فقه خانواده: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۴ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط یک کاربر دیگر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جستارهای همبسته|فقه زنان}} | |||
{{نویسنده | {{نویسنده | ||
|نویسنده = مهدی شجریان | |نویسنده = مهدی شجریان | ||
| خط ۲۶: | خط ۲۷: | ||
=== تفاوت فقه خانواده و فقه زنان === | === تفاوت فقه خانواده و فقه زنان === | ||
فقه خانواده و [[فقه زنان]]، هر دو از شاخههای فقههای مضاف هستند. فقه خانواده با نگاهی کلنگر، نهاد خانواده را | فقه خانواده و [[فقه زنان]]، هر دو از شاخههای فقههای مضاف هستند. فقه خانواده با نگاهی کلنگر، نهاد خانواده را موضوع قرار میدهد و تمام اعضا و مراحل حیات خانواده را پوشش میدهد. در مقابل، فقه زنان نگاهی خردنگر به زن (بهعنوان فردی مستقل) دارد و هدف آن کشف و تبیین حقوق فردی و اجتماعی زن و نقد احکام تبعیضآمیز است. آثار نوشتهشده در این حوزه پس از انقلاب اسلامی ایران رویکردی انتقادی و بازاندیشانه یافتهاند.<ref>مهریزی، «چیرگی سنت بر فضای مطالعات دینی زنان»، ص۸۱.</ref> | ||
فقه زنان و فقه خانواده دو حوزه مکمل یکدیگرند؛ فقه خانواده بهدنبال عدالت در خانواده و فقه زنان در پی عدالت برای زن در خانواده و جامعه است. [[فقه پویا]] بهصورت متوازن هر دو هدف را دنبال میکند. از دید برخی، مسائل زنان به عنوان فرد، اهمیت دارد و افراط در خانوادهگرایی که به کمتوجهی به زنان منجر میشود، از آسیبهای تحقق عدالت در حق زنان و مردان است.<ref>علاسوند، عدالت، زن، جنسیت، ص۲۰۶، و ص۲۲۳.</ref> | فقه زنان و فقه خانواده دو حوزه مکمل یکدیگرند؛ فقه خانواده بهدنبال عدالت در خانواده و فقه زنان در پی عدالت برای زن در خانواده و جامعه است. [[فقه پویا]] بهصورت متوازن هر دو هدف را دنبال میکند. از دید برخی، مسائل زنان به عنوان فرد، اهمیت دارد و افراط در خانوادهگرایی که به کمتوجهی به زنان منجر میشود، از آسیبهای تحقق عدالت در حق زنان و مردان است.<ref>علاسوند، عدالت، زن، جنسیت، ص۲۰۶، و ص۲۲۳.</ref> | ||
| خط ۳۷: | خط ۳۸: | ||
=== محدودسازی تعدد زوجات و نکاح موقّت === | === محدودسازی تعدد زوجات و نکاح موقّت === | ||
{{اصلی|تعدد زوجات}} | |||
در حوزه [[تعدد زوجات]] و [[نکاح موقت]]، دیدگاههای نوپدیدی با هدف حفاظت از کیان خانواده ارائه شده است. به اعتقاد [[یوسف صانعی]]، جواز تعدد زوجات مشروط به آن است که ازدواج مجدد باعث صدمه به زن اول نشود و عرفاً منکر و ناپسند نباشد. او با استناد به [[آیه ۱۹ سوره نساء|آیه وَ عَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ]]، استدلال میکند که ازدواج مجدد بدون رضایت قلبی و اختیاری همسر اول، مصداق سوء معاشرت بوده و نه تنها تکلیفاً حرام، که وضعاً نیز باطل است.<ref>صانعی، «گفتوگو با آيتالله صانعی درخصوص لايحه حمايت از خانواده».</ref> او عقد موقت را فقط در شرایط اضطراری و استثنایی مجاز میداند و معتقد است ترویج آن بهعنوان راهحلی عمومی، به خانواده آسیب میزند و باعث بیبندوباری میشود. به نظر او، راهحل اصلی، آسانکردن ازدواج دائم است.<ref>صانعی، «ازدواج موقت و شرايط و حدود آن».</ref> | در حوزه [[تعدد زوجات]] و [[نکاح موقت]]، دیدگاههای نوپدیدی با هدف حفاظت از کیان خانواده ارائه شده است. به اعتقاد [[یوسف صانعی]]، جواز تعدد زوجات مشروط به آن است که ازدواج مجدد باعث صدمه به زن اول نشود و عرفاً منکر و ناپسند نباشد. او با استناد به [[آیه ۱۹ سوره نساء|آیه وَ عَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ]]، استدلال میکند که ازدواج مجدد بدون رضایت قلبی و اختیاری همسر اول، مصداق سوء معاشرت بوده و نه تنها تکلیفاً حرام، که وضعاً نیز باطل است.<ref>صانعی، «گفتوگو با آيتالله صانعی درخصوص لايحه حمايت از خانواده».</ref> او عقد موقت را فقط در شرایط اضطراری و استثنایی مجاز میداند و معتقد است ترویج آن بهعنوان راهحلی عمومی، به خانواده آسیب میزند و باعث بیبندوباری میشود. به نظر او، راهحل اصلی، آسانکردن ازدواج دائم است.<ref>صانعی، «ازدواج موقت و شرايط و حدود آن».</ref> | ||
| خط ۴۷: | خط ۴۹: | ||
=== بازنگری در موجبات فسخ نکاح === | === بازنگری در موجبات فسخ نکاح === | ||
برخلاف دیدگاه سنتی که موارد فسخ نکاح را حصری و محدود به عیوب منصوص میداند، رویکردی نوین معتقد است که ملاک اصلی، «ایراد ضرر و ایجاد حرج شدید» برای طرف مقابل است. بر این اساس، بیماریهای جدید و صعبالعلاج مانند ایدز نیز میتوانند از موجبات فسخ نکاح به شمار آیند. این دیدگاه با استناد به قواعدی چون [[قاعده لاضرر|لاضرر]] و [[قاعده لاحرج|لاحرج]] تقویت میشود. از سوی دیگر، در صورت درمانپذیری عیوب منصوص، حق فسخ از بین میرود.<ref>حسینی، «نگاهی دوباره به موجبات فسخ نکاح و بررسی دیدگاه انحصار موارد آن از منظر نظام فقه خانواده»، ص۳۲۵-۳۲۶؛ هدایتنیا، «ظرفیتهای فقه امامیه و بهروزرسانی فقه خانواده»، ص۳۷-۴۶.</ref> به نظر [[محمدهادی معرفت]]، هر عیبی که مانع امکان معاشرت و استمتاع در یکی از زوجین باشد، موجب جواز فسخ نکاح است و این امر به مردان اختصاص ندارد؛ زیرا ملاک قاعده لاضرر است که در زن و مرد جریان دارد.<ref>معرفت، «عیوب موجبه فسخ نکاح»، ص۶.</ref> | برخلاف دیدگاه سنتی که موارد فسخ نکاح را حصری و محدود به عیوب منصوص میداند، رویکردی نوین معتقد است که ملاک اصلی، «ایراد ضرر و ایجاد حرج شدید» برای طرف مقابل است. بر این اساس، بیماریهای جدید و صعبالعلاج مانند ایدز نیز میتوانند از [[فسخ نکاح با عیوب و بیماریهای جدید|موجبات جدید فسخ نکاح]] به شمار آیند. این دیدگاه با استناد به قواعدی چون [[قاعده لاضرر|لاضرر]] و [[قاعده لاحرج|لاحرج]] تقویت میشود. از سوی دیگر، در صورت درمانپذیری عیوب منصوص، حق فسخ از بین میرود.<ref>حسینی، «نگاهی دوباره به موجبات فسخ نکاح و بررسی دیدگاه انحصار موارد آن از منظر نظام فقه خانواده»، ص۳۲۵-۳۲۶؛ هدایتنیا، «ظرفیتهای فقه امامیه و بهروزرسانی فقه خانواده»، ص۳۷-۴۶.</ref> به نظر [[محمدهادی معرفت]]، هر عیبی که مانع امکان معاشرت و استمتاع در یکی از زوجین باشد، موجب جواز فسخ نکاح است و این امر به مردان اختصاص ندارد؛ زیرا ملاک قاعده لاضرر است که در زن و مرد جریان دارد.<ref>معرفت، «عیوب موجبه فسخ نکاح»، ص۶.</ref> | ||
=== بازاندیشی در حضانت با محوریت مصلحت طفل === | === بازاندیشی در حضانت با محوریت مصلحت طفل === | ||
دیدگاه نوپدید فقهی با حاکمدانستن [[اصل مصلحت طفل]]، حضانت را بیش از آنکه یک حق قابل معامله بداند، یک تکلیف غیرقطعی میداند. بر این اساس، هر توافقی میان والدین (مانند واگذاری حضانت در قبال بخشش مهریه) تنها تا زمانی معتبر است که مصلحت کودک را تأمین کند و در صورت تعارض، چنین توافقی قابلیت اجرایی ندارد.<ref>سلیمان کلوانق، «واکاوی وضعیت حقوقی واگذاری حضانت در مقابل بذل مهر یا طلاق»، ص۱۵۳-۱۵۴.</ref> | دیدگاه نوپدید فقهی با حاکمدانستن [[اصل مصلحت طفل]]، [[حضانت]] را بیش از آنکه یک حق قابل معامله بداند، یک تکلیف غیرقطعی میداند. بر این اساس، هر توافقی میان والدین (مانند واگذاری حضانت در قبال بخشش [[مهریه]]) تنها تا زمانی معتبر است که مصلحت کودک را تأمین کند و در صورت تعارض، چنین توافقی قابلیت اجرایی ندارد.<ref>سلیمان کلوانق، «واکاوی وضعیت حقوقی واگذاری حضانت در مقابل بذل مهر یا طلاق»، ص۱۵۳-۱۵۴.</ref> | ||
=== کاربست فناوریهای نوین در مسائل نوپدید خانواده === | === کاربست فناوریهای نوین در مسائل نوپدید خانواده === | ||
| خط ۵۶: | خط ۵۸: | ||
=== اعتبار شکلهای جدید عقد نکاح === | === اعتبار شکلهای جدید عقد نکاح === | ||
پدیدههای نوظهوری مانند [[ازدواج سپید]] و [[عقد آریایی]] نمونهای از تأملات فقه درباره هنجارهای فرهنگی جدید دانسته شده است. مثلا یک دیدگاه آن است که اگر این عقد آریایی واجد ارکان اساسی نکاح (مانند ایجاب و قبول و دلالت عقد بر دوام) باشد، با استناد به عمومات صحت عقود (مانند اوفوا بالعقود) و نقد دیدگاه توقیفیبودن الفاظ نکاح، صحیح و معتبر است.<ref>محمدزاده و اجتهادی، «جایگاه عقد آریایی در نظام فقه خانواده اسلامی»، ص۱۶۲-۱۸۲.</ref> | |||
=== مسئولیتپذیری در شرایط اختیار بالاضطرار === | === مسئولیتپذیری در شرایط اختیار بالاضطرار === | ||
با بهرهگیری از قاعده عقلیِ | با بهرهگیری از قاعده عقلیِ «[[قاعده الامتناع بالاختیار لاینافی الاختیار|الامتناع بالاختیار لاینافی الاختیار]]»، دیدگاههای جدیدی برای مواجهه با آسیبهای اجتماعی مطرح شده است. برای مثال، ناهوشیاری ناشی از مصرف اختیاری مواد مخدر، موجب سقوط مسئولیت فرد در قبال تکالیف خانوادگی نمیشود. همچنین در موضوع [[کودکآزاری]]، در صورت کوتاهی والدین در پیشگیری یا فراهمنشدن شرایط لازم، مسئولیت آنان در چارچوب این قاعده مورد بررسی قرار گرفته شده است.<ref>حق خواه، «کاربرد قاعده ی «امتناع ناشی از سوء اختیار» در حوزه ی فقه خانواده»، ص۷۰ و ۷۸.</ref> | ||
=== بازاندیشی در مباحبودن کودکهمسری === | === بازاندیشی در مباحبودن کودکهمسری === | ||
هرچند در نگاه رایج | هرچند در نگاه رایج فقهی، [[کودک همسری|ازدواج با صغیره]] (دختر نابالغ) مباح است؛<ref>علامه حلی، منتهی المطلب، ج۲، ص۲۶۹؛ قطب راوندی، فقه القرآن، ج۲، ص۱۵۱-۱۵۲.</ref> اما در دیدگاههای معاصر این اباحه مورد تأمل قرار گرفته است. [[مرتضی مطهری]] یکی از شرایط ازدواج را «رُشد» میداند و معتقد است رشد، یک کمال روحی و بهمعنای درک هدف و ارزش ازدواج و برخورداری از قدرت تشخیص و اراده مستقل و شایستگی اداره سرمایههای مادی و معنوی زندگی است.<ref>مطهری، امدادهای غیبی در زندگی بشر، ص۱۰۲-۱۰۴.</ref> [[ناصر مکارم شیرازی]] نیز معتقد است، ازدواج در صورتى جايز است كه دختر رشد جسمانى كافى براى ازدواج داشته باشد؛ ازاینرو، اگر كارشناسان بهطور خاص يا بهطور عام تأييد كنند كه دختری، يا عموم دختران منطقهای، در سنی مشخص، رشد جسمانى كافى براى ازدواج را ندارند، ازدواج در آن سنّ حرام است.<ref>مکارم شیرازی، احکام بانوان، ص۲۰۵-۲۰۶.</ref> | ||
== شخصیتها و آثار == | == شخصیتها و آثار == | ||
برخی از شخصیتهایی که در حوزه فقه خانواده دیدگاهها و آثار تأثیرگذاری دارند، عبارتاند از: | برخی از شخصیتهایی که در حوزه فقه خانواده دیدگاهها و آثار تأثیرگذاری دارند، عبارتاند از: | ||
* [[یوسف صانعی]] از مراجع تقلید، در شمار فقیهانی محسوب میشود که به مسائل فقه خانواده اهتمام داشته و دیدگاههای نوینی در این خصوص ارائه داده است؛ دیدگاههایی مانند حرمت و بطلان | * [[یوسف صانعی]] از مراجع تقلید، در شمار فقیهانی محسوب میشود که به مسائل فقه خانواده اهتمام داشته و دیدگاههای نوینی در این خصوص ارائه داده است؛ دیدگاههایی مانند حرمت و بطلان ازدواج مجدد در فرض عدم رضایت زوجه، جواز [[خروج زن از خانه|خروج زن از خانه بدون نیاز به اجازه همسر]]، [[قیومیت مادر|قیومیّت قهری مادر]] پس از پدر نسبت به فرزند، و [[محرمیت فرزندخوانده|محرمیّت فرزندخوانده]]. | ||
* [[مهدی مهریزی]] تحقیقات فقهی زیادی در حوزه زنان و خانواده به رشته تحریر درآورده است. از مهمترین آنها میتوان به [[شخصیت و حقوق زن در اسلام (کتاب)|کتاب شخصیت و حقوق زن در اسلام]] اشاره کرد که به مسائل متعددی از نظام خانواده، مانند ریاست خانواده، خروج از منزل، [[تنبیه بدنى زوجه]]، تمکین جنسى، [[کودک همسری|نکاح صغیره]] و [[چند همسری|تعدد زوجات]] پرداخته و در مواردی دیدگاههای نوینی ارائه کرده است. از دیگر آثار او میتوان به [[قرآن و مسئله زن (کتاب)|قرآن و مسئله زن]] و نیز [[نواندیشی دینی و مسئله زن (کتاب)|نواندیشی دینی و مسئله زن]] اشاره کرد. | * [[مهدی مهریزی]] تحقیقات فقهی زیادی در حوزه زنان و خانواده به رشته تحریر درآورده است. از مهمترین آنها میتوان به [[شخصیت و حقوق زن در اسلام (کتاب)|کتاب شخصیت و حقوق زن در اسلام]] اشاره کرد که به مسائل متعددی از نظام خانواده، مانند ریاست خانواده، خروج از منزل، [[تنبیه بدنى زوجه]]، تمکین جنسى، [[کودک همسری|نکاح صغیره]] و [[چند همسری|تعدد زوجات]] پرداخته و در مواردی دیدگاههای نوینی ارائه کرده است. از دیگر آثار او میتوان به [[قرآن و مسئله زن (کتاب)|قرآن و مسئله زن]] و نیز [[نواندیشی دینی و مسئله زن (کتاب)|نواندیشی دینی و مسئله زن]] اشاره کرد. | ||
* [[سیدضیاء مرتضوی]] در آثار مختلفی به بررسی فقهی مسائل زنان و خانواده پرداخته است. وی در [[پژوهشهای فقهی در مسائل زنان و خانواده (کتاب)|کتاب پژوهشهای فقهی در مسائل زنان و خانواده]] ضمن بررسی برخی احکام فقهی خانواده، با طرح مفاهیمی نظیر [[کرامت انسانی]]، عدالت و توازن میان حقوق و تکالیف، تلاش کرده راهکارهایی برای مواجهه با تحولات اجتماعی ارائه دهد. | * [[سیدضیاء مرتضوی]] در آثار مختلفی به بررسی فقهی مسائل زنان و خانواده پرداخته است. وی در [[پژوهشهای فقهی در مسائل زنان و خانواده (کتاب)|کتاب پژوهشهای فقهی در مسائل زنان و خانواده]] ضمن بررسی برخی احکام فقهی خانواده، با طرح مفاهیمی نظیر [[کرامت انسانی]]، عدالت و توازن میان حقوق و تکالیف، تلاش کرده راهکارهایی برای مواجهه با تحولات اجتماعی ارائه دهد. | ||
* [[فرجالله هدایتنیا]] مقالات متعددی در حوزه فقه خانواده نگاشته است. وی در اثر سه جلدیِ [[فلسفه حقوق خانواده (کتاب)|فلسفه حقوق خانواده]] زوایای مختلفی از این موضوع را کاویده است، مسائلی مانند شروط ضمن عقد، کودک همسری، نفقه و طلاق. او ساختار سنتی فقه خانواده را ناکارآمد میداند، زیرا ابواب آن پراکنده است و به مناسبات خانواده با دولت توجه نشده است.<ref>هدایتنیا، «طراحی ساختار جامع فقه خانواده»، ص۵۵-۶۱.</ref> او ریشه این ضعف را در فردمحوری فقه سنتی و فاصله تاریخی فقها از عرصه حکمرانی تحلیل میکند.<ref>هدایتنیا، «طراحی ساختار جامع فقه خانواده»، ص۶۱-۶۴.</ref> | * [[فرجالله هدایتنیا]] مقالات متعددی در حوزه فقه خانواده نگاشته است. وی در اثر سه جلدیِ [[فلسفه حقوق خانواده (کتاب)|فلسفه حقوق خانواده]] زوایای مختلفی از این موضوع را کاویده است، مسائلی مانند شروط ضمن عقد، کودک همسری، [[نفقه]] و [[طلاق]]. او ساختار سنتی فقه خانواده را ناکارآمد میداند، زیرا ابواب آن پراکنده است و به مناسبات خانواده با دولت توجه نشده است.<ref>هدایتنیا، «طراحی ساختار جامع فقه خانواده»، ص۵۵-۶۱.</ref> او ریشه این ضعف را در فردمحوری فقه سنتی و فاصله تاریخی فقها از عرصه حکمرانی تحلیل میکند.<ref>هدایتنیا، «طراحی ساختار جامع فقه خانواده»، ص۶۱-۶۴.</ref> | ||
* [[ناصر قرباننیا]] آثار متعددی در حوزه مسائل زنان و خانواده دارد. او به موضوعاتی نظیر اصل مودت و رحمت میان همسران از منظر قرآن، قاعده معاشرت به معروف میان همسران، حق تصدی مناصب عمومی از سوی | * [[ناصر قرباننیا]] آثار متعددی در حوزه مسائل زنان و خانواده دارد. او به موضوعاتی نظیر اصل مودت و رحمت میان همسران از منظر قرآن، قاعده معاشرت به معروف میان همسران، [[مناصب سیاسی زنان|حق تصدی مناصب عمومی از سوی زنان]]، و بازاندیشی در تصویر [[ریاست مرد بر خانواده]] پرداخته است. | ||
=== آثار === | === آثار === | ||
برخی از منابع مطالعاتی فقه خانواده که به زبان فارسی منتشر شده به شرح زیر است: | برخی از منابع مطالعاتی فقه خانواده که به زبان فارسی منتشر شده به شرح زیر است: | ||
* [[فقه نظام جامع خانواده (کتاب)|فقه نظام جامع خانواده]]: تقریرات درس خارج فقه [[ | * [[فقه نظام جامع خانواده (کتاب)|فقه نظام جامع خانواده]]: تقریرات درس خارج فقه [[سید منذر حکیم]]، نوشته محمدرضا میرزاییراوندی، محمدامین محمدیزاده و علی زمزم؛ | ||
* [[بررسی تطبیقی حقوق خانواده (کتاب)|بررسی تطبیقی حقوق خانواده]]، نوشته [[ابوالقاسم گرجی]] و همکاران؛ | * [[بررسی تطبیقی حقوق خانواده (کتاب)|بررسی تطبیقی حقوق خانواده]]، نوشته [[ابوالقاسم گرجی]] و همکاران؛ | ||
* [[فقه و حقوق تأسیس خانواده (کتاب)|فقه و حقوق تأسیس خانواده]]، نوشته جواد حبیبیتبار؛ | * [[فقه و حقوق تأسیس خانواده (کتاب)|فقه و حقوق تأسیس خانواده]]، نوشته جواد حبیبیتبار؛ | ||
* [[فقه و حقوق اداره خانواده (کتاب)|فقه و حقوق اداره خانواده]]، نوشته جواد حبیبیتبار و | * [[فقه و حقوق اداره خانواده (کتاب)|فقه و حقوق اداره خانواده]]، نوشته جواد حبیبیتبار و سید موسی موسوی؛ | ||
* [[فقه خانواده (کتاب)|فقه خانواده]]، نوشته علیاصغر الهامینیا؛ | * [[فقه خانواده (کتاب)|فقه خانواده]]، نوشته علیاصغر الهامینیا؛ | ||
* [[نگاهی نو به حقوق خانواده در اسلام: خواستگاری، دوران نامزدی، نکاح و طلاق (کتاب)|نگاهی نو به حقوق خانواده در اسلام: خواستگاری، دوران نامزدی، نکاح و طلاق]]، نوشته | * [[نگاهی نو به حقوق خانواده در اسلام: خواستگاری، دوران نامزدی، نکاح و طلاق (کتاب)|نگاهی نو به حقوق خانواده در اسلام: خواستگاری، دوران نامزدی، نکاح و طلاق]]، نوشته سید مختار موسوی؛ | ||
* [[فقه خانواده، طلاق (کتاب)|فقه خانواده، طلاق]] و نیز [[فقه خانواده، نکاح (کتاب)|فقه خانواده، نکاح]]، نوشته زهرا فهرستی. | * [[فقه خانواده، طلاق (کتاب)|فقه خانواده، طلاق]] و نیز [[فقه خانواده، نکاح (کتاب)|فقه خانواده، نکاح]]، نوشته زهرا فهرستی. | ||