پرش به محتوا

کاربر:Alikhani/صفحه تمرین۲: تفاوت میان نسخه‌ها

از دانشنامه فقه معاصر
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
Alikhani (بحث | مشارکت‌ها)
مدیران
۲٬۳۰۵ ویرایش‌ها
Alikhani (بحث | مشارکت‌ها)
مدیران
۲٬۳۰۵ ویرایش‌ها
 
(۹۹ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''همزادسازی انسان'''؛
== وضعیت نامعلوم ==
== متفرقه ==
محمدی قائینی بر این نظر است که همزادسازی حتی در مورد همسر شخص نیز ممنوع است، چرا که در آیه شریفه تنها جماع و فرزندآوری از راه معمول آن جایز دانسته شده و موارد دیگر آن حرام معرفی شده است.<ref>محمدی قائینی، المبسوط فی فقه المسائل المعاصرة (المسائل الطبیة)، ۱۴۲۷ق، ج۲، ص۲۸۷-۲۸۸.</ref>


اگر سلول جداشده، در رحم همان زن صاحب نطفه قرار بگیرد، در این صورت بدون تردید، آن زن مادر انسانِ همزاد خواهد بود.<ref>مرتضوی، و مجتبی نوروزی، «بررسی ابعاد فقهی همزادسازی و بدل‌سازی انسانی»، ص۱۱۳.</ref>
# جراحات تصحيح الجنس و آثارها: دراسة فقهية مقارنة في ضوء المعطيات الطبية الحديثة، أيمن فتحي محمد علي، در مجله كلیة الشریعة والقانون، شماره 21، 2009م.
# التحول الجنسي بین الفقھ والطب والقانون، د/ أنس عبد الفتاح أبو شادي، بحث منشور بمجلة الدرایة، مجلة علمیة محكمة تصدرھا كلیة الدراسات الإسلامیة والعربیة بنین بدسوق، ع،١٦ ٢٠١٦م


== تبیین مسئله و جایگاه آن ==
== تعیین جنسیت ==
همزادسازی انسان (عربی: الاستتئام البشری<ref>مرتضوی، و مجتبی نوروزی، «بررسی ابعاد فقهی همزادسازی و بدل‌سازی انسانی»، ص۱۰۶.</ref>)
تعیین جنسیت (منابع مطالعاتی) بخشی از منابع آن در تغییر جنست آمده است و الان صفحه تغییرمسیر است به انتخاب جنسیت جنین (منابع مطالعاتی).


برای همزادسازی انسان فواید و زیان‌های متعددی ذکر شده است؛ فوایدی از جمله امکان بارورسازی زنانی که تخمک ضعیف دارند، به وجود آوردن نسخه بدل‌ها به منظور استفاده از اعضای آن در هنگام بیماری و و به وجود آوردن انسان‌های سالم برای جبران خطرهای ناشی از بیماری‌های ارثی<ref>مرتضوی، و مجتبی نوروزی، «بررسی ابعاد فقهی همزادسازی و بدل‌سازی انسانی»، ص۱۰۶-۱۰۷.</ref>
به نظر میرسد برخی از منابع به اشتباه در صفحه انتخاب جنسیت جنین قرار داده شده‌اند.


و از سوی دیگر، مضراتی از جمله اختلاط انساب، احساس بی‌نیازی از ازدواج، احتمال از بین رفتن جوامع، تشویق به سقط جنین و احتمال سوءاستفاده مجرمان از این روش.{{مدرک}}
دو جنسه (هرمافرودیت)


همزادسازی انسان، یکی از اقسام شبیه‌سازی انسان است که به آن تقسیم جنینی نیز گفته می‌شود،<ref>جواهری، «تقسیم جنینی و شبیه‌سازی»، ص۸۲.</ref> شبیه‌سازی انسان با استفاده از سلول جنسی انجام می‌گیرد.<ref>ناظم‌زاده قمی، جراحی پلاستیک و شبیه‌سازی انسان از نگاه فقه، ۱۴۰۲ق، ص۱۷۴.</ref> پس از لقاح اسپرم با تخمک، سلول جدیدی به وجود می‌آید. این سلول ابتدا به ۲، بعد به ۴، ۸، ۱۶ و در نهایت به ۳۲ سلول تقسیم می‌شود. با رسیدن تعداد سلول‌ها به عدد ۳۲، تقسیم‌بندی متوقف می‌گردد و هر یک از ۳۲ سلول، زمینه به وجود آمدن یکی از اعضای بدن را تا شکل‌گیری کامل انسان بر عهده می‌گیرد. با این حال اگر یکی از سلول‌های ۳۲گانه از بقیه سلول‌ها جدا، و در محیط مناسبی قرار گیرد، خود به تنهایی می‌تواند به ۳۲ سلول تقسیم شده، زمینه شکل‌گیری انسان کاملی را فراهم آورد.<ref>حائری، «شبیه‌سازی انسان»، ص۳۰.</ref> ازاین‌رو انسان‌هایی که از این ۳۲ سلول به وجود آیند، همانند انسان‌های همزاد خواهند بود که منشأ پیدایش آنها، سلول جنسی بوده است.<ref>ناظم‌زاده قمی، جراحی پلاستیک و شبیه‌سازی انسان از نگاه فقه، ۱۴۰۲ق، ص۱۷۳.</ref>
تعیین جنسیت یا تطبیق جنسیت؟ (عبارت تعیین جنسیت مبتنی بر این پیشفرض است که جنسیت محدود به دو نوع زن و مرد است)


== دیدگاه فقیهان ==
== کتاب‌ها ==
موضع‌گیری فقهی درباره همزادسازی انسان اندک است و فقیهان کمتری دیدگاه خود را در این باره ارائه داده‌اند. با این حال به نظر می‌رسد فقهایی که شبیه‌سازی را جایز دانسته‌اند، با رعایت شرایط ذیل، همزادسازی کامل انسان را نیز جایز خواهند دانست؛ چنان‌که [[محمد محمدی قائنی|محمد محمدی قائینی]] با رعایت دو شرط اول، و [[حسن جواهری]] با رعایت دو شرط دوم، همزادسازی را جایز دانسته‌اند:
=== فارسی ===
# به نطفه به وجود آمده، ضرری نرسد؛<ref>محمدی قائینی، المبسوط فی فقه المسائل المعاصرة (المسائل الطبیة)، ۱۴۲۷ق، ج۲، ص۲۸۱.</ref>
# نطفه به وجود آمده از بین نرود؛<ref>جواهری، «تقسیم جنینی و شبیه‌سازی»، ص۸۵؛ محمدی قائینی، المبسوط فی فقه المسائل المعاصرة (المسائل الطبیة)، ۱۴۲۷ق، ج۲، ص۲۸۱.</ref>
# به صورت بسیار گسترده انجام نگرفته، منجر به اختلال نظام نشود.<ref>جواهری، «تقسیم جنینی و شبیه‌سازی»، ص۸۵.</ref>


== بررسی ادله حرمت شبیه‌سازی ==
# تغییر جنسیت از دیدگاه فقهی، مبینا قمی، قم، انتشارات امتداد حکمت، ۱۴۰۳ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
بر اساس اصل اباحه، تمامی افعال و تصرفات انسان جایز است و تنها در صورتی حرام دانسته می‌شود که دلیلی بر حرمت آن وجود داشته باشد.<ref>تسخیری، «نگاهی به موضوع شبیه‌سازی انسان به کمک تکنولوژی جدید»، ص۶۰.</ref> بنابراین برای جایز دانستن همزادسازی و شبیه‌سازی لازم نیست دلیلی بر جواز آن اقامه شود، بلکه پاسخ دادن از ادله‌ای که بر حرمت آن اقامه شده، کافی است. ادله ذیل برخی به شبیه‌سازی و برخی به همزادسازی اختصاص دارد، چنان‌که بعضی دیگر مشترک بین آن دو است. در ادامه دلیل‌های مشترک، سپس دلیل‌های اختصاصی بررسی می‌شود.
# بررسی فقهی تغییر جنسیت، سید محمدرضا علم‌هدایی، تهران، میراث شرق، ۱۴۰۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تغییر جنسیت در حقوق ایران، محمدرضا بوربور و حسین زارعی، انتشارات صالحیان، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# بررسی فقهی و حقوقی تغییر جنسیت (در روابط زوجین با تاکید بر مصادیق خاص)، نجمه‌ سادات حسینی، قم، انشارات امتداد حکمت، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%b1%d9%88%d8%a7%d8%a8%d8%b7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تغییر جنسیت در فقه و حقوق موضوعه ایران، ماندانا یاسمی‌فر و پویا رستم‌پور، تهران، انتشارات آریا نقش، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d9%85%d9%88%d8%b6%d9%88%d8%b9%d9%87-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# [[ارث و تغییر جنسیت (کتاب)|ارث و تغییر جنسیت]]، محمد داودآبادی و مهشاد داودآبادی، انتشارات رزا، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a7%d8%b1%d8%ab-%d9%88-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# بررسی مفهوم فقهی و حقوقی تغییر جنسیت در حقوق ایران، احسان‌اله آگاه و مرتضی خوشدل، تهران، انتشارات صالحیان، ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%85%d9%81%d9%87%d9%88%d9%85-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# مبانی فقهی و حقوقی جواز تغییر جنسیت، مهدیه محمدتقی‌زاده، تهران، انتشارات مجد، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%ac%d9%88%d8%a7%d8%b2-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، اسماعیل حسینی ایجی، انتشارات برتراندیشان، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%81%d9%82%d9%87-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# بررسی فقهی و حقوقی تغییر جنسیت از دیدگاه اندیشمندان اسلامی و غربی (با نگاهی به آیات و روایات): محمدرضا روزبهانی و علیرضا کاوند بروجردی، انتشارات آوا، ۱۳۹۴ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تغییر جنسیت با تأکید بر دیدگاه امام خمینی: محمدمهدی کریمی‌نیا، انتشارات عروج، ۱۳۹۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a8%d8%a7-%d8%aa%d8%a3%da%a9%db%8c%d8%af-%d8%a8%d8%b1-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85-%d8%ae%d9%85%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# [[تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق (کتاب)|تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق]]، محمد مهدی کریمی‌نیا، قم، انتشارات مرکز فقهی ائمه اطهار (ع)، ۱۳۸۹ش.
# [[تغییر جنسیت آری یا نه؟ (کتاب)|تغییر جنسیت آری یا نه؟]] (دروس حضرت آیت‌الله العظمی دوزدوزانی)، محسن دلیر، انتشارات آثار امین، ۱۳۸۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-book/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a2%d8%b1%db%8c-%db%8c%d8%a7-%d9%86%d9%87%d8%9f-%d8%af%d8%b1%d9%88%d8%b3-%d8%ad%d8%b6%d8%b1%d8%aa-%d8%a2%db%8c%d8%aa%d8%a7/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]


=== حرمت تغییر در خلق خدا ===
=== عربی ===
همچنانکه [[شبیه‌سازی انسان]]، تصرف در خلقت خدا و حرام دانسته شده<ref>سبحانی، استفتائات، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۲۵۶.</ref> این احتمال مطرح شده، که همزادسازی انسان نیز به دلیل حرمت تغییر در خلقت خدا، حرام باشد. در توضیح این استدلال گفته شده، از آنجا که در آیه ۱۱۹ سوره نساء، تغییر در خلقُ الله، عملی شیطانی معرفی شده و از سوی دیگر شبیه‌سازی و همزادسازی از مصادیق تغییر در خلق خدا است، این عمل حرام است.<ref>مؤمن، «شبیه‌سازی»، ص۵۱-۵۲.</ref>


محمد مؤمن این استدلال را بسیار ضعیف دانسته، معتقد است با استناد به روایت‌های تفسیری<ref>برای نمونه نگاه کنید به: بحرانی، البرهان، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۱۷۵.</ref>، این آیه ناظر به تغییر دین خدا و ایجاد بدعت در دین است؛ اما آنچه در مراحل همزاد‌سازی انسان رخ می‌دهد، همانند کاشتن بذر گیاهان و درختان، همگی به خواست و اراده خدا انجام می‌شود.<ref>مؤمن، «شبیه‌سازی»، ص۵۲.</ref>
# الجوانب الفقهية المتعلقة بتغيير الجنس: دراسة فقهية مقارنة، بدیعة علی احمد، اسکندریه مصر، دار الفکر الجامعی، ۲۰۱۱م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%88%d8%a7%d9%86%d8%a8-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%82%d8%a9-%d8%a8%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%86/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# تحدید الجنس و تغییره بین الحظر و المشروعیة: دراسة مقارنه، شوقی ابراهیم عبدالکریم علام، اسکندریه، مکتبة الوفاء القانونیه، ۲۰۱۱م.[https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-book/%d8%aa%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%af-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%86%d8%b3-%d9%88-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1%d9%87-%d8%a8%db%8c%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%b1-%d9%88-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b4%d8%b1%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]


=== اختلال نظام ===
== مقاله‌ها ==
به باور جواد تبریزی و جعفر سبحانی، شبیه‌سازی انسان موجب اختلال در نظام می‌شود و به همین دلیل شبیه‌سازی به عنوان اولی حرام است.<ref>تبریزی، صراط النجاة، ۱۴۳۶ق، ج۷، ص۲۳۰؛ سبحانی، استفتائات، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۲۵۶.</ref> اگر چه در عبارات علما، این استدلال تنها درباره شبیه‌سازی مطرح شده است، اما به گفته قائینی، این استدلال در همزادسازی انسان نیز مطرح می‌شود.<ref>محمدی قائینی، المبسوط فی فقه المسائل المعاصرة (المسائل الطبیة)، ۱۴۲۷ق، ج۲، ص۲۸۸.</ref> در توضیح این استدلال گفته شده همزادسازی انسان در نهایت مستلزم تعطیل شدن برخی احکام می‌شود؛ چرا که به دلیل شناخته نشدن افراد از یکدیگر، امکان اقامه حدود از بین می‌رود؛<ref>محمدی قائینی، المبسوط فی فقه المسائل المعاصرة (المسائل الطبیة)، ۱۴۲۷ق، ج۲، ص۲۸۹.</ref> ازاین‌رو همزادسازی به هرج و مرج در جامعه می‌انجامد؛ چرا که ممکن است در شناختن مجرم‌ها اشتباه صورت گیرد یا مجرم‌ها هیچگاه شناخته نشوند.<ref>حائری، «شبیه‌سازی انسان»، ص۳۶؛ جواهری، بحوث فی الفقه المعاصر، دار الذخائر، ج۲، ص۳۰۲.</ref>
=== فارسی ===


در پاسخ به این استدلال گفته شده، این اشکال تنها در صورتی مطرح می‌شود که همزادسازی انسان به صورت گسترده انجام شود؛ ولی این استدلال بر حرمت همزادسازی در موارد اندک دلالت ندارد.<ref>محمدی قائینی، المبسوط فی فقه المسائل المعاصرة (المسائل الطبیة)، ۱۴۲۷ق، ج۲، ص۲۸۹.</ref> برخی محققان نیز با اشکال صغروی به این استدلال بر این باورند که همزادسازی انسان به تطابق صد در صدی افراد نمی‌انجامد و به همین دلیل هیچگاه منجر به هرج و مرج نمی‌شود.<ref>جواهری، «تقسیم جنینی و شبیه‌سازی»، ص۱۰۸؛ اسلامی، «شبیه‌سازی انسانی از دیدگاه شیعه؛ بررسی چهار دیدگاه»، ص۶۴؛ محمدی قائینی، المبسوط فی فقه المسائل المعاصرة (المسائل الطبیة)، ۱۴۲۷ق، ج۲، ص۲۸۹.</ref>
# بازپژوهشی مبانی مشروعیت تغییر جنسیت با رویکرد قرآنی-روایی و آثار آن در آموزه‌های حقوق کیفری، حسین خورشیدی و محمدحسین شعبانی، فصلنامه پژوهش‌های اعتقادی-کلامی، شماره ۳۷، بهار ۱۳۹۹ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%a7%d8%b2%d9%be%da%98%d9%88%d9%87%d8%b4%db%8c-%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%b4%d8%b1%d9%88%d8%b9%db%8c%d8%aa-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a8/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تأثیر تغییر جنسیت دوجنسه ها بر پرداخت دیه از منظر فقه و حقوق، سوفیا دیوسالار مهاجر و بیت‌الله دیوسالار و فخرالله ملایی کندلوس، جامعه شناسی سیاسی ایران، شماره ۱، سال ۳، بهار ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%a3%d8%ab%db%8c%d8%b1-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d9%88%d8%ac%d9%86%d8%b3%d9%87-%d9%87%d8%a7-%d8%a8%d8%b1-%d9%be%d8%b1%d8%af%d8%a7%d8%ae%d8%aa-%d8%af/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# آثار حقوقی تغییر جنسیت افراد دوجنسی، اسدالله امامی، فصلنامه دانشنامه های حقوقی، شماره ۴، پاییز ۱۳۹۸ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d9%81%d8%b1%d8%a7%d8%af-%d8%af%d9%88%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# بررسی تغییر جنسیت در فقه و حقوق، فهیمه ملک‌زاده و مهشید محمدی، نامه الهیات، ش۴۵، زمستان ۱۳۹۷ش. [http://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D9%82%D9%87-%D9%88-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# بررسی تغییر جنسیت زنان از دیدگاه فقهی و حقوقی در ایران، محبوبه سادات موسوی مبارکه و اکرم نوایی لواسانی، فصلنامه پژوهش‌نامه زنان، ش۲۵، پاییز ۱۳۹۷ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تأثیر تغییر جنسیت در ارث از دیدگاه مذاهب اسلامی و حقوق ایران، محمد داودآبادی و صادق حسن‌زاده و ابوالحسن مجتهد سلیمانی، دو فصلنامه پژوهشنامه حقوق خصوصی عدالت، شماره ۷، ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%a7%d8%ab%db%8c%d8%b1-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d8%b1%d8%ab-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%85%d8%b0%d8%a7%d9%87/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# تغییر جنسیت در حقوق ایران و فقه امامیه، حمزه اسفندیاری بیات و عقیل رنجبر، فصلنامه مطالعات علوم اسلامی انسانی، شماره ۹، سال ۳، بهار ۱۳۹۶ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%af%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d9%88-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85%db%8c%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# احکام و آثار تغییر جنسیت از دیدگاه امام خمینی، محمدمهدی کریمی‌نیا، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، شماره۴، بهار و تابستان ۱۳۹۵ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d9%88-%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# تغییر جنسیت از دیدگاه فقه اسلامى، جعفر سبحانى، فصلنامه فقه اهل بیت، شماره ۶۹، سال ۱۸، بهار ۱۳۹۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%89/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
#مبانی فقهی و حقوقی جواز تغییر جنسیت، عزت‌السادات میرخانی و مهدیه محمدتقی‌زاده، فصلنامه فقه پزشکی، شماره ۹ و ۱۰، زمستان ۱۳۹۰ش و بهار ۱۳۹۱ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%ac%d9%88%d8%a7%d8%b2-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
#وضعیت فقهی و حقوقی تغییر جنسیت، فخرالدین اصغری آقمشهدی، مطالعات حقوقی معاصر، شماره ۲، تابستان ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%88%d8%b6%d8%b9%db%8c%d8%aa-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
#فضل‌الله و تغییر جنسیت از منظر قرآن، سید حسین هاشمی، پژوهش‌های قرآنی، شماره ۶۵ و ۶۶، تابستان ۱۳۹۰ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%81%d8%b6%d9%84%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d9%88-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%d8%b8%d8%b1-%d9%82%d8%b1%d8%a2%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
#تأثیر تغییر جنسیت بر ابقای نکاح، محمدمهدی کریمی‌نیا، مجله علمی-پژوهشی فقه پزشکی، دوره ۳، ش۵ و ۶، زمستان ۱۳۸۹ش و بهار ۱۳۹۰ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d8%aa%d8%a3%d8%ab%db%8c%d8%b1-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d8%a8%d8%b1-%d8%a7%d8%a8%d9%82%d8%a7%db%8c-%d9%86%da%a9%d8%a7%d8%ad/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
#مبانی فقهی و حقوقی تغییر جنسیت، داود نوجوان، مجله حقوق پزشکی، شماره ۹، تابستان ۱۳۸۸ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%d9%85%d8%a8%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]


=== حرمت وارد کردن نطفه در رحم غیر همسر ===
=== عربی ===
ممکن است گفته شود روش همزادسازی تنها باید در مورد همسر شرعی انجام شود؛ چرا که طبق روایت علی بن سالم از امام صادق(ع)<ref>کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۵۴۱.</ref> داخل کردن نطفه مرد (غیر از زنا) در رحم زن اجنبی، حرام است.<ref>جواهری، «تقسیم سلولی و شبیه‌سازی»، ص۸۷.</ref> به گفته محمد مؤمن این دلیل علاوه بر حرمت همزادسازی، در شبیه‌سازی انسان نیز مطرح است.<ref>مؤمن، «شبیه‌سازی»، ص۵۳.</ref> محمد مؤمن در توضیح این استدلال به آیاتی مانند آیه ۳۱ سوره نور اشاره کرده است. بر اساس توضیح او در این آیه به حفظ شرمگاه زن، مگر از همسر خود، دستور داده شده است؛ زیرا مطابق این آیه زنان باید شرمگاه خود را از بهره‌وری بیگانگان حفظ نمایند و حال آنکه قرار دادن سلول مرد بیگانه درون رحم و تخمک زن نامحرم، از مصادیق بارز بهره‌‌وری بیگانگان است.


با این حال محمد مؤمن و حسن جواهری این استدلال را ضعیف برشمرده‌اند. حسن جواهری استدلال به روایت علی بن سالم را ناکافی دانسته معتقد است تعبیر «نطفه مرد» که در روایت ذکر شده، به «منی» اشاره دارد و شامل تخمکِ بارور شده نمی‌شود.<ref>جواهری، «تقسیم سلولی و شبیه‌سازی»، ص۸۸.</ref> محمد مؤمن نیز از استدلال به آیه چنین پاسخ داده که اولاً مفاد این آیه به بهره‌وری جنسی اختصاص دارد و مواردی مانند پرورش سلول در رحم زن را شامل نمی‌شود؛ ثانیاً چنین استدلالی تنها بر حرمت شبیه‌سازی انسان در رحم زن نامحرم دلالت دارد، اما موارد دیگر شبیه‌سازی انسان، مانند بهره‌وری از رحم همسر برای شبیه‌سازی، بی‌اشکال است. بنابراین با چنین استدلالی نمی‌توان تمام شبیه‌سازی‌ها را حرام دانست.<ref>مؤمن، «شبیه‌سازی»، ص۵۴-۵۵.</ref>
# نكاح المغير جنسيا أحكامه وأثره، علی عمران، مجلۀ الشريعة والقانون، شماره ۱، ۳ نوامبر ۲۰۲۴م. [https://site.ium.edu.so/storage/15852/6.pdf مقاله را اینجا ببینید].
# المتحول والمتصحح جنسيا، عبدالله محمود ابوالفتوح محمد، مجله المعرفة، شماره 16، ژوئن 2024م. [https://www.josooor.com/pdfs/sixth/first/17.pdf مقاله را اینجا ببینید.]
# أثر المستجدات الطبية في ضبط ميراث الخنثى، أمیرة بلعیفة و نجیبة رحمانی، در مجله حولیات جامعة الجزائر، جلد 39، شماره 1، مارس 2024م. [https://asjp.cerist.dz/en/article/266245 برای دریافت فایل مقاله را اینجا ببینید.]
# التدخل الجراحي الطبي لإعادة تحديد الهوية الجنسية (gender) دراسة فقهية مقارنة، محمد سعد الدين عبد العزيز متولي، مجلة كلية الشريعة والقانون بتفهنا، مجلد ۲۵، شماره ۴، ۲۰۲۲م. [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%af%d8%ae%d9%84-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d8%b1%d8%a7%d8%ad%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d8%b7%d8%a8%d9%8a-%d9%84%d8%a5%d8%b9%d8%a7%d8%af%d8%a9-%d8%aa%d8%ad%d8%af%d9%8a%d8%af-%d8%a7%d9%84%d9%87/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# التقدم الطبي وأثره في تطور النظرة الفقهية جراحات تصحيح الجنس نموذجا، محمد کمال مبروک، مجله الدراسات القانونیة والاقتصادیة، شماره 8، سپتامبر 2022م.  [https://journals.ekb.eg/article_259261_3b9dd0b8d18940b7824af78c8cb77dcc.pdf مقاله را اینجا بخوانید.]
# ميراث الخنثى على ضوء المستجدات الطبية، بوعزیز امینة، در مجله البحوث الاسریة، جلد 2، شماره 2، 2022م. [https://asjp.cerist.dz/en/article/203784 فایل مقاله را از اینجا دریافت کنید.]
# قاعدة اليقين لا يزول بالشك وأثرها في أحكام الخنثى، عذراء حمودی هویر، مجله الدراسات المستدامة، جلد 4، شماره 2، 1443ق/ 2022م. [https://www.joss-iq.org/wp-content/uploads/2022/05/15-%D9%82%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%82%D9%8A%D9%86-%D9%84%D8%A7-%D9%8A%D8%B2%D9%88%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%83-%D9%88%D8%A3%D8%AB%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D9%81%D9%8A-%D8%A3%D8%AD%D9%83%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%86%D8%AB%D9%89.pdf مقاله را اینجا ببینید.]
# تغییر الجنس و إشكالاته الشرعیة و القانونیة، اعتدال عبدالباقي يوسف العضب، مجلة كلية القانون للعلوم القانونية والسياسية، جامعة البصرة، مجلد ۹، شماره ۳۴، ۲۰۲۰م، [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%86%d8%b3-%d9%88-%d8%a5%d8%b4%d9%83%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%aa%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%b1%d8%b9%db%8c%d8%a9-%d9%88-%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%a7%d9%86/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# التنظیم القانونی لعملیات تحویل الجنس فی دولة الامارات - دراسة مقارنة ببعض أحكام الشریعة الإسلامیة، منال مروان منجد، مجلة جامعة الشارقة للعلوم القانونية مجلد ۱۶، شماره ۲، ۲۰۱۹م، [https://digilib.feqhemoaser.com/arabic-articles/%d8%a7%d9%84%d8%aa%d9%86%d8%b8%db%8c%d9%85-%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86%db%8c-%d9%84%d8%b9%d9%85%d9%84%db%8c%d8%a7%d8%aa-%d8%aa%d8%ad%d9%88%db%8c%d9%84-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%86%d8%b3/ کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر]
# معرفة جنس الخنثى وتصحيحه بین الفقه والطب في ضوء قانون المسؤولية الطبية الإماراتي، طارق عبدالمنعم محمد خلف، مجله قطاع الشریعة والقانون، جلد 10، شماره 10، 2019م. [https://journals.ekb.eg/article_122283_ca4cfccc57803bcb6f2b924fbce1353d.pdf مقاله را اینجا بخوانید.]
# جراحة الخنوثة وتغيير الجنس (دراسة في ضوء الشرائع السماوية والتشريع الأردني)، منصور عبدالسلام الصرایرة، مجلة الحقوق، شماره 4، 2011م. [https://journals.ku.edu.kw/jol/index.php/jol/article/view/1799/1663 مقاله را اینجا بخوانید.]
# الخنثى في الطب والفقه والتراث، محمود الحاج قاسم محمد، مجله المجمع العلمی، شماره 52، 2005م. [https://archive.alsharekh.org/Articles/65/21954/502734 مقاله را اینجا بخوانید.]
# جراحة الخنوثة وتغيير الجنس في القانون السوري، فواز صالح، در مجله جامعة دمشق، جلد 19، شماره 2، 2003م.
# مشكلة الخنثى بين الطب والفقه، محمد علی البار، مجلة المجمع الفقهی الاسلامی، سال چهارم، شماره 6، 1426ق/2005م. [https://practice.univeyes.net/academy/fiqh00000/fiqh09001/fiqh09709.pdf مقاله را اینجا بخوانید.] <br />
== پایان‌نامه‌ها ==
=== فارسی ===


=== حرمت از بین بردن نطفه ===
# تطبیقات قاعده لاحرج در موضوعات نوین پزشکی (آتانازی، باروری غیر طبیعی، تغییر جنسیت و سقط جنین)، داراب سلاجقه، کارشناسی ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه تخصصی، ۱۳۹۹ش. [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%aa%d8%b7%d8%a8%db%8c%d9%82%d8%a7%d8%aa-%d9%82%d8%a7%d8%b9%d8%af%d9%87-%d9%84%d8%a7%d8%ad%d8%b1%d8%ac-%d8%af%d8%b1-%d9%85%d9%88%d8%b6%d9%88%d8%b9%d8%a7%d8%aa-%d9%86%d9%88%db%8c%d9%86-%d9%be%d8%b2/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
از ادله‌ای که بر خصوص حرمت همزادسازی دلالت دارد، استدلال به روایت‌هایی (مانند صحیحه رفاعه<ref>کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۱۰۸.</ref> و موثقه اسحاق بن عمار<ref>شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۱۷۱.</ref>) است که بر اساس آنها، از بین بردن نطفه یا بیرون آوردن آن از رحم، حرام است. از آنجا که موفقیت عمل همزادسازی، قطعی نیست و این احتمال وجود دارد که همه سلول‌ها به سرانجام نرسند، حرمت آن اثبات می‌شود.<ref>حائری، «شبیه‌سازی انسان»، ص۳۶-۳۸.</ref> محمد مؤمن این استدلال را در اثبات حرمت همزادسازی کافی ندانسته، معتقد است آنچه از این استدلال استفاده می‌شود، حرمت از بین بردن نطفه است، اما اگر در اثر پیشرفت علم، هیچیک از سلول‌ها از بین نرفت، دلیلی بر حرمت همزادسازی باقی نمی‌ماند.<ref>مؤمن، «شبیه‌سازی»، ص۸۷.</ref>
# احکام و آثار تغییر جنسیت نزد مذاهب خمسه، سیده راضیه اسماعیلی طالشی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه الزهرا(س)، ۱۳۹۲ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d9%88-%d8%a2%d8%ab%d8%a7%d8%b1-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d9%86%d8%b2%d8%af-%d9%85%d8%b0%d8%a7%d9%87%d8%a8-%d8%ae%d9%85%d8%b3%d9%87/ متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# بررسی فقهی و حقوقی مسئله تغییر جنسیت، عمار رحیمی گلشانی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، ۱۳۹۱ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d9%81%d9%82%d9%87%db%8c-%d9%88-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d9%85%d8%b3%d8%a6%d9%84%d9%87-%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# تغییر جنسیت و احکام آن از دیدگاه مذاهب خمسه، زینب عباسی‌زاده، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، ۱۳۹۰ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d9%88-%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a2%d9%86-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%85%d8%b0%d8%a7%d9%87%d8%a8-%d8%ae/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# تغییر جنسیت و احکام آن از دیدگاه فقه اسلام، رقیه عباس‌زاده، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید چمران اهواز، ۱۳۸۹ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d8%aa%d8%ba%db%8c%db%8c%d8%b1-%d8%ac%d9%86%d8%b3%db%8c%d8%aa-%d9%88-%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a2%d9%86-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d8%b3%d9%84/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]
# وضعیت حقوقی خنثی در حقوق ایران و فقه امامیه، فرزانه میرعبداللهی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه قم، ۱۳۸۸ش، [https://digilib.feqhemoaser.com/persian-thesis/%d9%88%d8%b6%d8%b9%db%8c%d8%aa-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82%db%8c-%d8%ae%d9%86%d8%ab%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%ad%d9%82%d9%88%d9%82-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d9%88-%d9%81%d9%82%d9%87-%d8%a7%d9%85%d8%a7/ صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید]


=== اختلاط انساب ===
=== عربی ===
به گفته محمدی قائینی مهم‌ترین دلیل برای حرمت همزادسازی، اختلاط انساب است.<ref>محمدی قائینی، المبسوط فی فقه المسائل المعاصرة (المسائل الطبیة)، ۱۴۲۷ق، ج۲، ص۳۰۱.</ref> زیرا اگر نطفه‌ها در رحم‌های مختلفی کشت شود و مبنای ما این باشد که صرف حمل برای مادر بودن کافی نیست، بلکه حمل منتسب به کسی است که نطفه از او گرفته شده، یا منتسب به کسی باشد که هم صاحب نطفه و هم صاحب رحم است، در این صورت مادر بودنِ کسی که نطفه از وی گرفته شده، تضییع می‌شود. همچنین در صورتی که همزادهای مختلف، مشابه هم باشند به طوری که تمییز دادن آنها از یکدیگر ممکن نباشد، نسب آنها قابل مشتبه خواهد شد.<ref>محمدی قائینی، المبسوط فی فقه المسائل المعاصرة (المسائل الطبیة)، ۱۴۲۷ق، ج۲، ص۳۰۲.</ref>


== نسب انسان شبیه‌سازی شده ==
# ميراث الخنثى في ضوء الحقائق العلمية المعاصرة وتطبيقاتها في المحاكم الشرعية في قطاع غزة، عبدالحمید حسن صباح، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده الشریعة و القانون در الجامعة الاسلامیة بغزة، 1429ق/2009م. [https://practice.univeyes.net/academy/fiqh00000/fiqh09001/fiqh09828.pdf پایان‌نامه را اینجا بخوانید.]
یکی از از چالش‌های فقهی در موضوع شبیه‌سازی انسان وضعیتِ نَسَب است؛ زیرا مسائل فقهی متعددی مانند ارث، نفقه، محرمیت بر آن مترتّب می‌شود. فقیهان شیعه در این مسئله که پدر و مادرِ انسان شبیه‌سازی شده چه کسی است، اقوال مختلفی دارند.<ref>معینی‌فر، و فریبا حاجیعلی، «نسب طفل شبیه‌سازی شده در نظام حقوقی اسلام»، ص۱۱۲-۱۲۱.</ref> برخی صاحب رحم، گروهی صاحب تخمک و بعضی صاحب سلول را مادر انسان شبیه‌سازی شده دانسته‌اند.<ref>معینی‌فر، و فریبا حاجیعلی، «نسب طفل شبیه‌سازی شده در نظام حقوقی اسلام»، ص۱۱۵.</ref> جواد تبریزی بر این باور است که احکام والدین، فرزندی، خواهری و برادری و احکام مربوط به ارث در مورد کودکانی که از این راه متولد می‌شوند، جاری نمی‌شود.<ref>تبریزی، صراط النجاة، ۱۴۳۶ق، ج۷، ص۲۳۰.</ref> همچنین گفته شده در برخی فرض‌ها ممکن است، هر دو، مادرِ انسان شبیه‌سازی شده باشند؛ مانند اینکه هسته سلول زنی به تخمکِ فاقد سلول از زن دیگر منتقل شده و در رحم او رشد کند.<ref>جواهری، «تقسیم جنینی و شبیه‌سازی»، ص۹۶؛ زنجانی، «پرسش و پاسخ از محضر آیت‌الله سید عزالدین زنجانی»، ص۳۴.</ref>
# ميراث الخنثى بين الشريعة والقانون في ظل التطور الطبي، خلیفة فایزة، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه زیان عاشور، 2013-2014م. [http://dspace.univ-djelfa.dz:8080/xmlui/bitstream/handle/123456789/1766/%d9%85%d9%8a%d8%b1%d8%a7%d8%ab%20%d8%a7%d9%84%d8%ae%d9%86%d8%ab%d8%a9%20%d8%a8%d9%8a%d9%86%20%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%b1%d9%8a%d8%b9%d8%a9%20%d9%88%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86%20%d9%81%d9%8a%20%d8%b8%d9%84%20%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b7%d9%88%d8%b1%20%d8%a7%d9%84%d8%b7%d8%a8%d9%8a.pdf?sequence=1&isAllowed=y پایان‌نامه را اینجا بخوانید.]


=== صاحب رحم ===
== منابع دیگر ==
سید ابوالقاسم خویی و سید محمد آصف محسنی با استناد به آیه ۲ سوره مجادله، صاحب رحم را مادر شرعی فرد شبیه‌سازی شده دانسته‌اند. به باور آنها از منسوب بودن تخمک به یک زن، نمی‌توان مادر شرعی را شناخت، بلکه مادر شرعی کودک، زنی است که نطفه در رحم او رشد می‌کند و فرزند را به دنیا می‌آورد.<ref>خویی، مسائل و ردود، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۳۲۰؛‌ محسنی، الفقه و مسائل طبیه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۴۰۹.</ref> اما سید کاظم حائری با رد این استدلال معتقد است آیه ۲ سوره مجادله در مقام تعریف تعبدی مادر نیست؛ ازاین‌رو انسان‌هایی که از روش همزادسازی متولد می‌شوند،‌ با افراد دوقلو یا چندقلویی که از راه طبیعی به دنیا می‌آیند، هیچ تفاوتی ندارند و مادر آنها، زنِ صاحب تخمک است، نه زنی که نطفه در رحم او رشد کند.<ref>حائری، «شبیه‌سازی انسان»، ص۳۹-۴۰.</ref>
=== فارسی ===


=== صاحب تخمک ===
=== عربی ===
به نظر امام خمینی، ملاک مادری به صاحب تخمک بودن است و آن زنی که تخمک از او گرفته شده، مادر حقیقی و شرعی انسانِ همزاد است.<ref>خمینی، تحریر الوسیله، ۱۳۷۹ش، ص۹۹۰.</ref> سید علی خامنه‌ای،<ref>خامنه‌ای، احکام پزشکی، ۱۳۹۵ش، ص۳۳.</ref> حسینعلی منتظری،<ref>منتظری، احکام پزشکی، ۱۳۸۵ش، ص۸۷.</ref> و محمد فاضل لنکرانی<ref>فاضل لنکرانی، احکام پزشکی و بیماران، ۱۴۲۷ق، ص۹۶.</ref> نیز از دیگر قائلان این قول هستند.


== پانویس ==
# أثر التطورات الطبية والبيولوجية على نظام الإثبات في دعاوى الميراث، زميتي نورهان، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه 8 مـاي 1945 قالمة، 2021-2022م. [https://dspace.univ-guelma.dz/jspui/bitstream/123456789/14169/1/%D8%A3%D8%AB%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D9%88%D9%84%D9%88%D8%AC%D9%8A%D8%A9%20%D8%B9%D9%84%D9%89%20%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%20%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AB%D8%A8%D8%A7%D8%AA%20%D9%81%D9%8A%20%D8%AF%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%89%20%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D8%AB.pdf متن پایان‌نامه را اینجا بخوانید.]
{{پانویس}}
# أحكام الخنثى ومعاملته وتحويل جنسه، در سایت اسلام وب، تاریخ درج مطلب 1439ق/2018م. [https://www.islamweb.net/ar/fatwa/378634 سؤال و جواب مربوطه را اینجا ببینید.]
 
# حكم إزالة الأعضاء الذكرية من الخنثى المحكوم بأنها أنثى، در سایت اسلام سؤال و جواب، تاریخ درج مطلب: 18 رمضان 1433ق/6 آگوست 2012م. [https://islamqa.info/ar/answers/182253/%D8%AD%D9%83%D9%85-%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%B6%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%83%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%86%D8%AB%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%86%D8%AB%D9%89 سؤال و جواب مربوطه را اینجا ببینید].
== منابع ==
{{منابع}}
* خمینی، سید روح‌الله، تحریر الوسیله، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، ۱۳۷۹ش.
* خامنه‌ای، سید علی، احکام پزشکی، تهران، فقه روز، ۱۳۹۵ش.
* منتظری، حسینعلی، احکام پزشکی، تهران، نشر سایه، ۱۳۸۵ش.
* فاضل لنکرانی، محمد، احکام پزشکی و بیماران، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، ۱۴۲۷ق.
 
{{پایان}}

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۶ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۰۳

وضعیت نامعلوم

  1. جراحات تصحيح الجنس و آثارها: دراسة فقهية مقارنة في ضوء المعطيات الطبية الحديثة، أيمن فتحي محمد علي، در مجله كلیة الشریعة والقانون، شماره 21، 2009م.
  2. التحول الجنسي بین الفقھ والطب والقانون، د/ أنس عبد الفتاح أبو شادي، بحث منشور بمجلة الدرایة، مجلة علمیة محكمة تصدرھا كلیة الدراسات الإسلامیة والعربیة بنین بدسوق، ع،١٦ ٢٠١٦م

تعیین جنسیت

تعیین جنسیت (منابع مطالعاتی) بخشی از منابع آن در تغییر جنست آمده است و الان صفحه تغییرمسیر است به انتخاب جنسیت جنین (منابع مطالعاتی).

به نظر میرسد برخی از منابع به اشتباه در صفحه انتخاب جنسیت جنین قرار داده شده‌اند.

دو جنسه (هرمافرودیت)

تعیین جنسیت یا تطبیق جنسیت؟ (عبارت تعیین جنسیت مبتنی بر این پیشفرض است که جنسیت محدود به دو نوع زن و مرد است)

کتاب‌ها

فارسی

  1. تغییر جنسیت از دیدگاه فقهی، مبینا قمی، قم، انتشارات امتداد حکمت، ۱۴۰۳ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  2. بررسی فقهی تغییر جنسیت، سید محمدرضا علم‌هدایی، تهران، میراث شرق، ۱۴۰۱ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  3. تغییر جنسیت در حقوق ایران، محمدرضا بوربور و حسین زارعی، انتشارات صالحیان، ۱۳۹۹ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  4. بررسی فقهی و حقوقی تغییر جنسیت (در روابط زوجین با تاکید بر مصادیق خاص)، نجمه‌ سادات حسینی، قم، انشارات امتداد حکمت، ۱۳۹۹ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  5. تغییر جنسیت در فقه و حقوق موضوعه ایران، ماندانا یاسمی‌فر و پویا رستم‌پور، تهران، انتشارات آریا نقش، ۱۳۹۹ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  6. ارث و تغییر جنسیت، محمد داودآبادی و مهشاد داودآبادی، انتشارات رزا، ۱۳۹۷ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  7. بررسی مفهوم فقهی و حقوقی تغییر جنسیت در حقوق ایران، احسان‌اله آگاه و مرتضی خوشدل، تهران، انتشارات صالحیان، ۱۳۹۷ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  8. مبانی فقهی و حقوقی جواز تغییر جنسیت، مهدیه محمدتقی‌زاده، تهران، انتشارات مجد، ۱۳۹۶ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  9. تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، اسماعیل حسینی ایجی، انتشارات برتراندیشان، ۱۳۹۶ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  10. بررسی فقهی و حقوقی تغییر جنسیت از دیدگاه اندیشمندان اسلامی و غربی (با نگاهی به آیات و روایات): محمدرضا روزبهانی و علیرضا کاوند بروجردی، انتشارات آوا، ۱۳۹۴ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  11. تغییر جنسیت با تأکید بر دیدگاه امام خمینی: محمدمهدی کریمی‌نیا، انتشارات عروج، ۱۳۹۱ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  12. تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، محمد مهدی کریمی‌نیا، قم، انتشارات مرکز فقهی ائمه اطهار (ع)، ۱۳۸۹ش.
  13. تغییر جنسیت آری یا نه؟ (دروس حضرت آیت‌الله العظمی دوزدوزانی)، محسن دلیر، انتشارات آثار امین، ۱۳۸۸ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر

عربی

  1. الجوانب الفقهية المتعلقة بتغيير الجنس: دراسة فقهية مقارنة، بدیعة علی احمد، اسکندریه مصر، دار الفکر الجامعی، ۲۰۱۱م.متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید
  2. تحدید الجنس و تغییره بین الحظر و المشروعیة: دراسة مقارنه، شوقی ابراهیم عبدالکریم علام، اسکندریه، مکتبة الوفاء القانونیه، ۲۰۱۱م.کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر

مقاله‌ها

فارسی

  1. بازپژوهشی مبانی مشروعیت تغییر جنسیت با رویکرد قرآنی-روایی و آثار آن در آموزه‌های حقوق کیفری، حسین خورشیدی و محمدحسین شعبانی، فصلنامه پژوهش‌های اعتقادی-کلامی، شماره ۳۷، بهار ۱۳۹۹ش، کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  2. تأثیر تغییر جنسیت دوجنسه ها بر پرداخت دیه از منظر فقه و حقوق، سوفیا دیوسالار مهاجر و بیت‌الله دیوسالار و فخرالله ملایی کندلوس، جامعه شناسی سیاسی ایران، شماره ۱، سال ۳، بهار ۱۳۹۹ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  3. آثار حقوقی تغییر جنسیت افراد دوجنسی، اسدالله امامی، فصلنامه دانشنامه های حقوقی، شماره ۴، پاییز ۱۳۹۸ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  4. بررسی تغییر جنسیت در فقه و حقوق، فهیمه ملک‌زاده و مهشید محمدی، نامه الهیات، ش۴۵، زمستان ۱۳۹۷ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  5. بررسی تغییر جنسیت زنان از دیدگاه فقهی و حقوقی در ایران، محبوبه سادات موسوی مبارکه و اکرم نوایی لواسانی، فصلنامه پژوهش‌نامه زنان، ش۲۵، پاییز ۱۳۹۷ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  6. تأثیر تغییر جنسیت در ارث از دیدگاه مذاهب اسلامی و حقوق ایران، محمد داودآبادی و صادق حسن‌زاده و ابوالحسن مجتهد سلیمانی، دو فصلنامه پژوهشنامه حقوق خصوصی عدالت، شماره ۷، ۱۳۹۶ش. متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید
  7. تغییر جنسیت در حقوق ایران و فقه امامیه، حمزه اسفندیاری بیات و عقیل رنجبر، فصلنامه مطالعات علوم اسلامی انسانی، شماره ۹، سال ۳، بهار ۱۳۹۶ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  8. احکام و آثار تغییر جنسیت از دیدگاه امام خمینی، محمدمهدی کریمی‌نیا، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، شماره۴، بهار و تابستان ۱۳۹۵ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  9. تغییر جنسیت از دیدگاه فقه اسلامى، جعفر سبحانى، فصلنامه فقه اهل بیت، شماره ۶۹، سال ۱۸، بهار ۱۳۹۱ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  10. مبانی فقهی و حقوقی جواز تغییر جنسیت، عزت‌السادات میرخانی و مهدیه محمدتقی‌زاده، فصلنامه فقه پزشکی، شماره ۹ و ۱۰، زمستان ۱۳۹۰ش و بهار ۱۳۹۱ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  11. وضعیت فقهی و حقوقی تغییر جنسیت، فخرالدین اصغری آقمشهدی، مطالعات حقوقی معاصر، شماره ۲، تابستان ۱۳۹۰ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  12. فضل‌الله و تغییر جنسیت از منظر قرآن، سید حسین هاشمی، پژوهش‌های قرآنی، شماره ۶۵ و ۶۶، تابستان ۱۳۹۰ش. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  13. تأثیر تغییر جنسیت بر ابقای نکاح، محمدمهدی کریمی‌نیا، مجله علمی-پژوهشی فقه پزشکی، دوره ۳، ش۵ و ۶، زمستان ۱۳۸۹ش و بهار ۱۳۹۰ش، کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  14. مبانی فقهی و حقوقی تغییر جنسیت، داود نوجوان، مجله حقوق پزشکی، شماره ۹، تابستان ۱۳۸۸ش، کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر

عربی

  1. نكاح المغير جنسيا أحكامه وأثره، علی عمران، مجلۀ الشريعة والقانون، شماره ۱، ۳ نوامبر ۲۰۲۴م. مقاله را اینجا ببینید.
  2. المتحول والمتصحح جنسيا، عبدالله محمود ابوالفتوح محمد، مجله المعرفة، شماره 16، ژوئن 2024م. مقاله را اینجا ببینید.
  3. أثر المستجدات الطبية في ضبط ميراث الخنثى، أمیرة بلعیفة و نجیبة رحمانی، در مجله حولیات جامعة الجزائر، جلد 39، شماره 1، مارس 2024م. برای دریافت فایل مقاله را اینجا ببینید.
  4. التدخل الجراحي الطبي لإعادة تحديد الهوية الجنسية (gender) دراسة فقهية مقارنة، محمد سعد الدين عبد العزيز متولي، مجلة كلية الشريعة والقانون بتفهنا، مجلد ۲۵، شماره ۴، ۲۰۲۲م. کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  5. التقدم الطبي وأثره في تطور النظرة الفقهية جراحات تصحيح الجنس نموذجا، محمد کمال مبروک، مجله الدراسات القانونیة والاقتصادیة، شماره 8، سپتامبر 2022م. مقاله را اینجا بخوانید.
  6. ميراث الخنثى على ضوء المستجدات الطبية، بوعزیز امینة، در مجله البحوث الاسریة، جلد 2، شماره 2، 2022م. فایل مقاله را از اینجا دریافت کنید.
  7. قاعدة اليقين لا يزول بالشك وأثرها في أحكام الخنثى، عذراء حمودی هویر، مجله الدراسات المستدامة، جلد 4، شماره 2، 1443ق/ 2022م. مقاله را اینجا ببینید.
  8. تغییر الجنس و إشكالاته الشرعیة و القانونیة، اعتدال عبدالباقي يوسف العضب، مجلة كلية القانون للعلوم القانونية والسياسية، جامعة البصرة، مجلد ۹، شماره ۳۴، ۲۰۲۰م، کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  9. التنظیم القانونی لعملیات تحویل الجنس فی دولة الامارات - دراسة مقارنة ببعض أحكام الشریعة الإسلامیة، منال مروان منجد، مجلة جامعة الشارقة للعلوم القانونية مجلد ۱۶، شماره ۲، ۲۰۱۹م، کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر
  10. معرفة جنس الخنثى وتصحيحه بین الفقه والطب في ضوء قانون المسؤولية الطبية الإماراتي، طارق عبدالمنعم محمد خلف، مجله قطاع الشریعة والقانون، جلد 10، شماره 10، 2019م. مقاله را اینجا بخوانید.
  11. جراحة الخنوثة وتغيير الجنس (دراسة في ضوء الشرائع السماوية والتشريع الأردني)، منصور عبدالسلام الصرایرة، مجلة الحقوق، شماره 4، 2011م. مقاله را اینجا بخوانید.
  12. الخنثى في الطب والفقه والتراث، محمود الحاج قاسم محمد، مجله المجمع العلمی، شماره 52، 2005م. مقاله را اینجا بخوانید.
  13. جراحة الخنوثة وتغيير الجنس في القانون السوري، فواز صالح، در مجله جامعة دمشق، جلد 19، شماره 2، 2003م.
  14. مشكلة الخنثى بين الطب والفقه، محمد علی البار، مجلة المجمع الفقهی الاسلامی، سال چهارم، شماره 6، 1426ق/2005م. مقاله را اینجا بخوانید.

پایان‌نامه‌ها

فارسی

  1. تطبیقات قاعده لاحرج در موضوعات نوین پزشکی (آتانازی، باروری غیر طبیعی، تغییر جنسیت و سقط جنین)، داراب سلاجقه، کارشناسی ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه تخصصی، ۱۳۹۹ش. متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید
  2. احکام و آثار تغییر جنسیت نزد مذاهب خمسه، سیده راضیه اسماعیلی طالشی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه الزهرا(س)، ۱۳۹۲ش، متن کامل را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید
  3. بررسی فقهی و حقوقی مسئله تغییر جنسیت، عمار رحیمی گلشانی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، ۱۳۹۱ش، صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید
  4. تغییر جنسیت و احکام آن از دیدگاه مذاهب خمسه، زینب عباسی‌زاده، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، ۱۳۹۰ش، صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید
  5. تغییر جنسیت و احکام آن از دیدگاه فقه اسلام، رقیه عباس‌زاده، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید چمران اهواز، ۱۳۸۹ش، صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید
  6. وضعیت حقوقی خنثی در حقوق ایران و فقه امامیه، فرزانه میرعبداللهی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه قم، ۱۳۸۸ش، صفحات ابتدایی را در کتابخانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر بخوانید

عربی

  1. ميراث الخنثى في ضوء الحقائق العلمية المعاصرة وتطبيقاتها في المحاكم الشرعية في قطاع غزة، عبدالحمید حسن صباح، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده الشریعة و القانون در الجامعة الاسلامیة بغزة، 1429ق/2009م. پایان‌نامه را اینجا بخوانید.
  2. ميراث الخنثى بين الشريعة والقانون في ظل التطور الطبي، خلیفة فایزة، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه زیان عاشور، 2013-2014م. پایان‌نامه را اینجا بخوانید.

منابع دیگر

فارسی

عربی

  1. أثر التطورات الطبية والبيولوجية على نظام الإثبات في دعاوى الميراث، زميتي نورهان، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه 8 مـاي 1945 قالمة، 2021-2022م. متن پایان‌نامه را اینجا بخوانید.
  2. أحكام الخنثى ومعاملته وتحويل جنسه، در سایت اسلام وب، تاریخ درج مطلب 1439ق/2018م. سؤال و جواب مربوطه را اینجا ببینید.
  3. حكم إزالة الأعضاء الذكرية من الخنثى المحكوم بأنها أنثى، در سایت اسلام سؤال و جواب، تاریخ درج مطلب: 18 رمضان 1433ق/6 آگوست 2012م. سؤال و جواب مربوطه را اینجا ببینید.
برگرفته از «https://ency.feqhemoaser.com/fa/index.php?title=کاربر:Alikhani/صفحه_تمرین۲&oldid=65603»