساء» نقل کرده است.<ref>حر عاملی، الفصول المهمة في أصول الأئمة - تكملة الوسائل، ج‌۳، ص۳۹۲.</ref>
 ==تعمیم حکم سوارکاری به دوچرخه‌سواری و موتورسواری==
@@ خط ۸۹: / خط ۸۵: @@
 ==فهرست منابع==
+{{منابع}}
 * ايروانى، على، الأصول في علم الأصول، قم، دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم‏، ۱۴۲۲ق.
 * [https://www.leader.ir پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری]
@@ خط ۱۱۴: / خط ۱۱۱: @@
 * مکارم شیرازی، ناصر، استفتاءات جدید، قم، مدرسة الإمام علي بن أبي طالب(ع)، ۱۴۲۷ق.
 * مكارم شيرازى، ناصر، كتاب النكاح، قم، انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب(ع)، ۱۴۲۴ق.
+{{پایان}}